Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten"

Transcriptie

1 Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten Opdrachtgev er Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijding oktober 2007 eindconcept

2 Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten dossier : A registratienummer : WG-SE v ersie : C8 Opdrachtgev er Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijding oktober 2007 eindconcept DHV B.V. Niets uit dit bestek/drukwerk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt d.m.v. drukwerk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van DHV B.V., noch mag het zonder een dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd. Het kwaliteitssysteem van DHV B.V. is gecertificeerd volgens ISO 9001.

3 VOORWOORD Muskusratten en bev erratten worden in Nederland bestreden voor de v eiligheid van onze waterkeringen en ter v oorkoming van economische en ecologische schade. In de huidige situatie met bestrijding zijn tot nu toe onv eilige situaties en belangrijke schades uitgebleven. Door stijgende v angsten in de beginjaren v an deze eeuw zijn maatschappelijke en bestuurlijke v ragen ontstaan ov er nut en noodzaak v an de muskusrattenbestrijding. Te denken v alt aan de v raag of de v eiligheid werkelijk in het geding is, bestrijden effectief is, bijvangsten v erder v oorkomen kunnen worden en dergelijke. Een onderzoek uitgev oerd door Alterra maakte duidelijk dat veel v ragen nog onbeantwoord zijn en v erder onderzoek noodzakelijk is. Daarom is in 2006 een onderzoekprogramma, v an in totaal 7 onderzoeken, gestart naar de v erschillende aspecten v an bestrijding v an muskusratten en beverratten in Nederland. Eind 2007 zal het totale onderzoeksprogramma zijn af gerond. Bij de v erschillende onderzoeken uit dit programma komen twee aspecten nadrukkelijk aan de orde. Er wordt onderzocht of bestrijding om redenen van v eiligheid en economische schade überhaupt moet worden v oortgezet en zo ja, hoe bestrijding in de toekomst dan zou moeten worden uitgev oerd. In dat v erband wordt o.a. gekeken naar strategie, organisatie, middelen en methoden. Het v oorliggende rapport is het resultaat v an het onderzoek naar prev entieve maatregelen tegen grav erij v an muskusratten en beverratten in waterkeringen. Dit is één van de zev en onderzoeken uit het onderzoekprogramma. Het maakt inzichtelijk wat de mogelijkheden zijn om graverij v an muskusratten en bev erratten in onze waterkeringen v roegtijdig te beperken en te v oorkomen. Dit rapport lev ert een belangrijke bijdrage aan de discussie ov er nut en noodzaak v an de bestrijding in Nederland. Deze rapportage kan echter niet los worden gezien v an de resultaten van de overige zes onderzoeken uit het onderzoekprogramma. De onderzoeken uit het onderzoekprogramma v ormen dan ook één samenhangend geheel. Een goede bestuurlijke af weging over het nut en de noodzaak v an muskusrattenbestrijding kan het beste gemaakt worden wanneer alle onderzoeksresultaten beschikbaar zijn en in samenhang kunnen worden beoordeeld. De 7 onderzoeken zijn: 1. grav erij en waterkeringen (veiligheid); 2. populatieontwikkeling en veiligheid van waterkeringen; 3. (economische) schade; 4. alternatiev e bestrijdingsmethodieken; 5. preventieve maatregelen; 6. v angmiddelgebruik; 7. organisatie van de bestrijding. Begeleidingscommissie onderzoek Preventieve maatregelen

4 SAMENVATTING De bev eiliging tegen ov erstroming met waterkeringen v ormt een wezenlijk v ereiste voor de bewoonbaarheid v an grote delen v an ons land. Door grav erij v an muskusratten en bev erratten ontstaat schade aan waterkeringen, waardoor de kans op bezwijken toeneemt. De muskusrat (Ondatra zibethicus) en de beverrat (My ocastor coypus) worden daarom sinds oudsher in Nederland bestreden. Nut en noodzaak v an de bestrijding v an muskusratten is regelmatig onderwerp van discussie. Om een bijdrage te lev eren aan gef undeerde besluitvorming ov er de toekomst van de bestrijding heeft de Landelijke Coördinatie Commissie Muskusrattenbestrijding (LCCM) een zev endelig onderzoeksprogramma opgestart, waaronder onderhav ig onderzoek naar de mogelijkheden van prev entiev e maatregelen ter bescherming v an de waterkeringen tegen grav erij door muskusratten en beverratten. Doelstelling Doel v an v oorliggend onderzoek is het inventariseren van bestaande en reeds toegepaste prev entiev e technieken en maatregelen tegen grav erij door muskusratten en bev erratten, het uitwerken van aanv ullende denkbare prev entieve maatregelen en het beoordelen v an de haalbaarheid v an de v erschillende (combinaties v an) prev entiev e maatregelen. Overzicht preventieve maatregelen Prev entiev e maatregelen gericht op het v oorkomen van grav erij in waterkeringen zijn onder te v erdelen in de v olgende drie categorieën maatregelen. 1. niet willen, dit is het onaantrekkelijk maken v an de waterkering voor het grav en, door bepaalde v oorwaarden voor de aanwezigheid v an muskusratten en/of beverratten te verplaatsen of weg te nemen. 2. niet kunnen, dit is het aanbrengen v an elementen die het grav en v an muskusratten en bev erratten in waterkeringen fysiek onmogelijk maken. 3. overdimensioneren, waarbij de f eitelijke waterkering zodanig wordt gedimensioneerd dat ev entuele grav erij de veiligheid tegen overstromen niet aantast. Van iedere categorie zijn maatregelen benoemd en omschrev en (in totaal 14). Vervolgens zijn deze beoordeeld op zev en criteria, zie de tabel hieronder. Beoordeling preventieve maatregelen De tabel geeft inzicht in de specif ieke voor- en of nadelen per prev entiev e maatregel. Niet willen Niet kunnen maatregel Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en natuur Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, archeologie Milieutechniek Schrikmethode 1) X 0 0 X Grondbewerking X X Maaibeheer X X Waterpeilbeheer X X Begroeiing Dempen teensloot Geurstoffen 1) - ++ X X X X X Beschoeiing Bekleding Gaas Geotextiel Horizontaal Betonnen dijk Overdimensionering X 0 -- Kosten ++ sterk positief effect 0 geen effect X effect onbekend of niet meebaar + positief effect - negati ef effect -- sterk negatief effect In bijlage 5 is een overzicht van de kosten van de verschillende maatregelen opgenomen 1) Uitsluitend toepasbaar op zeer specifieke objecten

5 Op basis v an de inv entarisatie en bov enstaande beoordeling zijn de v olgende conclusies getrokken en aanbev elingen gef ormuleerd. Effecten en haalbaarheid preventieve maatregelen Ten aanzien v an effecten en haalbaarheid van de beoordeelde maatregelen zijn de v olgende conclusies getrokken. Uit de beoordeling van alle preventieve maatregelen blijkt dat geen v an de maatregelen v oldoende zekerheid geeft dat geen schade optreedt door grav erij v an muskusratten en bev erraten. Een aantal maatregelen heeft wel een effect maar als de populatie groeit dan ontstaat alsnog een te groot risico op onacceptabele schade door grav erij. Het bestrijden v an muskusratten en bev erratten om de populatieomv ang te beheersen blijft dus noodzakelijk. Maatregelen die behoren tot de categorie niet willen hebben een beperkt (soms tijdelijk) effect en daarom blijft er een groot risico op schade aan de waterkering door grav erij. Het indiv idueel gedrag v an de muskusratten en beverratten is onvoorspelbaar en met de toename van de populatie neemt het risico op te grote schade aan de waterkering toe. Bij de inzet v an deze maatregelen is het dus v an belang om ook de omvang van de populatie te beheersen. Maatregelen die graaf werend zijn ( niet kunnen ) beperken de schade door grav erij, maar zijn relatief duur en kunnen negatiev e consequenties hebben v oor het beheer en onderhoud. Ook zijn deze maatregelen niet 100 procent effectief. Het is niet te v oorspellen hoe muskusratten en bev erratten hun gedrag aanpassen aan gewijzigde omstandigheden, zoals een hogere populatie als er niet meer wordt bestreden. Of de maatregel moet dusdanig robuust zijn uitgev oerd (een waterkering v olledig uit beton samenstellen) dat graverij feitelijk onmogelijk is geworden. Hier zijn echter hoge kosten aan v erbonden en v eel ecologische en/of landschappelijke bezwaren. Door ov erdimensionering kan worden v oorkomen dat onacceptabele schade door grav erij ontstaat. Voor deze maatregelen moet wel v oldoende ruimte beschikbaar zijn. Hoe zwaarder de maatregel (langere damwand, zwaardere bekleding of grotere graaf berm) des te groter de populatiedruk waarbij de maatregel werkzaam is en daarmee des te lager de noodzakelijke inspanningen op het gebied v an bestrijding. Een ov erdimensioneringsberm, mits goed ingericht, kan een positief effect hebben op ecologische aspecten als soortendiv ersiteit etc en biedt meer mogelijkheden v oor landschappelijke inrichting. In het algemeen kan worden geconcludeerd dat ov er het (graaf ) gedrag v an muskusratten en bev erratten in relatie tot preventieve maatregelen weinig bekend is. Met name is onbekend wat het effect op langere termijn is van prev entiev e mogelijkheden in de praktijk bij een substantiële groei v an de populatie en bij verschillende (vooral hoge) populatiedichtheden. In het v erleden zijn hierov er onvoldoende gegev ens vastgelegd. Tev ens is in het onderzoek geconstateerd dat weinig bekend is ov er het effect v an prev entieve maatregelen op andere diersoorten en natuurwaarden. Integrale aanpak wordt aanbevolen Uit de beoordeling blijkt dat geen v an de preventieve maatregelen een absolute v oorkeur heeft. Een gecombineerde inzet v an v erschillende maatregelen ligt daarom voor de hand, waarbij bestrijding/beheersing v an de populatie noodzakelijk blijft. Het gaat hierbij om het zodanig combineren v an maatregelen dat een ev enwicht wordt gev onden tussen een acceptabel risico op schade door grav erij, de intensiteit v an inspecties en schadereparatie, de inzet van preventieve maatregelen en het beheersen van de populatieomv ang (bestrijden)..als meest effectieve aanpak wordt aanbev olen: Het inzetten van graaf werende constructies ( niet kunnen ) in combinatie met het creëren v an aantrekkelijke plaatsen waar grav en geen schade geeft ( wel kunnen ) én het beperken v an de populatie omv ang (bestrijden). Door het creëren van aantrekkelijke ongev aarlijke graafplaatsen wordt het effect van graaf werende constructies versterkt.

6 De inzet v an preventiemaatregelen te combineren met een dijkverbeteringsronde of regulier onderhoud. Dit biedt mogelijkheden om graaf werende constructies op te nemen in het ontwerp v an de waterkering en om overdimensionering als maatregel in te zetten. De kosten zijn dan aanzienlijk lager dan dat de maatregelen op zich zelf staand moeten worden uitgevoerd in de bestaande situatie. Tev ens zijn er mogelijkheden v oor een goede landschappelijke inpassing. Gegev ens over het effect van de preventieve maatregelen in relatie tot de populatieontwikkeling en dichtheid systematisch te v erzamelen. Hierbij tev ens registreren en/of onderzoeken wat het effect is v an prev entiev e maatregelen is op andere diersoorten en natuurwaarden. Voorlichting en ontwerpeisen Ontwerpers v an waterkering zijn zich v eelal nog onv oldoende bewust v an de inv loed v an het ontwerp op het grav en door muskusratten en bev erratten. Soms worden onbedoeld aantrekkelijke omstandigheden v oor muskusratten en bev erratten gecreëerd. Zo zijn in de laatste dijkverbeteringsronde veel waterrijke natuurgebieden aangelegd, die een zeer aantrekkelijke biotoop v ormen v oor bewoning door muskusratten. Daarom wordt aanbev olen: algemene ontwerpeisen en/of richtlijnen op te stellen en v oorlichting te gev en aan ontwerpers. Prev entiev e maatregelen kunnen dan meteen in het ontwerp worden meegenomen.

7 INHOUD BLAD VOORWOORD 1 SAMENVATTING 2 1 INLEIDING Situatie Doelstelling Af bakening onderzoek Aandachtspunten en def inities Aanpak 6 2 OVERZICHT PREVENTIEVE MAATREGELEN Inleiding Resumé literatuuronderzoek en interviews Beschrijv ing bestaande en toegepaste maatregelen Ref erentie prev entiev e maatregelen Methoden die schrik aanjagen Habitat manipulatie en cultuurtechnische oplossingen Grav erij werende maatregelen Nieuwe (combinaties v an) prev entiev e maatregelen 19 3 CRITERIA TEN BEHOEVE VAN DE BEOORDELING Inleiding Onderscheid naar waterkeringty pe Beoordelingscriteria prev entiev e maatregelen Effectiv iteit v an de preventieve maatregelen Beheer en onderhoud Ecologische en natuurwaarden Toelaatbaarheid Landschappelijke, cultuurtechnische en archeologische waarden Milieuhy giënische aspecten Kosten 31 4 BEOORDELING PREVENTIEVE MAATREGELEN Inleiding Ref erentie prev entiev e maatregelen Habitatmanipulatie en cultuurtechnische oplossingen Grav erij werende maatregelen Maatregelen die waterkeringen bestand maken tegen grav erij Samenv atting preventieve maatregelen 40 5 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN 43 6 COLOFON 45 Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

8 Bijlagen 1 VERKLARENDE WOORDENLIJST 2 LITERATUURLIJST 3 INTERVIEWS 4 WETGEVING 5 KOSTENBIJLAGE Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

9 1 INLEIDING 1.1 Situatie De muskusrat (Ondatra zibethicus) en de beverrat (My ocastor coy pus) worden in Nederland bestreden met als belangrijkste reden de v eiligheid van de waterkeringen te waarborgen en doorbraken te v oorkomen. Nut en noodzaak van de bestrijding v an muskusratten zijn regelmatig onderwerp v an discussie. Naar aanleiding v an een bestuurlijk symposium in 2004 waar de nut en noodzaak ook ter discussie zijn gesteld, heeft de Landelijke Coördinatie Commissie Muskusrattenbestrijding (LCCM) in 2005 een v erkennend onderzoek laten uitvoeren door Alterra. Op basis v an dit onderzoek (quick scan naar nut en noodzaak v an de muskusrattenbestrijding) is geconcludeerd dat v oldoende betrouwbare gegev ens ontbreken (zie ook Lammertma & Niewold, 2005) en een uitgebreider v erv olgonderzoek nodig is. Verschillende aspecten worden nader onderzocht, waaronder de mogelijkheden van prev entiev e maatregelen ter bescherming v an de waterkeringen tegen grav erij door muskusratten en bev erratten en ter v oorkoming v an (economische) schade en overlast. Van de bestaande preventieve maatregelen is geen landelijk ov erzicht beschikbaar. Wel is bekend dat op v erschillende locaties in Nederland en daarbuiten prev entieve maatregelen tegen grav erij door muskusratten en/of beverratten zijn toegepast. Ook zijn er maatregelen toegepast die in eerste instantie een ander doel dienden dan grav erijpreventie, maar die als neveneffect een prev entiev e werking bleken te hebben als grav erijwerende constructie. In het kader v an het ov erkoepelend onderzoek naar nut en noodzaak v an de bestrijding v an muskusratten en bev erratten wordt het zinv ol geacht mogelijke prev entiev e maatregelen in beeld te brengen. Hiertoe wordt een v erkennend onderzoek uitgev oerd naar bestaande, toegepaste en ev entueel op basis hierv an te ontwikkelen nieuwe maatregelen. Uit een aantal criteria ten aanzien v an onder meer de effectiv iteit, wettelijke mogelijkheden, f inanciële aspecten en criteria gerelateerd aan natuur, milieu en cultuurhistorie zal het dan mogelijk zijn tot een selectie v an toe te passen preventieve maatregelen te komen. 1.2 Doelstelling De Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijding (BCM) heeft DHV gev raagd een bijdrage te lev eren aan een gef undeerde besluitvorming over de toekomst van de bestrijding v an de muskusrat en de bev errat, uit oogpunt van v eiligheid, schade en ov erige overlast. Voorliggend onderzoek maakt deel uit v an de zev en onderzoeken ten behoev e v an de discussie ov er nut en noodzaak van de bestrijding en spitst zich toe op preventieve maatregelen tegen schade en ov erlast v an muskusratten en bev erratten. Doel v an voorliggend onderzoek is het inv entariseren van bestaande en reeds toegepaste prev entiev e technieken en maatregelen tegen graverij door muskusratten en bev erratten, het uitwerken v an aanv ullende denkbare prev entiev e maatregelen en het beoordelen van de haalbaarheid van de v erschillende (combinaties van) preventieve maatregelen. Meer specif iek zijn de v olgende onderzoeksvragen gesteld: - Welke prev entiev e maatregelen om schade door grav erij v an muskusratten of beverratten te beperken of te v oorkomen zijn al eerder toegepast of zijn nu of op korte termijn toepasbaar? - Wat zijn de effecten v an deze maatregelen op ecologie (waaronder andere soorten), landschap en milieu? - Hoe is de effectiviteit, de technische uitvoerbaarheid, de betrouwbaarheid en de duurzaamheid v an deze maatregelen (voor- en nadelen)? - Wat zijn de kosten v oor aanleg, onderhoud en beheer van de v erschillende maatregelen? Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

10 Tev ens kan de v raag gesteld worden waarom muskusratten en/of beverratten niet v oorkomen op bepaalde locaties - gerelateerd aan waterkeringen - waar ze v anuit de aanwezige omgev ingsf actoren gezien wel v erwacht zouden kunnen worden. Indien de (v erborgen) criteria die hieraan ten grondslag liggen inzichtelijk gemaakt worden, kan dit wellicht resulteren in een eenv oudiger methode om het doel, het beperken v an graafschade aan waterkeringen, te bereiken. Ten behoev e v an het beantwoorden v an de onderzoeksvragen met ecologische, landschappelijke en/of milieuaspecten maakt DHV gebruik v an de specialistische diensten van Wageningen UR. 1.3 Afbakening onderzoek De huidige prev entiepraktijk op het gebied v an muskusratten- en bev errattenschade aan waterkeringen betref t het wegv angen v an de grav ers. De eliminatiemethoden hebben gemeen dat zij de populatieomv ang op een directe wijze beïnv loeden. De huidige ter beschikking staande technieken omv atten v angst (bestaande uit een verscheidenheid aan v angmiddelen), geboortebeperking en v ergiftiging. In Nederland worden momenteel uitsluitend technische v angmiddelen toegepast. Dergelijke methoden, welke de populatie direct beïnv loeden, behoren niet tot de scope v an v oorliggend onderzoek. In dit kader wordt uitsluitend ingezoomd op maatregelen die het graaf gedrag beïnvloeden en geen (direct) effect hebben op de populatieomv ang. Het bestaan v an een indirect effect (causaal v erband) tussen prev entiev e maatregelen en de populatie kan niet worden uitgesloten. Wel staat voorop dat het doel v an prev entiev e maatregelen gericht is op het beperken of verhinderen v an graafactiv iteiten in waterkeringen en niet het veranderen van de populatiedichtheid in een gebied. Twee hoof dty pen prev entiev e maatregelen kunnen onderscheiden worden binnen de scope v an dit onderzoek. De meest primaire prev entiev e maatregel is het zorgen dat geen muskusratten en bev erratten in het gebied op en rond de waterkeringen v oorkomen. De verschillende methoden om deze situatie te bereiken (bestrijding) v allen echter buiten het onderzoek naar prev entiev e maatregelen. De maatregelen die gericht zijn op het voorkomen graverij in waterkeringen zijn onder te verdelen in drie categorieën: 1. Een eerste ty pe preventieve maatregelen betreft het aanbrengen v an elementen die het grav en v an muskusratten en bev erratten in waterkeringen fysiek onmogelijk maken. Gedacht kan worden aan het aanbrengen v an harde constructies zoals beschoeiingen en/of damwanden, het aanbrengen v an harde bekleding in combinatie met graaf(activ iteiten)werend doek en overige harde elementen die het grav en beletten. 2. Een tweede type maatregelen heeft betrekking op het onaantrekkelijk maken van de waterkering door bepaalde v oorwaarden v oor de aanwezigheid v an muskusratten en/of beverratten te plaatsen of weg te nemen. Dit kan betrekking hebben op voedsel of een geschikte woonomgeving. Het v erschil tussen de eerste en de tweede methode laat zich kortweg omschrijv en als het niet meer kunnen grav en en het niet meer willen grav en in oevers (al dan niet v an waterkeringen). 3. Een laatste methode die kan worden aangemerkt als prev entiev e maatregel heef t betrekking op het ov erdimensioneren v an de f eitelijke waterkering, zodat ev entuele grav erij niet de v eiligheid tegen ov erstromen aantast. Voorwaarde v oor het functioneren v an een ov erdimensie is de garantie dat de werkelijke waterkering niet kan worden aangetast. Dit kan op twee manieren worden gewaarborgd, Toepassing in combinatie met een maatregel die het graven onaantrekkelijk of onmogelijk maakt is een mogelijkheid. Hiermee wordt v oorkomen dat de grav ers aan de werkelijke waterkering beginnen zodra zij door de graaf berm heen zijn. De tweede mogelijkheid hangt samen met de dimensionering v an een dergelijke constructie. Af hankelijk v an de omv ang v an de graaf activ iteiten en hiermee tev ens v an de populatiedichtheid en de beoogde lev ensduur van de graafconstructie zal de omv ang v an de overdimensionering worden vastgesteld. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

11 1.4 Aandachtspunten en definities Een belangrijk uitgangspunt bij het def iniëren van prev entiev e maatregelen tegen grav erij door muskusratten en beverratten in waterkeringen heeft betrekking op de primaire functie v an de waterkering. De primaire f unctie v an een dijk of dam is v an waterkeringtechnische aard, het beschermen v an het achterland tegen ov erstroming. Om deze f unctie te kunnen v erv ullen dient een waterkering ov er een v astgestelde hoogte en sterkte te beschikken. De definitie en afmetingen v an de f eitelijke waterkering zijn v astgelegd in de v igerende ontwerp- en toetsleidraden. Enkele begrippen zijn ter toelichting opgenomen in bijlage 1. In figuur 1.1 zijn enkele waterkerende onderdelen v isueel toegelicht. Figuur 1.1 Definitie waterkeringtechnische onderdelen en zones Veiligheidszone buitendijks Kernzone (primaire) waterkering Veiligheidszone binnendijks MHW variabele buitenwaterstand rivierdijk Minimaal benodigde pipinglengte teensloot ondergrond klei of veen pleistocene ondergrond Verschillende typen waterkering kunnen bov endien onderscheiden worden, bijv oorbeeld op basis van de v ariatie in buitenwaterstand of de aan- of af wezigheid van een teensloot of pipingberm. Daarnaast kunnen waterkeringen ov er verschillende nev enfuncties beschikken (bewoning, infrastructuur, natuur, etc.). Met deze v erschillen is in de beoordeling van de prev entiev e maatregelen rekening gehouden. Bij het opstellen van de longlist aan mogelijke preventieve maatregelen tegen grav erij door muskusratten zijn niet uitsluitend zuiv er technische oplossingen geselecteerd. Met technische middelen kunnen alle problemen in principe worden opgelost. Indien bijv oorbeeld alle waterkeringen in beton zouden worden uitgev oerd, is grav erij geen probleem meer. De vraag is echter, willen we een dergelijke oplossing en willen we de kosten v oor deze dure oplossing dragen. Hierbij speelt natuurlijk ook de schaal waarop oplossingen moeten worden toegepast. Indien het lokaal toepassen van een zware maatregel de problematiek v an een groot tracé kan oplossen, dan dient dit natuurlijk ov erwogen te worden. Voorop staat dat v an alle mogelijke maatregelen de consequenties, lokaal en regionaal, in beeld moeten worden gebracht. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

12 1.5 Aanpak In v oorliggend onderzoek wordt beoogd een zo v olledig mogelijk ov erzicht van ev entuele prev entiev e maatregelen tegen grav erij door muskusratten en beverratten samen te stellen. Naar alle waarschijnlijkheid zullen niet alle gev onden maatregelen toepasbaar zijn v oor alle ty pen onderscheiden waterkeringen. Wellicht zijn er zelf s maatregelen die überhaupt niet geschikt worden geacht v oor toepassing in de Nederlandse waterkeringen. Op basis van een eerste grov e beoordeling wordt een selectie gemaakt v an maatregelen die haalbaar worden geacht v oor de beoogde toepassing. Deze eerste schifting zal hoof dzakelijk plaatsvinden op basis van een waterkeringtechnische af weging. Hierbij speelt ook dat de beoordeling plaats heeft in de huidige tijdsgeest, in de toekomst en onder andere omstandigheden kan een dergelijke beoordeling op geheel andere wijze uitvallen. Voor de v olledigheid zijn wel alle denkbare maatregelen gerapporteerd, zodat de inhoud v an dit rapport niet zijn bruikbaarheid v erliest met het v erstrijken v an de tijd. In de toekomst kan nog steeds een nieuwe beoordeling v an de prev entiev e maatregelen worden uitgevoerd op basis v an de dan heersende tijdsgeest met bijbehorende normen en waarden. Samenv attend is in de aanpak van het onderzoek een drietal stappen onderscheiden, te weten: 1. Inv entarisatie v an bestaande en reeds toegepaste technieken en maatregelen; 2. Uitwerken van aanvullende denkbare maatregelen, bezien vanuit technisch oogpunt waterkering; 3. Beoordelen haalbaarheid v an de verschillende (combinaties v an) prev entiev e maatregelen; Stap 1 omv at een bureaustudie, waarin zowel een literatuuronderzoek als een aantal (telef onische) interv iews betrokken zijn. Doel v an deze onderzoeksstap is het v erkrijgen v an een zo v olledig mogelijk ov erzicht van preventieve maatregelen, waarbij per maatregel is ingegaan op praktijkervaringen met en achtergronden van deze maatregel. In de v ervolgstap (stap 2) zijn mogelijke prev entiev e maatregelen tegen grav erij uitgewerkt. Hierbij is speciaal ingegaan op maatregelen ten behoev e v an waterkeringen. Indien noodzakelijk zal in deze stap onderscheid worden gemaakt in verschillende typen waterkeringen, zoals dit ook in het v eiligheidsonderzoek (DHV, 2006) is aangehouden. De noodzaak tot het maken v an een dergelijke onderv erdeling hangt samen met kenmerken v an de v erschillende ty pen waterkeringen in relatie tot de gev oeligheid voor grav erij en hiermee samenhangend de mogelijkheden v oor het nemen van prev entiev e maatregelen. Als laatste stap (3) is de haalbaarheid van de v erschillende maatregelen beoordeeld. Ten behoev e v an deze beoordeling is een aantal criteria geformuleerd met betrekking tot (onder meer) beheer en onderhoud, ecologie, flora en f auna, uitv oerbaarheid, kosten. Resultaat v an deze stap is een compleet overzicht v an mogelijke prev entiev e maatregelen, inclusief een ov erzicht van voor- en nadelen per maatregel. Het onderzoek pretendeert niet de enige juiste prev entiev e maatregel te kunnen selecteren. Doelstelling is eerder het aanlev eren van een totaaloverzicht aan maatregelen die toegepast zouden kunnen worden, toegespitst op v erschillende situaties (typen waterkeringen) met daarbij inzichtelijk gemaakt v oor- en nadelen en inzicht in directe en indirecte kosten v an de maatregelen. Directe kosten hebben hierbij betrekking op de aanschaf van materialen, aanlegkosten etc. Indirecte kosten kunnen betrekking hebben op bijv oorbeeld een hogere inspectief requentie etc. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

13 Foto 1.1: Onbeschermde oever met natuurgebied - dijkring 45 (Grebbedijk) Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

14 2 OVERZICHT PREV ENTIEV E MAATREGELEN 2.1 Inleiding In dit hoof dstuk is informatie ov er bestaande en/of reeds toegepaste maatregelen en technieken om grav erij door muskusratten en bev erratten te v oorkomen v erzameld uit (inter)nationale literatuur. Deze literatuurstudie is aangevuld met gesprekken en/of interv iews met leden van de Technische Commissie Muskusrattenbestrijding, waterkeringbeheerders en bestrijders v an muskusratten en bev erratten. Ook heeft afstemming plaats gev onden met Alterra. In de quick scan naar nut en noodzaak zijn enige mogelijke prev entiev e maatregelen genoemd. Deze maatregelen komen tev ens in v oorliggend onderzoek aan de orde. Daarnaast loopt momenteel een onderzoek naar graverij v an bevers in rivierdijken (uitgev oerd door Freek Niewold in opdracht van waterschap Riv ierenland/ Staatsbosbeheer). De erv aringen met in dit kader uitgev oerde en onderzochte maatregelen zijn ev eneens v erwerkt in deze studie. Bij het uitv oeren van de inv entarisatie is vooral aandacht besteed aan het rubriceren v an de maatregelen naar ty pe kade waarin de v erschillende maatregelen zijn toegepast en, v oor zov er bekend, hoe effectief de maatregelen zijn ten aanzien van het voorkomen v an grav erij. Ook zijn (onder meer) de kosten beschouwd en is aandacht besteed aan de inspanningen ten behoev e van het beheer en onderhoud v an de oplossingen. Paragraaf 2.3 resulteert in een gerubriceerd ov erzicht van bestaande preventieve maatregelen en dient als basis voor het totaaloverzicht v an mogelijke preventieve maatregelen. Paragraaf 2.4 behandelt stap 2 van het onderzoek; de uitwerking v an mogelijke prev entiev e maatregelen tegen grav erij door muskusratten en bev erratten in waterkeringen. In deze stap zijn in aanvulling op de resultaten van stap 1 (inv entarisatie) denkbare (combinaties v an) preventieve maatregelen uitgewerkt die (op korte termijn) toepasbaar zijn. Bij het uitwerken v an de mogelijke maatregelen is gebruik gemaakt v an de inzichten die v erkregen zijn op basis v an het onderzoek naar de inv loed v an graverij op de v eiligheid v an waterkeringen. Vooral inzichten in de aard van grav erij door muskus- en bev erratten in waterkeringen en in de kwetsbaarheid van de v erschillende ty pen waterkeringen voor de v erschillende vormen en locaties v an grav erij. Daarnaast is gebruik gemaakt van algemene ecologische inzichten in het leef- en graaf gedrag v an muskus- en bev erratten. Wellicht ten ov ervloede wordt herhaald dat de te beoordelen prev entiev e maatregelen uitsluitend betrekking hebben op het grav erijwerend maken v an waterkeringen, op welke wijze dan ook. De beïnv loeding v an de populatie door bijvoorbeeld het inzetten van predatoren (mocht dit realistische mogelijkheden bieden) behoort niet tot de scope van het onderzoek. Het toepassen v an geurstoff en, zoals de geur v an een natuurlijke vijand (alligatoruitwerpselen) behoort wel tot de te beschouwen maatregelen, aangezien hiermee het leef gebied gemanipuleerd wordt. 2.2 Resumé literatuuronderzoek en interviews Ten aanzien v an de bevindingen op basis v an de gev oerde interv iews worden v ooraf enkele opmerkingen gemaakt, welke betrekking hebben op de bruikbaarheid van de v erzamelde gegev ens. In zijn algemeenheid wordt geconcludeerd dat de aangelev erde inf ormatie v eelal subjectief en soms zelf s tegenstrijdig is. Vooral het achterhalen v an de omstandigheden waaronder een maatregel al dan niet f unctioneert, is zeer gecompliceerd. Ditzelf de geldt voor het uit literatuuronderzoek verkregen overzicht v an maatregelen. De inf ormatie v erkregen uit literatuuronderzoek en interviews is vooral gebruikt voor het Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

15 opstellen van de lijst v an bestaande preventieve maatregelen. De v erkregen gegev ens met betrekking tot het al dan niet f unctioneren v an maatregelen is uitsluitend informatief beschouwd. Samenv attend kunnen op basis van de gevoerde interv iews twee ty pen maatregelen worden onderscheiden. Maatregelen die graverij fysiek onmogelijk trachten te maken en maatregelen die de waterkering v oor de muskusrat of beverrat aantrekkelijk maken. Combinaties v an beide methoden komen ook aan de orde. Maatregelen die grav erij aantrekkelijk maken, kunnen worden toegepast in de directe nabijheid v an gev oelige objecten of objecten waar de bestrijding gecompliceerd is. Doel v an een dergelijke aantrekkelijke locatie is dat grav erij plaatsvindt op plaatsen waar weinig of geen schade kan worden aangericht. Een bijkomend voordeel is de graverij wordt geconcentreerd, zodat ook de bestrijding geconcentreerd en hiermee efficiënt kan worden uitgevoerd. Ov er maatregelen die grav erij onmogelijk proberen te maken kan in het algemeen gezegd worden dat v ooral harde constructies (oeverbeschoeiingen en -bekledingen) het negatiev e bijverschijnsel hebben dat zij het herkennen v an schade bemoeilijken en de mogelijkheden v oor bestrijding belemmeren. Vooral onder bekledingen kan geruime tijd grav erij aanwezig zijn, zonder dat zich dit aan de opperv lakte manif esteert. Zodra de schade geconstateerd wordt, kan zich al een kritieke situatie voordoen of v oorgedaan hebben. Ook de belemmering v an de bestrijding vormt een belangrijk punt van kritiek op het toepassen v an deze methoden. Van beide typen maatregelen kan op basis van de interviews niet gezegd worden dat zij onder alle omstandigheden een 100% oplossing v ormen. Als algemene conclusie uit de uitgevoerde onderzoeken en praktijkproeven blijkt dat het gedrag van muskusratten (en bev erratten) onv oorspelbaar en niet-uniform 1 is. Lokale omstandigheden en individuele eigenschappen lijken een grote invloed te hebben op de resultaten. Wat wel gezegd kan worden is dat maatregelen hoofdzakelijk een effect hebben op de tijdsduur die nodig is v oor het aanrichten v an graafschade. Doeltreffende maatregelen leveren een reductie van de graaf intensiteit en hebben een positief effect op de lev ensduur van een object. 2.3 Beschrijving bestaande en toegepaste maatregelen In deze paragraaf zijn de gegevens verwerkt die zijn verkregen op basis van het uitgev oerde literatuuronderzoek en de gevoerde interv iews. Bijlage 1 bevat de verklarende woordenlijst bij de v oorliggende rapportage. In bijlage 2 is de literatuurlijst opgenomen en in bijlage 3 zijn de notities v an de interv iews weergegev en Referentie preventieve maatregelen Een aantal situaties is denkbaar, waarbij geen (tastbare) prev entiev e maatregelen aan waterkeringen noodzakelijk zijn. De v olgende toestand wordt gezien als ref erentie: het gebied is volledig muskusrattenen bev errattenv rij. Graverij is niet aan de orde. 1 Met deze niet-uniformiteit in het gedrag wordt gedoel d op de onbekendheid met de grenzen aan het kunnen van de muskusrat. Onbekend is tot wel k gedrag de muskusrat in staat is onder ni euwe (toekomstige) omstandigheden, bijvoorbeeld bij een hogere populatiedruk of i ndien maatregelen worden getroffen om graverij in water keringen te belemmeren. De niet-unifor miteit heeft betr ekking de maximale graafdiepte waartoe de muskusrat wellicht in staat blijkt en op indi viduele afwijki ngen van het graafgedrag dat tot op heden bekend verondersteld wordt. Wel unifor m is het graafgedrag in zijn algemeenheid te noemen. Indien graverij plaatsvindt, wordt altijd hetzelfde patroon gevolgd, zoals de aanl eg van een waterslot i n een muskusrattenpijp. Uitgangspunten ten aanzien van graafgedrag op dwarsprofiel niveau zijn derhalve wel geoorloofd. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

16 2.3.2 Methoden die schrik aanjagen Dit is feitelijk een methode die op een directe wijze het welzijn v an dieren en hun omgev ing beïnvloedt (niet alleen muskusratten en beverratten). De methode is hier wel genoemd aangezien de methode tot doel heeft grav erij van muskusratten en/of beverratten te v oorkomen, maar dergelijke methoden behoren niet tot de primaire opdracht van voorliggende studie. Harde geluiden, waterstralen en andere afschrikmethoden (geweerschoten) zijn in Amerika (Miller, 1996) toegepast om beverratten van golfterreinen te v erschrikken. Het succes v an deze methode wordt omschreven als veelal van korte duur, de opgeschrikte dieren komen meestal binnen af zienbare tijd terug. In Nederland zijn geen erv aringen met methoden die schrik aanjagen als preventieve maatregel tegen grav erij door muskusratten en/of beverratten bekend Habitat manipulatie en cultuurtechnische oplossingen algemeen Deze methode heeft betrekking op het onaantrekkelijk of juist aantrekkelijk maken van (delen v an) een object voor graverij door muskusratten en/of bev erratten. Het onaantrekkelijk maken van grav erij kan als consequentie hebben dat grav erij elders plaatsvindt en hangt daarom samen met een keuze v oor al dan niet graaf gev oelige objecten. Als bijv oorbeeld waterkeringen als objecten worden beschouwd waarin grav erij onwenselijker is dan in nabijgelegen poldersloten, kan ov erwogen worden maatregelen te nemen die waterkeringen onaantrekkelijker maken v oor grav erij dan poldersloten. Een onzekere f actor wordt hierbij gev ormd door de vraag in hoeverre deze maatregel effectief is. Dit zal waarschijnlijk samenhangen met de mate waarin de onaantrekkelijkheid bereikt wordt, de populatiedruk, maar ook met niet te modelleren f actoren die samenhangen met toev alligheden in een gebied of het gedrag van muskusratten en/of beverratten. Het juist aantrekkelijk maken v an (delen v an) objecten heef t als doel de grav erij op bepaalde locaties te concentreren, zodat andere (gevoelige delen) gespaard worden. Vaak hebben dergelijke locaties tot nev endoel dat de bestrijding geconcentreerd en hiermee efficiënt kan worden uitgevoerd. drainage en grondbewerking In Amerikaanse literatuur (Miller, 1996) wordt gesproken over drainage en grondbewerking. Beschrev en wordt dat water dusdanig af gev oerd dient te worden dat geen water blijf t staan in v oor muskusratten en bev erratten aantrekkelijke watergangen. In Amerika kan dit waarschijnlijk lokaal een oplossing v ormen, in de Nederlandse polders en watersystemen zal dit niet kunnen functioneren. Daarnaast wordt diepploegen genoemd om ondiepe grav erij te v ernietigen en nieuwe graverijactiv iteiten te ontmoedigen. Vooral in waterkeringen is dit geen uitv oerbare oplossing aangezien het uitv oeren v an de maatregel strijdig is met de primaire functie van waterkering door v erlies aan sterkte van de grondconstructie als nev eneffect. maaibeheer Maaien en afvoeren of v erbranden van v egetatie in of nabij leef gebieden van muskus- en beverratten zou v olgens de eerder genoemde Amerikaanse literatuur deze leef gebieden onaantrekkelijk maken. Vraagtekens worden bij de toepasbaarheid v an deze methode geplaatst v oor de Nederlandse situatie. Nabij waterkeringen komen muskusratten en bev erratten v eelal voor in de nabijheid v an natuurgebieden. Maaien en/of verbranden v an vegetatie in dergelijke gebieden zal niet de voorkeur van beheerders genieten. In poldergebieden is ter plaatse v an oev ers en percelen al sprake van maaien en veelal ook afvoer zoals het hooien van graslanden etc. Echter ook onder water is in de Nederlandse situatie zeer v eel v oedsel beschikbaar. Een muskusrat eet desnoods gras. Bovendien kunnen muskusratten ook zeer lange tijd lev en op ondergrondse voedselvoorraden bestaande uit plantenwortels en dergelijke. Het is daarom niet reëel te veronderstellen dat alle v oedsel kan worden weggenomen. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

17 waterpeilbeheer Door het manipuleren van waterpeilen, bijvoorbeeld het droogzetten van bepaalde watergangen gedurende droge perioden, kan het leef gebied onaantrekkelijk gemaakt worden v oor met name muskusratten en wellicht ook bev erratten. In Amerika wordt deze methode als kostbaar omschreven en tev ens is de effectiv iteit ervan niet aangetoond. In de Nederlandse situatie zou de manipulatie v an waterpeilen waarschijnlijk niet als duur bestempeld worden, wel hangen de mogelijkheden hierv oor sterk samen met de hydrologische omstandigheden van een gebied. Twee ty pen maatregelen kunnen onderscheiden worden. Enerzijds het tijdelijk v erhogen v an de waterstand, zodat geen droge ruimte in het prof iel resteert om nestkamers in aan te leggen. Anderzijds kan gedacht worden aan het v erlagen v an de waterstand, dusdanig dat onv oldoende water in de watergang resteert om een waterslot aan te brengen. Deze maatregel is uitsluitend eff ectief als prev entiev e maatregel tegen graverij door muskusratten. In de Nederlandse polders wordt het peilbeheer hoof dzakelijk af gestemd op agrarisch gebruik van de aanliggende landerijen. Dit houdt in dat s winters een lager peil wordt gehanteerd dan s zomers. Juist in de winterperiode zou het hanteren v an een hoger peil mogelijk zijn, omdat in deze periode minder gewasschade veroorzaakt zal worden. Het hanteren van een lager zomerpeil is strijdig met landbouwkundige belangen. Het wijzigen v an het peilbeheer houdt wel een ander polderbeheer in, wat strijdig kan zijn met de huidige heersende denkbeelden in de agrarische sector. Dit vormt een uitv oeringsrisico v oor maatregelen op het gebied van waterpeilbeheer. schijnduikers Het plaatsen v an schijnduikers is ontwikkeld als (passieve) v angstmethode. De gedachte achter deze methode is geënt op het gedrag van de muskusrat, zoals beschreven in De bestrijding v an muskusrat en bev errat (Barends, 2006). Als vangstmethode zijn schijnduikers geen onderwerp van voorliggende studie, maar de filosofie v an het aantrekkelijk maken v an specif ieke locaties kan tev ens worden toegepast om kwetsbare elementen (waterkeringen) te ontzien. In heel Nederland zijn de erv aringen met het toepassen v an schijnduikers of vergelijkbare constructies als vangstmiddel positief. Wel kan als bezwaar aan deze methode worden opgemerkt dat deze niet-selectiv iteit zijn als ze niet goed worden geplaatst. De plaatsing moet zo goed mogelijk aansluiten bij het zoekgedrag van de ratten. Ook andere diersoorten kunnen de schijnduikers ingaan en als bijvangst gevangen worden. Gezien de toepassingsmogelijkheden als prev entiev e maatregel van deze methode, met name in combinatie met andere preventieve maatregelen, wordt in het kader v an voorliggend onderzoek nader ingegaan op het aantrekkelijk maken v an specif ieke locaties v oor grav erij door muskusratten of bev erratten. Deze methode zal nader worden omschreven in hoof dstuk Graverij werende maatregelen Onder grav erij werende maatregelen worden div erse constructies v erstaan die het grav en in taluds door muskusratten en/of beverratten fysiek onmogelijk maken. Gedacht kan worden aan damwanden, houten paalwanden en v erticaal geplaatst houten v lechtwerk, stenen constructies (bekleding v an oevers of v erticale grond- en/of waterkerende elementen), ingegrav en vlechtwerken of gaas in taluds en constructies bestaande uit ingegraven geotextielen of grav erijwerend doek. In bijlage 3 is een overzicht opgenomen v an de in de onderstaande paragraf en beschrev en maatregelen in de v orm van een aantal illustraties. begroeiing Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

18 In Bisam-Abwehrmaβnahmen im Gewässerbau (Acken, 1977) is een ov erzicht gegev en van ty pen maatregelen en de mate v an effectiv iteit aan de hand v an een beschrijv ing v an mogelijke schade bij toepassing v an de maatregel. Hierin is ook toepassing v an begroeiing beschreven. Onderscheid wordt gemaakt tussen half open en gesloten bossages en v olledige bebossing. Uitsluitend deze laatste v egetatievorm wordt in het overzicht als v olledig graaf werend beschreven. Het is mogelijk dat deze beoordeling v an de effectiviteit is gebaseerd op de fysieke beperkingen die de beworteling v an de begroeiing heeft op graaf activiteiten. In Nederland is er ook grav erij tussen wortels het is twijf elachtig of deze maatregel effectief is. Ook andere omgev ingsfactoren zijn mogelijk v an inv loed op de v erminderde aantrekkelijkheid voor graverij door muskusratten of beverratten, zoals warmte, lichtinv al en begroeiing.. Maar als alle warme plekken bezet zijn dan worden ook minder geschikte plekken die kouder en donker zijn ingenomen. Het aanbrengen v an bos op waterkeringen in Nederland wordt uitgesloten in v erband met het beleid ten aanzien v an bomen op waterkeringen. Deze worden als onwenselijk beschouwd ten aanzien van de v eiligheid. Bestaande begroeiing wordt onder vastgestelde voorwaarden toegestaan, nieuwe beplanting wordt slechts bij uitzondering en onder strikte aanvullende maatregelen ontworpen. Mogelijkerwijs is er een v erband tussen lichtinv al (en het ontbreken hiervan bij begroeiing met bomen) en het niet aantrekkelijk zijn als vestigingsplaats v oor muskusratten. Hier schuilt bovendien weer een onzekerheid ten aanzien v an de populatiedichtheid. Indien alle niet-begroeide oevers bezet zijn, dan bestaat het risico dat ook de met bomen begroeide oev ers worden aangetast. Naast begroeiing met bomen kan ook gedacht worden aan het toepassen v an plantensoorten waar muskusratten en/of beverratten niet v an houden. Uit de geraadpleegde literatuur en de gev oerde interv iews blijkt dat momenteel geen begroeiing bekend is die er voor zorg draagt dat muskusratten en/of bev erratten zich op bepaalde locaties niet willen vestigen. Opgemerkt wordt dat (hoge) begroeiing op waterkeringen deze locaties juist aantrekkelijker zal maken v oor bev ers (lopend onderzoek naar grav erij door bev ers in het riv ierengebied, interview met Freek Niewold). Dit is een aspect waar rekening mee gehouden moet worden bij het uitvoeren van een dergelijke inrichtingsmaatregel. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

19 foto 2.1: De Brocken zijkolk dijkring 9 (Overijsselse Vecht, traject Dalfsen - Zwartsluis) houten keerwanden / beschoeiingen Houten keerwanden komen in div erse verschijningsvormen v oor, v ariërend van v olledig houten damwanden tot beschoeiingen bestaande uit palen in combinatie met houten planken of v lechtschermen. Houten keerwanden worden ov erwegend aangebracht met als doel het beschermen van oev ers tegen erosie door golfslag. De in Duitsland beschouwde houten keerconstructies (palenwand en diverse soorten vlechtwerken) worden geen v an alle als volledig graaf werend beoordeeld. Het optreden van schade door grav erij wordt nog steeds mogelijk. De ev entuele reductie (afname v an het aantal grav erijen per jaar of per kilometer) is echter niet aangegeven, zodat de effectiv iteit op basis hierv an niet kan worden geschat. Uit Nederlandse literatuur en inf ormatie uit de gev oerde interv iews kan worden af geleid dat houten beschoeiingen graverijwerend zijn tot op zekere hoogte. Een aantal aspecten is hierbij v an belang. De wand dient v olledig aaneengesloten te zijn. Bij gaten of kieren (door v eroudering, beschadiging of onnauwkeurig aanbrengen) f unctioneert de wand niet als belemmering v oor graaf activiteiten. Ook houdt de damwand een keert op en dan gaan de ratten en erachter zitten. Daarnaast is de relatie met de waterstand van belang. Zodra water achter de wand (geldt voor alle ty pen grond- en/of waterkeringen) aanwezig is (door af kalving achter de beschoeiing of door, tijdelijke, waterstandsstijging) gaan de muskusratten ov er de wand heen om alsnog in de kade te grav en. De wand v ormt dan geen enkele belemmering meer v oor graverij. Ook de diepte v an de wand ten opzichte v an de waterbodem speelt een rol bij de effectiviteit van (houten) beschoeiingen. Over de minimaal benodigde diepte zijn de meningen echter v erdeeld. In de Krimpenerwaard wordt 1,2 m onder de waterbodem als v oldoende beschouwd, in zijn algemeenheid wordt ook wel 2,0 m genoemd. Of deze maat een fysieke grens v ormt of dat ov erige Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

20 omstandigheden, zoals beschikbaarheid v an eenv oudiger bereikbare locaties, een rol spelen bij deze maat is niet bekend. Alle v erticale keermiddelen (damwanden, beschoeiingen, etc.) kunnen een meerledig doel v ervullen. Doorgaans worden (houten, stalen, kunststoffen of betonnen) beschoeiingen gebruikt met als hoof ddoel het keren v an grond (zie f iguur 2.1a). Bij dergelijke grondkerende constructies kan bijv oorbeeld gedacht worden aan grote kanalen (Amsterdam-Rijnkanaal). Deze grondkeringen worden gekenmerkt door een hoogtesprong tussen oever en waterbodem. Indien een verticale wand wordt aangebracht met als doel het weren v an grav erij, is deze hoogtesprong niet noodzakelijk. In de toepassing v an een verticale v erdediging tegen graverij is er van uitgegaan dat de verticale kering of wand onzichtbaar in het talud wordt v erwerkt. Het is uitdrukkelijk niet de bedoeling alle wateren die aan waterkeringen grenzen te beschoeien. In f iguur 2.1b is het principe van de v erticale oev erverdediging geschetst, specif iek v oor een boezemkade met een constant (buiten) waterpeil. figuur 2.1a: grondkerende oeverconstructie (UITSLUITEND TER ILLUSTRATIE, NIET VOOR OGEN ALS OPLOSSINGSRICHTING TEGEN GRAVERIJ) buitentalud kruinbreedte Dagelijks peil of streefpeil binnentalud dijk- of kadelichaam stabiliteitsberm Grondkerende constructie teen sloot ondergrond Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

21 figuur 2.1b: harde oplossing, verticaal, binnen- en buitenzijde boezemkade buitentalud kruinbreedte Dagelijks peil of streefpeil binnentalud dijk- of kadelichaam Houten, betonnen, kunststoffen of stalen damwand. Bovenzijde afwerken boven streefpeil of dagelijks waterpeil, inheidiepte nader te bepalen. stabiliteitsberm ondergrond teen sloot overige verticale constructies Oev ers v an kanalen die een hoge scheepvaartbelasting hebben worden v eelal beschermd door harde constructies als stalen damwanden, betonschotten of ov erige aaneengesloten grondkeringen. De f unctie v an deze constructies is enerzijds het v oorkomen v an oevererosie door scheepvaartgolven en anderzijds het v ormen v an een aaneengesloten grond- en waterkering. Voor deze constructies geldt dat zij onder bepaalde v oorwaarden een effectiev e barrière v ormen tegen graverij. Deze v oorwaarden komen ov ereen met die v oor houten keerconstructies en omvatten hoof dzakelijk aspecten ten aanzien v an beschadiging, hoogte in het talud ten aanzien v an mogelijkheden om achter de wand te graven en diepte van de keerwand onder de waterbodem in relatie tot mogelijkheden om onder de wand door te graven. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

22 foto 2.2: stalen damwand in kruin kade ringdijk Blauwe Stad (Winschoten) Ten aanzien v an beschadigingen kan worden gesteld dat stalen damwanden welke met behulp v an damwandsloten (v erbindingen) met elkaar v erbonden zijn in zijn algemeenheid ondoordringbaar zijn v oor grav erij door muskusratten en/of bev erratten. Bij gebruik v an betonschotten is er nog wel eens sprake v an v erzakkingen, waardoor spleten en kieren kunnen ontstaan, met als gevolg het ontstaan v an graafmogelijkheden voor muskusratten en bev erratten. Met betrekking tot onder- en ov ergraaf baarheid v an constructies geldt dat geen oppervlaktewater achter de wand aanwezig mag zijn en dat de wand lang genoeg moet zijn, waarbij de minimaal benodigde lengte evenals bij het aanbrengen van een beschoeiing niet exact is v ast te stellen. harde bekleding Harde bekleding van taluds (onder en bov en het waterniv eau) wordt ev eneens v eel toegepast met als primair doel het v oorkomen van erosie of schade door golfslag en stroming. Harde bekleding komt in zeer v eel verschijningsvormen v oor, v ariërend in ty pe materiaal, dikte v an de bekledingslaag, wijze v an aanbrengen (los gestort of gezet) en hoogte op het talud. Enkele materialen die kunnen worden onderscheiden zijn bijv oorbeeld asfalt (hoof dzakelijk zeedijken), basalt- of basaltonblokken, tegels, stortsteen en combinaties van materialen, al dan niet met onderliggende filter- of funderingsconstructie. De v orm van het materiaal wordt overigens niet v an inv loed geacht op het graaf gedrag. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

23 foto 2.3: gezette basaltonblokken in combinatie met stortsteen dijkring 53 (Deventer) Van primair belang bij harde bekledingen is, ev enals bij damwanden, de aaneengeslotenheid ervan. Indien gaten en/of kieren in de bekleding aanwezig zijn, gebruiken muskusratten deze om alsnog in de waterkering binnen te dringen. In Duitse literatuur wordt geconcludeerd dat harde bekleding een effectiev e graaf werende methode vormt, indien de totale dikte v an de bekledingslaag minimaal 0,3 m bedraagt en ev entuele openingen tussen gezette of gestorte steen niet groter zijn dan 0,05 m in diameter. Ook dient de harde bekleding minstens 0,3 m onder de zool v an de dijk te worden doorgezet, of minimaal 2 m onder de waterlijn. Een combinatie met graaf werend doek wordt in dit kader genoemd, dit onderwerp is apart behandeld aan het eind van deze paragraaf. In Nederland wordt lokaal wel melding gemaakt van schade aan harde bekleding. Muskusratten deinzen er onder bepaalde omstandigheden niet voor terug zich onder de harde bekleding te v estigen. Aangezien graafschade onder harde bekleding niet eenv oudig te herkennen is (schade hoeft zich niet direct te manif esteren) en zich eenmaal onder harde bekleding gev estigde muskusratten zeer moeilijk te bestrijden zijn, worden soms aanv ullend objecten aangelegd waarin muskusratten zich eenv oudig kunnen vestigen. Er v an uitgaand dat de muskusrat een dergelijke eenv oudig te betrekken locatie v erkiest boven het grav en onder de harde bekleding, zal deze zich hier bij v oorkeur vestigen. Dit dient twee doelen; de muskusrat is eenv oudiger te bestrijden door deze geconcentreerde vestigingsvoorkeur en de schade aan de waterkering / bekleding wordt beperkt door geringere kans op grav erij op de niet-voorkeurs locaties. In f iguur 2.2 is het principe van het toepassen v an bekleding (harde v erdediging parallel aan het talud) geschetst. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

24 figuur 2.2: harde oplossing, parallel aan talud, binnen- en buitenzijde kruinbreedte MHW binnentalud buitentalud kerende hoogte harde bekleding of ingegraven materiaal (gaas), aanlegdiepte nader te bepalen dijk- of kadelichaam stabiliteitsberm teen sloot ondergrond ingraven van gaas Als maatregel die specif iek tot doel heeft grav erij door muskusratten en/of bev erratten te voorkomen wordt het ingrav en v an gaas genoemd. Deze maatregel wordt als effectief tegen grav erij beschreven, maar wordt niet op grote schaal toegepast om grav erij te v oorkomen. Als nadelen worden genoemd dat, indien het gaas ev enwijdig aan het talud wordt ingegrav en, bij werkzaamheden aan de dijk het gaas een lastige belemmering vormt. Het gaas v ergroeit met de grasmat, zodat zode en gaassoorten niet meer gescheiden ontgrav en kunnen worden. Daarnaast speelt corrosie van voornamelijk stalen gaas een rol bij de lev ensduur en dus de werking v an het gaas als graaf werend middel. Gaas kan ook verticaal worden ingegraven en vormt dusdanig geen volledige bescherming tegen grav erijen, aangezien aan weerszijden v an het gaas wel grav erij mogelijk is. Af hankelijk van de locatie in het prof iel (teen, talud of kruin) v arieert de v rijheid waarin grav erij wordt toegestaan. Dit betekent wel dat het gedeelte waarin grav erij wel plaats kan vinden, geen waterkerende functie kan verv ullen. Dit gedeelte moet f eitelijk beschouwd worden als een soort graaf zone. Dit type maatregel wordt als materiaaltechnische variant op de v erticale oev erverdediging beschouwd. Voor de visualisering van het v erticaal ingegrav en gaas wordt verwezen naar f iguur 2.1. ingraven van geotextiel of geogrids In deze zelf de categorie (ingegrav en middelen ter v oorkoming van grav erij) kan ook geotextiel genoemd worden. Het uitsluitend toepassen v an geotextielen scoort niet hoog op betrouwbaarheid en effectiv iteit tegen grav erij. Muskusratten gaan tussen de ov erlaplengtes door of v ernielen het geotextiel, zodat deze niet meer f unctioneert. Wel wordt geotextiel genoemd in combinatie met bijvoorbeeld steenbekledingen. Het doek dient dan meerdere doelen, het zorgt v oor een betere spreiding v an de druk v an de steenbekleding op de ondergrond (funderingtechnisch), het v oorkomt uitspoeling van materiaal uit onderlagen (erosiebestendigheid) en v ormt tevens samen met de steenbekleding een grotere barrière tegen grav erij dan de steenbekleding op zich. In de Krimpenerwaard is geotextiel toegepast als Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

25 oev erverdediging tegen erosie door golf werking. Het geotextiel was voor dit doel verzwaard met een soort betonnen broodjes (om het op zijn plaats te houden). In het textiel werd v eel schade door grav erij v astgesteld. Muskusratten doorgroev en het textiel op diverse plaatsen om zich in de oev ers te vestigen. In Friesland zijn de erv aringen met muskusratwerend doek (Nicolon) als preventieve maatregel tegen grav erij positief. Muskusrattenwerend doek is met succes op een aantal locaties toegepast waar v eel schade door de muskusrat v oorkwam. De toepassing van het doek blijkt hier sterk muskusrattenwerend te werken. Wel wordt door de afdeling muskusrattenbestrijding aanbev olen nader onderzoek naar toepassing v an het doek en de kosten van deze maatregel uit te voeren. Met name indien in het kader v an onderhoudswerkzaamheden toch vernieuwing of aanpassing van kaden aan de orde is, kan het toepassen v an muskusrattenwerend doek ov erwogen worden. In Amerikaanse literatuur (Lawler, 2007) worden enkele proev en v oorgesteld om te achterhalen of bepaalde ty pen doek al dan niet graaf werend zijn. Voor alle parallelle oplossingsrichtingen (gaas, doek of grids) geldt dat met name de uitv oering een belangrijke rol speelt bij de effectiviteit v an de maatregel. Aandachtspunten hierbij zijn v oldoende ov erlap v an de materialen en een juiste/ zorgv uldige manier van aanleg. combinaties van maatregelen Deze v orm v an maatregelen betreft veelal een combinatie van een gedeelte v an de waterkering waarin grav erij pertinent niet wordt getolereerd en een gedeelte waarin grav erij juist aantrekkelijk wordt gemaakt. Het doel v an deze maatregelen is dan ook tweeledig, enerzijds het ontzien v an bijv oorbeeld een beklede oev er en anderzijds het concentreren v an ev entuele graverij om de bestrijding te v ereenvoudigen. Ov er dergelijke lokconstructies wordt in Nederland positief gerapporteerd ten aanzien v an de effectiviteit. Ook in Duitse literatuur wordt melding gemaakt v an bijv oorbeeld een v erticaal ingegrav en gaas in combinatie met een v erbrede v ooroever. In de extra vooroev er worden graaf activiteiten toegestaan, maar de graaf zone is fysiek beperkt door de aanwezigheid v an de gaasbarrière. Ook worden hier kunstmatige bouwingangen gecreëerd om grav erij elders te v ermijden. Ov er de functionaliteit hiervan is echter niet gerapporteerd. 2.4 Nieuwe (combinaties van) preventieve maatregelen De prev entiev e maatregelen hebben in hoof dzaak betrekking op graaf werkzaamheden door muskusratten (watergebonden grav erij). Als laatste onderdeel v an deze paragraaf is ingegaan op prev entiev e maatregelen die uitsluitend betrekking hebben op grav erij door beverratten (ook in droge dijken en kaden). voorlichting De maatregel heeft hoof dzakelijk betrekking op de v oorlichting v an ontwerpers van waterkeringen, zowel landschappelijk als technisch inhoudelijk. Voornamelijk de combinatie van waterkeringen met natuurgebieden kan waterkeringtechnische problemen oplev eren indien waterpartijen dicht op de waterkering gelegen zijn. Voorlichting met betrekking tot het aanhouden v an v oldoende grote v eiligheidszones of het maken v an andere ontwerpkeuzes behoort tot de mogelijkheden. overdimensionering De primaire f unctie v an een dijk of dam is het beschermen v an het achterland tegen ov erstroming. Om deze f unctie te kunnen verv ullen dient een waterkering over een v astgestelde hoogte en sterkte te beschikken. Dit is uit te drukken in een te berekenen minimum prof iel. Dit minimum prof iel dient te allen tijde aanwezig te zijn om de v eiligheid v an het achterland tegen overstromen te kunnen garanderen. Het is mogelijk om een berm aan te leggen v oor of achter de waterkering, die geen bijdrage lev ert aan de waterkerende f unctie, en daarom door bijvoorbeeld muskusratten of bev erratten doorgraven mag worden. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

26 Dergelijke bermen worden ook wel aangelegd om begroeiing op waterkeringen toe te staan. Indien deze begroeiing dan omwaait, snijdt de hierbij ontstane ontgrondingskuil niet in het waterkerende minimumprofiel en is de veiligheid niet in het geding. Een zelf de ty pe berm kan gedimensioneerd worden met als primair doel het opvangen v an graafactiv iteiten. Wel is hierbij een aandachtspunt dat de dimensie v an een dergelijke berm samenhangt met de graaf snelheid en de populatieomv ang. Gegarandeerd moet ook kunnen worden dat de graaf activiteiten uitsluitend in de hiervoor bedoelde berm plaatsvinden en nooit in het vastgestelde minimumprof iel. In figuur 2.3 is een voorbeeld van een graafberm en een graaf overhoogte weergegev en. figuur 2.3: overdimensionering buitenwaarts buitenwater aanbrengen graafberm, dimensies afhankelijk van omvang potentiële graverij aanbrengen graafoverhoogte, toename in breedte afhankelijk van toename in hoogte minimum profiel waterkering dijk- of kadelichaam dempen teensloot Grav erij door muskusratten en bev erratten is niet alleen mogelijk aan de buitenzijde v an een waterkering, maar ook grav erij in een ev entueel aanwezige binnendijkse teensloot kan de v eiligheid negatief beïnv loeden. Een teensloot lev ert een bijdrage aan de waterkerende f unctie met betrekking tot het reduceren v an het ontwikkelen v an waterdrukken in de dijk of kade. Deze f unctie kan ook v ervuld worden door een drainage in het achterland (ter plaatse van de huidige sloot). De toepassing van drainage hangt echter zeer sterk samen met de voorkeur v an de beheerder. Het onderhouden v an drainage kost meer inspanning dan het onderhoud v an een watergang. De werking van de drainage moet op gezette tijden gecontroleerd worden. Het v erwijderen v an de sloot heef t tevens landschappelijke consequenties en zal zeker ook effect hebben op de f lora en f auna en in het bijzonder het verdwijnen hierv an. Figuur 2.4 bevat een schets v an een dergelijke oplossing. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

27 figuur 2.4: dempen teensloot kruinbreedte MHW binnentalud buitentalud kerende hoogte stabiliteitsberm dijk- of kadelichaam teen sloot dempen sloot en aanbrengen drainage ondergrond horizontale graafwerende maatregelen Naast het toepassen van harde maatregelen (damwanden, beschoeiingen, gaas en geotextiel) in v erticale richting of parallel aan het talud, is het mogelijk deze materialen horizontaal aan te brengen. Wanneer het materiaal net op of bov en de dagelijkse waterlijn wordt aangebracht, kan de muskusrat niet omhoog om een droge nestkamer te maken. De maatregel v indt waarschijnlijk een nuttige toepassing in combinatie met een v erticale oplossing zoals een damwand of een beschoeiing. Een risico van verticale elementen is de mogelijkheid dat de muskusrat ov er de damwand heen gaat en alsnog achter de damwand een waterslot creëert en zodanig toch huisv esting vindt in de waterkering. Dit fenomeen laat zich wel omschrijv en als achtergraafbaarheid. Deze achtergraaf baarheid wordt uitgesloten door toepassing van een horizontaal element. In f iguur 2.5 is schetsmatig aangegeven hoe een dergelijke maatregel kan worden v ormgegev en. toepassen van geurstoffen als preventieve maatregel Twee ty pen geurstoffen komen in aanmerking als preventieve maatregel: geurstoffen die muskusratten en/of beverratten als prettig erv aren (lokstoffen) en geurstoffen die muskusratten en/of bev erratten onprettig v inden (afschrikstoffen). Als lokstof kan gedacht worden aan soorteigen (voortplantings-) hormonen, als afschrikstof komen urine of uitwerpselen van een natuurlijke vijand in aanmerking. Om te kunnen beoordelen of dergelijke stoffen effectief zijn is meer inf ormatie nodig v an het gedrag v an muskusratten en bev erratten. In de Verenigde Staten wordt bij de v angst v an de muskusratten lokstoffen gebruikt. Naar aanleiding hierv an werd door TNO onderzoek uitgev oerd naar de samenstelling en werking v an div erse lokstoffen. De resultaten hierv an vertonen geen signif icant voordeel bij het gebruik v an lokstoffen. In de proef is een aantal onderdelen samengevoegd. Als deze waren gesplitst dan had mogelijk wel een v oordeel kunnen worden aangetoond (Brüggeman e.a., 1981) Uit de literatuur zijn v erder geen v eelbelov ende resultaten met het toepassen v an dergelijke stoffen bekend. Een aandachtspunt v ormt ook de f requentie waarmee het middel moet worden toegepast. Het v erder meenemen v an deze maatregel in de beoordeling wordt dan ook op dit moment weinig zinv ol geacht. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

28 figuur 2.5: harde oplossing, horizontaal, binnen- en buitenzijde kruinbreedte MHW binnentalud buitentalud kerende hoogte stabiliteitsberm dijk- of kadelichaam teen sloot horizontaal ingegraven gaas of geotextiel, op of net boven de waterlijn (lengte nader te bepalen) Eventueel toe te passen in combinatie met verticale oplossingen (damwand of beschoeiing) om de achtergraafbaarheid te belemmeren ondergrond toepassen van passieve vangmiddelen of aantrekkelijke graaflocaties De v angstmethode op zich is in dit kader niet van belang, maar de f ilosof ie kan wel worden toegepast om huisv esting op specifieke locaties juist wel of niet te stimuleren. Door het inrichten van aantrekkelijke graaf locaties (bijvoorbeeld door locaal geen harde beschoeiing of bekleding aan te brengen), zullen andere (graaf gevoelige) locaties minder snel (in de tijd, is bovendien af hankelijk v an populatiedruk) aangetast worden. Dit berust op de gedragsf ilosof ie van de muskusrat, die als eerste de makkelijk te bewonen locaties zal bezetten. Of de muskusratten verv olgens al dan niet (passief) gev angen worden is in dit kader niet v an belang. De prev entiev e werking is gestoeld op het terugdringen van graverij op specif ieke locaties. preventieve maatregelen tegen graverij door beverratten Bev erratten zijn niet uitsluitend watergebonden gravers. Ook in droge kaden en dijken vindt grav erij plaats ten behoev e v an bewoning door bev erratten. Dit betekent dat eventuele maatregelen tegen grav erij door bev erratten, in tegenstelling tot maatregelen met betrekking tot grav erij door muskusratten, landsdekkend zou moeten worden toegepast. Daarnaast is de graaftactiek van beverratten wezenlijk anders dan die v an muskusratten. Voor muskusratten is een waterslot noodzakelijk, bev erratten grav en horizontaal enkele meters een dijk of kade in. De hoogte v an het intredepunt in het talud ligt bij v oorbaat niet v ast. Dit betekent dat ev entuele preventieve maatregelen tegen graverij door bev erratten per definitie het gehele talud grav erijwerend moeten maken. In f iguur 2.6 is geschetst hoe dit er in een dwarsprof iel uitziet. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

29 figuur 2.6: preventieve maatregel tegen graverij door beverratten kruinbreedte binnentalud buitentalud harde bekleding of ingegraven materiaal (gaas), aanlegdiepte nader te bepalen dijk- of kadelichaam ondergrond Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

30 3 CRITERIA TEN BEHOEV E VAN DE BEOORDELING 3.1 Inleiding Voor de beoordeling v an prev entieve maatregelen is een lijst beoordelingscriteria opgesteld. Deze lijst is samengesteld op basis van de huidige kennis v an het graaf gedrag v an muskusratten en bev erratten, technische kennis v an waterkeringen (zowel ontwerp als beheer en onderhoud) en kennis v an ecologie, natuur en milieu. Dit rapport heeft niet tot doel één preventieve maatregel (voor heel Nederland) te selecteren op basis van de opgestelde criteria. Een dergelijke keus kan uitsluitend gemaakt worden door bestuurders (op basis v an een bestuurlijke af weging tussen varianten) en is af hankelijk van de lokale en gebiedsspecifieke omstandigheden. Wel kan dit document dienen als handreiking om de te maken keuze te onderbouwen of om te controleren of alle aspecten, die ten grondslag liggen aan de beoordeling, v olledig zijn. Op v oorhand worden twee categorieën onderscheiden; criteria die voor heel Nederland gelden en criteria die locatiespecifiek zijn (bijv oorbeeld afhankelijk v an het type waterkering). Aan de hand v an de beoordelingscriteria is een beoordelingsmatrix samengesteld per preventieve maatregel. Aangezien het niet mogelijk is wegingsfactoren v oor de v erschillende criteria op te stellen (v erlies aan soortendiversiteit laat zich bijv oorbeeld niet vergelijken met een toename van onderhoudskosten) wordt de beoordelingsmatrix gebruikt om de invloed van bepaalde criteria inzichtelijk te maken. De beoordeling v an alle beschouwde aspecten is uitgevoerd ten opzichte van de nulsituatie, waarin geen prev entiev e maatregelen noodzakelijk zijn. 3.2 Onderscheid naar waterkeringtype Zoals geconcludeerd in het onderzoek naar de gev olgen van graverij voor de veiligheid van waterkeringen v arieert de omv ang van de grav erij door muskus- en bev erratten en de (ernst v an de) schade aan de waterkering per ty pe waterkering. Dit wordt v eroorzaakt door de v erschillen in de hy draulische belasting v an de waterkeringen en de dimensies (dwarsprofiel) v an de waterkering. Zodoende wordt ook bij de analyse van de prev entiev e maatregelen onderscheid gemaakt in v erschillende ty pen waterkeringen. Onderscheiden zijn v erschillende typen waterkeringen zoals die v anuit de Wet op de waterkering of prov inciale v erordeningen zijn aangewezen als respectiev elijk primaire of regionale waterkering. Dit betref t: o o o o o o riv ierdijken (langs grote rivieren); kaden langs de onbedijkte Maas in Limburg (Maaskaden); dijken langs het IJssel- en Markermeer; zeeweringen; boezemkaden; compartimenteringskaden en droge keringen. De onderscheiden ty pen waterkering verschillen v an elkaar op een aantal belangrijke punten met betrekking tot de graafproblematiek. Zo wordt onderscheid gemaakt in kaden die uitsluitend belast worden door reguliere grav erij (onder dagelijkse omstandigheden) en keringen die (ook) onder specifieke (hoogwater)condities door grav erij kunnen worden aangetast. Dit heef t hoof dzakelijk betrekking op de graaf locatie in het dwarsprofiel v an de kering die grav erijgev oelig is. Daarnaast speelt ook de kwetsbare lengte v an keringen een rol. Geheel droge kaden zonder teensloot zijn bijv oorbeeld niet gevoelig v oor bepaalde ty pen grav erij. In de onderstaande alinea s zijn de grav erijspecifieke kenmerken v an de v erschillende typen kaden behandeld. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

31 Rivierdijken De waterkeringen langs de grote riv ieren in Nederland keren niet het gehele jaar het zelf de waterpeil. Hoogwatercondities (v oorjaarsafvoer) treden slechts een beperkte periode per jaar op. Onder normale omstandigheden v ervullen veel dijken niet hoofdzakelijk een waterkerende f unctie. Tijdens normaal waterpeil zijn ook lang niet alle riv ierdijken in Nederland onderhevig aan graaf risico. Dit betreft uitsluitend schaardijken of riv ierdijken met een binnen- of buitendijks gelegen teensloot of andere waterpartij (wiel of strang) al dan niet in combinatie met uiterwaarden of binnendijks gelegen polders met een natuurfunctie. Gedurende hoogwatercondities daarentegen is bekend dat muskusratten v anuit de ondergelopen uiterwaarden naar de dijken v luchten en zich hierin tijdelijk v estigen in parallel in het talud gegrav en vluchtgangen. Deze tijdelijke v luchtgangen vormen ev eneens een gev aar voor de v eiligheid v an de riv ierdijken. Opgemerkt wordt overigens dat uit waarnemingen in de Zwarte Meerpolders is gebleken (waterschap Groot Salland) dat beverratten geen gangen in de dijken grav en tijdens hoogwaterperioden, maar drijv ende hutten bouwen van riet. Foto 3.1 toont een rivierdijk tijdens (niet-maatgev end) hoogwater. foto 3.1: riv ierdijk tijdens hoogwater dijkring 52 (Deventer) Samenv attend kunnen in rivierdijken twee ty pen graverij worden onderscheiden, de dagelijkse grav erij en de hoogwatergebonden grav erij. Gezien de geconstateerde v erschillen zullen voor beide typen grav erij specif ieke preventieve maatregelen moeten worden opgesteld. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

32 Maaskaden De Maaskaden bestaan hoof dzakelijk uit droge kaden zonder teensloten, die uitsluitend gedurende hoogwaterperioden een waterkerende functie verv ullen. De graaf problematiek door muskusratten is hiermee v ergelijkbaar met die van riv ierdijken tijdens perioden van hoogwater. Ook ter plaatse van het gehele tracé van de Maaskaden is niet v ooraf te bepalen waar zich grav erij zal v oordoen. Wel zijn de Maaskaden qua omv ang geringer dan de meeste riv ierdijken. De geringere afmeting heeft tot gev olg dat de Maaskaden minder robuust zijn tegen graverijschade. Preventie van graverij is hierdoor wellicht eerder aan de orde. Onder normale afvoercondities (laagwaterpeil) grenst een groot deel v an de Maaskaden niet rechtstreeks aan water. De Maaskaden zijn dan als droge kaden te beschouwen. Droge kaden zijn niet of nauwelijks gev oelig v oor graverij door muskusratten. Uit veldwaarnemingen is bekend dat in Maaskaden wel grav erij door bev erratten plaatsvindt. Omdat grav erij door bev erratten niet aan water gebonden is, dient hier ov eral langs de tracés van de Maaskaden rekening mee gehouden te worden. Meerdijken Ook meerdijken keren, ev enals riv ierdijken, geen v ast waterpeil. Het buitentalud v an meerdijken is, in tegenstelling tot de meeste riv ierdijken, echter bekleed met een harde bekleding om de zwaardere golf belasting te kunnen weerstaan. De binnentaluds zijn wel ov erwegend met gras bekleed. Ten aanzien v an de binnentaluds geldt net als bij rivierdijken dat zij uitsluitend gev oelig zijn v oor graverij indien een teensloot aanwezig is in het achterland. Zeeweringen In Nederlandse zeeweringen v indt onder de huidige omstandigheden weinig grav erij door muskusratten of bev erratten plaats. Opgemerkt wordt echter wel dat onduidelijk is of dit type waterkeringen momenteel niet populair is v oor graverij omdat het huidige aanbod v an aantrekkelijker locaties voldoende is ten opzichte v an de huidige populatie grav ers. Aan de buiten- of zeezijde v an zeeweringen is v eelal een zeer robuuste bekleding aanwezig in v erband met de zware golfcondities die onder maatgevende omstandigheden kunnen v oorkomen. Dit v ormt mogelijk een fysieke barrière tegen grav erij door muskusratten en/of bev erratten. Daarnaast f luctueert de buitenwaterstand nogal in de loop v an de tijd (meerdere decimeters per etmaal), een omstandigheid die de muskusrat niet prettig lijkt te v inden. Aan de binnenzijde v an zeeweringen is tot op heden weinig melding gemaakt v an grav erijschade. Dit hangt mogelijk samen met het ontbreken van teensloten in het grootste gedeelte van de zeedijken. Voor bev erratten is een waterpartij niet noodzakelijk om zich te vestigen. Toch wordt bev errattengrav erij niet of nauwelijks aangetroff en in zeeweringen. De oorzaak hiervoor is niet bekend. Onzeker is of muskusratten zich, indien zich elders ongunstiger omstandigheden v oordoen, zich toch ook in dit type kering zullen vestigen. In ieder gev al zijn zeeweringen door het ontbreken v an schade v an betekenis als gevolg v an grav erij door muskusratten en/of beverratten in v oorliggende studie niet beschouwd. Het aanbrengen v an prev entiev e maatregelen wordt onder de huidige omstandigheden niet noodzakelijk geacht. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

33 DHV B.V. foto 3.2: zeedijk dijkring 32 (Zeeuws Vlaanderen) Boezemkaden Dit ty pe kering v erschilt op een groot aantal punten van de eerder besproken waterkeringen. De belangrijkste v erschillen worden gev ormd door de continue belasting die boezemkaden moeten kunnen weerstaan en door de relatief geringe af metingen v an dit ty pe waterkeringen ten opzichte van ev entuele grav erij. Doordat boezemkaden continu waterkerend zijn, v ormt grav erij een continue bedreiging v oor de waterkerende f unctie. Een groot deel v an dit ty pe keringen is bov endien aan beide zijden gev oelig v oor grav erij door de aanwezigheid v an binnendijkse poldersloten. In het v eiligheidsonderzoek (DHV, 2006) is onderscheid gemaakt tussen kaden met een grote (>2,0 m) en een kleine (<2,0 m) kerende hoogte. Ten behoev e van het dimensioneren v an prev entiev e maatregelen wordt dit onderscheid niet relev ant geacht en daarom hier ook niet gehanteerd. Compartimenteringskaden en droge keringen Compartimenteringskaden en droge keringen zijn, v oor zov er er geen sprake is v an teensloten, v ergelijkbaar met een groot percentage v an de Maaskaden. Dit houdt in dat dit ty pe waterkeringen relatief gev oelig is v oor grav erij door bev erratten, omdat deze laatste niet per def initie direct watergebonden woonlocaties kiezen. Met grav erij door muskusratten hoeft dan ook uitsluitend rekening te worden gehouden in het geval van aanwezigheid v an teensloten en ov erige waterpartijen nabij de teen v an de kering. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

34 3.3 Beoordelingscriteria preventieve maatregelen Onderscheid is gemaakt in een zev ental hoof donderwerpen, waarbinnen de relev ant geachte criteria aan de orde komen. In willekeurige v olgorde betreft dit waterkeringtechnische, beheer- en onderhoudgerelateerde, ecologische (f lora en fauna), wetgeving gerelateerde (toelaatbaarheid), kostenspecifieke en gebiedsspecifieke categorieën en een categorie die gerelateerd is aan landschap-, natuur- en milieuaspecten. Op basis v an de te beschouwen criteria kan onderscheid gemaakt worden in toelaatbaarheid (criteria die wettelijk af dwingbaar zijn) en overige criteria (vanuit wenselijkheid of locale v oorkeur voortkomend). Wettelijk afdwingbaar zijn bijv oorbeeld het vereiste veiligheidsniveau tegen ov erstromen, als wenselijk kan een locale cultuurhistorische inrichting van het landschap gelden. De beoordelingscriteria worden per categorie in de onderstaande paragrafen toegelicht. 3.4 Effectiviteit van de preventieve maatregelen Voor alle Nederlandse waterkeringen geldt als belangrijkste eis dat een zekere v eiligheid tegen ov erstromen gegarandeerd wordt. Voor primaire waterkeringen is deze eis vastgelegd in de Wet op de Waterkering (WoW), wetgev ing ten aanzien v an overige waterkeringen is opgenomen in prov inciale v erordeningen. Een toelichting op de WoW en provinciale v erordeningen is opgenomen in bijlage 4. Deze v eiligheidseis is ten behoev e v an de beoordeling v an prev entiev e maatregelen tegen grav erij door muskusratten en beverratten vertaald in het criterium waterkeringtechnische v eiligheid, die inhoudt dat het huidige v eiligheidsniv eau gehandhaafd wordt. De mate waarin dit gerealiseerd wordt, bepaalt per maatregel de effectiv iteit erv an. Dit criterium wordt toepasbaar geacht op alle onderscheiden typen waterkeringen: riv ierdijken, maaskaden, meerdijken, zeeweringen en boezemkaden. Bij het beoordelen v an het criterium is rekening gehouden met een aantal gebiedsspecif ieke kenmerken v an de genoemde waterkeringty pen zoals: al dan niet te maken met golfslag, continu of in de tijd variabel waterpeil, beschikbare ruimte, etc. De mate van effectiviteit van een maatregel hangt onder meer sterk samen met de populatieomvang in een gebied. Dit maakt het kwantif iceren erv an geen eenv oudige zaak. Veel hangt ook af v an de dimensionering v an een maatregel. De kans dat een beschoeiing tot 2,0 m onder waterpeil ondergrav en wordt, is kleiner dan de kans dat dit gebeurt bij een beschoeiing die een meter korter is. De f unctionaliteit v an een maatregel kan positief beïnv loed worden door de combinatie met een andere maatregel. Ook is het mogelijk dat locatiespecifieke omstandigheden maken dat een bepaalde preventieve maatregel al dan niet effectief is. Dergelijke inv loeden en complicaties worden per maatregel benoemd. Bij de beoordeling v an de toepasbaarheid van preventieve maatregelen is per type waterkering een beschrijving van de mogelijke effectiv iteit, de technische uitvoerbaarheid, de kosten en overige gebiedsspecif ieke kenmerken gef ormuleerd worden. Bij riv ierdijken met een grote potentiële f luctuatie in waterstanden v olstaat een damwand in de teen v an de dijk bijvoorbeeld niet om bij hoogwater graverij in het talud te v oorkomen. Om dit soort differentiaties het hoofd te bieden, worden prev entieve maatregelen beschouwd op toepasbaarheid per type waterkering. 3.5 Beheer en onderhoud Beheer en onderhoud van een waterkering zijn gericht op het blijvend verzekeren v an de veiligheid. Vanzelf sprekend mogen preventieve maatregelen een goed beheer en onderhoud v an de waterkering niet in de weg staan. Inzichtelijk wordt gemaakt in hoev erre de maatregelen het beheer en onderhoud bemoeilijken of v ergemakkelijken. Het waterkeringtechnisch beheer en onderhoud is hierbij centraal gesteld. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

35 Het aanbrengen v an een binnendijkse drainageconstructie in plaats v an een teensloot resulteert bijv oorbeeld in een grotere inspanning ten aanzien v an het beheer en onderhoud v an de waterkering. Door een goed beheer en onderhoud v an de drainageconstructie kan de veiligheid v an de waterkering gegarandeerd worden. Dit kan mogelijk opwegen tegen het afnemen van de inspanningen met betrekking tot de inspectie van de waterkering op grav erijsporen. Het aanbrengen van een beschoeiing in een v eenkade kan mogelijk leiden tot hy draulische kortsluiting gedurende perioden v an langdurige droogte. Het is niet mogelijk een ty pe beheer en onderhoud uit te voeren dat het risico op dit faalmechanisme v an de waterkering kan v oorkomen. Vanuit beheer en onderhoud wordt een dergelijke prev entiev e maatregel dan ook negatief beoordeeld. Uit deze beschouwing blijkt dat de beoordeling van dit criterium complex is, vanwege soms tegenstrijdige belangen of kadespecif ieke voor- en nadelen. 3.6 Ecologische en natuurwaarden Ecologie en natuurwaarden omv atten een breed scala aan relev ante onderdelen. Hierbij staat centraal dat prev entiev e maatregelen geen negatiev e gevolgen mogen hebben op aanwezige f lora en f auna. Negatiev e gev olgen kunnen omschreven worden als ontstaan of toename van dierenleed, af name v an de huidige soortenrijkdom v an zowel f lora als f auna. Het criterium omv at zowel directe als indirecte eff ecten op f lora en f auna. Hierbij wordt een beschrijving opgenomen v an alle mogelijke (positiev e en negatiev e) effecten van een prev entiev e maatregel op het criterium ecologie en natuurwaarden. Harde randv oorwaarden op het gebied v an de ecologie zijn vastgelegd in de betreffende wetgev ing (toelaatbaarheid: een samenv atting van relev ante wet- en regelgev ing is opgenomen in bijlage 4). Hierin zijn zaken geregeld als dierenwelzijn, zorgplicht voor in het wild levende planten en dieren, maar ook de in stand houding v an beschermde dieren en het niet aantasten v an beschermde planten. Bij het dempen v an een teensloot gaat bijv oorbeeld alle watergerelateerde f lora en f auna verloren, maar mogelijk kan onder v oorwaarden (bijv oorbeeld een aangepast beheer) op een ander niv eau de soortenrijkdom toenemen, zodat de maatregel per saldo niet negatief beoordeeld hoeft te worden. Een v olledig kwantitatieve beoordeling v an dit criterium is te veelomvattend in het kader van v oorliggende studie. Hierv oor spelen te v eel locatiespecif ieke kenmerken een rol. Bij de keuze v oor een specifieke prev entiev e maatregel dienen de locale effecten op dit criterium in beeld te worden gebracht, conform de vigerende wetgev ing. In dit kader worden uitsluitend de algemene v oor- en nadelen v an een maatregel in beeld gebracht. Daarbij wordt uiteraard wel aandacht besteed aan de mogelijkheden om negatiev e effecten van een maatregel te compenseren of te verminderen. Opgemerkt wordt dat de beïnvloeding v an de muskusrat of bev errat zelf niet in de beoordeling is meegenomen. Het gegeven dat muskusratten en/of beverratten zich niet (meer) kunnen v estigen op locaties waar zij dit wel zouden willen, is in dit kader niet als dierenleed beschouwd. 3.7 Toelaatbaarheid Het toelaatbaarheidcriterium omv at een beschrijv ing v an mogelijke procedurele v oor- en nadelen v an prev entiev e maatregelen. Indien bepaalde oplossingen qua wetgeving met een grote waarschijnlijkheid zeer moeilijk toelaatbaar zijn, zal dit als nadeel omschrev en worden. Een v erkennende scan van de prev entiev e maatregelen zal worden uitgevoerd op wetgeving op het gebied van waterkeringwetgeving, gebiedsspecifieke wetgeving op het terrein v an planologie en landschapskunde en milieuwetgeving, prov inciale en gemeentelijke v erordeningen en waterschapskeuren. Alle ontwerpen v an waterkeringen dienen aan de in de v igerende wet- en regelgev ing gestelde ontwerpeisen te v oldoen. Hierbij kan sprake zijn v an tegenstrijdigheden of juist zaken die niet tot in detail v ereist worden. In de praktijk is sprake v an een grijs gebied waarbinnen ontwerpers een zekere v rijheid Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

36 hebben. Zowel bij het ontwerp in het kader v an dijkverbeteringsplannen als ten behoev e van regulier onderhoud moet er van worden uitgegaan dat zorgv uldig met deze zaken om wordt gegaan. Onderstaand is in een aantal v oorbeelden aangegeven met welke wet- en regelgeving in het ontwerp v an prev entiev e maatregelen zoal rekening gehouden moet worden en hoe hiermee omgegaan kan worden in de praktijk. Bij de aanleg v an een maatregel kan sprake zijn van verstoring aan planten- en dierenleven. Hierbij speelt de periode waarin de verstoring optreedt een rol (broedseizoen, voortplantingsseizoen, winterrustfase v oor vlinders of rustf ase voor amfibieën). Niet alleen het biotoop v an de soorten is daarbij v an belang maar bijv oorbeeld ook de f unctie v an een gebied als migratiezone. Versterkt of v erzwakt de ingreep of het onderhoud de f unctie van bijv oorbeeld een sloot, boezem of kade als onderdeel v an een ecologische v erbindingszone? Indien ingrepen plaats vinden in gebieden met de beschermde soorten v an lijst 3 uit de Flora en f aunawet zal altijd een ontheff ing in het kader v an deze wetgev ing moeten worden aangev raagd. Indien de maatregel in een v ogelbroedgebied is v oorzien, kan de uitv oering slechts in het uiterste gev al en met de nodige v oorzorgsmaatregelen plaatsv inden. Indien een dijk of een watergang onderdeel uitmaakt v an een gebied dat onder de Natuurbeschermswet v alt, zal bijna altijd een v ergunning in dit kader moeten worden aangev raagd. 3.8 Landschappelijke, cultuurtechnische en archeologische waarden Dit criterium hangt samen met de fysieke inrichting van een waterkering of een gebied. Het criterium is in hoof dzaak gebiedsspecifiek van aard en dient dan ook in samenhang met de omgeving beoordeeld te worden. Bijzondere waterkeringen zijn opgenomen in lijsten v an objecten met hoge archeologische, aardkundige, landschappelijke, cultuurtechnische of natuurwetenschappelijke waarde. Voor deze objecten staat v oorop dat de hierin beschreven waarde niet aangetast mag worden door een ev entuele prev entiev e maatregel. In een gebied waar dijken met een grasbekleding liggen die landschappelijk hoog gewaardeerd worden (bijv oorbeeld in een recreatiegebied) zal een maatregel als het bekleden met asf alt niet als goed beoordeeld worden. Voornamelijk bij een volledig nieuwe inrichting van een gebied of een waterkering (dijkv erbeteringsplan) is het mogelijk dat v anuit andere f uncties een v oorkeur bestaat v oor een bepaalde inrichting. Van belang hierbij is dan dat de preventieve maatregel hierin ingepast kan worden. 3.9 Milieuhygiënische aspecten Het milieucriterium betreft hoofdzakelijke de milieutechnische aspecten van een oplossing. Eventuele positiev e of negatieve effecten op het gebied v an de milieuhy giëne zijn per maatregel beschreven. Specif iek is aandacht besteed aan de inv loed v an chemische stoffen op de omgeving. Gedacht wordt hierbij aan risico op uitloging v an stoffen welke verwerkt zijn in een preventieve maatregel. Ook de inv loed v an chemische v eroudering van materialen (oxidatie van ingegrav en gaas of het verweren v an geotextiel) op de omgev ing is hierbij beoordeeld. De chemische beïnv loeding hoeft hierbij niet negatief beoordeeld te worden, indien er v an uit wordt gegaan dat de aangebrachte verontreinigen nadien weer v erwijderd (opgeruimd) worden. Dit houdt echter wel een extra inspanning in, die inzichtelijk moet worden gemaakt in bijv oorbeeld beheer en onderhoud, de levensduur en de kosten v an de maatregel. Bij het aanbrengen v an bouwstoffen in een waterkering worden twee v erschillende scenario s onderscheiden met betrekking tot de milieuhy giënische aspecten: dijkontwerp en regulier onderhoud. Deze situaties verschillen v an elkaar in het te doorlopen v ergunningentraject. Indien in het kader v an een dijkontwerpplan sprake is van het aanbrengen v an bouwstoffen in de dijk, wordt dit als bouwwerk Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

37 geclassificeerd, wat onder het Bouwstoff enbesluit (BSB) v alt. In het BSB is v astgelegd dat de in het bouwwerk v erwerkte stoffen terugneembaar moeten zijn en dat geen negatiev e effecten op het milieu mogen worden geïntroduceerd. In een dijkontwerp zijn de milieuhygiënische risico s daarom wettelijk v astgelegd. Indien in het kader v an regulier onderhoud sprake is v an herstel v an grav erijschade, kan lokaal een prev entiev e maatregel worden uitgevoerd waarv oor geen v ergunningprocedure is doorlopen. Hier wordt het risico gelopen dat niet aan de twee v oorwaarden uit het BSB wordt voldaan. Dit risico kan worden af gedekt door ook voor regulier onderhoud specif iek naar deze voorwaarden (terugneembaarheid en geen negatiev e effecten) te v erwijzen. Opgemerkt wordt dat ten aanzien v an de te v erwerken stoffen wordt uitgegaan v an de huidige kennis en inzichten op het gebied v an uitlogen en milieubelasting van de te gebruiken bouwstoffen. In de toekomst kan blijken dat bepaalde gebruikte stoffen toch een negatiev e inv loed op het milieu hebben Kosten Teneinde een economische v ergelijking te kunnen maken tussen de prev entieve maatregelen onderling, zijn de kosten van de v erschillende mogelijkheden in beeld gebracht. Van groot belang bij het ramen van kosten voor prev entiev e maatregelen is of dit de enige inrichtingsmaatregel is waarmee rekening gehouden moet worden of dat de aanleg v an de maatregel in combinatie met andere maatregelen kan worden uitgev oerd, zoals groot onderhoud, dijkv erbetering, het aanbrengen v an oeverbeschoeiing tegen erosie door scheepsgolven, etc. De prev entiev e maatregelen zijn geraamd alsof deze op zich zelf staand uitgevoerd worden. In het opstellen van de kostenramingen is geen rekening gehouden met eventuele kostenbesparing bij een uitv oering in combinatie met overige maatregelen. De kostenramingen zijn contant gemaakt naar een periode v an 100 jaar. Hierin is rekening gehouden met levensduur v an maatregelen, inzet v an materiaal, materieel en personeel, toename of afname v an de onderhouds- en/of inspectiefrequentie, eventuele kosten v oor v erwijdering van chemische v erontreinigingen enz. Het kostenrapport is opgenomen in bijlage 5. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

38 4 BEOORDELING PREV ENTIEV E MAATREGELEN 4.1 Inleiding Dit hoofdstuk rapporteert ov er de laatste stap van het onderzoek: de beoordeling van de haalbaarheid v an de v erschillende (combinaties v an) prev entiev e maatregelen. Ten behoev e v an deze beoordeling is een aantal criteria geformuleerd, waarop de in hoof dstuk twee beschrev en maatregelen worden beoordeeld. Per maatregel zijn naast de beoordeling de v oor- en nadelen van deze preventieve maatregel aangegev en. In eerdere hoof dstukken is gebleken dat de effectiv iteit van nagenoeg alle mogelijke prev entiev e maatregelen samenhangt met de populatiedichtheid in het beschouwde gebied en/of de specif ieke lokale kenmerken v an de waterkering. De huidige noch de toekomstige populatiedichtheid zijn echter onderwerp v an deze studie. Hieronder worden de prev entiev e maatregelen, zie hoof dstuk twee, beoordeeld op de criteria uit hoofdstuk drie. De beoordelingen zijn tot stand gekomen door een v ergelijking te maken met de situatie dat geen muskusratten en/of beverratten in een gebied of in een waterkering aanwezig zijn. Tussen grav erij door muskusratten en bev erratten bestaat een dusdanig groot v erschil, dat in het ontwerpen v an preventieve maatregelen een verschillende aanpak v ereist is. Prev entiev e maatregelen worden dan ook specif iek voor een ty pe grav erij toegelicht. Wel kan het zo zijn dat er maatregelen bestaan die preventief kunnen worden beschouwd tegen beide ty pen grav erij, dit zal dan expliciet worden v ermeld. 4.2 Referentie preventieve maatregelen Alle prev entiev e maatregelen zijn beoordeeld ten opzichte van de situatie waarin geen potentiële grav erij aanwezig is in waterkeringen. Maatregelen om deze situatie te bereiken door bestrijding, in welke vorm dan ook, behoren niet tot de scope en zijn derhalv e niet in de beoordeling betrokken. 4.3 Habitatmanipulatie en cultuurtechnische oplossingen Dit type maatregelen heeft betrekking op het niet willen grav en door muskusratten en/of beverratten in waterkeringen. Per maatregel is een scoretabel gepresenteerd, de v erklaring v an de gebruikte scores is opgenomen in de v oetnoot onderaan de pagina. Methoden die schrik aanjagen Met de afschrikmethode zijn uitsluitend erv aringen bekend op golfterreinen (Miller, 1996). Op basis v an deze erv aringen wordt geconcludeerd dat de methode slechts een onzekere en tijdelijke werking heeft. Ten gev olge van deze onzekere werking is de effectiviteit met betrekking tot de waterkeringtechnische werkzaamheid v an deze methode negatief beoordeeld. Wellicht kan deze preventieve maatregel een toepassing v inden in de bescherming v an zeer specifieke objecten en in combinatie met andere maatregelen. De maatregel vereist geen grotere inspanning ten aanzien v an het huidige beheer en onderhoud v an waterkeringen. Dit aspect is positief geoordeeld. De beïnvloeding v an ov erige fauna kan niet worden uitgesloten. De score op ecologie en natuur wordt hiermee negatief. Het wordt geadv iseerd per locatie een aanv ullende studie uit te v oeren naar de gewenste en ongewenste effecten v an het toepassen v an de maatregel. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

39 De afschrikmethode heeft v erder geen of zeer beperkte fysieke effecten op de omgev ing. De beoordeling op de aspecten landschap, cultuur, archeologie en milieutechniek heeft daarom de score 0. Ov er de toelaatbaarheid van de methode in de Nederlandse situatie is weinig bekend. De kosten van het uitv oeren van de maatregel zijn evenmin inzichtelijk te maken. Aangezien de maatregel bov endien zeer objectspecif iek is, wordt geen onderscheid gemaakt naar type waterkering. Grondbewerking Deze prev entieve maatregelen hebben gemeen dat de waterkeringtechnische veiligheid niet gegarandeerd kan worden. Hieraan liggen verschillende oorzaken ten grondslag. Grondbewerking in waterkeringen is strijdig met de waterkerende f unctie van de bekleding en deklagen en kan daarom op en nabij waterkeringen niet worden toegepast als preventief middel tegen grav erij door muskusratten en/of bev erratten. De maatregel betreft een fysieke ingreep met een grote negatiev e impact op ecologie, natuur, landschap, cultuur en archeologie. Dit hangt samen met het v erdwijnen van de huidige inrichting. Hiermee gaan de huidige waarden verloren. De ecologische, natuur- en landschapswaarden v an een bewerkt (geploegd) terrein zijn minder waardev ol beoordeeld dan een niet bewerkte kade. De bestaande plant- en diersoorten zullen geheel v erdwijnen ter plaatse van de bewerkte gronden. Vanuit de regelgeving op al deze beoordelingsaspecten wordt de toelaatbaarheid ev eneens negatief beoordeeld. Onbekend is wat de effecten op het milieu zullen zijn en de kosten zijn ev enmin becijf erd (score X). Scoretabel maatregel Toelaat- Landschap, Milieutechniek Kosten baarheid cultuur, archeologie Criterium maatreg el Grondbewerking Waterkering Beheer en Ecologie - onderhoud en technisch natuur Scoretabel maatregel 2 Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, Milieutechniek Kosten Type specifiek maatreg el natuur archeologie Schrikmethode 1) X 0 0 X nee X X Type specifiek nee Maaibeheer Maaibeheer wordt onv oldoende effectief beoordeeld, aangezien in de Nederlandse situatie altijd v oldoende v oedsel v oor muskusratten en beverratten beschikbaar blijft (wortelstokken, etc.). Uit gegevens ten aanzien v an populatieontwikkeling blijkt dat voedsel in Nederland nu geen beperkende f actor v ormt v oor de populatieontwikkeling van muskusratten en beverratten. De maatregel houdt een fysieke ingreep op de waterkering in, met een negatieve impact op ecologie, natuur, landschap, cultuur en archeologie ten opzichte van de huidige situatie. Op basis v an de regelgev ing ten aanzien v an deze beoordelingsaspecten wordt de toelaatbaarheid eveneens negatief beoordeeld. Onbekend is wat de effecten op het milieu zullen zijn en de kosten zijn ev enmin becijf erd (score 0) sterk positief effect + positief effect 0 geen effect - negati ef effect -- sterk negatief effect X effect onbekend of niet meetbaar Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

40 Scoretabel maatregel 3 Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, Milieutechniek Kosten Type specifiek maatreg el natuur archeologie Maaibeheer nee waterpeilbeheer Waterpeilbeheer kan onder bepaalde omstandigheden strijdig zijn met de waterkerende f unctie of met ov erige omgev ingsgerelateerde belangen (landbouw, waterhuishouding achterland). Onder maatgev ende hoogwatercondities kan het verlagen v an het polderpeil juist een ongunstige inv loed hebben op enkele f aalmechanismen die een rol spelen bij de veiligheid v an waterkeringen. Door het verlagen v an de binnendijkse waterstand, neemt het v erv al ov er de waterkering toe. Dit wordt v ertaald in een hogere belasting op de kering. De ingreep zal wel een zekere impact hebben op het beheer en onderhoud, onbekend is echter of dit positief of negatief beoordeeld kan worden. De inv loed op ecologie en natuur is sterk negatief ten gev olge v an de rechtstreekse beïnvloeding v an ov erige plant- en diersoorten. Hiermee samenhangend scoort de maatregel ev eneens negatief op toelaatbaarheid. De invloed op landschap hangt sterk samen met het ty pe kering dat beschouwd wordt, de maatregel is dan ook waterkeringty pe specif iek. Kosten evenals milieutechnische consequenties zijn onbekend. Een bijzondere v orm van waterbeheer wordt gev ormd door het aanbrengen van drainage in plaats v an een teensloot, deze maatregel wordt onderstaand apart behandeld. drainage in plaats van teensloot Het dempen van de teensloot heeft een zeer sterke nadelige inv loed op het ecosysteem dat de sloot omv at. Hierdoor scoort de maatregel slecht op ecologische, natuur & milieu en gebiedsspecifieke aspecten. Waterkeringtechnisch kan de maatregel als f unctioneel beoordeeld worden, zij het dat een grotere inspanning ten behoev e v an beheer en onderhoud v ereist is. De werking v an de drainage moet regelmatig gecontroleerd worden. Dit zal tevens extra kosten met zich meebrengen. Veel waterkeringbeheerders hebben om deze reden bezwaren tegen deze maatregel. Ook v anuit de lokale hy drologische toestand kan deze maatregel negatief beoordeeld worden. Een teensloot kan naast de drainagef unctie ook een regionale f unctie v ervullen in het hy drologische systeem, bijv oorbeeld om water af te voeren. Het aanbrengen v an drainage in plaats v an een watergang kan daarom ook leiden tot noodzakelijke aanpassingen in de omgev ing. Het v ervangen v an een teensloot hoeft geen probleem te zijn v anuit natuurwetgeving. De mogelijkheden hierv oor zijn af hankelijk van het voorkomen v an een aantal zwaarder beschermde soorten. Problemen ontstaan als soorten v an lijst 2 en/of 3 Flora & f auna wet in de teensloot aanwezig zijn. Dan zal mitigatie en/of compensatie moeten plaatsvinden en moet ontheffing worden aangevraagd. Dat zal zelden het gev al zijn. Voor het dempen v an een teensloot (net als elke andere sloot) moet wel zorgv uldig worden gehandeld, dat wil zeggen dat de sloot pas gedempt mag worden als de dieren (kikkers, salamanders, vissen etc. en zeldzamere planten) v erwijderd zijn en elders zijn v rijgelaten c.q. zijn neergezet. Er is altijd sprake van een achteruitgang ten opzichte v an de huidige situatie. Vanuit ecologisch oogpunt wordt deze maatregel negatief beoordeeld. Scoretabel maatregel sterk positief effect + positief effect - negati ef effect -- sterk negatief X effect onbekend of niet meetbaar 1) Uitsluitend toepasbaar op zeer specifieke obj ecten 0 geen effect effect Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

41 Begroeiing Ook begroeiing (anders dan gras) is v anuit de waterkerende f unctie niet (of onder specif ieke condities) toelaatbaar op waterkeringen. Uit literatuuronderzoek is bovendien geen begroeiing bekend die de waterkering v oor grav erij door muskusratten of bev erratten onaantrekkelijk maakt. Zou een dergelijke begroeiing wel bestaan dan is het natuurlijk de v raag hoe efficiënt deze maatregel is in relatie tot de populatiedichtheid. Daarnaast is het toepassen van niet-gebiedseigen soorten als risico te beschouwen v oor bestaande ecosystemen. Het is bovendien de vraag of het wenselijk is om in Nederland bijv oorbeeld alle waterkeringen te laten begroeien met één specif ieke plantsoort, omdat de muskusrat en de bev errat hier dan niet meer in willen graven. Dit komt met name de landschappelijke waarde (soortendiversiteit) v an waterkeringen niet ten goede. Bov endien heef t de huidige grasmat tevens een functie ten aanzien v an erosiebestendigheid v an de waterkering tegen belasting door golven en/of stroming. Aangezien de maatregel de waterkeringtechnische v eiligheid aantast, wordt deze niet geschikt geacht v oor alle onderscheiden typen waterkeringen. Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, Milieutechniek Kosten Type specifiek maatreg el natuur archeologie Waterpeilbeh eer X X X ja Dempen teen sl nee Scoretabel maatregel Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, Milieutechniek Kosten Type specifiek maatreg el natuur archeologie Begroeiing nee geurstoffen De effectiv iteit v an deze methode is negatief beoordeeld. Op basis v an de bev indingen uit de relevante literatuur wordt af geleid dat niet is aangetoond dat geurstoffen muskusrat- of beverratwerend zijn. Waterkeringtechnisch scoort de methode laag. Vanuit beheer en onderhoud zou een dergelijke methode positief scoren, v anwege de geringe te lev eren inspanning. Het effect op de overige beoordelingscriteria is onbekend. Wellicht kan deze prev entiev e maatregel een toepassing v inden in de bescherming v an zeer specif ieke objecten en in combinatie met andere maatregelen sterk positief effect + positief effect - negati ef effect -- sterk negatief X effect onbekend of niet meetbaar 1) Uitsluitend toepasbaar op zeer specifieke obj ecten 0 geen effect effect Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

42 Scoretabel maatregel 56 Criterium maatreg el Geurstoffen 1) Waterkering- Beheer en Ecologie Toelaattechnisch onderhoud en baarheid natuur Landschap, Milieutechniek Kosten cultuur, archeologie - ++ X X X X X Type specifiek nee 4.4 Graverij werende maatregelen Dit betreft de maatregelen in de categorie niet kunnen grav en. Ten behoev e v an de beoordeling zijn enkele ty pen maatregelen beschouwd, zoals een verticale, horizontale of parallelle verdedigingsstrategie. Qua materiaalgebruik bestaan binnen deze groepen v erschillende mogelijkheden. Deze v erschillen uitsluitend in prijs van elkaar. In een apart kostenov erzicht zijn de kosten per strekkende meter kade inzichtelijk gemaakt, zie bijlage 5. Een algemeen bezwaar v anuit de muskusrattenbestrijders tegen grav erijwerende maatregelen is dat deze middelen ov er het algemeen de herkenbaarheid van grav erij v erminderen en tev ens het plaatsen of f unctioneren v an vangmiddelen bemoeilijkt. Dit zegt echter niets over de effectiv iteit van de methode, indien de maatregel v olledig grav erijwerend is, dan is het plaatsen v an v angmiddelen in het geheel niet noodzakelijk. verticale oeververdediging Voordeel v an het aanbrengen v an een v erticale v erdediging ligt in de permanente af sluiting v an de kade v oor de graverij v an muskusratten en/of beverratten. Onder verticale v erdediging worden v erschillende beschoeiingen samengevat, welke uit diverse soorten materiaal kunnen bestaan. Toepassingen v an hout, staal of beton behoren tot de mogelijkheden. Een risico v an het toepassen van v erticale oev erverdedigingen is gelegen in de werkelijke ondoordringbaarheid v an de toegepaste materialen. Aansluitconstructies zijn gevoelig voor het ontstaan v an kleine gaten en kieren, waarmee de gehele constructie niet meer naar behoren f unctioneert. Een tweede risico hangt samen met de achtergraafbaarheid. Indien geen aanv ullende maatregelen worden genomen, bestaat de kans dat de muskusratten achter de wand alsnog een ingang creëren in het dijklichaam. Het f unctioneren van de constructie hangt sterk samen met de uitv oering en is tevens af hankelijk van het gebruikte materiaal. Mits goed uitgev oerd (rekening houdend met waterkeringty pe specif ieke nadelen van het aanbrengen van v erticale elementen, zoals hy draulische kortsluiting), wordt de maatregel positief beoordeeld op waterkeringtechnisch functioneren. De constructie is binnen het profiel v an de waterkering gelegen en vormt dus geen zichtbaar element. Het uiterlijk van de dijk of kade blijft ongewijzigd ten opzichte van het niet toepassen v an een v erticaal element. Ook ten aanzien v an ecologie, natuur, landschap en cultuur wordt de maatregel daarom negatief noch positief beoordeeld. Naast de ondoordringbaarheid voor graverij door muskusratten en beverratten is de waterkering ook ondoordringbaar geworden v oor andere diersoorten. Aangezien alle grav erij in een waterkering in principe onwenselijk wordt geacht, wordt dit vanuit het waterkeringtechnisch aspect niet als bezwaarlijk gezien. De maatregel is toepasbaar v oor alle typen waterkering. De meest effectiev e locatie en de benodigde v erticale lengte van de oev erverdediging hangen wel samen met het ty pe waterkering. Kosten hangen sterk positief effect + positief effect - negati ef effect -- sterk negatief X effect onbekend of niet meetbaar 1) Uitsluitend toepasbaar op zeer specifieke obj ecten 0 geen effect effect Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

43 sterk samen met het gekozen materiaal, maar in het algemeen wordt opgemerkt dat de maatregel kostbaar is ten opzichte v an een waterkering zonder verticale verdediging. Scoretabel maatregel 78 Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, Milieutechniek Kosten Type specifiek maatreg el natuur archeologie Beschoeiing ja parallelle oeververdediging Deze prev entieve maatregel omv at het ingrav en v an gaas of geotextiel. Harde bekleding is af zonderlijk behandeld. Deze maatregel heeft, in tegenstelling tot ingegraven materialen, ook een landschappelijke beïnv loeding. Evenals bij verticale oplossingen, kan v oor parallelle oeverv erdediging gebruik worden gemaakt van div erse materiaalsoorten. Deze zullen hoof dzakelijk op kosten en milieuhy giënische beïnv loeding v an het substraat v an elkaar onderscheidend zijn. Geotextiel is minder negatief beoordeeld dan gaas, omdat de gebruikte materialen v erschillende uitloogpotenties hebben. Hierbij wordt overigens opgemerkt dat niet van alle materialen de uitloogcapaciteiten bekend zijn. Hierin schuilt een risico ten aanzien v an toekomstig hergebruik v an de betreffende grond waarin de materialen zijn toegepast. Voor maatregelen die gebaseerd zijn op een parallelle oeverv erdediging geldt slechts een onzekerheid ten aanzien v an de efficiëntie. Onbekend is aan welke eigenschappen de materialen en de aanbrengmethode moeten voldoen, zodat ze f unctioneel te zijn. Ev enals v erticale oplossingen is het materiaal niet zichtbaar aanwezig, waardoor er v anuit landschapsbelev ing geen bezwaren zijn. Het ingrav en van gaas kan negatieve gev olgen hebben voor andere grav ende soorten die volgens de Flora & f aunawet beschermd zijn. Denk hierbij aan de Noordse woelmuis (lijst 3), Waterspitsmuis en andere woelmuizen/woelratten. Bovendien kan ingraven van gaas een (tijdelijk) negatieve inv loed hebben op v oorkomende beschermde planten en/of bijv oorbeeld beschermde vlinders die in dijkgraslanden of v ochtige oevers lev en. Voor wat betreft de grav ende dieren kan door een aangepaste maaswijdte de problemen met beschermde diersoorten v oorkomen worden. Groot genoeg om beschermde soorten te laten grav en, klein genoeg om muskusratten te weren. Voor wat betreft de beschermde planten zijn ev eneens behoudende maatregelen mogelijk. Gef aseerd werken is een v an de oplossingen om het v oortbestaan van beschermde vlinders te waarborgen. De benodigde lengte v an de parallelle oeverv erdediging hangt samen met de locatie v an de grav erij in het dwarsprof iel. Omdat de v erschillende ty pen waterkeringen op v erschillende locaties in het dwarsprof iel worden aangev allen door graverij, wordt de inpassing van de maatregel hiermee gerelateerd aan het ty pe waterkering. De maatregel wordt als kostbaar gerekend. Qua beheer en onderhoud wordt opgemerkt dat de materialen dusdanig moeten worden aangebracht dat zij het dagelijkse beheer en onderhoud niet negatief beïnv loeden sterk positief effect + positief effect - negati ef effect -- sterk negatief X effect onbekend of niet meetbaar 1) Uitsluitend toepasbaar op zeer specifieke obj ecten 0 geen effect effect Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

44 harde bekleding Ook harde bekleding kent uitvoeringen in diverse materialen. Er v an uitgaand dat alle materialen in principe ev en werkzaam zijn (bijv oorbeeld door het toepassen v an een graverijwerende onderlaag) zijn ook deze oplossingen hoofdzakelijk op kosten onderscheidend v an elkaar. Het aanbrengen v an een harde bekleding kan gezien worden als een grote landschappelijke ingreep. De belev ing van de waterkering wijzigt wezenlijk en ook het effect op de ecologische aspecten is niet onaanzienlijk. Het plaatsen v an harde oev ermaterialen heef t een negatief effect op (beschermde) soorten die in de oev errand leven en grav en. Bovendien kunnen dieren bij steile oevers de kanten niet op met v erdrinking als gev olg. Ook de f unctie van oev ers als onderdeel v an ecologische v erbindingszones neemt door harde v erticale oev ers af. Problemen v an deze aard kunnen worden v oorkomen door de harde v erticale constructies op de insteek aan te brengen (juist bov en dagelijks waterpeil, zie f iguur 2.1). Bov endien is de v erwachting dat op deze plaats de effectiv iteit van de maatregel groter is. Voor waterkeringen die geen continu waterpeil keren en waar onder bepaalde omstandigheden wel ov er de gehele hoogte v an het talud risico op grav erijschade bestaat (met name riv ierdijken), is de maatregel niet geschikt. Gezien de grote opperv lakte wordt de maatregel zeer kostbaar, maar bov endien v erv alt een v aak waardev olle soortenrijke grasbekleding. Daarnaast neemt de landschappelijke waarde v an de rivierdijk door de maatregel sterk af. Scoretabel maatregel Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, Milieutechniek Kosten Type specifiek maatreg el natuur archeologie Gaas nee Geotextiel nee Scoretabel maatregel 9 Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, Milieutechniek Kosten Type specifiek maatreg el natuur archeologie Bekleding nee horizontale oeververdediging Voor dit type oeverv erdediging wordt uitgegaan van uitv oering in gaas of geotextiel. De effectiv iteit v an de maatregel is niet bekend. Mogelijk kan een toepassing worden gev onden in combinatie met een andere prev entiev e maatregel om specif ieke nadelen v an bijvoorbeeld een v erticale oev erverdediging op te v angen. Voor de ov erige aspecten geldt een v ergelijkbare beoordeling als v oor de parallelle oev erverdediging sterk positief effect + positief effect - negati ef effect -- sterk negatief X effect onbekend of niet meetbaar 1) Uitsluitend toepasbaar op zeer specifieke obj ecten 0 geen effect effect Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

45 Betonnen dijk Deze maatregel wordt als 100% ondoordringbaar beschouwd v oor grav erij door muskusratten en bev erratten. Wat dit aspect betreft v oldoet de maatregel aan de waterkeringtechnische eis. Er v an uitgaand dat de uitv oering dusdanig is dat tev ens aan de ov erige eisen vanuit de waterkering v oldaan wordt, wordt deze maatregel positief beoordeeld op dit criterium. Echter de beoordeling op de ov erige criteria is dermate negatief dat deze maatregel niet als realistisch beschouwd kan worden. Hieruit volgt dat de ov erige criteria negatief scoren.. Scoretabel maatregel Criterium maatreg el Betonnen dijk Waterkering- Beheer en Ecologie Toelaattechnisch onderhoud en baarheid natuur Scoretabel maatregel 10 Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, Milieutechniek Kosten Type specifiek maatreg el natuur archeologie Gaas nee Geotextiel nee Landschap, Milieutechniek Kosten cultuur, archeologie Type specifiek nee 4.5 Maatregelen die waterkeringen bestand maken tegen graverij overdimensionering - graafberm Het aanbrengen v an een graaf berm is uitsluitend toepasbaar, indien deze maatregel ruimtetechnisch mogelijk is. Vooral ter plaatse v an boezemkaden kan dit v oor problemen zorgen. Ook beheer en onderhoud v an deze maatregel is een aandachtspunt dat samenhangt met de beoogde levensduur van de constructie. Een gebiedsspecif iek bezwaar kan gelegen zijn in landschappelijke kenmerken v an een dergelijke constructie. De herkenbaarheid van het dijklichaam in het landschap kan negatief worden beïnv loed. Voor het onderhoud biedt een graaf berm extra mogelijkheden. Het waterkerende deel kan zo v eel mogelijk natuurtechnisch worden onderhouden terwijl de graaf berm meer mogelijkheden heeft om natuurlijk te worden onderhouden. Bovendien voeg je een nieuw landschapselement toe en dat misschien vroeg of laat typisch Nederlands wordt. Het aanleggen v an een graafberm kan zowel negatief als positief voor de soortenrijkdom uitpakken. Dit hangt v an de situatie ter plaatste af. Indien er hoge natuurwaarden ter plaatste aanwezig zijn als gev olg v an bijvoorbeeld lokale kwel, of er is sprake v an een stroomdalf lora op een rivierdijk, dan zal een graaf berm een negatief effect hebben op de soortenrijkdom en dus op de natuur. Indien bov endien beschermde f lora en f auna (planten en bijv oorbeeld v linders) aanwezig is zal er v ergunning moeten worden aangevraagd in kader Flora & fauna wet sterk positief effect + positief effect - negati ef effect -- sterk negatief X effect onbekend of niet meetbaar 0 geen effect effect 1) Uitsluitend toepasbaar op zeer specifieke obj ecten Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

46 Als er sprake is van een soortenarm/verruigd dijklichaam (zeer groot deel van Nederlandse dijken zijn dit) dan liggen er bij het aanleggen v an een graaf berm kansen om met voedselarme grond (bijv oorbeeld kalkrijke grond) en een soortenrijk grasmengsel extra natuurwaarden aan de dijk te geven. Met betrekking tot waterkeringen met een ruimtebeperking (bijvoorbeeld boezemkaden) kan bekeken worden of het aanbrengen van een ov erhoogte een goed alternatief is v oor de graaf berm. Het aanbrengen v an ov erhoogte v ergt echter ook extra ruimte en het is maar de v raag of de v eiligheid van de betreffende kaden hiermee gegarandeerd kan worden. Scoretabel maatregel 11 Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, Milieutechniek Kosten Type specifiek maatreg el natuur archeologie Overdimension ering X 0 -- ja 4.6 Samenvatting preventieve maatregelen In tabel 4.1 zijn de beoordelen van preventieve maatregelen samengev at. De maatregelen zijn onderv erdeeld in de categorieën niet willen, niet kunnen en overdimensioneren.. Niet willen maatregelen hebben betrekking op maatregelen die graverij onaantrekkelijk maken. Niet kunnen maatregelen betreffen het fysiek onmogelijk maken v an graven in waterkeringen. En de laatste categorie heeft betrekking op een oplossing buiten het huidige prof iel v an de waterkering ligt, oftewel de ov erdimensionering. Uit de tabel kan worden af geleid wat de sterke en zwakke punten zijn v an bepaalde (categorieën v an) maatregelen. De criteria zijn v an een dusdanig v erschillende aard dat deze niet onderling met elkaar v ergeleken mogen worden. De tabel geeft uitsluitend inzicht in de specif ieke v oor- en of nadelen per prev entiev e maatregel. De beoordelingen mogen niet bij elkaar worden opgeteld sterk positief effect + positief effect - negati ef effect -- sterk negatief X effect onbekend of niet meetbaar 1) Uitsluitend toepasbaar op zeer specifieke obj ecten 0 geen effect effect Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

47 Niet willen Niet kunnen Tabel 4.1 maatregel Beoordeling prev entieve maatregelen tegen graverij ten opzichte van referentie geen graverij Criterium Waterkeringtechnisch Beheer en onderhoud Ecologie en natuur Toelaatbaarheid Landschap, cultuur, archeologie Milieutechniek Schrikmethode 1) X 0 0 X Grondbewerking X X Maaibeheer X X Waterpeilbeheer X X Begroeiing Dempen teensloot Geurstoffen 1) - ++ X X X X X Beschoeiing Bekleding Gaas Geotextiel Horizontaal Betonnen dijk Overdimensionering X 0 -- Kosten ++ sterk positief effect + positief effect 0 geen effect - negati ef effect -- sterk negatief effect X effect onbekend of niet meetbaar 1) Uitsluitend toepasbaar op zeer specifieke obj ecten Algemeen beeld van de beoordeling van preventieve maatregelen In het algemeen kan worden geconcludeerd dat geen v an de preventieve maatregelen de absolute v oorkeur heeft en kan worden aanbevolen om in het algemeen en grootschalig te worden toegepast. Maatregelen die grav erij onaantrekkelijk te maken ( niet willen ) hebben een onzeker effect. Grav erij door muskusratten en bev erratten neemt weliswaar (tijdelijk) af maar af hankelijk v an de omv ang v an de populatie en het individueel gedrag v an muskusratten en bev erratten kan er toch nog (onacceptabele) schade optreden. Ook hebben dit soort maatregelen in het algemeen een negatief nev eneffect op plantensoorten en andere diersoorten. Harde (constructieve) maatregelen die het graven fysiek onmogelijk maken ( niet kunnen ) hebben wel een groot effect op het tegengaan van graverij. Het grootschalig toepassen van deze categorie maatregelen brengt echter aanzienlijke kosten met zich mee en ook heeft dit negatiev e consequenties v oor het beheer en onderhoud. Bij een betonnen dijk is het beheer en onderhoud eenvoudiger maar zijn de consequenties v oor het landschap en natuur en ecologie ingrijpend. Voor ov erdimensionering geldt dezelf de analyse als voor de niet kunnen maatregelen. Hierbij geldt ook dat er voldoende ruimte beschikbaar moet zijn voor het uitv oeren v an de maatregel. Maatregelen combineren Uit de beoordeling blijkt dat geen v an de prev entieve maatregelen een absolute v oorkeur heef t. Een gecombineerde inzet van v erschillende maatregelen ligt daarom v oor de hand. Het gaat hierbij om het zodanig combineren v an maatregelen dat een ev enwicht wordt gev onden tussen een acceptabel risico op schade door grav erij, de inzet prev entieve maatregelen en het beheersen v an de populatieomv ang (bestrijden). In hoof dlijnen gaat het dus om het inv ullen v an een gecombineerde inzet van : 1. het plaatselijk onmogelijk maken v an grav en door graaf werende constructies ( niet kunnen ); Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

48 2. het aantrekkelijk maken v an specif ieke locaties ( wel kunnen ), waardoor het effect van niet kunnen wordt vergroot; 3. het beheersen v an de omv ang v an de populatie (het bestrijden), waardoor wordt v ermeden dat de populatie te groot wordt en door wisselend graafgedrag te grote schade aan de waterkering ontstaat; en 4. het lokaal toepassen v an ov erdimensionering bij onderhoud en/of het uitv oeren v an v erbeteringsplannen, waardoor zorg kan worden gedragen v oor een goede landschappelijke inpassing en kosten kunnen worden beperkt. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

49 5 CONCLUSIES EN AANBEV ELINGEN Op basis van de inventarisatie en bov enstaande beoordeling zijn de v olgende conclusies getrokken en aanbev elingen gef ormuleerd. Effecten en haalbaarheid preventieve maatregelen Ten aanzien v an effecten en haalbaarheid v an de beoordeelde maatregelen zijn de v olgende conclusies getrokken. Uit de beoordeling van alle preventieve maatregelen blijkt dat geen v an de maatregelen v oldoende zekerheid geeft dat geen schade optreedt door grav erij van muskusratten en bev erraten. Een aantal maatregelen heeft wel een effect maar als de populatie groeit dan ontstaat alsnog een te groot risico op onacceptabele schade door grav erij. Het bestrijden v an muskusratten en bev erratten om de populatieomvang te beheersen blijft dus noodzakelijk. Maatregelen die behoren tot de categorie niet willen hebben een beperkt (soms tijdelijk) eff ect en daarom blijft er een groot risico op schade aan de waterkering door grav erij. Het indiv idueel gedrag v an de muskusratten en bev erratten is onvoorspelbaar en met de toename v an de populatie neemt het risico op te grote schade aan de waterkering toe. Bij de inzet v an deze maatregelen is het dus van belang om ook de omv ang v an de populatie te beheersen. Maatregelen die graaf werend zijn ( niet kunnen ) beperken de schade door graverij, maar zijn relatief duur en kunnen negatiev e consequenties hebben voor het beheer en onderhoud. Ook zijn deze maatregelen niet 100 procent effectief. Het is niet te v oorspellen hoe muskusratten en bev erratten hun gedrag aanpassen aan gewijzigde omstandigheden, zoals een hogere populatie als er niet meer wordt bestreden. Of de maatregel moet dusdanig robuust zijn uitgevoerd (een waterkering v olledig uit beton samenstellen) dat graverij f eitelijk onmogelijk is geworden. Hier zijn echter hoge kosten aan verbonden en v eel ecologische en/of landschappelijke bezwaren. Door ov erdimensionering kan worden v oorkomen dat onacceptabele schade door grav erij ontstaat. Voor deze maatregelen moet wel v oldoende ruimte beschikbaar zijn. Hoe zwaarder de maatregel (langere damwand, zwaardere bekleding of grotere graaf berm) des te groter de populatiedruk waarbij de maatregel werkzaam is en daarmee des te lager de noodzakelijke inspanningen op het gebied v an bestrijding. Een ov erdimensioneringsberm, mits goed ingericht, kan een positief effect hebben op ecologische aspecten als soortendiversiteit etc en biedt meer mogelijkheden v oor landschappelijke inrichting. In het algemeen kan worden geconcludeerd dat ov er het (graaf ) gedrag v an muskusratten en bev erratten in relatie tot prev entiev e maatregelen weinig bekend is. Met name is onbekend wat het eff ect op langere termijn is van prev entieve mogelijkheden in de praktijk bij een substantiële groei v an de populatie en bij v erschillende (v ooral hoge) populatiedichtheden. In het v erleden zijn hierov er onv oldoende gegev ens v astgelegd. Tev ens is in het onderzoek geconstateerd dat weinig bekend is over het effect van prev entiev e maatregelen op andere diersoorten en natuurwaarden. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

50 6 INTEGRALE AANPAK WORDT AANBEVOLEN Uit de beoordeling blijkt dat geen v an de prev entieve maatregelen een absolute v oorkeur heef t. Een gecombineerde inzet v an v erschillende maatregelen ligt daarom v oor de hand, waarbij bestrijding/beheersing van de populatie noodzakelijk blijft. Het gaat hierbij om het zodanig combineren v an maatregelen dat een ev enwicht wordt gev onden tussen een acceptabel risico op schade door graverij, de intensiteit van inspecties en schadereparatie, de inzet van preventieve maatregelen en het beheersen v an de populatieomvang (bestrijden)..als meest effectiev e aanpak wordt aanbevolen: Het inzetten v an graaf werende constructies ( niet kunnen ) in combinatie met het creëren v an aantrekkelijke plaatsen waar grav en geen schade geeft ( wel kunnen ) én het beperken v an de populatie omvang (bestrijden). Door het creëren van aantrekkelijke ongev aarlijke graaf plaatsen wordt het effect v an graaf werende constructies v ersterkt. De inzet v an preventiemaatregelen te combineren met een dijkverbeteringsronde of regulier onderhoud. Dit biedt mogelijkheden om graaf werende constructies op te nemen in het ontwerp v an de waterkering en om overdimensionering als maatregel in te zetten. De kosten zijn dan aanzienlijk lager dan dat de maatregelen op zich zelf staand moeten worden uitgevoerd in de bestaande situatie. Tev ens zijn er mogelijkheden v oor een goede landschappelijke inpassing. Gegev ens ov er het effect v an de prev entiev e maatregelen in relatie tot de populatieontwikkeling en dichtheid systematisch te v erzamelen. Hierbij tevens registreren en/of onderzoeken wat het effect is van preventieve maatregelen is op andere diersoorten en natuurwaarden. Voorlichting en ontwerpeisen Ontwerpers v an waterkering zijn zich v eelal nog onv oldoende bewust van de inv loed v an het ontwerp op het grav en door muskusratten en bev erratten. Soms worden onbedoeld aantrekkelijke omstandigheden v oor muskusratten en bev erratten gecreëerd. Zo zijn in de laatste dijkv erbeteringsronde veel waterrijke natuurgebieden aangelegd, die een zeer aantrekkelijke biotoop vormen voor bewoning door muskusratten. Daarom wordt aanbev olen: algemene ontwerpeisen en/of richtlijnen op te stellen en v oorlichting te geven aan ontwerpers. Prev entiev e maatregelen kunnen dan meteen in het ontwerp worden meegenomen. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

51 7 COLOFON Opdrachtgev er Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen grav erij v an muskusratten en bev erratten WG-SE Opdrachtgev er Project Dossier Omv ang rapport Auteur Bijdrage Rev iew Projectleider Projectmanager Datum : 22 oktober 2007 Naam/Paraaf : : Opdrachtgev er Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijding : Prev entiev e maatregelen tegen graverij van muskusratten en bev erratten : A : 45 pagina's : drs. C. (Clara) Spoorenberg : drs. H. (Henk) Hoogenboom (WUR), ir. H. (Henk) van Hemert, ing. G. (Gerard) Filé : Ir. J. (Jan) Baltissen : drs. C. (Clara) Spoorenberg : drs. T. (Teunis) Louters Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten22 oktober 2007, versie WG-SE

52 DHV B.V. Laan 1914 nr EX Amersfoort Postbus BC Amersfoort T (033) F (033)

53 BIJLAGE 1 VERKLARENDE WOORDENLIJST Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 1 WG-SE

54 VERKLARENDE WOORDENLIJST BIJ RAPPORTAGE PREVENTIEVE MAATREGELEN TEGEN GRAVERIJ VAN MUSKUSRATTEN EN BEVERRATTEN Beheer Het geheel v an activ iteiten dat noodzakelijk is om te waarborgen dat de toegekende functies v an de waterkering blijven voldoen aan de daarv oor v astgestelde, eventueel tijdsaf hankelijke eisen en normen. Beheerder (v an een waterkering) De overheid waarbij de (primaire) waterkering in beheer is. Bev errat (My ocastor coy pus) Een sinds circa 1930 in Nederland lev end zoogdier (exoot) die leeft onder meer in zelf gegraven bouwen in taluds (v an waterkeringen). De bev errat kan wel 0,5 m lang worden, heeft een bruine vacht en een bev erachtig aangezicht met grote gele (v rouwtje) tot roodachtige (mannetje) snijtanden. MHW of Maatgev ende Hoogwaterstand Bij riv ieren, meren en boezemwateren de waterstand met een ov erschrijdingskans gelijk aan de ontwerpf requentie. Legger Documentatie, waarin is omschreven waaraan de waterkering met betrekking tot de toegekende functies moet voldoen naar richting, inrichting, vorm, afmeting en constructie, en waarin de juridische begrenzingen worden weergegev en. Muskusrat (Ondatra zibethicus) Een in Nederland levend zoogdier (exoot) dat leeft hoof dzakelijk in zelf gegrav en bouwen in oev ers v an watergangen en taluds v an waterkeringen. De muskusrat heeft een lengte van plusminus 0,3 m, een bruine v acht en een 0,2 m lange (af geplatte) staart. Normaal onderhoud De beheerder zorgt door het tijdig uitv oeren van v ast en v ariabel onderhoud, dat het kwaliteitsniv eau v an de onderdelen v an de kering bov en het vastgestelde minimum blijft. Niet-waterkerende objecten Deze objecten zijn gelegen binnen de inv loedszone v an waterkeringen en hebben geen waterkerende f unctie. Voorbeelden zijn: bebouwing, beplanting, wegen, op- en af ritten, kabels, leidingen en geleidewerken. Ov erdimensionering(berm) Vanuit de waterkerende f unctie kan een minimum profiel aangewezen worden dat ten minste noodzakelijke is om v oldoende sterkte te bieden tegen de ontwerpbelasting. Indien een waterkering over een ruimer profiel beschikt dan dit minimumprofiel, dan wordt dit extra gedeelte (bijv oorbeeld een berm) als ov erdimensionering gezien. Schaardijk Riv ierdijk die onmiddellijk langs het zomerbed ligt. Schijnduiker Een in de oever geplaatst de loze leiding waarin een vangstmiddel geplaatst kan worden. De schijnduiker heeft tot doel het aantrekken (lokken) v an muskusratten teneinde ze aan de populatie te onttrekken. De schijnduiker wordt op een dusdanige locatie geplaatst dat hij een aantrekkelijke v estigingsmogelijkheid v oor muskusratten vormt, zodat op ov erige locaties geen of minder graafschade aan de oev ers zal plaatsv inden. De schijnduiker kan tot op zekere hoogte ook als preventieve maatregel tegen grav erij worden gezien/ ingezet. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 1 WG-SE

55 Veiligheidszone of invloedszone De tot de waterkering behorende gronde, die daadwerkelijk bijdragen aan het waarborgen v an de stabiliteit, zowel aan de binnen- als aan de buitenzijde v an de waterkering. Waterkeringen Kunstmatige hoogten en die (gedeelten v an) natuurlijke hoogten of hooggelegen gronden, met inbegrip v an daarin of daaraan aangebrachte werken, die een waterkerende of mede een waterkerende functie hebben, en die als zodanig in de legger zijn aangegev en. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 1 WG-SE

56 BIJLAGE 2 LITERATUURLIJST Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 2 WG-SE

57 LITERATUURLIJST Anonymus, 1997, Bisam, Biber, Nutria; Erkenningsmerkmale und Lebensweisen; Gestaltung und Sicherung gef ährdeter Uf er, Deiche und Dämme, DVWK, Merkkblätter zur Wasserwirtschaft, Heft 247, Bonn Anonymus, mei 1995, Der BisamJäger, Heft 32, Mellinghausen Acken, W. van, 1977, Bisam-Abwehrmaßnahmen im Gewässerbau, Wasserwirtschaft 67 (5), Köln Barends, F, 1996, Lokstoffen: hoe maken en hoe te gebruiken (3), Muskusrat en beheer 16 (4) 1-3 Barends, F, 2006, Handboek Bestrijding v an Muskusrat en Beverrat, LCCM-TCM Bellin, K., 1977, Empf ehlungen f ür bisamsicheren Ausbau von Gewässern, Deichen und Dammen, KWK/DVWK Verlag Paul Parey, Hamburg-Berlin Blaser, E. (Erich), jaartal onbekend, Entkrautet die Bisamratte? Eine wissenschafliche Wertung der Verhaltensweise der Fiber zibethicus durch Schaffung v on Flößwegen, Anz. Schädlungsk. 32: Bosma, L, 2000, Antwoord op v raag ov er natuurv riendelijke oev ers, plaats onbekend, uit correspondentie Brüggeman, I, F. Rotter en J. Gut, 1981, Onderzoek naar signaalstoffen v oor de muskusrat t/m dec. 1980, TNO-Delf t, no. CL 81/24 Doude v an Troostwijk, (D), 1970, Bev eiliging van kaden tegen muskusratten, Commissie muskusrattenbestrijding, Fey, D. en J. v.d. Stelt, 1982, Het vangen v an muskusratten in natuurreservaten, uit: Muskusrat en Beheer, 2 (1) 6-7 Fischbach, J. (Josef), 1980, Kann man Teichdämme bisamsicher machen?, Wasserwirdtschaftsamt Amberg, Karpfenteichwirtschaft: Gersdorf, E. und R. Rose, 1972, Über Tätigkeit und Verhalten des Bisam unter Wasser, Zeitschr. Angew. Zool 59: Gersdorf, E., 1971, Bisamsicheres Bauen, Nachrichtenblatt Deutsche Pflantzenschutzdienst 23 (3): Gersdorf, E., 1974, Bisamsicherer Ausbau v on Gewässern, Gesunde Pflanz 26 (11),: Gersdorf, E. (Erasmus), 1976, Der Bisam und andere Wühltiere am Wasser, Verlag Paul Parey, Zeitschrift f ür Augewandte Zoologie (65 (2), Gersdorf, Von E., 1978, Neue Beobachtungen zum Verhalten des Bisams, Gry seels, M. (Machteld), 1988, Effecten v an muskusrattenvraat in een v erruigd rietland (De Blakaart T Woumen, België), De lev ende natuur 89 (5), Heine, M. en G. van der Velde, 1978, De muskusrat in de Ooy polder bij Nijmegen en zijn inv loed op nymphaeide vegetaties, Laboratorium v oor Aquatische Oecologie, Katholieke Universiteit Nijmegen, Heine, M., 1977, De oecologie v an de muskusrat, Laboratorium voor Aquatische Oecologie, Katholieke Univ ersiteit Nijmegen, Lawler, A. (Adrian, Dr.), 2007, Proposed Tests to Determine if Geotextiles are Nutria-Resistant, Internet publication (club or non-prof it web site): Ocean Springs, U.S.A. Miller, J. (James) E.; Muskrats, 1994, USDA Extension Service Natural Resources and Rural Dev elopment Unit, Prev ention and control of wildlif e damage, Washington, DC Niewold, F.J.J. & D.R. Lammertsma, 2000, Bev erratten in opmars; onderzoek naar lev enskansen, effecten en bestrijding, (Alterra rapport 140), Wageningen Lammertsma, D.R. & F.J.J. Niewold, 2005, Muskusrattenbestrijding in Nederland: een quick scan naar nut, noodzaak en alternatiev en, (Alterra rapportnummer 1197), Wageningen Sessink, ir. J.T.M., 1986, Een muskusrat-v eilige oeverschermingsconstructie, Waterschapsbelangen 71 (19), Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 2 WG-SE

58 BIJLAGE 3 INTERVIEWS Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 3 WG-SE

59 Interviews - André v an Merrebach, provincie Gelderland - Ruben Verwoert, prov incie Gelderland - Henk Derksen, prov incie Gelderland - Jan v an de Vendel, provincie Groningen - Martin v an de Beek, waterschap Groot Salland - Rien Gosma, coordinator provincie Brabant - This Buurman, prov incie Utrecht - Coos Ootes, provincie Noord-Holland - Dick v an Eerde, prov incie Flev oland - Hans Hofstede, provincie Zuid-Holland - Gerrit Schut, prov incie Zuid-Holland - Jan Verburg, prov incie Zuid-Holland - Harry Miggelbrink, provincie Gelderland - Richard Sierat, waterschap Vallei en Eem - Dennis Lammertsma, Alterra - Freek Niewold, Alterra Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 3 WG-SE

60 André van Merrebach, rayonambtenaar provincie Gelderland 13 februari 2007 (aan secretariaat MKR, met cc naar Hans van Poelwijk) onderwerp: preventie document preventie.txt in Niek Bosma van 20 februari In het ray on v an de heer Merrebach (Flev oland) zijn geen muskusratwerende maatregelen genomen. Wel erv aringen tussen 1975 en 1980 met harde beschoeiingen v an watergangen. 1. De hoof dwatergangen in Flev oland ( ) zijn beschoeid met betonnen platen. Vestiging muskusratten achter beschoeiing v indt op twee manieren plaats: 1. ov er de wand heen (daar waar water aanwezig achter de wand) en 2. ter plaatse v an kieren tussen de betonnen platen. 2. Sommige oevers zijn v oorzien van steenmatten op linnen doeken. De matten zijn 6 m lang en 4 m breed, aan de bov enzijde zijn ze v erbonden aan een lat (boven water). Het onderwaterniv eau van de matten ligt circa 3 m beneden dagelijks waterpeil. Muskusratten grav en aan de waterzijde holen onder de matten door met luchtgangen (ook v oor de jongen) aan de bov enzijde (nabij de lat). De heer Merrebach concludeert dat een goede beschoeiing geen zekerheid geeft schadewerend te zijn. Ruben Verwoert rayonambtenaar [rayon 2] provincie Gelderland onderwerp: preventie document gescand_document.pdf in Niek Bosma van 20 februari grote rivieren (Lekdijk, Waaldijk, Amsterdam-Rijnkanaal) De recentelijk vernieuwde dijken zijn v anaf de voet tot aan de kruin voorzien v an betonstenen. Ervaringen in dit ray on bev estigen dat deze dijkbescherming ook werkt tegen grav ende muskusratten. Op locaties waar de stenen niet goed aansluiten, loop je kans dat hier juist muskusratten gaan grav en. Ruben concludeert daarom dat deze maatregel geen 100% garantie biedt tegen graverijschade. A-watergangen (Linge, Korne en Maurikse wetering) Watergangen die redelijk stromen en te maken hebben met een groot waterbergend vermogen zijn op zwakke plekken v oorzien v an beschoeiing of steenmatten. Deze zijn zo geplaatst dat de muskusratten toch nog gelegenheid krijgen om er onderdoor te graven of, indien de waterstand omhoog komt, er boven ov erheen te graven. De muskusrat die zich in deze v erstev igde watergangen v estigt, is lastiger te v angen! Deze strekkingen van te voren goed inrichten met v angmateriaal is sterk aan te bevelen. Het plaatsen v an pvc buizen in de beschoeiing werkt uitstekend. Ook v angen Kuipelkooien langs de beschoeiing beter dan langs een natuurlijke oever. Ruben kan geen exacte schatting geven van de hoev eelheid en precieze dimensionering van het aangebrachte materiaal. Samenvattend Een oev er die v erstevigend is met muskusratwerend materiaal kan de muskusrat (en bev errat) dwingen om v erder te zoeken naar een geschikte locatie, mits het muskusratwerend materiaal goed is aangebracht (meedenkend en vooruitziend op bestrijding). De erv aringen met het aanbrengen van vaste v angmiddelen ter plaatse van de v erstevigde tracés zijn positief. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 3 WG-SE

61 Het aanbrengen v an oev erverdediging geeft echter geen garanties, onder bepaalde condities kunnen muskusratten zich ondanks obstakels v estigen in verdedigde oev ers. Indien dit het gev al is, zijn muskusratten lastiger te v angen dan ter plaatse v an onv erdedigde oev ers. Het aantal kilometers beschoeiing in de Tieler- en Culemborgerwaarden beslaat circa 5% v an de totale lengte aan watergangen (ruw geschat). Henk Derksen, rayonambtenaar provincie Gelderland In Niek Bosma [rayon 4] onderwerp: formulier preventieve maatregelen graafschade document: formulier.xls in Niek Bosma van 20 februari Melding wordt gedaan v an drie graafschaden v an bev erratten (Waalbandijk Loenen, Ooy se Waalbandijk Oude Waal en Kapitteldijk Erlecom) v an respectievelijk 10, 200 en 100 m lengte. Als prev entieve maatregel is hier in twee gevallen gaas aangebracht en in één gev al basaltsteen gestort. Onbekend is wat de erv aringen zijn met deze oplossingen. In het interview met de heer Freek Niewold wordt nader ingegaan op deze schaden. Jan van de Vendel rayonambtenaar provincie Groningen Functie: afdeling kanaalbeheer onderwerp: preventieve maatregelen document: bericht doorgestuurd in Henk van Hemert van 2 februari 2007 De prov incie Groningen heeft geen erv aringen met het toepassen v an maatregelen die specif iek genomen worden om het grav en van muskusratten te v erhinderen of te beperken. Wel zijn er in de prov incie grote lengtes aan (harde) oev erconstructies aanwezig, met name langs scheepv aartkanalen. Hier hebben muskusratten weinig of geen mogelijkheden tot graven, gezien de aard v an de constructies hoof dzakelijk damwanden en steenbestortingen. Bij de keuze van deze constructies heeft muskusrattenbestrijding tot nu toe geen rol v an betekenis gespeeld. Een maatregel die wel wordt toegepast binnen de provincie Groningen, en die wel min of meer als prev entiev e maatregel kan worden gezien, is het plaatsen v an schijnduikers op strategische locaties. Dit wordt niet alleen toegepast in prov inciale wateren, maar ook in watergangen die in beheer zijn bij de waterschappen. Ook bijv oorbeeld bij de ontwikkeling van het meer v an de Blauwe stad, zijn bij de aanleg v an de oev ers direct schijnduikers geplaatst. Door middel v an de schijnduikers kunnen de muskusratten makkelijker gevangen worden en wordt de graafschade beperkt. De heer Van de Vendel concludeert dat er binnen de prov incie goede erv aringen zijn met de preventieve plaatsing van schijnduikers. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 3 WG-SE

62 Martin van de Beek [waterschap Groot Salland] Functie: opzichter B&O waterkeringen onderwerp: preventieve maatregelen telefonisch interview 1 februari 2007 Bij grav erijschade is gaas aangebracht tot circa 0,2 m onder de zode. Bij het terugzetten v an de bovenlaag is deze goed v erdicht. De erv aringen van de beheerder zijn niet positief. Dit hangt samen met het v ervlechten van de zode met het gaas. Bij volgende werkzaamheden is zowel het gaas als de zode lastig te ontgrav en. Tegen muskusrattengraverij is het wel een eff ectieve maatrgel, maar dit effect is slechts lokaal waargenomen. Waterschap Groot Salland ov erweegt een proef uit te v oeren met het aanbrengen v an gaas. In de Mastebroekerpolder werken 7 à 8 muskusrattenvangst ploegen. (Coördinator is Lamme Doornwaard ). In deze polder worden v eel muskusratten aangetroffen. Zodra v erweking optreedt, wordt beschoeiing aangebracht of damwanden tot grotere diepte. Indien een hoogwater periode langer aanhoudt, komen muskusratten toch in de waterkering. Martin v an de Beek is erv an ov ertuigd dat efficiënt vangen het enige juiste middel is, tezamen met het direct repareren v an schade. De bev errat is in 2 polders rond het Zwartemeer aangetroff en. Hier is geen schade aan waterkeringen als gev olg v an beverratgraverij aangetroffen. Vermoed wordt dat de beverratten hutten in het riet maken. Wel worden bev erratten gev angen in dit gebied. Waarschijnlijk zijn deze bev erratten de IJssel af gezakt. Zij worden aangetroff en in de uiterwaarden, hoof dzakelijk in natuurgebieden. De heer Van de Beek concludeert dat bij hoogwater bev erratten in hutten gaan wonen en dat muskusratten zich hogerop in waterkeringen v estigen. Rien Gosma [coördinator provincie Brabant] Functie: coördinator muskusrattenbestrijding onderwerp: preventieve maatregelen bericht aan Niek Bosma d.d. 6 maart 2007 In de provincie Brabant zijn geen preventieve maatregelen genomen met als doel het weren van muskusratten in waterkeringen. Wel wordt melding gemaakt v an oeverv erdedigingen die muskusratten in meerdere of mindere mate weren, maar die niet v oorkomen dat muskusratten in de oever kunnen huizen. Als voorbeeld wordt genoemd stortsteen / puin. Als muskusratten in de nabijheid een betere mogelijkheid hebben tot huisv esting, zullen ze daar waarschijnlijk gebruik v an maken. Maar ook zijn er tal v an v oorbeelden dat muskusratten huizen tussen basalt / puin, etc. Betuining met vlechtmatten v ormt v oor de muskusrat geen enkel probleem om zich te vestigen. Indien een damwand v oldoende hoog bov en de waterspiegel geplaatst is (boven de haalgolf v an een passerend schip) en vooropgesteld dat geen onvolkomenheden in de (houten) damwand aanwezig zijn, dan zal deze muskusratwerend zijn. Als de damwand niet hoog genoeg is dan bestaat de mogelijkheid dat de muskusrat achter de damwand aan z n bouw begint. In kanalen waarv an de oevers beschermd zijn met een damwand worden v aak f auna uittreeplaatsen en/of vispaaiplaatsen aangetroffen. Muskusratten vestigen zich bij v oorkeur op dergelijke locaties. De bestrijding is hier eenvoudig vanwege de geconcentreerde mogelijkheden tot het plaatsen v an v angmiddelen. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 3 WG-SE

63 Zanddicht weefseldoek vormt geen enkele belemmering v oor de graaf activiteiten v an muskusratten. In Duitsland zijn ooit proeven uitgev oerd met weef seldoek voorzien v an staaldraad of ijzerdraad. Dit werkt mogelijk wel muskusratwerend, maar is een dure voorziening. Bov endien moeten roestv rijstalen draden worden toegepast, met een hoge weef seldichtheid om de muskusrat te weren. This Buurman [rayonambtenaar provincie Utrecht] Functie: rayonambtenaar Vallei en Eem onderwerp: preventieve maatregelen naar Niek Bosma 6 februari 2007 Enkele kilometers singel zijn beschoeid met grofmazige netten. Muskusratten gaan onder de netten door en bewonen de achtergelegen oevers. Op enkele kilometers is wilgenteen gebruikt als beschoeiing. Bij slijtage v allen hier gaten in waardoor de muskusratten toch in de achterliggende kade kunnen komen. Sinds een jaar of twee plaatst het waterschap hardhouten beschoeiingen langs de oev ers v an de weteringen in de (toen) zwaar besmette Eempolders. Her en der achter deze beschoeiing v estigen zich toch muskusratten. This Buurman concludeert dat ze ov er de schoeiing heen gaan. Directe afkalving is niet aangetroffen. Coos Ootes rayonambtenaar [provincie Noord-Holland] Functie: rayonambtenaar (3 rayons) onderwerp: preventieve maatregelen naar Niek Bosma 20 februari 2007 Coos bericht dat in Noord-Holland geen systeem bestaat v an muskusratwerende kades of dijken. Hij kan derhalv e ook geen relevante inf ormatie v erstrekken omtrent muskusratwerende maatregelen. Dick van Eerde [coördinator provincie Flevoland] Functie: Coördinator muskusrattenbestrijding Flevoland onderwerp: preventieve maatregelen aan Niek Bosma 16 februari 2007 In de provincie Flev oland zijn geen maatregelen toegepast met als specif iek doel muskusratwering v an oev ers. Wel zijn langs tochten en v aarten veelv uldig steenmatrassen en betonmatten aangelegd op het onderwatertalud (v ele 10-tallen km). Momenteel worden heel v eel duurzame oev ers aangelegd. Hierbij wordt de plasberm gedeeltelijk onder water aangelegd en aansluitend een f lauwe taludhelling gegrav en. Hierdoor ontstaat een behoorlijk brede rietberm die het in veel gevallen heel lastig maakt om muskusratten op te sporen. Onbekend is of deze wijziging in constructie bijdraagt aan een toe- of afname v an het aantal v estigingen v an muskusratten in de betreffende oevers. Indien muskusratten zich achter harde constructies nestelen steen- of betonmatten, zijn zij lastiger weg te v angen doordat de toegankelijkheid v an de constructies beperkt is. (muskusrattenbestrijders klagen hierov er). Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 3 WG-SE

64 Rond het beheersgebied Flev oland liggen v eel meerdijken. Er is geen locatie bekend waar zich v eel muskusratten in het dijklichaam van deze meerdijken bev inden. Volgens de heer Van Eerde zijn de dijkconstructies(buitenzijde) v an dien aard dat het niet aantrekkelijk is voor muskusratten hierin te graven. De binnenteen is op 10 tot 30 m van de kwelsloot gelegen, deze afstand is dusdanig dat geen graafschade aan de binnenteen van de meerdijken wordt aangetroffen. Wel zijn er diverse locaties bekend waar behoorlijk v eel muskusratten aanwezig zijn in de kwelsloot. (v an Lemmer richting Espel). Hans Hofstede [directeur provincie Zuid-Holland] Functie: directeur muskusrattenbestrijding Zuid-Holland onderwerp: preventieve maatregelen aan Niek Bosma 16 februari 2007 In de Krimpenerwaard worden v eel muskusratten aangetroffen. Zowel ter plaatse van de waterkeringen langs de Lek als de Hollandse IJssel zijn uitsluitend aan de buitenzijde graverijen aangetroffen en niet aan de binnenzijde. Aan de buitenzijde betref t dit hoof dzakelijk locaties waar rietlanden langs de oev er aanwezig zijn. Bij Krimpen aan de IJssel zijn matten gelegd met daarop ter verstev iging zogenaamde broodjes. Deze constructie werkt niet goed, muskusratten gaan er tussendoor. Langs de Nieuwe Waterweg zijn erv aringen met harde oev erkanten. Verder heeft Gerrit ervaringen (negatief ) met een verharding met steen van de kade van de Berkelse Zweth (bescherming tegen wind- en golfslag). Gerrit Schut [rayonambtenaar provincie Zuid-Holland] Functie: Coördinator muskusrattenbestrijding/ rayonambtenaar Schie en Delfland onderwerp: preventieve maatregelen telefonisch interview 3 april 2007 Langs de oev ers van de Hollandse IJssel, de Nieuwe Maas en de Nieuwe Waterweg is een bekleding aanwezig bestaand uit basalt op grind. Deze bekleding loopt op tot circa 7 m bov en de waterlijn. Plaatselijk treden v erzakkingen op v an de bekleding, schades zijn echter niet goed zichtbaar. Ook is de oorzaak van de schade niet altijd terug te v oeren op muskusrattengraverij. Aan de Vlaardingse Vaart is een bekleding bestaand uit schuine tegels aanwezig. Hierin zijn v erzakkingen ten gev olge v an grav erij geconstateerd. Vorig jaar (2006) zijn 11 schade gevallen gemeld). In de ringvaart rond de Prins Alexanderpolder heef t op 2 april 2007 een doorbraak plaatsgev onden (bij Nieuwekerk aan de IJssel). De oev ers v an deze ringv aart zijn niet v oorzien v an harde bescherming. Deze doorbraak wordt gekoppeld aan grav erij door muskusratten. De oev ers van de Berkelse Zweth zijn voorzien v an steenslag tot onder de waterlijn. Twee jaar terug is hier schade door graverij geconstateerd. Muskusratten gaan tussen de steenslag door of er onderdoor. In het algemeen concludeert de heer Schut dat de aanwezigheid v an harde bekleding de bestrijding bemoeilijkt. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 3 WG-SE

65 In Zuid-Holland zijn met name boezemkades zeer gev oelig voor grav erij. Deze keringen worden door de heer Schut tevens als gev aarlijk aangemerkt, aangezien niet altijd alle schade zichtbaar is. Derhalve worden dit jaar v oor het eerst locaties waar muskusratten gevangen zijn, maar waar tot dusv er geen schade is waargenomen, toch preventief open gegraven om te controleren of onzichtbare schade aanwezig is. Op v eel locaties zijn de af gelopen jaren zogenaamde eco-oev ers aangelegd. Deze bestaan uit een dammetje op circa 1,5 m voor de waterkering. Tussen de dam en de kering ontstaat dan een plasdras oev er. Muskusratten grav en aan beide zijden, zowel in de oevers v an het dammetje als in de oev er v an de kade. Als remedie worden tegenwoordig v oorkeursplaatsen aangelegd. Deze locaties zijn zeer aantrekkelijk voor bewoning van muskusratten, zodat muskusratten hier geconcentreerd gevangen kunnen worden. De voorkeursplaatsen bestaan uit een v erhoogde kant, zonder bescherming en zonder aanwezigheid v an een eco-oever. Volgens de heer Schut functioneren deze oevers goed. Proev en met het ingraven v an gaas hebben geen goede resultaten opgelev erd, het gaas v erweerd en dient zodoende niet meer het doel. Volgens Schut heeft Jan Verburg meer inf ormatie met betrekking tot het ingraven van muskusrattenwerend doek. Harde weermiddelen als damwand zijn v olgens de heer Schut niet alleen duur, maar ook niet 100% f unctioneel. Zodra er een opening ontstaat of water achter de damwand aanwezig is, zal de muskusrat deze locaties benutten om toch in de kade te grav en. Schut concludeert dat de muskusrat zeer v indingrijk is en in Nederland zeer lastig te bestrijden omdat het gehele land bijzonder aantrekkelijk is als leef omgev ing (zeer voedselrijk, dus weinig concurrentie om v oedsel en/of leef gebied). Hij verklaart hiermee het grote aantal worpen per jaar. Jan Verburg [rayonambtenaar provincie Zuid-Holland] Functie: rayonambtenaar muskusrattenbestrijding Krimpenerwaard onderwerp: preventieve maatregelen telefonisch interview 3 april 2007 De heer Verburg is betrokken geweest bij bekleding v an de oeverlijn v an de Hollandse IJssel met poly propyleen doek met daarin v erwev en betonnen broodjes (gewicht). Het doek is niet aangelegd met als doel muskusrattenwerend te zijn, maar dient tegen afkalv ing van de oev er door golfslag. Het doek is over grotere hoogte v an het talud aangebracht en tot zeker 1 m onder de waterlijn. De erv aring leert dat muskusratten onder water door het doek heen graven of door middel van slechte aansluitingen tussen de stroken naar binnen kunnen. De aanwezigheid v an het doek bemoeilijkt het ontdekken v an grav erij door muskusratten. Door het doek is de schade niet direct zichtbaar, dit bemoeilijkt de bestrijding van muskusratten en lev ert tev ens een risico op ten aanzien v an niet zichtbare schade. In de Krimpenerwaard zijn geen prev entieve muskusrattenwerende maatregelen toegepast. De heer Verburg schrijft dit toe aan de slappe grondslag en hoge waterstanden, waardoor het toepassen v an maatregelen bemoeilijkt wordt. De meeste oev ers v an watergangen in de polders zijn dan ook onbeschermd. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 3 WG-SE

66 Plaatselijk nemen particulieren initiatieven om de oev ers te beschermen tegen afkalv ing of verzakkingen. Particuliere oeverbescherming bestaat uit houten beschoeiing. De aanwezigheid v an deze harde beschoeiing bemoeilijkt het vangen v an muskusratten aangezien de gezette klemmen bij harde oev ers geen ruimte hebben om te slaan. Vaak zijn de beschoeiingen niet diep genoeg of zijn gaten en/of kieren aanwezig, zodat muskusratten zich hierachter alsnog kunnen vestigen, met alle gev olgen v an dien. Als maat voor een effectiev e harde beschoeiing houdt de heer Verburg een diepte van minimaal 1,2 m onder het bodemniveau van de watergang aan. Gezien de betrouwbaarheid ziet Verburg uitsluitend een oplossing in het volledig in asf alt of beton zetten v an alle oev ers. Hij acht een dergelijke maatregel ov erigens niet opwegen tegen het verlies aan ecologische waarde van de oev ers en kaden. Ov eral in de polders is sprake v an grav erij schade, hoof dzakelijk in de oev ers v an de poldersloten, maar ook in de boezemkaden. Vorig jaar is v oor het eerst grav erij in de Lekdijk geconstateerd. Het betreft 1 locatie, in totaal zijn 21 klemmen gezet. Alle muskusratten zijn weggev angen, de schade is nog niet hersteld door het hoogheemraadschap. De omvang van de graverij is niet bekend en slecht zichtbaar door de aanwezigheid v an harde bekleding. Harry Miggelbrink rayonambtenaar [rayon 5] provincie Gelderland Functie: rayonambtenaar Achterhoek onderwerp: preventieve maatregelen aan Niek Bosma 13 februari 2007 Ray on 5 heeft geen inf ormatie betreffende muskusratwerende maatregelen in waterkeringen. Richard Sierat [beleidsmedewerker waterschap Vallei en Eem] Functie: beheer en onderhoud dijken en watergangen Eemland, waterschap Vallei en Eem onderwerp: preventieve maatregelen telefonisch interview 3 april 2007 In het beheergebied v an de heer Sierat worden geen specif ieke maatregelen toegepast met uitsluitend als doel prev entieve maatregelen tegen muskusrattengraverij. Wel worden in het gebied veel natuurlijke oev ers aangelegd. Aangezien dergelijke oev ers aantrekkelijk zijn v oor muskusratten, worden deze oev ers v eelvuldig gecombineerd met een harde oev erbeschoeiing. Volgens de heer Sierat betreft dit een effectiev e maatregel tegen grav erij door muskusratten. Een principetekening v an een dergelijke combinatie v an natuurlijke oever en harde oeverschoeiing is DHV toegezonden. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 3 WG-SE

67 Freek Niewold Functie: freelancer ecologisch onderzoek onderwerp: preventieve maatregelen tegen bevers in het rivierengebied telefonisch interview 3 juli 2007 Op een locatie langs de Waalbandijk hebben bevers een bouw gemaakt in een primaire waterkering. Naar aanleiding v an deze schade v oert de heer Niewold onderzoek uit naar prev entiev e maatregelen tegen grav erij v an bev ers in waterkeringen, in opdracht van waterschap riv ierenland en staatsbosbeheer. Ondanks de v erschillen in gedrag tussen bev ers en muskusratten en bev erratten is de heer Niewold v an mening dat prev entiev e maatregelen tegen grav erij door bevers ook geschikt zouden kunnen zijn tegen grav erij door muskusratten en beverratten. Hij kent een praktijkv oorbeeld waarbij ter plaatse van de herstelde grav erij gaas is ingegraven in het talud. De bevers hebben echter direct naast dit gaas een nieuwe ingang tot de dijk gemaakt. De heer Niewold kent naast de door DHV opgesomde oplossingen geen aanv ullende maatregelen. De v oorkeur v an Nieuwold gaat uit naar een brede v ooroev er, wat in de DHV systematiek tot overdimensionering gerekend wordt. Deze oplossing is echter uitsluitend mogelijk indien de hierv oor benodigde ruimte beschikbaar is, in dit geval in het rivierengebied, als toepassing voor het door Niewold uitgevoerde onderzoek. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 3 WG-SE

68 BIJLAGE 4 WETGEVING Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 4 WG-SE

69 Relevante wet- en regelgeving - Wet op de waterkering - Gezondheids- en Welzijnswet v oor dieren - Natuurbeschermende wetgev ing - Flora- en faunawet - Natuurbeschermingswet - Wet op de ruimtelijke ordening - Verdrag v an Malta Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 4 WG-SE

70 Wet op de waterkering De bestuurlijke organisatie v an de bescherming tegen hoogwater is geregeld in de Grondwet, de Waterstaatswet, de Provinciewet en de Wet op de waterkering. Deze laatste wet, die in 1996 v an kracht is geworden, geeft een samenhangend beeld v an veiligheid, bestuur en beheer v an de primaire waterkeringen. De Wet op de waterkering regelt dat de waterschappen de dagelijkse verantwoording hebben voor aanleg en onderhoud v an de waterkeringen. Het rijk beheert de keringen zonder achterland (bijv. Af sluitdijk) en enkele primaire waterkeringen langs riv ieren en kust die om uiteenlopende redenen beter bij het Rijk in beheer kunnen blijv en. Daarnaast is het Rijk v erantwoordelijk voor de handhav ing v an de kustlijn. De prov incies hebben het toezicht op alle primaire waterkeringen en rapporteren daarov er elke 5 jaar per dijkring aan de Staatssecretaris v an Verkeer en Waterstaat. Die geeft op basis daarv an een rapportage aan de Tweede Kamer. In de Wet op de waterkering is aangegev en welke wateren als buitenwater worden aangemerkt. De Wet op de waterkering verplicht de beheerders hun primaire waterkeringen iedere v ijf jaar te toetsen op v eiligheid. Hiertoe is de Leidraad Toetsen op Veiligheid opgesteld door de Technische Adv iescommissie v oor de Waterkeringen (TAW, een adv iescollege v an de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat, sinds kort overgegaan in ENW techniek Expertise Netwerk Waterkeringen). Voor de toetsing worden iedere v ijf jaar de geactualiseerde hy draulische randvoorwaarden (basisgegevens betreffende waterstanden en golv en) vastgesteld. Waterkeringbeheerders leggen de gewenste en actuele toestand v an hun waterkeringen vast in leggers en technische beheersregisters. Het verdient aanbeveling de begrenzingen v an de primaire waterkeringen (incl. reserv eringen v oor bijvoorbeeld toekomstige zeespiegelstijging) op te nemen in bestemmingsplannen. Gezondheids- en Welzijnswetor dieren Prev entiev e maatregelen tegen grav erij van muskusratten en bev erratten worden primair genomen om onnodig dierenleed te voorkomen. Maar de maatregelen kunnen een neveeffect hebben op andere dieren. Ook dan geldt de algemene richtlijn dat onnodig dierenleed moet worden voorkomen.. De Gezondheids en Welzijnswet voor dieren (GWWD, 1992) geldt v oor alle dieren die door mensen gehouden worden, dus productiedieren, hobby dieren en gezelschapsdieren. In deze wet staat een aantal algemene regels die v oor deze dieren gelden. Voor in het wild lev ende dieren geldt het v erbod uit de GWWD om de dieren zonder redelijk doel pijn of letsel toe te brengen. Gevolgen voor te nemen preventieve maatregelen Prev entiev e maatregelen dienen getoetst te worden of deze voldoen aan bov enstaand criterium. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 4 WG-SE

71 Natuurbeschermende wetgeving Het wettelijk kader voor de bescherming van soorten is de Flora- en faunawet en het wettelijk kader voor de bescherming v an gebieden is de gewijzigde Natuurbeschermingswet Daarnaast zijn ook onderdelen v an de Wet op de Ruimtelijke Ordening van belang v oor de natuurbescherming. In het streekplan moet bijvoorbeeld de Ecologisch Hoofdstructuur worden vastgelegd. Natuurbeschermingswet 1998 Onder het natuurbeschermingsrecht (NB-recht) v erstaan we hier de doorwerking v an juridische instrumenten ter bescherming v an natuurwaarden. In Nederland zijn div erse natuurwaarden v ia een juridisch kader beschermd. We kennen beschermde gebieden, zoals Natura 2000-gebieden, Beschermde natuurmonumenten en natuurlijk de Ecologische Hoof dstructuur. Ook zijn zo n 450 plant- en diersoorten beschermd onder de Flora- en faunawet. Binnen het natuurbeschermingrecht kunnen we 2 sporen onderscheiden: bescherming v an natuurwaarden via het groene natuurspoor en v ia het rode ruimtelijk ordeningsspoor. Het groene spoor bev at 2 instrumenten: de herziene Natuurbeschermingswet 1998; de Flora- en f aunawet. Het rode spoor bev at uiteindelijk 1 juridisch bindend instrument te weten het bestemmingsplan In het groene spoor zijn de bepalingen uit de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn in twee wetten terechtgekomen: het soortendeel in de Flora- en faunawet en het gebiedendeel in de Natuurbeschermingswet. Beide wetten v oorzien echter in een bredere bescherming van natuur dan alleen Europese soorten en habitatty pen; ook voorheen in ons land beschermde gebieden en soorten maken er deel v an uit. Via het rode spoor is in het Structuurschema Groene Ruimte de natuur uit de Ecologische Hoofdstructuur beschermd. Via de planhiërarchie v an de Wet op de Ruimtelijke Ordening is uiteindelijk het bestemmingsplan het belangrijkste instrument om deze natuurwaarden v eilig te stellen tegen ingrepen. Soorten worden beschermd v ia de Flora- en f aunawet. Gebieden genieten bescherming door de herziene Natuurbeschermingswet 1998 (Natura 2000-gebieden en beschermde natuurmonumenten) of v ia het Structuurschema Groene Ruimte (Ecologische Hoof dstructuur). In dit laatste gev al moet bescherming v ia de systematiek v an de Wet op de Ruimtelijke Ordening doorwerken in streek- en bestemmingsplannen. Ty pe natuur Bescherming geregeld v ia Beschermde soorten Flora- en faunawet Natura 2000-gebieden Natuurbeschermingswet 1998 Beschermde Natuurmonumenten Natuurbeschermingswet 1998 Ecologische Hoofdstructuur Doorwerking SGR Deze instrumenten kennen ieder hun eigen beschermingsbepalingen ten aanzien v an het beoordelen van schadelijkheid van de activ iteit en de voorwaarden waaronder activ iteiten soms toch zijn toegestaan. Ook zijn er v erschillende vormen van bev oegd gezag die uiteindelijk besluiten of een activiteit door mag gaan. (Handreiking Bestemmingsplan en natuurwetgeving, LNV, 28 februari 2007) Flora en fauna wet Bij het nemen v an prev entiev e maatregelen moet worden voorkomen dat er schade ontstaat aan beschermde f lora en fauna. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 4 WG-SE

72 De soortsbescherming v an de Nederlandse f lora en f auna is v astgelegd in de Flora- en f auna wet die in april 2002 in werking is getreden (Flora- en faunawet, 2002). Het doel v an de wet is het instandhouden v an alle inheemse planten en diersoorten die in het wild v oorkomen, met uitzondering van de bruine rat, de zwarte rat en de huismuis. Zorgplicht In de Flora- en f aunawet is een zorgplicht opgenomen. Deze zorgplicht houdt in dat menselijk handelen geen nadelige gev olgen voor f lora en fauna mag hebben. De zorgplicht geldt v oor alle planten en dieren, beschermd of niet. In het gev al van beschermde planten of dieren geldt de zorgplicht ook als er een ontheff ing of v rijstelling is v erleend. De zorgplicht v oor dieren betekent niet dat er geen dieren mogen worden gedood, maar wel dat dit, indien noodzakelijk, met zo min mogelijk lijden gepaard gaat. Verbodsbepalingen Een belangrijk onderdeel v an de wet is het v erbieden v an handelingen die het v oortbestaan van planten en dieren aantasten. Voor het nemen van prev entieve maatregelen die genomen kunnen worden zijn de v olgende v erboden relevant: het is verboden beschermde dieren te doden of te v erstoren; leef gebied, nesten en holen te vernielen, het leef gebied v an beschermde planten te v ernielen. In de wet staan de beschermde planten en dieren bij naam genoemd. Er wordt daarbij onderscheid gemaakt in de mate v an bescherming: algemene soorten die beschermd zijn (lijst 1 soorten), minder algemene soorten (lijst 2 soorten) en zeldzame of bedreigde soorten (lijst 3 soorten). Beschermde leefomgeving Naast de bescherming van dier en plantensoorten kan de prov incie in het kader van de F&f-wet leef gebieden aanwijzen die v an belang zijn v oor het voortbestaan van een planten- of diersoort. In de regel zijn dit kleine gebieden of objecten zoals een stadsmuur met bijzonder planten of een f ort waarin vleermuizen v erblijven. Gevolgen voor het nemen van preventieve maatregelen Indien maatregelen moeten worden genomen waarbij schade aan beschermde f lora en/of f auna kan ontstaan of wanneer maatregelen moeten worden genomen in een beschermd leef gebied dient altijd een ontheff ing op de F&f wet (artikel 8 t/m 12, en artikel 13 indien planten of dieren v erplaatst moeten worden) te worden aangev raagd. In de regel is het niet mogelijk om ontheffing te krijgen voor het uitv oeren v an werken indien er op of zeer nabij het terrein waar de maatregelen moeten worden uitgevoerd vogels broeden. Natuurbeschermingswet De Natuurbeschermingswet 1998 is off icieel op 1 oktober 2005 in werking getreden (Nb wet, 1998). Het doel v an deze wet is het wettelijk beschermen v an terreinen en wateren met bijzondere natuur- en landschapswaarden. Door toepassing van de wet worden gebieden met zeldzame dier- en plantensoorten maar ook gebieden die door hun ontstaansgeschiedenis, bodemopbouw of landschappelijke schoonheid waardev ol zijn, beschermd. In Nederland biedt de Nb-wet het hoogste beschermingsniveau v oor natuurgebieden) De Natuurbeschermingswet kent drie ty pen gebieden: Natura 2000-gebieden (Vogelrichtlijngebieden en Habitatrichtlijngebieden Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 4 WG-SE

73 Beschermde natuurmonumenten. Ecologisch hoofdstructuur In gebieden die onder de Nb-wet v allen gelden een aantal v erboden waaronder die van graaf werkzaamheden. Verder mag de rust niet worden verstoord, de bodem en het water niet v erontreinigd worden en in het algemeen mag er geen schade toegebracht worden aan het gebied Om schade aan de natuurwaarden te v oorkomen, bepaalt de wet dat projecten en andere handelingen die de kwaliteit v an de habitats kunnen v erslechteren of die een v erstorend effect kunnen hebben op de soorten, niet mogen plaatsv inden zonder v ergunning Ook handelingen buiten een Nb-wet gebied kunnen v ergunningplichtig zijn. De wet kent namelijk de zogenaamde externe werking. Als een activiteit die buiten een beschermd gebied plaats zal v inden, negatiev e gevolgen kan hebben v oor dat gebied, moet deze beoordeeld worden. Gevolgen voor het nemen van preventieve maatregelen Indien maatregelen moeten worden genomen waarbij signif icante schadelijke effecten te v erwachten zijn in of nabij een gebied dat v alt onder de Nb-wet dient een habitatstoets plaats te v inden. De habitattoets De habitattoets dient om v ast te stellen of, en zo ja, onder welke v oorwaarden een menselijke activiteit in en rondom een Natura 2000-gebied kan worden toegelaten. Meer concreet heeft de habitattoets de v olgende twee oogmerken: 1. Zekerheid bieden dat de natuurlijke kenmerken niet worden aangetast. 2. Zekerheid bieden dat een verslechtering van de kwaliteit v an de natuurlijke habitats en de habitats van soorten, dan wel de v erstoring v an soorten, niet optreedt. Het voorzorgsbeginsel Het in de habitattoets vastgelegde v oorzorgsbeginsel (artikel 19d en 19f) is heel belangrijk, omdat hiermee aantasting v an beschermde gebieden op efficiënte wijze kan worden v oorkomen. Dit v oorzorgsbeginsel houdt in dat voordat aan een plan of project toestemming wordt verleend, op basis van de beste wetenschappelijke kennis ter zake, alle aspecten daarv an die op zichzelf of in combinatie met andere plannen of projecten de instandhoudingsdoelstellingen v an een beschermd gebied in gevaar kunnen brengen, moeten worden onderzocht. Zo kan worden v astgesteld of de kwaliteit v an de natuurlijke habitats/ habitats v an soorten v erslechtert of dat soorten worden v erstoord, of dat de natuurlijke kenmerken worden aangetast. Meerdere ontheffingen of vergunningen Voor één activ iteit kunnen meerdere ontheffingen en/of v ergunningen nodig zijn. In een dergelijk gev al is én sprake v an ov ertreden verbodsbepalingen Flora- en f aunawet en er zijn mogelijke significante gevolgen op instandhoudingsdoelen v an het Natura 2000-gebied. Dan moet zowel een ontheffing ex artikel 75 Flora en f aunawet worden aangevraagd als een v ergunning ex artikel 19d Natuurbeschermingswet Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 4 WG-SE

74 Wet op de ruimtelijke ordening Vanuit de natuurwetgeving heeft de gemeenten f ormeel geen bev oegdheden. De Natuurbeschermingswet wijst v oorlopig Gedeputeerde Staten aan als v ergunningverlener en binnen de Flora- en faunawet is de Minister v an LNV doorgaans het bev oegd gezag dat ontheff ingen verleent bij ruimtelijke ingrepen. De af weging of het maatschappelijk belang v an een handeling/plan/project opweegt tegen de ev entuele negatiev e gevolgen op de beschermde soorten en/of gebieden wordt dus op een hoger bestuurlijk niveau gemaakt. De gemeente speelt strikt genomen geen rol bij het v erlenen v an dergelijke beschikkingen. Bij het beschermen v an de Ecologische Hoofdstructuur is de gemeente vaak wel het bevoegd gezag om af te wegen. Immers, ten aanzien v an ingrepen met negatiev e gev olgen v oor de natuurwaarden in de Ecologische Hoof dstructuur moet de af weging plaatsvinden binnen te nemen bestuurlijk besluiten, bijv oorbeeld bij een bestemmingsplan. Verdrag van Malta Het Europese Verdrag van Malta, ook wel Conv entie v an Valletta genoemd, beoogt het cultureel erfgoed dat zich in de bodem bev indt beter te beschermen. Het gaat bijv oorbeeld om grafvelden, gebruiksv oorwerpen en resten van woningen. Niet altijd weten archeologen precies waar dit soort erfgoed zich in de bodem bev indt. Ook worden archeologen v aak laat bij de ontwikkeling v an plannen betrokken. Hierdoor wordt de aanwezigheid v an archeologische waarden v aak pas ontdekt als projecten, zoals de aanleg v an wegen of stadsv ernieuwing, al in v olle gang zijn. Op 16 april 1992 werd de v erdragstekst door de leden van de Europese ministerraad te Valetta ondertekend. Daarmee is het v erdrag de opv olger v an een eerder Europees v erdrag uit 1969 waarin v ooral de bescherming v an archeologische monumenten werd geregeld. Uitgangspunt v an het nieuwe v erdrag is dat het archeologische erf goed al v oordat het tot monument is v erklaard, integrale bescherming nodig heef t en krijgt. Om het bodemarchief beter te beschermen en om onzekerheden tijdens de bouw v an bijvoorbeeld nieuwe wijken te beperken, wordt v oorgesteld om steeds vooraf onderzoek te laten doen naar de mogelijke aanwezigheid v an archeologische waarden. Op deze manier kan daar bij de ontwikkeling van de plannen zov eel mogelijk rekening mee worden gehouden. Bij v eel grootschalige projecten, zoals de aanleg van VINEX-wijken of de Betuwelijn, gebeurt dat nu al. In oktober 2003 is een voorstel v oor de wijziging v an de Monumentenwet 1988 en enkele andere wetten naar de Tweede Kamer gestuurd. In april 2006 werd het wetsv oorstel door de Tweede Kamer goedgekeurd en in december 2006 v olgde de Eerste Kamer. Op 21 december 2006 is daarmee de Wet op de archeologische monumentenzorg een f eit.. Regelgeving Naast de genoemde wetten dient in het ontwerpen van prev entiev e maatregelen ook lokale regelgeving in acht te worden genomen. Hierbij wordt gedoeld op prov inciale en gemeentelijke v erordeningen en de waterschapskeur. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 4 WG-SE

75 BIJLAGE 5 KOSTENBIJLAGE Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 5 WG-SE

76 INHOUD KOSTENBIJLAGE - Kostenrapport. Dit omvat: o Scope v an het onderzoek naar kosten v an prev entiev e maatregelen o Uitgangspunten bij het bepalen van de kostenposten o Tabel met kostenov erzicht per maatregel o Opmerkingen bij het kostenoverzicht o Bijlagen - Eenheidsprijzenlijst - Ov erzicht geraamde prev entiev e maatregelen. Hierin zijn per dwarsprof iel de prev entiev e maatregelen geschetst. Deze tekeningen dienen als basis voor de opgestelde raming. Opgemerkt wordt dat de tekeningen zijn af geleid op basis van de gev oerde interviews en kennis van het f unctioneren v an waterkeringen. Op de tekeningen zijn veel varianten denkbaar (bijv oorbeeld het talud is 1 m langer, de dikte v an de te ontgrav en laag kan gehalveerd worden in bepaalde gevallen, etc.) Het aantal variaties hierop is te groot om v oor alle bestaande waterkeringen in Nederland een v erschillend ontwerp te maken in deze rapportage. Het doel v an het opstellen v an de raming is veeleer een handv at om de maatregelen te kunnen v ergelijken op het niv eau v an goedkoop tot duur of onbetaalbaar. Vanzelf sprekend zijn optimalisaties mogelijk in het ontwerp. Deze optimalisaties behoren echter in de ontwerpslag gemaakt te worden, het gemaakte kostenrapport dient uitsluitend om de keuze v oor een bepaalde oplossing te onderbouwen. - Onderbouwing kostenov erzicht. Deze tabellen dienen ter onderbouwing v an het opgestelde kostenrapport en vormen uitsluitend de technische onderbouwing hierv an. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 5 WG-SE

77 o Kostenrapport Projectomschrijving (scope) Het zoeken naar zowel technische als ook economische oplossingen ter prev entie grav erijen muskus- en bev erratten. De ramingen hebben een hoog abstractie niveau. De kosten worden uitgedrukt in een prijs per strekkende meter v an de v ariant of oplossing. De ramingen zijn bepaald v olgens de SSKramingssystematiek. De prijzen zijn bepaald op basis v an een strekkende meter. Uiteindelijk wordt de contante waarde v an de gekozen maatregel bepaald. Om zo een economische af weging te kunnen maken. De in het ov erzicht opgenomen kosten zijn inclusief opslagen en BTW. Genoemde getallen hebben een bandbreedte v an 30% (niet bepaald). Uitgangspunten In de onderstaande f iguren zijn de uitgangspunten geschetst v oor het opstellen v an de kostenramingen. De f iguren omv atten de v olgende v arianten en oplossingen geschetst. De geschetste dwarsprofielen zijn opgenomen in de bijlagen bij dit kostenrapport. Varianten 1 Kleine kade muskusrattengraverij 2 Kleine kade beverrattengrav erij 3 Grote kade muskusrattengrav erij Oplossingen 1.1 Stalen damwand 1.2 Betonnen damwand 1.3 Houten damwand 2A Asf alt op zand + granulaat en geotextiel 2B Zetsteen op klei en geotextiel 2C Stortsteen geotectiel met wiepen 3 Schijnduiker + houtenscherm 4A Geotextiel (zwaar) 4B Gaas 5 type 1 met 4A Verleggen sloot 5 meter 5 type 2 met 4A Verleggen sloot 5 meter 5 type 1 met 4B Verleggen sloot 10 meter 5 type 2 met 4B Verleggen sloot 10 meter Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 0 WG-SE

78 Onderdeel Maatregel Interval (per 100 jaar) CW* per m 1 Varianten 1 Kleine kade muskusrattengraverij jaarlijks 10% Kleine kade beverrattengrav erij jaarlijks 5% Grote kade muskusrattengrav erij jaarlijks 5% 267 Oplossingen 1.1 Stalen damwand Betonnen damwand Houten damwand A Asf alt op zand + granulaat en geotextiel B Zetsteen op klei en geotextiel C Stortsteen geotextiel met wiepen *** Schijnduiker + houtenscherm A Geotextiel (zwaar) B Gaas type 1 met 4A Verleggen sloot 5 meter ** 5 type 2 met 4A Verleggen sloot 5 meter ** 5 type 1 met 4B Verleggen sloot 10 meter ** 5 type 2 met 4B Verleggen sloot 10 meter ** Overzicht contante waarde per m1 van de maatregel * CW = contante waarde, zie ver klaring in Uitgangspunten bouwkosten aannemer in deze bijlage ** In deze maatregelen zijn bij het bepalen van de CW de kosten van de verlegging van de sloot niet meegenomen *** Stuksprijs, meterprijs afhankelijk van aantal per m 1 kade. Uitgaande van 1 st./400 m bedraagt de CW per m 1 2,- Kostenposten die het meest bijdrage in de totale spreiding rond de gemiddeld kosten: 1. Zijn niet bepaald. Kanttekeningen: Uitsluitingen Apparaatskosten Opdrachtgev er Vastgoedkosten Verleggen kabels en leidingen Nadere toelichting en aandachtspunten: Betreft een kostenbepaling op basis van kentallen. Nader toelichting van de scope Voor het bepalen v an de kosten die prev entie v an grav erijen aan dijken door muskus- en beverratten moeten voorkomen zijn diverse maatregelen bedacht. De maatregelen zijn gecategoriseerd in varianten en oplossingen. Voor het bepalen v an de werkzaamheden zijn schetsen gemaakt. De verschillende v arianten en oplossingen zijn beschrev en door een collega v an de afdeling Water. De opdracht is om een strekkende meter prijs te bepalen v an alle varianten (3) en oplossingen (5). De oplossingen zijn weer verder onderverdeeld in meerdere v arianten. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 0 WG-SE

79 Gebruikte gegevens, bronnen waarin de scope is vastgelegd Bij het bepalen v an de kosten v an de v erschillende v arianten en oplossingen is gebruik gemaakt v an de gepresenteerde schetsen. Gehanteerde werkwijze voor het bepalen van de kosten De v olgende werkzij is gehanteerd om de kosten per m1 maatregel te bepalen: 1. Werkzaamheden bepaald 2. Eenheidsprijzen bepaald 3. Hoev eelheden bepaald per m1 4. Opslagf actor bepaald 5. Contante waarde bepaald Uitgangspunten bouwkosten aannemer Bepalen werkzaamheden De werkzaamheden zijn bepaald op basis v an de aangeleverde schetsen. Bepalen eenheidsprijzen Eenheidsprijzen zijn bepaald op basis van kentallen. Specif ieke en bepalende eenheidsprijzen zijn onderbouwd met materiaalprijzen, v oorbeeld damwanden. Algemeen uitgangspunt is een gemiddeld werk. Bepalen hoeveelheden De hoev eelheden zijn bepaald op basis van de aangelev erde schetsen. Bepaling opslagfactor De opslagf actor is bepaald op basis van de SSK-ramingsmethodiek. In de opslagfactor zijn alle percentages benoemd. De opslagf actor is bepaald inclusief BTW. Bepaling Contante waarde Voor het bepalen van de contante waarde zijn de hoogte van de inv esteringskosten bepaald en de kosten v oor het verwijderen v an onderdelen die na v erloop van tijd v ervangen moeten worden. Door het bepalen v an de contante waarde kan de economische af weging gemaakt worden om v oor een bepaalde oplossing te kiezen. Bij het bepalen v an de contante waarde is het reguliere onderhoud (maaien) en monitoring (inspecties) v an dijken buiten beschouwing gelaten. Er is dus puur gekeken naar welke elementen verwijderd en af gevoerd moeten worden. De investeringen die na het verwijderen weer gedaan moeten worden zijn gelijkgesteld aan de basis (start) investering aan het begin van de periode. Voor het bepalen v an de Contante waarde is uitgegaan van een periode van 100 jaar en een discontov oet v an 3,5%. Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 0 WG-SE

80 BIJLAGE KOSTENRAPPORT: EENHEIDSPRIJZENLIJST versie Bron: NASLAG 2007 eenheidsprijzen: datum: activ iteit eenheidsprijs frezen grasmat 0,07 m2 Opengraven aangetaste delen (klei) 1,75 m3 Opengraven aangetaste delen (grond) 1,50 m3 Opnieuw aanbrengen aangetaste delen 1,50 m3 Leveren en aanbrengen grond (25%) 10,00 m3 Leveren en aanbrengen klei (25%) 17,50 m3 verdichten grond- bekledingslagen 0,25 m2 inzaaien 0,12 m2 afvoeren grond 3,50 m3 Leveren en aanbrengen geotextiel (normaal) 3,00 m2 Leveren en aanbrengen geotextiel (zwaar) 6,50 m2 grond direct verwerken grond in berm 0,75 m3 Leveren en aanbrengen zand 12,00 m3 Leveren en aanbrengen asfalt (6cm) 6,34 m2 Levern en aanbrengen puingranulaat (15cm) 2,23 m2 Leveren en aanbrengen stortsteen (400 kg/m2) 10,00 m2 Leveren en aanbrengen wiepen 7,50 m2 Leveren en aanbrengen gezette steen (h25cm) 40,00 m2 Lveren en aanbrengen klei 0,75 m 13,13 m2 Leveren en aanbrengen schijnduiker Ø 3 à 400 mm; L. 0,7 à 2 m 90,00 st Leveren en aanbrengen gaas (maasgrootte 0,05m) verzinkt 13,10 m2 Leveren en aanbrengen damwand staal (AZ 13) 101,45 m2 leveren damwand staal (AZ 13) 93,45 m2 aanbrengen damwand 8,00 m2 Leveren en aanbrengen damwand beton (plankdikte 0,06 m) 24,00 m2 Leveren damwand beton (pl ankdikte 0,06 m) 16,00 m2 aanbrengen damwand 8,00 m2 Leveren en aanbrengen damwand hout (azobe, plankdikte 0,06 m) 58,50 m2 Leveren damwand azobe (plankdi kte 0,06 m) 50,50 m2 aanbrengen damwand 8,00 m2 Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 0 WG-SE

81 BIJLAGE KOSTENRAPPORT: SCHETSEN PREVENTIEVE MAATREGELEN Variant 1 kleine kade muskusrattengraverij Kruinbreedte 2,0 m Dikte zode 0,3 m lengte aangetast talud 2,0 m Totale aangetaste diepte 1,0 m Werkzaamheden: Opengraven aangestaste delen en vervolgens opnieuw aanbrengen + verdichten grond- en bekledingslagen Variant 2 kleine kade beverrattengraverij Kruinbreedte 2,0 m Dikte zode 0,3 m Taludhellingen 1:2,5 Totale aangetaste diepte 2,0 m Werkzaamheden: Opengraven gehele kade en vervolgens opnieuw aanbrengen + verdichten grond- en bekledingslagen Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 0 WG-SE

82 Variant 3 grote kade muskusrattengraverij lengte aangetast talud 10,0 m Dikte zode 0,5 m Totale aangetaste diepte 1,0 m Werkzaamheden: Opengraven aangestaste delen en vervolgens opnieuw aanbrengen + verdichten grond- en bekledingslagen Oplossing 1 aanbrengen damwand (3 typen materiaal: 1.1 staal, 1.2 beton en 1.3 hout) Basisoplossing Tbv afmetingen damwandlengte 2,0 m Werkzaamheden: Aanbrengen damwand, 3 typen 1. staal (AZ13) 2. beton (plankdikte 0,06 m) 3. hout (AZOBE, plankdikte 0,06 m) Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 0 WG-SE

83 Oplossing 2 aanbrengen harde bekleding (3 typen materiaal: 2.1 asfalt, 2.2 zetsteen en 2.3 stortsteen) Basisoplossing Tbv afmetingen Lengte boven/ Onder water 1,0 m 2,0 m Totale dikte bekleding + onderlagen 1,0 m Altijd aanbrengen geotextiel Werkzaamheden: Aanbrengen bekleding, 3 typen: Onder water altijd stortsteen op geotexiel of wiepen oid. Boven water: 1. asfalt op zand opgeotextiel 2. gezette steen op klei op geotextiel 3. stortsteen als onderwatertalud Oplossing 3 aanbrengen schijnduikers (aangeven stuksprijs, op basis informatie Blauwe Stad en informatie aangeleverd door Fred Barends) Basisoplossing Tbv afmetingen Ingang duiker circa 0,3 m onder normaal peil Afmetingen duiker Ø 0,3 à 0,4 m lengte 0,7 à 2,0 m Werkzaamheden: 1. opengraven kade onder waterlijn 2. Aanbrengen schijnduiker 3. terugzetten + verdichten kade Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 0 WG-SE

84 Oplossing 4 ingraven graafwerend materiaal (2 typen: 4.1 geotextiel en 4.2 gaas) Basisoplossing Tbv afmetingen Lengte boven/ Onder water 1,0 m 2,0 m Totale dikte te ontgraven materiaal 1,0 m Aanbrengen graafwerend materiaal (lengte 3,0 m) Werkzaamheden: Aanbrengen materiaal, 2 typen: 1. geotextiel (zware uitvoering) 2. gaas (maasgrootte 0,05 m) opmerking: ook kosten droogzetten onderwatertalud tbv aanbrengen materialen. Oplossing 5 aanbrengen graafberm (2 typen + combinatie met oplossing 4) Basisoplossing Tbv afmetingen Werkzaamheden: Aanbrengen berm, 5 m of 10 m lang, hoog 1 m: 1. verleggen sloot (zie onder) 2. aanbrengen graafwerend materiaal (zie onder) berm, hoogte 1 m, lengte 5 of 10 m, talud 1:2 Verleggen sloot: 1. verplaatsen 5 m 2. verplaatsen 10 m sloot 1 m diep, taluds 1:1 Optie: Aanbrengen graafwerend materiaal (lengte 3,0 m) zie oplossing 4 Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 0 WG-SE

85 BIJLAGE KOSTENRAPPORT: ONDERBOUWING KOSTENOVERZICHT Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 0 WG-SE

86 Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijdin/Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverrattenbijlage 0 WG-SE

Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten

Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten en beverratten Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijding november 2007 definitief Preventieve maatregelen tegen graverij van muskusratten

Nadere informatie

BUHT VOOR DIEREN. Aan geadresseerde. Geachte Statenleden,

BUHT VOOR DIEREN. Aan geadresseerde. Geachte Statenleden, BNOns kenmerk U08.0205/JKU Uw kenmerk Datum 4maart2008 Behandeid door Beieid, Dieren Maatschappij onderwerp Discussienotltie muskusrattenbestrljding ffjpstraat 2 Aan geadresseerde Reg.nr. Etfk! v3 L "Postbus

Nadere informatie

Bestrijding muskusrat nodig voor veiligheid van de dijken

Bestrijding muskusrat nodig voor veiligheid van de dijken De muskusrat Bestrijding muskusrat nodig voor veiligheid van de dijken Muskusratten komen sinds de jaren veertig van de vorige eeuw voor in Nederland. Het zijn echte gravers. Ze maken gangen en holen langs

Nadere informatie

Aanvulling ruimtelijke onderbouwing

Aanvulling ruimtelijke onderbouwing Aanvulling ruimtelijke onderbouwing Dijkversterking Spui Oost Gemeente Korendijk Waterschap Hollandse Delta 1 oktober 2013 definitief Aanvulling ruimtelijke onderbouwing Dijkversterking Spui Oost Gemeente

Nadere informatie

Doorsnede parkeergarage en beschermingszone primaire kering (bron: bestemmingsplan)

Doorsnede parkeergarage en beschermingszone primaire kering (bron: bestemmingsplan) HaskoningDHV Nederland B.V. NoLogo MEMO Aan Van Interne toetsing Dossier Project Betreft : Arjan de Wit : Andries van Houwelingen : Jos Tromp : BD8043 : PG Kampen : Invloed parkeergarage op primaire kering

Nadere informatie

Algemene subsidieverordening provincie Fryslân 2013

Algemene subsidieverordening provincie Fryslân 2013 Algemene subsidieverordening provincie Fryslân 2013 Zoeken Onderwerpen Regelingen Proclaim er Wetstechnische inform atie Inhoud regeling Toelichting Wijzigingsbesluiten Verordening v an 1 8 december 201

Nadere informatie

Kw aliteit van leven. Lichamelijk welbevinden

Kw aliteit van leven. Lichamelijk welbevinden Zelfevaluatie 2014 Een professionele zorgorganisatie levert goede zorg. Zorg van goed niveau, die in ieder geval doeltreffend, doelmatig, veilig en cliëntgericht verleend wordt. Centraal staat dat de cliënt

Nadere informatie

Toetsing waterhuishouding

Toetsing waterhuishouding Toetsing waterhuishouding Bedrijventerrein Hattemerbroek - deelgebied Hattem Quickscan waterhuishouding - nieuwe stedenbouwkundige opzet Ontwikkelingsmaatschappij Hattemerbroek B.V. december 2009 concept

Nadere informatie

Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn

Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn Watertoets Definitief Provincie Noord Holland Grontmij Nederland B.V. Alkmaar, 11 december 2009 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 4 2 Inrichting watersysteem...

Nadere informatie

5.18 Bouwwerken in en op een waterkering en bijbehorende beschermingszone

5.18 Bouwwerken in en op een waterkering en bijbehorende beschermingszone 5.18 Bouwwerken in en op een waterkering en bijbehorende beschermingszone Wijziging beleidsregel: Zaaknr. Datum vastgesteld: omschrijving wijziging: Kader Keur Deze beleidsregel gaat over keurartikel 3.2

Nadere informatie

15 Kabels en leidingen 15.1 Inleiding

15 Kabels en leidingen 15.1 Inleiding 15 Kabels en leidingen 15.1 Inleiding Kabels en leidingen worden voor een grote verscheidenheid aan toepassingen aangelegd. Denk onder andere aan: elektriciteitskabels, gasleidingen, drinkwaterleidingen,

Nadere informatie

5.19 Bouwwerken in de kern- en beschermingszone van een waterkering

5.19 Bouwwerken in de kern- en beschermingszone van een waterkering 5.19 Bouwwerken in de kern- en beschermingszone van een waterkering Kader Keur Deze beleidsregel gaat over keurartikel 3.1 eerste lid onder b: Zonder vergunning van het bestuur is het verboden gebruik

Nadere informatie

Milieueffectrapportage

Milieueffectrapportage Milieueffectrapportage Lichteren in Averijhaven MER Rijkswaterstaat Noord-Holland juli 2012 Milieueffectrapportage Lichteren in Averijhaven MER dossier : BA1469-101-100 registratienummer : LW-AF20121545

Nadere informatie

2 Bruggen en andere volledige overkluizingen

2 Bruggen en andere volledige overkluizingen 2 Bruggen en andere volledige overkluizingen 2.1 Inleiding Een brug is een verbinding tussen twee percelen, die door een watergang van elkaar worden gescheiden. Een brug vormt een volledige overkluizing

Nadere informatie

Gezamenlijk bestuursvoorstel Overdracht muskusrattenbestrijding Samenvatting Concept besluit De businesscase

Gezamenlijk bestuursvoorstel Overdracht muskusrattenbestrijding Samenvatting Concept besluit De businesscase Gezamenlijk bestuursvoorstel Overdracht muskusrattenbestrijding Versie 1 Samenvatting Op 17 mei 2011 heeft de Eerste Kamer het voorstel tot wijziging van de Waterwet en de Waterschapswet (Spoedwet) aangenomen.

Nadere informatie

15 Kabels en leidingen 15.1 Inleiding

15 Kabels en leidingen 15.1 Inleiding 15 Kabels en leidingen 15.1 Inleiding Kabels en leidingen worden voor een grote verscheidenheid aan toepassingen aangelegd. Denk onder andere aan: elektriciteitskabels, gasleidingen, drinkwaterleidingen,

Nadere informatie

Memo. Omschrijving werkzaamheden molenerven

Memo. Omschrijving werkzaamheden molenerven Memo Voor: Gemeente Molenwaard Datum: 23 augustus 2016 Referentie: INFR150820 160718 M-45 Onderwerp: Omschrijving werkzaamheden molenerven Molenkade Omschrijving werkzaamheden molenerven Aanleiding De

Nadere informatie

Financiele verkenning investeringskosten nieuwbouw Sportpark Weltevreden

Financiele verkenning investeringskosten nieuwbouw Sportpark Weltevreden Financiele verkenning investeringskosten nieuwbouw Sportpark Weltevreden Begeleidende rapportage Gemeente De Bilt mei 2011 Financiele verkenning investeringskosten nieuwbouw Sportpark Weltevreden Begeleidende

Nadere informatie

23 Beplanting op de waterkering

23 Beplanting op de waterkering 23 Beplanting op de waterkering 23.1 Inleiding Dit hoofdstuk heeft betrekking op het aanbrengen van nieuwe beplanting in de kern- en beschermingszone van een waterkering en het hebben van bestaande beplanting.

Nadere informatie

Populatieontwikkeling en veiligheid

Populatieontwikkeling en veiligheid Populatieontwikkeling en veiligheid Nader onderzoek naar de relatie tussen graverij van muskusratten en de veiligheid van waterkeringen Opdrachtgever Bestuurlijke Commissie Muskusrattenbestrijding november

Nadere informatie

PROJECTNUMMER C ONZE REFERENTIE Imandra: :D

PROJECTNUMMER C ONZE REFERENTIE Imandra: :D ONDERWERP Gemaal Korftlaan - advies wel of niet verbreden watergang aanvoertracé DATUM 7-7-2016, PROJECTNUMMER C03071.000121.0100 ONZE REFERENTIE Imandra: 078915484:D VAN Arjon Buijert - Arcadis AAN J.

Nadere informatie

Vormvrije m.e.r.-beoordeling Landgoed Hydepark, Doorn, gemeente Utrechtse Heuvelrug

Vormvrije m.e.r.-beoordeling Landgoed Hydepark, Doorn, gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Contactpersoon Gosewien van Eck Datum 14 november 2013 Kenmerk N001-1220333GGV-evp-V01-NL Vormvrije m.e.r.-beoordeling Landgoed Hydepark, Doorn, gemeente Utrechtse Heuvelrug 1 Inleiding De gemeente

Nadere informatie

2 Bruggen en andere volledige overkluizingen

2 Bruggen en andere volledige overkluizingen 2 Bruggen en andere volledige overkluizingen 2.1 Inleiding Een brug is een verbinding tussen twee percelen, die door een watergang van elkaar worden gescheiden. Een brug vormt een volledige overkluizing

Nadere informatie

INSPECTIEDOCUMENT PROGRAMMA VAN EISEN VISUELE INSPECTIE REGIONALE WATERKERINGEN

INSPECTIEDOCUMENT PROGRAMMA VAN EISEN VISUELE INSPECTIE REGIONALE WATERKERINGEN INSPECTIEDOCUMENT PROGRAMMA VAN EISEN VISUELE INSPECTIE REGIONALE WATERKERINGEN Groningen, november 2004 1. Inleiding De gebeurtenissen in Wilnis en Rotterdam in de zomer van 2003, waarbij wateroverlast

Nadere informatie

Verstoringsonderzoek archeologie

Verstoringsonderzoek archeologie Verstoringsonderzoek archeologie Chemelot-bedrijventerrein te Geleen in de gemeente Sittard- Geleen Definitief DSM Nederland B.V. December 2012 Verstoringsonderzoek archeologie Chemelot-bedrijventerrein

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE. Beschadigingen Constructies. Drijfvuil. Menselijke- of dierlijke activiteit. Overloop of golfoverslag. Scheuren.

INHOUDSOPGAVE. Beschadigingen Constructies. Drijfvuil. Menselijke- of dierlijke activiteit. Overloop of golfoverslag. Scheuren. INHOUDSOPGAVE 1. Beschadigingen 2. Constructies 3. Drijfvuil 4. Menselijke- of dierlijke activiteit 5. Overloop of golfoverslag 6. Scheuren 7. Uittredend water 8. Vervormingen Bij welk schadebeeld dient

Nadere informatie

Risicoberekeningen spoor Den Bosch Stationskwartier Locatie F

Risicoberekeningen spoor Den Bosch Stationskwartier Locatie F Risicoberekeningen spoor Den Bosch Stationskwartier Locatie F Heijmans Vastgoed b.v. Maart 2012 Concept Risicoberekeningen spoor Den Bosch Stationskwartier Locatie F dossier : BA8595 registratienummer

Nadere informatie

19 MAART 2001 INHOUDSOPGAVE

19 MAART 2001 INHOUDSOPGAVE TOETSINGSADVIES OVER HET MILIEUEFFECTRAPPORT DIJKVERSTERKING OOSTELIJK FLEVOLAND 19 MAART 2001 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING...1 2. OORDEEL OVER HET MER EN AANBEVELINGEN VOOR DE BESLUITVORMING...2 2.1 Algemeen...

Nadere informatie

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer:

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer: Bijlagen bij verordening subsidies natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen 2014: 1. Inrichtingseisen natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen; 2. Richtlijnen voor natuurvriendelijk onderhoud.

Nadere informatie

Constructies in Waterkeringen

Constructies in Waterkeringen Constructies in Waterkeringen Arno Rozing 14 November 2013 Bijzondere waterkerende constructies in waterkeringen TREEM en ontwerprichtlijn corrosietoeslag Waarom? 2 Inhoud: Dijkversterking: Grondoplossingen

Nadere informatie

BPP: Nee FAZ: Nee VVSW: Ja 30-10-2013. Opdrachtgever: Jan van der Laan

BPP: Nee FAZ: Nee VVSW: Ja 30-10-2013. Opdrachtgever: Jan van der Laan Onderwerp: Beleid muskusrattenbeheer Nummer: Bestuursstukken\1465 Agendapunt: 8 DB: Ja 14-10-2013 Workflow Opsteller: Marc Rothengatter, 0598-693282 Veiligheid en Voldoende Water BPP: Nee FAZ: Nee VVSW:

Nadere informatie

Dilemma 1: Belang dieren vs. belang veiligheid

Dilemma 1: Belang dieren vs. belang veiligheid Dilemma s Dilemma 1: Dilemma 1 Noodzaak doden van dieren (bestrijding) 1 Dagopbrengst (!) 2004 Dilemma 1 Noodzaak doden van dieren (bestrijding) Onderzoek DHV, 2006: - Veiligheid alle typen waterkeringen

Nadere informatie

Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe

Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe Verordening vastgesteld: 26-06-2003 In werking getreden: 15-09-2003 COMPENSATIEVERPLICHTING Artikel 1 Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan

Nadere informatie

Martijn ten Klooster, Pondera Consult. Quickscan locaties windenergie gemeente Zwolle

Martijn ten Klooster, Pondera Consult. Quickscan locaties windenergie gemeente Zwolle NOTITIE Datum 7 december 2016 Aan Johan Roeland, Gemeente Zwolle Van Martijn ten Klooster, Pondera Consult Betreft Quickscan locaties windenergie gemeente Zwolle Inleiding In opdracht van de gemeente Zwolle

Nadere informatie

De vormvrije m.e.r.-beoordeling: vereisten

De vormvrije m.e.r.-beoordeling: vereisten Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu vereisten In gevallen dat een be sluit of plan betrekking heeft op activiteiten die voorkomen op de D-lijst kent de vormvrije m.e.r.-beoordeling

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

: KRW Bentinckswelle : Aanvulling op aanvraag watervergunning LW-AF20122221

: KRW Bentinckswelle : Aanvulling op aanvraag watervergunning LW-AF20122221 HaskoningDHV Nederland B.V. Logo MEMO Aan : Waterschap Vallei en Veluwe Van : Esther van den Akker Kopie : Dossier : BA7927-101-100 Project : KRW Bentinckswelle Betreft : Aanvulling op aanvraag watervergunning

Nadere informatie

Haalbaarheidsstudie aanleg drainage Prinsessenwijk en Oranjepark

Haalbaarheidsstudie aanleg drainage Prinsessenwijk en Oranjepark Haalbaarheidsstudie aanleg drainage Prinsessenwijk en Oranjepark Analyse proefsleuven t.b.v. aanleg drainage 10 november 2010 Inhoud Blz. 1 Inleiding 2 1.1 Aanleiding 2 1.2 Doel 2 2 Analyse proefsleuven

Nadere informatie

REACTIENOTA zienswijzen Peilbesluit De Onlanden

REACTIENOTA zienswijzen Peilbesluit De Onlanden REACTIENOTA zienswijzen Peilbesluit De Onlanden 1. Familie Willems, Roderwolde Functies beekdal Hoger peil toename kwel rand effecten (onkruid / vliegen) Grenzen peilbesluit komen overeen met de vastgestelde

Nadere informatie

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk)

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk) Voorwoord Voor u ligt de legger van de Primaire Waterkeringen van het hoogheemraadschap van Rijnland. De Primaire Waterkeringen van Rijnland bestaan uit dijken, zandige kust en verholen waterkeringen.

Nadere informatie

Quickscan. Een. Projectnummer 018. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Scholtenhagenweg 10

Quickscan. Een. Projectnummer 018. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Scholtenhagenweg 10 Quickscan natuuronderzoek ivm bestemmingsplan en ontwikkelingen Bellersweg 13 Hengelo Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Haaksbergen 9 juli 2013 Rapportnummer 0128 Projectnummer 018 Opdrachtgever

Nadere informatie

Kraaiachtigen een bedreiging voor weidevogels? Attie F. Bos Pim Vugteveen

Kraaiachtigen een bedreiging voor weidevogels? Attie F. Bos Pim Vugteveen Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Biologie Rapport 67 Kraaiachtigen een bedreiging voor weidevogels? Een literatuuronderzoek naar de rol van kraaiachtigen als predator en de invloed daarvan

Nadere informatie

Beleidsregels Buitendijkse regionale waterkeringen

Beleidsregels Buitendijkse regionale waterkeringen Beleidsregels Buitendijkse regionale waterkeringen maart 204 Inhoud. Inleiding... 2. Beleidsregel algemeen... 2 3. Beleidsregel bebouwing... 3 4. Beleidsregel kabels en leidingen... 8 5. Beleidsregel buitengewoon

Nadere informatie

Dijkversterking Omringkade Marken

Dijkversterking Omringkade Marken Dijkversterking Omringkade Marken Het ontwerp Projectgroep/klankbordgroep 19 juni 2012 Welkom! Doel van deze bijeenkomst: Toelichting geven op ontwerp dijkversterking Gedachten wisselen over dilemma s

Nadere informatie

ONTWERP-PROJECTPLAN WATERWET ex art. 5.4 Waterwet

ONTWERP-PROJECTPLAN WATERWET ex art. 5.4 Waterwet ONTWERP-PROJECTPLAN WATERWET ex art. 5.4 Waterwet Datum: 10 februari 2016 Kenmerk: 201600150 Onderwerp: ontwerp-projectplan voor de realisatie van maatregelen ten behoeve van het nieuwe peilgebied Nieuw-Lekkerland

Nadere informatie

22. Het inrichten van particuliere tuinen op de in de bijlage aangegeven waterkeringen

22. Het inrichten van particuliere tuinen op de in de bijlage aangegeven waterkeringen Algemene regel 22 22. Het inrichten van particuliere tuinen op de in de bijlage aangegeven waterkeringen Een algemene regel vervangt de vergunningplicht voor bepaalde activiteiten of werken die in de Keur

Nadere informatie

Ter plaatse van de instabiliteiten treedt op sommige plaatsen water uit het talud

Ter plaatse van de instabiliteiten treedt op sommige plaatsen water uit het talud ., Project Havens Terneuzen Overleg stabiliteitsprobleem Datum:. Tijd: Deelnemers: Archiefnummer: Opsteller verslag 22-03-2006 10.00 Ruud Bosters (DWW), Wilbur van Beijnen (PBZ), Harrie van Gils (PBZ),

Nadere informatie

Visie Water en Ruimtelijke Ontwikkeling bijlage 1

Visie Water en Ruimtelijke Ontwikkeling bijlage 1 Visie Water en Ruimtelijke Ontwikkeling bijlage 1 Kaarten Waterbelangen DM: 303052 1 Wateropgaven 2015 / 2027 Kaart 1. Gebieden met een WB21 wateropgave In 2005 is een studie wateropgave uitgevoerd (conform

Nadere informatie

Veelgestelde vragen schouw dagelijks onderhoud

Veelgestelde vragen schouw dagelijks onderhoud Veelgestelde vragen schouw dagelijks onderhoud Wat is gewoon onderhoud? Gewoon onderhoud is het jaarlijks verwijderen van een overmaat aan begroeiing, vuil enzovoort dat zich in en direct naast de watergang

Nadere informatie

Advies van de commissie van economische deskundigen over de CPB studie Economisch optimale waterveiligheid in het IJsselmeergebied *

Advies van de commissie van economische deskundigen over de CPB studie Economisch optimale waterveiligheid in het IJsselmeergebied * Advies van de commissie van economische deskundigen over de CPB studie Economisch optimale waterveiligheid in het IJsselmeergebied * Amsterdam, januari 2014 In opdracht van Ministerie van Infrastructuur

Nadere informatie

Registratie van boringen.

Registratie van boringen. Werkgroep Z-coördinaat. Registratie van boringen. Door: werkgroep Z-coördinaat Datum: 20 oktober 2016. Versie: 1.1. blad : 1 (9) 1 Inleiding. In dit document wordt beschreven hoe de loop van, als bijvoorbeeld,

Nadere informatie

PvE voor nieuwe wijk Lage Heide te Valkenswaard

PvE voor nieuwe wijk Lage Heide te Valkenswaard PvE voor nieuwe wijk Lage Heide te Valkenswaard Programma van eisen Gemeente Valkenswaard december 2010 definitief PvE voor nieuwe wijk Lage Heide te Valkenswaard Programma van eisen dossier : AC3113-002.001

Nadere informatie

Het groeiende beek concept

Het groeiende beek concept Het groeiende beek concept Een ontwikkelingsstrategie voor de Wilderbeek Aanleiding In juni 07 is de Wilderbeek verlegd ten behoeve van de aanleg van de A73. De Wilderbeek kent over het traject langs de

Nadere informatie

Juist Klimaatverandering en kustlandschappen

Juist Klimaatverandering en kustlandschappen Juist Klimaatverandering en kustlandschappen ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR SEPTEMBER 2014 klimaatverandering en kustlandschappen De aardkundige geschiedenis leert dat klimaat verandering altijd gepaard gaat

Nadere informatie

Veilige dijken. Hoe veilig woont u?

Veilige dijken. Hoe veilig woont u? Veilige dijken Hoe veilig woont u? Wonen aan de Maas Veel mensen genieten van het wonen aan de Maas. Daar staat tegenover dat de Maas ook haar grillige en gevaarlijke kant kan laten zien. Limburg heeft

Nadere informatie

memo INLEIDING GEBIEDSBESCHERMING ZAND/ZON/ c.c.: datum: 22 augustus 2013 Achterweg 48, Lisse

memo INLEIDING GEBIEDSBESCHERMING ZAND/ZON/ c.c.: datum: 22 augustus 2013 Achterweg 48, Lisse memo aan: van: OG ZAND/ZON/130372 c.c.: datum: 22 augustus 2013 betreft: Achterweg 48, Lisse INLEIDING Bij alle ruimtelijke ingrepen moet rekening gehouden worden met de aanwezige natuurwaarden in en om

Nadere informatie

Synergie tussen MIRT projecten: synergie in de directe en indirecte effecten

Synergie tussen MIRT projecten: synergie in de directe en indirecte effecten 3 - van den Burghweg 1 2628 CS Delft Postbus 5044 2600 GA Delft T (088) 798 2 222 F (088) 798 2 999 dvsloket@rws.nl http://www.rijkswaterstaat.nl/ dvs Synergie tussen MIRT projecten: synergie in de directe

Nadere informatie

veiligheidsregio z H Z

veiligheidsregio z H Z Brandweer M P G D 3 2 0 1 3 0 4 1 1 1 0 0 1 0 1 6 1 0 D 3 11.04.2013 0161 1 veiligheidsregio z H Z ury5--) 0 ( i f, Directeur Stadsontwikkeling Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Uw kenmerk Ons kenmerk Datum

Nadere informatie

Leidraad Kunstwerken in regionale waterkeringen

Leidraad Kunstwerken in regionale waterkeringen Leidraad Kunstwerken in regionale waterkeringen Concept, 20 juli 2011 Verantwoording Titel Leidraad Kunstwerken in regionale waterkeringen Opdrachtgever STOWA Projectleider ir. B. (Bob) van Bree Auteur(s)

Nadere informatie

17 Peilafwijking 17.1 Inleiding

17 Peilafwijking 17.1 Inleiding 17 Peilafwijking 17.1 Inleiding Rijnland is als waterbeheerder verantwoordelijk voor het beheer van het waterpeil. In peilbesluiten legt Rijnland vast welk peil in het betreffende gebied door Rijnland

Nadere informatie

Overtuig u van het nut van een WWZ scan

Overtuig u van het nut van een WWZ scan Overtuig u van het nut van een WWZ scan Is uw organisatie klaar voor de Wet Werk en Zekerheid? De Wet Werk en Zekerheid De Wet Werk en Zekerheid (WWZ) wijzigt het arbeidsrecht ingrijpend. De WWZ heeft

Nadere informatie

Toelichting op leggers en beheerregisters primaire waterkering

Toelichting op leggers en beheerregisters primaire waterkering Toelichting op leggers en beheerregisters primaire waterkering Wat zijn primaire waterkeringen? Primaire waterkeringen zijn dijken en kades die het Rivierengebied beschermen tegen het rivierwater van de

Nadere informatie

Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen

Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen Samenvatting Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen Kinkhoest is een gevaarlijke ziekte voor zuigelingen en jonge kinderen. Hoe jonger het kind is, des te vaker zich restverschijnselen

Nadere informatie

Memo. Figuur 1 Ligging Planlocatie (rode ster) (Bron: Google Maps)

Memo. Figuur 1 Ligging Planlocatie (rode ster) (Bron: Google Maps) Memo nummer 1 datum 10 februari 2014 aan Ron Vleugels Gemeente Maastricht van Luc Koks Antea Group Ton Steegh kopie project Sporthal Geusselt-stadion projectnummer 265234 betreft Toetsing natuurwetgeving

Nadere informatie

Geluidsschermen railverkeer Wierden

Geluidsschermen railverkeer Wierden Geluidsschermen railverkeer Wierden Akoestisch onderzoek in het kader van de voorgenomen plaatsing van geluidsschermen langs de spoortrajecten 140 en 141 te Wierden Beoordeling schermplaatsing Tweede en

Nadere informatie

4 Duikers 4.1 Inleiding

4 Duikers 4.1 Inleiding 4 Duikers 4.1 Inleiding Een duiker is een constructie die watergangen door een grondlichaam heen met elkaar verbindt. Een duiker zorgt ervoor dat water van de ene kant van het grondlichaam naar de andere

Nadere informatie

Nr: 2010-01-05 Schipluiden: 20 januari 2010 Onderwerp: Variantenstudie kadeverbeteringsproject Commandeurspolder Veilig & Mooi.

Nr: 2010-01-05 Schipluiden: 20 januari 2010 Onderwerp: Variantenstudie kadeverbeteringsproject Commandeurspolder Veilig & Mooi. Nr: 2010-01-05 Schipluiden: 20 januari 2010 Onderwerp: Variantenstudie kadeverbeteringsproject Commandeurspolder Veilig & Mooi Aan de Raad Aanleiding project Op 3 februari 2005 heeft de Verenigde Vergadering

Nadere informatie

Nota van Wijzigingen. Dijkverbetering Amstelkade. A. Schopman. Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht

Nota van Wijzigingen. Dijkverbetering Amstelkade. A. Schopman. Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht Nota van Dijkverbetering Amstelkade A. Schopman Korte Ouderkerkerdijk 7 Amsterdam Postbus 94370 1090 GJ Amsterdam T 0900 93 94 (lokaal tarief) F 020 608 39 00 KvK

Nadere informatie

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Inleiding Praktisch overal in Nederland komen beschermde soorten flora en fauna voor. Bekende voorbeelden zijn de aanwezigheid van rugstreeppadden op

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers.

veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers. 1 veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers. verbeteren van chemische water kwaliteit verbeteren van de oever stabiliteit verbeteren van de ecologische kwaliteit 2 waarom aandacht voor NVO

Nadere informatie

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk)

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk) Voorwoord Voor u ligt de legger van de Primaire Waterkeringen van het hoogheemraadschap van Rijnland. De Primaire Waterkeringen van Rijnland bestaan uit dijken, zandige kust en verholen waterkeringen.

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

5.18a Bouwwerken in en op een primaire waterkering en bijbehorende beschermingszone

5.18a Bouwwerken in en op een primaire waterkering en bijbehorende beschermingszone 5.18a Bouwwerken in en op een primaire waterkering en bijbehorende beschermingszone Kader Keur Deze beleidsregel gaat over keurartikel 3.2 leden 1, 5 en 6: 1. Het is verboden zonder watervergunning van

Nadere informatie

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk)

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk) Voorwoord Voor u ligt de legger van de Primaire Waterkeringen van het hoogheemraadschap van Rijnland. De Primaire Waterkeringen van Rijnland bestaan uit dijken, zandige kust en verholen waterkeringen.

Nadere informatie

R-89-25 Ir. A. Dijkstra Leidschendam, 1989 Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV

R-89-25 Ir. A. Dijkstra Leidschendam, 1989 Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV SCHEIDING VAN VERKEERSSOORTEN IN FLEVOLAND Begeleidende notitie bij het rapport van Th. Michels & E. Meijer. Scheiding van verkeerssoorten in Flevoland; criteria en prioriteitsstelling voor scheiding van

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting SAMENVATTING PSYCHOMETRISCHE EIGENSCHAPPEN VAN ADL- EN WERK- GERELATEERDE MEETINSTRUMENTEN VOOR HET METEN VAN BEPERKINGEN BIJ PATIËNTEN MET CHRONISCHE LAGE RUGPIJN. Chronische lage rugpijn

Nadere informatie

Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen

Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Haaksbergen 21 Mei 2014 Rapportnummer 031 Projectnummer 012 opdrachtgever Fam. Ten Dam Kolenbranderweg

Nadere informatie

Risico-inventarisatie Uitbreidingslocatie Golfbaan Wageningen

Risico-inventarisatie Uitbreidingslocatie Golfbaan Wageningen Risico-inventarisatie Uitbreidingslocatie Golfbaan Wageningen Onderdeel: Externe Veiligheid Definitief Grontmij Nederland B.V. De Bilt, 18 juli 2012 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 4 1.1 Leeswijzer... 5

Nadere informatie

Gevolgen van graverij door muskusratten en beverratten voor de veiligheid van waterkeringen

Gevolgen van graverij door muskusratten en beverratten voor de veiligheid van waterkeringen Gevolgen van graverij door muskusratten en beverratten voor de veiligheid van waterkeringen BCM oktober 2006 definitief Gevolgen van graverij door muskusratten en beverratten voor de veiligheid van waterkeringen

Nadere informatie

NOTITIE GEBIEDSDEALS INTEGRAAL PLAN REEUWIJKSE PLASSEN EN VEENWEIDEN. Varen en beleven in de Reeuwijkse plassen en veenweiden 12-06-2014.

NOTITIE GEBIEDSDEALS INTEGRAAL PLAN REEUWIJKSE PLASSEN EN VEENWEIDEN. Varen en beleven in de Reeuwijkse plassen en veenweiden 12-06-2014. INTEGRAAL PLAN REEUWIJKSE PLASSEN EN VEENWEIDEN Varen en beleven in de Reeuwijkse plassen en veenweiden 12-06-2014. CONCEPT Inhoud 1. REEUWIJKSE PLASSEN EN VEENWEIDEN...3 1.1. Reeuwijkse plassen en veenweiden,

Nadere informatie

Actualisatie droogte gevoelige kaden lijsten I, II en III, 2015

Actualisatie droogte gevoelige kaden lijsten I, II en III, 2015 Actualisatie droogte gevoelige kaden lijsten I, II en III, 2015 Peter Cofie en Stefan Loosen Onderhoud Waterkeringen en Watergangen (OWW) februari 2016 Inhoudsopgave 1.0 Inleiding... 3 1.1 Aanleiding...

Nadere informatie

Aanleg paardenbak Het Zuid 34 Drachten

Aanleg paardenbak Het Zuid 34 Drachten Ruimtelijke onderbouwing Aanleg paardenbak Het Zuid 34 Drachten Ruimtelijke onderbouwing voor de aanleg van een paardenbak Het Zuid 34 te Drachten 1 Ruimtelijke onderbouwing voor de aanleg van een paardenbak

Nadere informatie

QUICK SCAN FLORA EN FAUNA. Heilleweg 21 te Sluis

QUICK SCAN FLORA EN FAUNA. Heilleweg 21 te Sluis QUICK SCAN FLORA EN FAUNA Heilleweg 21 te Sluis 1 QUICK SCAN FLORA EN FAUNA Heilleweg 21 te Sluis Opdrachtgever: A.C. Dingemans Heilleweg 21 4524 KL Sluis Opgesteld door: ZLTO Advies Cereshof 4 4463 XH

Nadere informatie

VERSLAG HaskoningDHV Nederland B.V.

VERSLAG HaskoningDHV Nederland B.V. Logo VERSLAG HaskoningDHV Nederland B.V. Vergadering : Diepwandexcursie Datum vergadering : 29-5-2013 Plaats : Bergambacht/Schoonhoven Opdrachtgever : Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier Project

Nadere informatie

Bijlage 3 Externe veiligheid

Bijlage 3 Externe veiligheid Bijlage 3 Externe veiligheid Buitengebied Oostflakkee 117 Notitie Aan : Van : ing. M.M.H.M. Braun Datum : 9 juli 2012 Kopie : Onze referentie : 9X0652C0/N00001/903870/Rott HASKONING NEDERLAND B.V. RUIMTE

Nadere informatie

RUIMTELIJKE ONDERBOUWING. Herinrichting parkeerterrein sportpark Rooswijk Rooswijklaan 4 te Velsen-Noord

RUIMTELIJKE ONDERBOUWING. Herinrichting parkeerterrein sportpark Rooswijk Rooswijklaan 4 te Velsen-Noord RUIMTELIJKE ONDERBOUWING Herinrichting parkeerterrein sportpark Rooswijk Rooswijklaan 4 te Velsen-Noord 28 februari 2013 INHOUD 1 Beschrijving project en locatie...3 2 Planologisch kader...4 2.1 Vigerend

Nadere informatie

Ontwikkeling Hollandse IJssel terreinen, Provincie Zuid-Holland 2012

Ontwikkeling Hollandse IJssel terreinen, Provincie Zuid-Holland 2012 Ontwikkeling Hollandse IJssel terreinen, Provincie Zuid-Holland 2012 R.J.S. Terlouw. bui-tegewoon, groenprojecten publicatie 2012-10. Ouderkerk aan den IJssel, 30 december 2012 Versie : Definitief. Auteur

Nadere informatie

Kaart 13: Afwateringsgebieden. Afwateringsgebieden. Legenda. IJsselmeer IJsselmeer bij bijzondere omstandigheden

Kaart 13: Afwateringsgebieden. Afwateringsgebieden. Legenda. IJsselmeer IJsselmeer bij bijzondere omstandigheden 28 Watersysteem en ondergrond Het IJsselmeergebied is het grootste zoetwaterbekken van Nederland en zal in de toekomst steeds belangrijker worden voor de strategische zoetwatervoorziening. Daarnaast vormt

Nadere informatie

Artikel 17 Waarde - Maastrichts Erfgoed

Artikel 17 Waarde - Maastrichts Erfgoed blad -1- Artikel 17 Waarde - Maastrichts Erfgoed 17.1 Bestemmingsomschrijving 17.1.1 Algemeen De voor 'Waarde - Maastrichts Erfgoed' aangewezen gronden zijn, behalve voor de andere daar voorkomende bestemming(en),

Nadere informatie

Onderwerp: Datum: 19 oktober 2009. Onderstaand de v olledige uitspraak.

Onderwerp: Datum: 19 oktober 2009. Onderstaand de v olledige uitspraak. Onderwerp: Samenvatting: Vervange nd ziekenve rvoer in het buitenland is een aa nspraak sinds 1 januari 2009 M.i.v. 1 januari 2009 bestaat aanspraak op v ervangend z iekenvervoer ter vervanging v an vervoer

Nadere informatie

Bestemmingsplan buitengebied Wageningen

Bestemmingsplan buitengebied Wageningen Bestemmingsplan buitengebied Wageningen Toetsingsadvies over het milieueffectrapport 12 augustus 2013 / rapportnummer 2755 40 1. Oordeel over het MER De gemeente Wageningen wil haar bestemmingsplan voor

Nadere informatie

Verslag. 2 1400 meter ligt te laag en moet verhoogd worden: is dat zowel aan de west- als oostkant?

Verslag. 2 1400 meter ligt te laag en moet verhoogd worden: is dat zowel aan de west- als oostkant? Aan aan- en afwezigen en tijd bespreking, 20.00 uur Plaats bespreking Het Plashuis, Noorden Projectnummer 01.0638 E-mail noordsedorpsweg @waternet.nl Aanwezig bewoners en geïnteresseerden Onderwerp bespreking

Nadere informatie

RUIMTELIJKE ONDERBOUWING. Oprichten aanduidingsmast McDonald s Vlietweg 16 te Santpoort-Noord

RUIMTELIJKE ONDERBOUWING. Oprichten aanduidingsmast McDonald s Vlietweg 16 te Santpoort-Noord RUIMTELIJKE ONDERBOUWING Oprichten aanduidingsmast McDonald s Vlietweg 16 te Santpoort-Noord Ruimtelijke onderbouwing project Vlietweg 16 te Santpoort-Noord W12/000758/ OLO271413 INHOUD 1 Beschrijving

Nadere informatie

Groene glazenmaker in de provincie Groningen

Groene glazenmaker in de provincie Groningen Groene glazenmaker in de provincie Groningen Groene glazenmaker in de provincie Groningen Groene glazenmaker in de provincie Groningen Tekst: Albert Vliegenthart Met medewerking van: Herman de Heer, Henk

Nadere informatie

Mijnhuisdierenpolis.nl

Mijnhuisdierenpolis.nl Mijnhuisdierenpolis.nl Voorwaarden Huisdieren Verzekering Polismantel WP 08/04 HUI 01/01-12/2012 Inhoud Bladzijde Algemene voorwaarden 2 Bijzondere voorwaarden huisdierendekking 6 Mijnhuisdierenpolis.nl

Nadere informatie

Quick scan ecologie. Mientweg 5 & 29 te Lutjewinkel

Quick scan ecologie. Mientweg 5 & 29 te Lutjewinkel Quick scan ecologie Mientweg 5 & 29 te Lutjewinkel Samenvatting Inhoud H 01 Aanleiding Voor de Mientweg 5 en Mientweg 29 te Lutjewinkel wordt een ruimtelijke ontwikkeling voorbereidt. Het gaat om de ontwikkeling

Nadere informatie

In het vergunningenspoor worden de volgende toetsingscriteria gebruikt.

In het vergunningenspoor worden de volgende toetsingscriteria gebruikt. Beleidsregels onderhoudsstroken langs a-wateren 1. Inleiding Het beheer en onderhoud van a-wateren is een belangrijke taak van het waterschap. Door de toenemende gronddruk in het beheergebied wordt op

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water Natuurvriendelijke oevers Droge voeten, schoon water VOOR WIE IS DEZE FOLDER BESTEMD? Deze folder is bestemd voor eigenaren van oevers die in aanmerking komen om hun oever natuurvriendelijk in te richten.

Nadere informatie

Bestemmingsplan Voetgangersverbinding. Castricum Limmen REGELS

Bestemmingsplan Voetgangersverbinding. Castricum Limmen REGELS Bestemmingsplan Voetgangersverbinding Castricum Limmen REGELS Inhoudsopgave Artikel 1. BEGRIPPEN...3 Artikel 2. WIJZE VAN METEN...4 Artikel 3. VERKEER VERKEER EN VERBLIJF...5 Artikel 4. GROEN...5 Artikel

Nadere informatie