De verdienste van Innovatie. Zuid-Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De verdienste van Innovatie. Zuid-Nederland"

Transcriptie

1 De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland Eindrapportage

2

3 De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland Eindrapportage

4 Colofon Innovatie Zuid December 2014 Redactie Hans van Eerden, Van Eerden Tekst In opdracht van Brabantse Ontwikkelings Maatschappij NV Economische Impuls Zeeland NV Industriebank LIOF Kamer van Koophandel Contactpersoon Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Pieter Meuwissen, Concept en grafisch ontwerp Something New Djordi Luymes en Marc Buijs Oplage 150 exemplaren Rechten De uitgever kan op generlei wijze aansprakelijk worden gesteld voor enige eventueel geleden schade door foutieve vermelding in deze rapportage. Copyright 2014, BOM. Niets aan deze uitgave mag worden overgenomen in welke vorm dan ook zonder nadrukkelijke toestemming van de uitgever. Innovatie Zuid is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling in het kader van OP-Zuid.

5 Inhoud Aftrap 4 In vogelvlucht 8 Over Innovatie Zuid 12 Van roadmap tot businesscase 16 Smart Technology 16 Smart Materials 30 Smart Logistics 44 Smart Food 52 Ondernemers aan zet 56 Strategische Innovatie 57 Kennischeques 58 Bedrijfsgerichte regelingen 60 Slotsom 62 Evaluatie 63 Conclusie 64 Aanbevelingen 64

6 Aftrap Zuid-Nederland is een sterke regio met bedrijven die in staat zijn om producten en diensten te ontwikkelen die oplossingen bieden voor maatschappelijke vraagstukken. We willen allemaal gezond ouder worden, filevrij naar het werk en natuurlijk de wereld ook netjes doorgeven aan onze kinderen. Voor het waarmaken van deze ambities is samenwerking essentieel. Hierbij gaat het om een samenspel van partijen binnen productieketens, maar ook tussen sectoren, en dat alles zoveel mogelijk in interactie met potentiële gebruikers. Kortom, open innovatie. Het OP-Zuid-programma investeert in open innovatie en binnen OP-Zuid heeft het project Innovatie Zuid een belangrijke rol gespeeld door open innovatie aan te jagen. Open innovatie is een complex samenspel van bedrijven, kennisinstellingen, overheden, financiers én eindgebruikers. Dat vraagt om focus en regievoering. In Innovatie Zuid hebben we daar praktisch invulling aan gegeven door het in kaart brengen en aanjagen van nieuwe innovatiekansen. We hebben innovatie-roadmaps ontwikkeld en op basis daarvan business development-trajecten in gang gezet en gerealiseerd. De juiste manier om dit te doen is absoluut een zoektocht (geweest), maar ik durf te stellen dat we binnen Innovatie Zuid een belangrijk fundament voor innovatiestimulering hebben gelegd, waarop ook het nieuwe OPZuid-programma kan voortbouwen. Dit rapport is in de eerste plaats een bloemlezing van zeven jaar Innovatie Zuid. Daarnaast is het programma geëvalueerd. Dat heeft waardevolle inzichten opgeleverd, die in de toekomst wellicht kunnen worden gebruikt. Ik wens u veel leesplezier! Namens de partners van Innovatie Zuid, Pieter Meuwissen Projectleider 4 De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland

7 Het mkb fungeert als motor van de Brabantse economie en is daarmee topprioriteit in ons innovatiebeleid. Innovatieve mkb-ondernemers willen we koesteren en dat hebben we de afgelopen jaren volop gedaan via OP-Zuid en innovatie-aanjager Innovatie Zuid. Niet door ongericht subsidies te verlenen, maar door slimme keuzes te maken en te durven specialiseren. De provincie Noord-Brabant wil internationaal (h)erkend worden als Europe s heart of smart solutions op het gebied van life sciences & health, food & nutrition, high-tech systems & servicebusiness en materialen, logistiek, biobased economy en maintenance. Honderden Brabantse mkb ers zijn in die sectoren door OP-Zuid en Innovatie Zuid op weg geholpen. Zo hebben we samen kansrijke innovatierichtingen bepaald, in liefst zestien roadmaps voor de slimme economische speerpunten van Zuid-Nederland. Ook hebben we mkb ers ondersteund bij het ontwikkelen van nieuwe business. Veertien concrete trajecten heeft dat opgeleverd niet allemaal succesvol, dat is het risico van innovatie alsmede diverse veelbelovende nieuwe innovatieprojecten. Vooral in de samenwerking ligt de meerwaarde. Alleen al voor de bedrijfsgerichte regelingen mochten we in Brabant dertig samenwerkingsprojecten noteren. En op Zuid-Nederlandse schaal zijn bedrijven bijeen gebracht die complementair aan elkaar zijn en samen de slagkracht hebben om echt tot innovatie te komen. Het doet mij deugd dat Innovatie Zuid deze samenwerking op de voor Brabant en Zuid-Nederland belangrijke thema s heeft weten aan te jagen en in een flink aantal gevallen tot succes te brengen. Bert Pauli Gedeputeerde Economische Zaken en Bestuur, Provincie Noord-Brabant De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland 5

8 Het programma Innovatie Zuid heeft een positieve impuls gegeven aan de innovatiekracht van bedrijven in Zuid-Nederland. Door dit aanjaagprogramma hebben Zeeuwse ondernemers de weg gevonden naar kennischeques en de bedrijfsgerichte regelingen van OP-Zuid, om hun innovaties te kunnen realiseren. De aanjaagtrajecten hebben er voor gezorgd dat innovatieprojecten op Zuid-Nederlandse schaal zijn opgezet. Het Zeeuws bedrijfsleven heeft kennis en expertise uit andere provincies kunnen benutten voor de doorontwikkeling van kansrijke business development-ideeën. Goed voorbeeld hiervan is het traject rondom energieopslag (power-to-storage), dat inmiddels heeft geresulteerd in het vervolgtraject Power to Steam, waarbij een aantal Zeeuwse bedrijven is betrokken. De meerwaarde van een gezamenlijk programma op Zuid-Nederlandse schaal is voor de deelnemende bedrijven groot. Dit geeft een breder perspectief op ontwikkeling en mogelijke samenwerkingspartners voor innovaties. Ben de Reu Gedeputeerde Economie & werkgelegenheid, Kenniseconomie, c.a., Provincie Zeeland 6 De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland

9 Het Limburgse mkb is volop bezig om nieuwe ondernemerskansen te initiëren en grijpen. Dit vaak in samenwerking met andere mkb ers, kennisinstellingen en/of het grootbedrijf. Die samenwerkingspartners zoekt men in de nabijheid, maar niet per se in Limburg. Op de schaal van Zuid-Nederland is een schat aan kennis en competenties voorhanden. Om kansen, ideeën en partners aan elkaar te knopen en te ondersteunen op de vaak weerbarstige weg van idee naar bedrijvigheid, heeft Innovatie Zuid in de achterliggende jaren een belangrijke rol gespeeld. In die jaren hebben Limburgse mkb ers veel ondersteuning gekregen uit het programma Innovatie Zuid. Zo zijn de markt- en technologiekansen in de Limburgse topsectoren verder uitgediept, zijn bijna 300 mkb ers ondersteund bij het richten van hun strategie op die kansen en hebben bijna 200 mkb ers met kleine subsidies die kansen kunnen toetsen op de marktpotentie en de technologische haalbaarheid. Vervolgens zijn de kansrijke ideeën doorontwikkeld en toegeleid naar verdere financieringsinstrumenten. Al met al heeft Innovatie Zuid tot meer innovatieve ideeën geleid, die versneld en versterkt door het mkb tot realiteit zijn gebracht. Twan Beurskens Gedeputeerde Economische Zaken en Grondbedrijf, Provincie Limburg De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland 7

10 In vogelvlucht 8 De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland

11 De vliegende auto PAL-V, ontwikkeld in Zuid-Nederland en mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling in het kader van OP-Zuid. (Foto: Innovatie Zuid, onderdeel van het Operationeel Programma Zuid-Nederland (OP-Zuid), heeft tot doel de innovatiekracht van mkb-bedrijven in de regio Zuid-Nederland te stimuleren en te vergroten. Via OP-Zuid investeren de provincies Limburg, Noord-Brabant en Zeeland, het Ministerie van Economische Zaken en de Europese Unie (via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling) gezamenlijk in regionale economische ontwikkeling. De innovaties die uit Innovatie Zuid voortvloeien, moeten uiteindelijk oplossingen bieden voor maatschappelijke vraagstukken en daarmee nieuwe hoogwaardige werkgelegenheid bieden. Tegelijkertijd kan Innovatie Zuid het organiserend vermogen in de regio vergroten door structurele samenwerking tussen de betrokken organisaties te stimuleren. Innovatie Zuid mikt op mkb-bedrijven die al innoveren en de vroege volgers. Het programma richt zich op de prille fase van het innovatieproces, waar het innovatiekansen kan signaleren en initiëren. Concreet krijgt dat vorm in het aanjagen van nieuwe innovatietrajecten van individuele bedrijven of in clusters en het ondersteunen bij het bouwen van kwalitatief goede projecten die kunnen worden toegeleid naar de bedrijfsgerichte regelingen van OP-Zuid of naar nationale of Europese innovatieprogramma s en (investerings)fondsen. Innovatie Zuid kent hiervoor een viertal instrumenten: aanjaagtrajecten (roadmaps), business development-trajecten, kennischeques en Strategische Innovatie. Regionale specialisatie Met het oog op een doorkijk naar het nieuwe OPZuid-programma is in deze rapportage gekozen voor een aansluiting op RIS3. Deze Regional Innovation Strategy for Smart Specialization is in het nieuwe OPZuid gefomuleerd in antwoord op de strategische focus die de Europese Unie legt op regionale specialisatie. RIS3 benoemt voor Zuid-Nederland de eigen topclusters, die uiteraard nauw aansluiten op de landelijke topsectoren. De focus op deze topclusters is een middel om bij te dragen aan oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Deze zijn vertaald naar vier smart domeinen waar voor Zuid-Nederland de grootste innovatiekansen liggen: Smart Technology Smart Materials Smart Logistics Smart Food Roadmaps en business development OP-Zuid en Innovatie Zuid liepen van 2007 tot eind 2013, waarna Innovatie Zuid nog is verlengd tot eind Op basis van een midterm review zijn enkele aanpassingen gedaan. Zo is tussentijds de focus van Innovatie Zuid verschoven naar de aanjaagtrajecten, omdat de bedrijfsgerichte regelingen al snel De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland 9

12 voor een groot deel waren gevuld en toeleiding naar deze regelingen niet langer zinvol was. Bovendien is in de laatste fase ingezet op business development, nadat in eerste instantie vooral roadmaps waren gerealiseerd. Uiteindelijk zijn uit Innovatie Zuid 16 roadmaps en 14 business developmenttrajecten voortgekomen. Strategische Innovatie Bedrijven helpen bij het strategisch nadenken over innovatie en de uitkomsten daarvan omzetten in actie, kortom hun innovatiekracht vergroten dat is het doel van Strategische Innovatie. Een traject met een individueel bedrijf beslaat zeven stappen, van intake tot implementatie. Voor Innovatie Zuid is dit in tweeën geknipt: fase 1 reikt tot een concreet uitgewerkt innovatieplan, fase 2 bestrijkt de implementatie van de nieuwe innovatiestrategie. Doelstelling was 280 fase-1 trajecten te realiseren, en dat is gelukt. Voor bedrijven die vervolgens daadwerkelijk met de implementatie aan de slag wilden, waren nog 80 fase-2 trajecten begroot; dat zijn er 63 geworden. Deelname kwam vooral van kleinere mkb-ondernemingen en enkele wat grotere bedrijven. Strategische Innovatie is een laagdrempelig instrument dat doorstroming naar bijvoorbeeld een kennischeque of een concreet innovatieproject kan faciliteren. Die doorstroming is in de meeste gevallen echter niet gerealiseerd. Deelnemers zijn desondanks over het algemeen wel tevreden; ze melden dat ze meer houvast hebben bij strategische keuzes. Kennischeques Nieuwe kennis verwerven en inzetten ter vergroting van het innovatievermogen en versterking van de concurrentiepositie van de onderneming, dat is het doel van kennischeques. Met deze tegoedbonnen (vouchers) ter waarde van kunnen ondernemers bij kennisinstellingen of (grote) kennisintensieve bedrijven, in binnen- en buitenland, toepassingsgericht kennis of technologie inkopen. Binnen Innovatie Zuid zijn er in totaal 257 stuks uitgezet (beoogd was 252), waarvan 204 in Limburg en 53 in Zeeland. De meeste cheques zijn bij de allerkleinste bedrijven terecht gekomen. De aanvragen kwamen slechts in beperkte mate voort uit andere activiteiten in Innovatie Zuid-verband. Uit een evaluatie blijkt een hoge waardering. Van de ontvangers kwam ruim een derde binnen een jaar na ontvangst van de kennischeque tot marktintroductie van een nieuw product of dienst, nog eens 44% binnen één tot twee jaar. Waren het eerst de voorlopers op innovatiegebied die er een beroep op deden, inmiddels zijn de aanvragers meer volgend mkb. Steeds vaker haalt een bedrijf de kennis niet bij een kennisinstelling maar bij een collega-mkb er. Bedrijfsgerichte regelingen OP-Zuid kent naast Innovatie Zuid een viertal bedrijfsgerichte regelingen: innovatieprojecten, innovatiemedewerker, innovatieadvies en sociale innovatie advies. Deze regelingen bieden mkb-ondernemingen uit Zuid-Nederland subsidie om innovatie en hoogwaardige werkgelegenheid te stimuleren. In totaal is voor 415 projecten een succesvol beroep gedaan op een van de bedrijfsgerichte regelingen. Ruim de helft daarvan betrof innovatieprojecten, voor bijna 80% van individuele bedrijven, maar er waren ook ruim 50 samenwerkingsprojecten (clusterprojecten). Het door Innovatie Zuid toeleiden van bedrijven naar de bedrijfsgerichte regelingen is ten dele gelukt. De ruimte daarvoor was beperkt, omdat tal van bedrijven op eigen kracht al de weg naar de bedrijfsgerichte regelingen wisten te vinden. Wel is voor grote innovatieprojecten die onder de vlag van Innovatie Zuid tot stand zijn gekomen, met succes een beroep gedaan op andere (Europese) subsidieregelingen, onder meer in Interreg-verband. Samenwerking is een belangrijke factor bij innovatie, zo is gebleken uit onderzoek onder de deelnemers van 22 OP-Zuid-projecten. Evaluatie De stuurgroep van Innovatie Zuid is positief over de samenwerking binnen Innovatie Zuid en de bereikte resultaten. Dit laat onverlet dat er lessen te trekken zijn voor de toekomst. Om die reden heeft de stuurgroep aan Berenschot opdracht verleend voor een evaluatie. Berenschot constateert dat binnen Innovatie Zuid veel is bereikt. Naast de kennischeques (het instrument Strategische Innovatie is niet geëvalueerd) oogsten de aanjaag- en business development-trajecten waardering. De aanjaagfunctie is vooral cruciaal voor het tot 10 De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland

13 stand brengen van cross-sectorale verbindingen en van innovatieprojecten op de als logisch ervaren Zuid- Nederlandse schaal. Daarbij is er een positief oordeel over de onderlinge samenwerking tussen de Innovatie Zuid-partners. Verbeterpunten Innovatie Zuid heeft een positieve impuls gegeven aan de innovatiekracht van Zuid-Nederland, zo laat de evaluatie zien. Tegelijkertijd zijn er verbeterpunten: 1. De aansluiting van de bedrijfsgerichte regelingen op de aanjaagtrajecten moet goed worden geregeld. 2. Een adequaat follow-up instrumentarium is nodig voor het verder ontwikkelen van projectideeën. 3. Een heldere programmasturing geeft zicht op concrete resultaten en zorgt voor de betrokkenheid van de partners. 4. Roadmaps dienen als middel om vanuit een duidelijke analyse gerichte innovatieprojecten te starten; ze zijn geen doel op zich. Conclusie en aanbevelingen Gebleken is dat Innovatie Zuid aan de basis staat van talrijke innovatieprojecten, zowel binnen als buiten OP-Zuid (bijvoorbeeld in IPC- of Interreg-verband). De gestarte initiatieven sluiten goed aan bij de speerpunten in het nieuwe OPZuid. Wel geven de ervaringen die binnen Innovatie Zuid zijn opgedaan en de lessen die zijn geleerd aanleiding tot enkele behartenswaardige aanbevelingen (zie het kader). Geconcludeerd kan worden dat het verstandig zou zijn om rekening houdend met deze aanbevelingen ook in het nieuwe OPZuid op enigerlei wijze te voorzien in de aanjaag- en toeleidingsbehoefte. Highlights Innovatie Zuid Roadmaps Aantal aanjaagtrajecten 16 Mkb-participanten > 250 Business development Aantal trajecten 14 Mkb-participanten > 75 Strategische Innovatie Aantal trajecten 343 Fase 1 (innovatieplan) 280 Fase 2 (implementatie) 63 Kennischeques Aantal cheques 257 Limburg 204 Zeeland 53 Bedrijfsgerichte regelingen OP-Zuid Investeringsimpuls 157,8 miljoen Aantal projecten 415 Clusterprojecten 51 Aanbevolen: toekomst voor innovatiestimulering 1. Robuuste innovatiethema s die daadwerkelijk een verschil kunnen maken in Zuid-Nederland. 2. Professioneel, vraaggestuurd aanjaagproces. 3. Roadmap als echte routekaart. 4. Sluitende innovatieketen. 5. Voortzetting (stapelbare) kennischeque. De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland 11

14 Over Innovatie Zuid 12 De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland

15 Doel Innovatiekracht Innovatie Zuid heeft tot doel de innovatiekracht van mkbbedrijven in de regio Zuid-Nederland te stimuleren en te vergroten. Innovatie Zuid vormt één van de projecten binnen prioriteit 1 (Kenniseconomie, ondernemerschap en innovatie) van het Operationeel Programma Zuid-Nederland Via OP-Zuid investeren de provincies Limburg, Noord-Brabant en Zeeland, het Ministerie van Economische Zaken en de Europese Unie (via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling) gezamenlijk in regionale economische ontwikkeling. Beoogde opbrengst Uiteindelijk moeten de innovaties die uit Innovatie Zuid voortvloeien oplossingen bieden voor maatschappelijke vraagstukken en daarmee nieuwe hoogwaardige werkgelegenheid bieden. Bijkomend resultaat is dat Innovatie Zuid het organiserend vermogen in de regio vergroot door structurele samenwerking tussen de betrokken organisaties. Dit leidt tot een groter bereik onder het mkb en meer synergie binnen de regio en versterkt daarmee de innovatiekracht van Zuid-Nederland. Doelgroep Innovatie Zuid mikt op mkb-bedrijven die al innoveren en de vroege volgers. Bij aanvang van het OP-Zuid programma werd hun aandeel in het totale mkb geschat op 8%, respectievelijk 34%. Bij elkaar waren dat circa bedrijven in Zuid- Nederland, in een breed scala aan sectoren. Als speerpunten zijn benoemd: Hightech systemen & materialen Food & Nutrition Medische technologie & life sciences Nieuwe energie Procesindustrie Logistiek & maintenance Toerisme Twee sporen Concreet volgt Innovatie Zuid twee sporen: Het aanjagen van nieuwe innovatietrajecten, van individuele bedrijven of in clusters, binnen een aantal thema s/speerpunten. Het ondersteunen bij het bouwen van kwalitatief goede projecten die kunnen worden toegeleid naar de bedrijfsgerichte regelingen van OP-Zuid, maar ook naar nationale of Europese innovatieprogramma s, zoals de MIT-regeling (MKB-innovatiestimulering Topsectoren), IPC s (Innovatie Prestatie Contracten) of Interreg. Instrumenten Aanjaagtrajecten Het ontwikkelen van roadmaps (afhankelijk van hun karakter ook wel survey of summary genoemd), waarin een kansrijk innovatiethema wordt verkend. Business development-trajecten Concrete uitwerking van innovatiekansen, als spin-off van een roadmap. Kennischeques Vouchers voor de inkoop door mkb-bedrijven van kennis en technologie voor hun innovatie. Strategische Innovatie Adviestrajecten gericht op vergroting van het innovatie- en concurrentievermogen van mkb-bedrijven. Daarbij geldt expliciet dat er ook aandacht is voor innovaties op het snijvlak van sectoren en technologievelden. Strategie Signaleren en initiëren Innovatie Zuid richt zich op de vroege fase van het innovatieproces, waar het innovatiekansen kan signaleren en initiëren. Het wil bedrijven, alleen of in samenwerking, stimuleren die kansen te benutten en hen ondersteunen bij het ontwikkelen van nieuwe producten en diensten. Dat gebeurt door middel van bewustmaking, visievorming, vorming en begeleiding van netwerken, clusters en consortia. Positionering van de verschillende Innovatie Zuid-instrumenten in de vroege fases van het innovatieproces (BD = business development). (Bron: Berenschot, Evaluatie Innovatie Zuid Eindrapportage) De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland 13

16 Programmaperiode Van 2007 tot eind 2013 liep de programmaperiode van OP-Zuid en Innovatie Zuid, waarna Innovatie Zuid nog is verlengd tot eind Op basis van een midterm review zijn enkele aanpassingen gedaan. Zo is tussentijds de focus van Innovatie Zuid verschoven naar de aanjaagtrajecten, omdat de bedrijfsgerichte regelingen al snel voor een groot deel waren gevuld en toeleiding naar deze regelingen niet langer zinvol was. Bovendien is in de laatste fase ingezet op business development, nadat in eerste instantie vooral roadmaps waren gerealiseerd. Inmiddels is Innovatie Zuid afgesloten, maar zelfstandig lopen er nog projecten die uit de business development-projecten zijn voortgekomen. De resultaten en ervaringen uit de programmaperiode bieden interessante inzichten in de manier waarop innovatiestimulering voor het innovatieve mkb vorm kan worden gegeven. Maatschappelijke inbedding Regionale specialisatie OP-Zuid en Innovatie Zuid kennen uiteraard hun inbedding in nationaal en Europees innovatiebeleid. Met het oog op een doorkijk naar het nieuwe OPZuid-programma is in deze rapportage gekozen voor een aansluiting op RIS3. Deze Regional Innovation Strategy for Smart Specialization is in het nieuwe OPZuid gefomuleerd in antwoord op de strategische focus die de Europese Unie legt op regionale specialisatie. Onderzoek en innovatie kunnen het beste worden gestimuleerd in die sectoren waar de regio al een sterke uitgangspositie heeft. RIS3 benoemt voor Zuid-Nederland zeven topclusters, die uiteraard nauw aansluiten op de landelijke topsectoren: HTSM (High Tech Systems & Materialen) Chemie & Materialen Agrofood en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Life sciences & Health Biobased Maintenance Logistiek Smart domeinen De topclusters stuwen de economische ontwikkeling in Zuid- Nederland en bundelen de innovatiekracht van de regio. Uiteindelijk is de focus op deze topclusters echter geen doel, maar een middel om bij te dragen aan oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Dat zijn de Societal Challenges zoals die in het Horizon 2020-programma van de Europese Unie worden benoemd. Denk aan gezondheid (betaalbare zorg), voedselzekerheid, slimme mobiliteit, schone energie, efficiënte benutting van energie en grondstoffen, en veilige samenlevingen. Deze maatschappelijke uitdagingen zijn vertaald naar vier smart domeinen waar voor Zuid-Nederland de grootste innovatiekansen liggen: Smart Technology Smart Materials Smart Logistics Smart Food RIS3, Regional Innovation Strategy for Smart Specialization, in het nieuwe OPZuid. 14 De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland

17 Opbrengsten Uiteindelijk zijn binnen Innovatie Zuid 16 roadmaps en 14 business development-trajecten gerealiseerd. In bijgaand overzicht en de navolgende individuele rapportages zijn deze trajecten ingedeeld in de vier smart domeinen. Daarnaast is een groot aantal projecten uitgevoerd met Strategische Innovatie en Kennischeques; zie de rapportages op pag. 57 e.v. Roadmaps (R) en business development (BD) Smart Technology HTSM R Short range wireless communications R BD R BD BD 3D-Printen 3D-Printen Energieopslag Energievalorisatie Waterstoftoepassingen naar zero-emissie mobiliteit Life sciences & Health R Point-of-Care Testing R BD BD BD Zorginnovaties Zorginnovaties Telezorgcentrum Zuid-Nederland NIRAS screening op huidkanker bij de huisarts Smart Materials Chemie & Materialen R Biomedische materialen R R R BD Nanomaterialen & functionele coatings Productontwerp met nieuwe materialen Kunststofrecycling Fosfaat retour Maintenance R Condition Based Maintenance / Niet-destructief onderzoek BD Condition Based Maintenance / Niet-destructief onderzoek Biobased R Biobased economy BD BD BD BD Verwaarding van reststromen uit tuinbouw Verwaarding van maïsstro Biobased (ver)bouwen Biobased verpakkingen Smart Logistics Logistiek R Servicelogistiek HTSM R Ontwikkelpaden voor servicebusiness BD R BD Service Business Acceleration Remanufacturing Remanufacturing Acceleration Smart Food Agrofood en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen R Verwaarding van gezonde ingrediënten R Silverfood De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland 15

18 Smart Technology Of het nu om hightech machinebouw, draadloze communicatie, energietechnologie of medical devices gaat, of om opkomende technologieën als 3D-printing en telezorg, op technologiegebied is Zuid-Nederland een wereldspeler. Deze vooraanstaande positie kan alleen worden behouden en verder uitgebouwd door innovatie. Het besef groeit dat juist door samenwerking tussen kennisinstellingen, grote en kleine oem ers, toeleverend mkb en de markt (denk aan de zorg) innovatie werkelijk succesvol zal zijn. Met name het mkb kan in deze high technology, high complexity wereld ondersteuning gebruiken. Innovatie Zuid draagt bij aan een gezonde voedingsbodem voor hoogwaardige innovatie. 16 De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland

19 Roadmap Short range wireless communications Kans De vraag naar draadloze communicatieverbindingen tussen apparaten neemt explosief toe. Na de opkomst van de mobiele telefonie, communicatie tussen mensen, is dit de tweede golf van de draadloze telecommunicatierevolutie. Men spreekt wel van het Internet of Things, dat een cruciale infrastructuur gaat worden voor de industrie van de toekomst aangeduid als Industrie 4.0 (Duitsland) of Smart Industry (Nederland) en de samenleving in brede zin. De short-range wireless communications (SRWC) technologie belooft een multi-miljardenbusiness te worden voor een wereldwijde markt. Gezien haar competenties moet het Nederlandse bedrijfsleven daarvan gaan profiteren. Reden voor Innovatie Zuid om een roadmap over SRWC op te stellen die inzicht geeft in de kansen en gewenste ontwikkelroutes voor de (Zuid-)Nederlandse SRWC-gerelateerde industrie. Vervolg Kansen liggen zowel in de ontwikkeling van hardware en software voor SRWC-oplossingen als in de toepassingen daarvan door de (Zuid-Nederlandse) maakindustrie en andere sectoren. Concreet wordt dit uitgewerkt in het Innovatie Prestatie Contract (IPC) Short Range Wireless Communications. Het projectplan daarvoor is opgesteld door DSP Valley (Belgisch-Nederlands cluster rond slimme elektronische systemen en embedded technologie) en Berenschot. Een groot aantal Zuid-Nederlandse bedrijven en kennisin stellingen participeert in het IPC. Daarnaast heeft BOM het project Sensor systems gestart, gericht op de integratie van sensoren in complexe systemen; immers, in de huidige trend van big data begint alles met nauw keurig meten. Met Holst Centre werkt BOM aan de valorisatie van kennis op het gebied van draadloze sensorsystemen, 2020 De toepassing van smart devices/systems neemt in Zuid-Nederland een hoge vlucht in de industrie, de infrastructuur en andere sectoren. Het helpt bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties om betere producten en diensten aan te bieden. De bedrijvigheid van startende en gevestigde ondernemingen rond draadloze communicatiesystemen, sensoren en andere harden software is sterk gegroeid. Er is een intensieve samenwerking tussen bedrijven en (internationale) onderzoeksinstellingen om voorop te blijven lopen. Met de inzet van slimme communicatieen sensorsystemen in hun eigen producten ontwikkelen Zuid-Nederlandse machinebouwers nieuwe vormen van servicebusiness. zoals een draadloze EEG-monitor. Dat gebeurt door deze kennis via licentie-overeenkomsten beschikbaar te stellen voor innovatieve mkb ers en start-ups. Resultaat Uit de marktanalyse volgt een enorm potenti- APPLICATIES Monitoring & control APPLICATIES Tracking & tracing TECHNOLOGIE eel aan applicaties die kunnen worden ontwikkeld voor markten als healthcare, agrofood, logistiek, energie, industrie en Sensor based health feedback loops Geïntegreerde draadloze communicatie: oplaadpalen Low power sensor node security. Belangrijke basisfuncties zijn tracking & tracing en meten & regelen (denk aan smart meters ). Zuid-Nederland beschikt over kennisinstellingen zoals het Holst Centre die onderzoek doen naar draadloze (sensor)- toepassingen. Daarnaast zijn er talrijke Draadloze hartritmestoornissen diagnostiek Personalised travel (i) Track & trace system SRWC receiver (i) Zorgbus: infrastructurele backbone Wireless send & receive module (i) Overzicht van de projecten in het IPC Short Range Wireless Communications. (Bron: Berenschot/IPC) hightech (start-up) bedrijven die applicaties voor b2b- en b2c-producten ontwikkelen. Universeel schaalbaar uitleesplatform (i) Bovendien krijgen mede dankzij het opstellen van de roadmap klassieke hightech systems-bedrijven als Philips Healthcare en ASML meer oog voor slimme draadloze applicaties rond hun systemen. Bedrijven in de SRWC-keten hebben elkaar inmiddels gevonden en de samenwerking komt op gang. Ultra-laagvermogen multi-standaard transceiver voor short-range wireless communication. (Foto: Imec/Holst Centre) De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland 17

20 Roadmap 3D-Printen Kans 3D-printen biedt grote economische en maatschappelijke kansen, aan zowel consumenten als de professionele markt. De technologie sluit aan op trends als local-for-local produceren en smart industry. De maakindustrie zal steeds vaker bij de vervaardiging van complexe producten het 3D-printen omarmen, ook voor functionele onderdelen in grotere aantallen. Dat resulteert in totaal andere businessmodellen, waarbij de logistieke keten volledig op z n kop gaat. De Nederlandse HTSM-sector met haar zwaartepunt in Zuid-Nederland moet deze technologieontwikkelingen kunnen oppakken, maar verkeert in een achterstandspositie. Aanpalende ecosystemen in België (kennis centra, softwaretools) en Duitsland (machinebouw) zijn al verder. Reden voor Innovatie Zuid om een roadmap over 3D-printen, ook wel Additive Manufacturing Technology, op te stellen. Resultaat De roadmap schetst de ontwikkelingen in markten en technologieën voor 3D-printen en brengt op wereldschaal de ecosystemen in kaart, inclusief uiteraard Zuid-Nederland. Tijdens een workshop is de potentie beoordeeld van een groot aantal applicaties in markten als medische technologie, luchtvaart, HTSM, automotive, bouw en food. Er liggen nog wel technologische uitdagingen in materiaal- en procesontwikkeling en nieuwe designtools. In een andere workshop is daarom een risk-reward-analyse uitgevoerd voor projecten op dit gebied. Daarnaast zijn er nog andersoortige barrières voor een snelle adoptie van 3D-printen, zoals de (vooralsnog) hoge kosten, ontbrekende standaarden, nog onrijpe businessmodellen en gebrek aan educatie. Apart is aandacht besteed aan het printen van materialen op substraten (ook wel 2D- of 2,5D-printen, bijvoorbeeld van elektronica), waarin Zuid-Nederland al sterk is (Holst Centre, inkjettechnologie van Océ). Vervolg Voorbeelden van kansrijke projecten zijn het 3D-printen van hightech componenten (lichtgewicht, nauwkeurig, temperatuurbestendig), functie-integratie in één component, het ontwikkelen van design rules en totale procesoptimalisatie (inclusief materiaal en machine). Wil Zuid-Nederland een leidende positie met 3D-printen opbouwen, dan moet het inzetten op educatie, technologieontwikkeling, volwassen verdienmodellen en vraagbevordering. Samenwerking is noodzakelijk in het Zuid-Nederlandse ecosysteem, op landelijke schaal en in Europese consortia. En er moet een selectie van kansrijke sectoren komen. Geprinte lekkernijen tijdens de Food Inspiration Days in Eindhoven (TNO) In eerste instantie scoort Zuid-Nederland op 3D-printgebied in de markten voor electronics & electronic devices en machine- en apparatenbouw. In de medische en tandtechnische markt is de regio ook sterk vertegenwoordigd, maar marktacceptatie van 3D-geprinte producten duurt langer vanwege toelatingsprocedures. Voor de automotive en aerospace is hier een goed georganiseerde toeleverketen aanwezig, die uiteraard ook op 3D-printen moet inzetten; de eindfabrikanten bevinden zich echter elders. Maar al met al biedt 3D-printen veel kansen voor de Zuid-Nederlandse maakindustrie. 18 De verdienste van Innovatie Samenwerking in Zuid-Nederland

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

HealthValley. where health & innovation meet. Succesvol innoveren in de zorg

HealthValley. where health & innovation meet. Succesvol innoveren in de zorg HealthValley where health & innovation meet Succesvol innoveren in de zorg 1 Succesvol innoveren in de zorg Health Valley Health Valley is een netwerk van bedrijven, overheden, kennis- en zorginstellingen

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

1-5-2015. 1. Programma OP Oost - Prioriteiten - Resultaat- en 0utputindicatoren - Selectie. 2. Instrumenten. 3. Budget en planning. 4.

1-5-2015. 1. Programma OP Oost - Prioriteiten - Resultaat- en 0utputindicatoren - Selectie. 2. Instrumenten. 3. Budget en planning. 4. 22 april 2015 Bastiaan de Jonge 1. Programma OP Oost - Prioriteiten - Resultaat- en 0utputindicatoren - Selectie 2. Instrumenten 3. Budget en planning 4. Tips Aan deze presentatie kunnen geen rechten worden

Nadere informatie

Business Cluster Semiconductors East Netherlands

Business Cluster Semiconductors East Netherlands Business Cluster Semiconductors East Netherlands Ledenbijeenkomst 2 november 2010 Roel Fonville Supported by Roel Fonville Ruim 30 jaar Philips: 20 jaar Philips Components & Semiconductors Ontwikkelaar

Nadere informatie

KvK dienstverlening topsectoren

KvK dienstverlening topsectoren MIT regeling 2014 KvK dienstverlening topsectoren Bon Uijting senior adviseur KvK 15 mei 2014 KvK verzorgt vele MKB loketten topsectoren Telnr MKB Loket MKB loketten topsectoren MKB loket Agro Food 088-585

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Reglement Kennisvouchers Techport 12 maart 2015

Reglement Kennisvouchers Techport 12 maart 2015 Reglement Kennisvouchers 12 maart 2015 Context In het najaar van 2013 hebben de Colleges van Burgemeester en Wethouders van de drie IJmondgemeenten Beverwijk, Heemskerk en Velsen het economisch gebiedsprogramma

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases Mei 18, 2011 Waarom koploper? Zuidwest-Nederland: Aanwezigheid grondstoffen Hoogwaardige bedrijven in agro,

Nadere informatie

Advies Uitvoeringsprogramma OP Zuid Internationaal Topcluster Agrifood en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen

Advies Uitvoeringsprogramma OP Zuid Internationaal Topcluster Agrifood en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Advies Uitvoeringsprogramma OP Zuid Internationaal Topcluster Agrifood en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Inleiding De agrifood sector (incl. tuinbouw en uitgangsmaterialen, verder te noemen agrifood ) is

Nadere informatie

Innovatieprogramma PERFORMANCE MATERIALS Zuid-Nederland

Innovatieprogramma PERFORMANCE MATERIALS Zuid-Nederland Innovatieprogramma PERFORMANCE MATERIALS Zuid-Nederland Zuid-Nederland heeft binnen het topcluster Performance Materials haar focusarea s bepaald die én regionaal onderscheidend zijn én door marktpartijen

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie oktober 2014 In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren

Nadere informatie

Smart Delta Resources

Smart Delta Resources Smart Delta Resources Slimme Energie & Grondstof uitwisselingen in de Delta Regio Het resultaat van gezamenlijke inzet is groter dan de som van de individuele inspanningen Werkconferentie Energieakkoord

Nadere informatie

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM AMSTERDAM METROPOLITAN AREA SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM WELKOM. BIJ DE 3D MAKERS ZONE METROPOOLREGIO AMSTERDAM: 1 plek alle Additive Manufacturing / 3D-Printing mogelijkheden

Nadere informatie

Projectplan MKB Roadmaps 3.0

Projectplan MKB Roadmaps 3.0 Projectplan MKB Roadmaps 3.0 In 2013 is MKB Roadmaps voor het eerst opgestart, met als doelstelling om (aspirant) ondernemers te helpen om de zakelijke kant van hun innovatie te ontwikkelen. Wegens succes

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

LED & de integratie in slimme netwerken met diverse sensoren, bieden nieuwe kansen voor openbare verlichting,

LED & de integratie in slimme netwerken met diverse sensoren, bieden nieuwe kansen voor openbare verlichting, / solution partner of the at TU/e De vraag Samenhangende vraagstellingen mbt openbare verlichting: Mogelijke vervanging van 21.000 lichtmasten in de stad Strategie die breder kijkt dan energiebesparing

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid

Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid SundayNL 2014-19 november 2014 - Arnhem Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy Inhoud Het Nederlandse Energiebeleid en

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

Economisch Manifest. Noord-Limburg

Economisch Manifest. Noord-Limburg Noord-Limburg Inleiding In de vorm van een Plan van aanpak programma Greenport Venlo heeft de Provincie najaar 2014 haar visie gegeven op de koers die men voor Noord-Limburg van belang acht: het komen

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

MAC Midden-Brabant platform voor zorginnovaties

MAC Midden-Brabant platform voor zorginnovaties platform voor zorginnovaties Ontwikkeling Business Case MAC 25 november 2010 Dit project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van De Ideale Connectie (REAP) Pagina: 2 Business Case De business case

Nadere informatie

MKB-innovatiestimuleringsplan 2016 voor de topsector HTSM (en ICT) Utrecht, 5 februari 2016

MKB-innovatiestimuleringsplan 2016 voor de topsector HTSM (en ICT) Utrecht, 5 februari 2016 MKB-innovatiestimuleringsplan 2016 voor de topsector HTSM (en ICT) Utrecht, 5 februari 2016 MKB-Innovatiestimuleringsplan voor de topsector HTSM - 1 - Inleiding: De topsector High Tech Systemen en Materialen

Nadere informatie

Simone Vermeulen. Een goede businesscase start met een stakeholders analyse

Simone Vermeulen. Een goede businesscase start met een stakeholders analyse Simone Vermeulen Een goede businesscase start met een stakeholders analyse Syntens Innovatiecentrum Nieuwe verbindingen, nieuwe business 12-10-2012 > Onafhankelijke sparringpartner voor MKB-ondernemers

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) Kansen voor West (KvW) II

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) Kansen voor West (KvW) II Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) Kansen voor West (KvW) II Carolien Huisman Mmv Martijn Onderstal, Laura Vis 1 mei Kansen voor West II: Kaders Innovatie Valorisatie: Het stimuleren van

Nadere informatie

Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen

Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen Industrie in Vlaanderen blijft belangrijk 40 % Vlaamse toegevoegde waarde (15% BBP) 70 % O&O uitgaven 80 % Vlaamse export

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5 Innovatiethema s MIT 2016 Pagina 1 van 5 Innovatiethema s MIT 2016 Innovatieve MKB-ers kunnen subsidie aanvragen binnen de MKB Innovatiestimuleringsregeling Topsectoren (MIT). Daarin zijn de volgende instrumenten

Nadere informatie

Slim gemaakt in Zuid-Holland

Slim gemaakt in Zuid-Holland Smart Industry biedt kansen voor een renaissance van de Nederlandse (maak) industrie. Door ICT en internet slim te gebruiken, blijven ondernemers hun internationale concurrenten voor en breiden hun markt

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

Smart Delta Resources Platform

Smart Delta Resources Platform Platform Slimme Energie & Grondstof uitwisselingen in de Delta Regio Het resultaat van gezamenlijke inzet is groter dan de som van de individuele inspanningen 3 September 2015 Ger Spork, Program Manager

Nadere informatie

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Geactualiseerde verdeling 100 mln Verdeling nog te bestemmen revolverende

Nadere informatie

llll lllliiii III! INI 3782773

llll lllliiii III! INI 3782773 Strategic Board Delta Region llll lllliiii III! INI 3782773 Boschstraat 35 4811GB BREDA T 076-5200247 KVK 56676328 IBAN NL07RABO0178996939 info@deltaregion.eu www.deltareeion.eu Aan Provincie Noord-Brabant

Nadere informatie

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011 Valorisatie Technosprong Paul Althuis, 10-10-2011 Visie Op regionaal niveau heeft Technosprong over 2010-2016 bijgedragen aan de realisatie van een optimaal starterklimaat in een regio vol open innovatie

Nadere informatie

Mkb Innovatiestimulering Topsectoren (TKI mkb-versterking en Mkb innovatiestimulering Topsectoren) - Subsidieregeling sterktes in innovatie

Mkb Innovatiestimulering Topsectoren (TKI mkb-versterking en Mkb innovatiestimulering Topsectoren) - Subsidieregeling sterktes in innovatie Mkb Innovatiestimulering Topsectoren (TKI mkb-versterking en Mkb innovatiestimulering Topsectoren) - Subsidieregeling sterktes in innovatie Doel van het onderdeel Mkb Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)

Nadere informatie

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Ambitie programma Toegevoegde waarde/bijdrage aan BNP: 40 miljard euro op ZON niveau 8,5 miljard op het niveau van Zuid- Limburg Complete werkgelegenheid:

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Cluster Agro en Food Regio Zwolle

Cluster Agro en Food Regio Zwolle Cluster Agro en Food Regio Zwolle Dé proeftuin voor duurzame, innovatieve systemen en nieuwe verdienmodellen: een living lab voor Agro en Food Cluster Agro en Food Regio Zwolle Werk en innovatie Sterk

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie is de redding van de Nederlandse Economie 3D printing als voorbeeld van een nieuw industrieel paradigma Managing Director Industrial Innovation 2 Hier de RTL video over 3D-printen invoegen 3 De vraag Een

Nadere informatie

B-134 Green Deal Versnelling Innovatie MKB-bedrijven elektrische mobiliteit

B-134 Green Deal Versnelling Innovatie MKB-bedrijven elektrische mobiliteit B-134 Green Deal Versnelling Innovatie MKB-bedrijven elektrische mobiliteit Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van

Nadere informatie

SLIMME SPECIALISATIE IN VLAANDEREN. Frans Dieryck, voorzitter Raad Van Bestuur Jan Van Havenbergh, algemeen directeur 25-2-2013

SLIMME SPECIALISATIE IN VLAANDEREN. Frans Dieryck, voorzitter Raad Van Bestuur Jan Van Havenbergh, algemeen directeur 25-2-2013 SLIMME SPECIALISATIE IN VLAANDEREN Frans Dieryck, voorzitter Raad Van Bestuur Jan Van Havenbergh, algemeen directeur 25-2-2013 Het eco-systeem De scheikundige industrie is de grootste Vlaamse economische

Nadere informatie

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering Berry Roelofs Principal Consultant Utrecht, 17 december 2015 Goede uitgangssituatie, maar Nederland doet het goed 16 e economie van

Nadere informatie

OP Zuid. Programmaperiode 2014-2020

OP Zuid. Programmaperiode 2014-2020 OP Zuid Programmaperiode 2014-2020 1 Europees kader Europees Programma 2014-2020 Cohesiebeleid EFRO OP -zuid 2 Programmagebied 3 Vertrekpunten voor het nieuwe programma Houtskoolschets OP-Zuid Schatgraven

Nadere informatie

Groot Composiet II Houtkoolschets

Groot Composiet II Houtkoolschets II Groot Composiet II Houtkoolschets Europa investeert in uw toekomst uit het Europese fonds voor regionale ontwikkeling Europa investeert in uw toekomst uit het Europese fonds voor regionale ontwikkeling

Nadere informatie

Trends en ontwikkelingen

Trends en ontwikkelingen Ons wereldbeeld ???!!! Intussen in Trends en ontwikkelingen >9 mld mensen!!!!! Wat betekent dit? Kernvraag Hoe zorgen we voor een blijvend goed leefklimaat voor onze burgers? Wonen, werken, welzijn

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief HKU, Applied Games R&D programma Lector Jeroen van Mastrigt In opdracht

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Projectplan MKB Roadmaps 2.0

Projectplan MKB Roadmaps 2.0 Projectplan MKB Roadmaps 2.0 In 2013 is MKB Roadmaps voor het eerst opgestart, met als doelstelling om (aspirant) ondernemers te helpen om de zakelijke kant van hun innovatie te ontwikkelen. De eerste

Nadere informatie

Innovatieprogramma Life Sciences & Health Zuid-Nederland

Innovatieprogramma Life Sciences & Health Zuid-Nederland Innovatieprogramma Life Sciences & Health Zuid-Nederland Zuid-Nederland heeft binnen het topcluster Life Sciences & Health en in de cross-over van dit topcluster met de topclusters Chemie en Materialen

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

De juiste partners voor uw innovaties

De juiste partners voor uw innovaties De juiste partners voor uw innovaties Een project van: Ondernemer met innovatieplan Juiste partner(s) Kennis Financiering Ondernemers Overheid Onderzoekers Onderwijs Innovatief idee verdient partnerschap

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

MIT2015 beknopte toelichting. Voorbehoud: dit betreft beknopte toelichting MIT2015 officiële tekst in De Staatscourant is leidend

MIT2015 beknopte toelichting. Voorbehoud: dit betreft beknopte toelichting MIT2015 officiële tekst in De Staatscourant is leidend MIT2015 beknopte toelichting Voorbehoud: dit betreft beknopte toelichting MIT2015 officiële tekst in De Staatscourant is leidend 1 update dd 6 mei 2015 Afspraken MKB samenwerkingsagenda gezamenlijke instrumentenkoffer

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

AANVRAAGFORMULIER Subsidieregeling MKB innovatiestimulering topsectoren Zuid-Nederland

AANVRAAGFORMULIER Subsidieregeling MKB innovatiestimulering topsectoren Zuid-Nederland AANVRAAGFORMULIER Subsidieregeling MKB innovatiestimulering topsectoren Zuid-Nederland AANVRAAGFORMULIER: R&D samenwerkingsproject Aanvraagformulier voor subsidieaanvragen voor projecten gericht op het

Nadere informatie

Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015

Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015 Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015 2015 First come, first served Januari 2015 Subsidieregelingen TKI Wind op Zee 2015 onder voorbehoud de officiële regeling is leidend 2

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Zakendoen met België Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Overzicht 1. Kamer van Koophandel 2. KvK: afdeling Internationale Zaken 3. België: kansen en ontwikkelingen

Nadere informatie

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013 Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT RvT maart 2013 Het topsectorenbeleid Overheid, Rijksdient voor ondernemend Nederland Tenders voor Demo, pilot en Early adapter projecten Topcluster voor

Nadere informatie

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek KvK Ondernemerspanel onderzoek Smart Industry Algemene gegevens: Start- en einddatum onderzoek: 02-07-2014 tot 22-07-2014 Aantal deelnemende ondernemers: 484 (doelgroep mkb-topsectoren) In dit document

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Fleetclub van 100. Welkom

Fleetclub van 100. Welkom Fleetclub van 100 Welkom Fleetclub van 100 Welkom Michel Dudok Manager Fleetsales & Leasing Doel van deze workshop Na afloop van de workshop bent u op de hoogte van De achtergronden, techniek en actuele

Nadere informatie

Kansen voor topsector HTSM:

Kansen voor topsector HTSM: Kansen voor topsector HTSM: Nederlands-Aziatische samenwerking in high-tech clusters Sound analysis, inspiring ideas Nederlands-Aziatische samenwerking biedt kansen voor topsector HTSM Het Nederlandse

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Toekomst Europese programma s. Ivka Orbon Commissie Europa 13 oktober 2006

Toekomst Europese programma s. Ivka Orbon Commissie Europa 13 oktober 2006 Toekomst Europese programma s Ivka Orbon Commissie Europa 13 oktober 2006 Inhoud - Operationeel Programma Zuid (doelstelling 2, EFRO) - Stand van zaken andere Europese programma s: - Doelstelling 3, grensoverschrijdende

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica België Inleiding Aanleiding De industrie wordt wereldwijd steeds hoogwaardiger en heeft alsmaar meer behoefte aan ondernemingen die uitblinken in een hightech

Nadere informatie

Fryslân Fernijt. Een nieuw Fries programma voor innovatie

Fryslân Fernijt. Een nieuw Fries programma voor innovatie Een nieuw Fries programma voor innovatie Om innovatie in Fryslân een impuls te geven hebben de en de Europese Commissie het Regionaal Innovatie Programma Fryslân (RIPF) opgezet. Dit programma wil de in

Nadere informatie

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Inhoud: A. Energie B. Water C. Sensortechnologie D. Agribusiness E. Life Science A. Energie Onder energie wordt verstaan: handel en distributie van aardgas, brandstoffen,

Nadere informatie

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020 Gerard Blom & Patrick Essers Contents Koepelvisie Strategic Board Delta Region Strategische Innovatie Agenda Innovatiethema

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria Jeff Gielen, 28 oktober 2014 www.biofacilities.nl Inhoud 1. Kadans Biofacilities 2. Expertise en support + services 3. Lessons

Nadere informatie

Innovatie op wereldschaal begint in de regio

Innovatie op wereldschaal begint in de regio Innovatie op wereldschaal begint in de regio Gouda, 4 juni 2015 Erwin Riedstra, PNO Consultants Opbouw presentatie 1. Introductie 2. Regionale innovatie 4. Uw innovatiewensen? 3. EFRO Introductie Erwin

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

MIT-regeling. MKB Innovatiestimulering Topsectoren. 22 maart 2013. Rolinde Oosterheert

MIT-regeling. MKB Innovatiestimulering Topsectoren. 22 maart 2013. Rolinde Oosterheert MIT-regeling MKB Innovatiestimulering Topsectoren 22 maart 2013 Rolinde Oosterheert Feiten en getallen Subsidie aangekondigd april 2012: meerjarige regeling! Budget 2013: 22 M! Per topsector 2,0 M Uitzonderingen:

Nadere informatie