Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer. Rapport MS Meetstrategie 2000+

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer. Rapport MS2000+.97.09. Meetstrategie 2000+"

Transcriptie

1 Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer Rapport MS Meetstrategie 2000+

2 Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer Een advies over de technische haalbaarheid Rapport MS Prof. A.W. Heemink datum versie 1.0 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Meetstrategie in samenwerking met SIMONA

3 Colofon Uitgave : Programmabureau Meetstrategie Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Kust en Zee/RIKZ Postbus EX Den Haag Telefoon: Telefax: Omslag : Gerard Bik, BNO Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 3

4 Inhoudsopgave Voorwoord 5 1. Inleiding Achtergrond Uitgangspunten Leeswijzer 7 2. Data model integratie Basis principes Technieken Inleiding De adjoint methode Kalman filtering Voor- en nadelen Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer Inleiding Een implementatie op basis van de adjoint methode Een implementatie op basis van Kalman filtering Risico's Naar een operationeel zoutmonitoringssysteem 16 Referentie 18 Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 4

5 Voorwoord Zoutbeheersing is een belangrijke taak voor Directie IJsselmeergebied van Rijkswaterstaat. Was dit na de afsluiting van de Zuiderzee met name gericht op het monitoren van het proces van zout naar zoet water, in de jaren zeventig en tachtig was de aandacht vooral gericht op de effecten van de lozingen door de kalimijnen in Noord-Frankrijk. Ook in de jaren negentig heeft het zoutgehalte van het IJsselmeer in de (politieke) belangstelling gestaan. Een wijziging in het bemalingsregime in de Flevopolders, met een verhoging van de zoutbelasting in het IJsselmeer tot gevolg, stuitte op bezwaren vanuit de drinkwatervoorziening. Het monitoren van zout heeft ook zo zijn ontwikkeling gehad. Eerst waren daar de bekende zouttochten. In een week tijd werd het IJsselmeergebied zigzaggend bemonsterd. Vanuit kostenoverwegingen is men daarna overgegaan op een meetprogramma, waarbij op een groot aantal plaatsen aan de oever van het meergebied handmatig monsters werden genomen. Door de technologische mogelijkheden staat nu het automatiseren van het meetnet op de rol. Een gevolg van deze ontwikkeling lijkt dat de informatiedichtheid is afgenomen. Op basis van de zouttochten werd vroeger een zogenaamde ruimtelijk isohaline plaat gemaakt. Door over te gaan op puntmetingen (aan de randen van het gebied) is het maken van deze ruimtelijk beelden schijnbaar verloren gegaan. Wellicht is deze informatievorm ook niet meer gewenst. Technologisch is hier echter geen beperking voor. Met de komst van krachtige computers en steeds beter wordende simulatie modellen kan het ruimtelijk isohaline beeld gereconstrueerd worden. Het gebruik van modellen is bij de natte waterstaat dagelijkse praktijk geworden. Ook het gebruik ervan in monitoringkaders kent enkele belangrijke toepassingen op het gebied van veiligheid en scheepvaartbegeleiding. Technologische ontwikkelingen rond het thema dataassimilatie, het integreren van meetgegevens met modellen, geven mogelijkheden tot verdere innovatie in de meetsector en in het bijzonder ten aanzien van zoutbeheersing. Hiervoor is nodig de beschikbaarheid van (reken)modellen die gebruiksklaar zijn (operationeel) en zich bewezen hebben (proven technology). Innovatie van de meetsector is de missie van het programma Meetstrategie Het operationaliseren van (reken)modellen is het doel van het SIMONA-project. Aan prof. A.W. Heemink van de Technische Universiteit te Delft, deskundige op het gebied van data-assimilatie en met ruime ervaring in de RWS-praktijk, is een technisch advies gevraagd over mogelijkheden en risico s van data-assimilatie voor het zoutbeheer in het IJsselmeergebied, uitgaande van proven technology. In dit rapport vindt u zijn antwoord. Hoewel het advies zich richt op de situatie bij Directie IJsselmeergebied, denken wij dat het gebruik van data- Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 5

6 assimilatietechnieken voor waterkwaliteitsbeheer voor meerdere beheersdirecties interessant kan zijn. P.A. Blokland J. v.d. Linden Programmabureau Meetstrategie Projectgroep SIMONA Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 6

7 1. Inleiding 1.1. Achtergrond Bij Directie IJsselmeergebied van de Rijkswaterstaat wordt op het ogenblik een meetnetinfrastructuur opgebouwd ten behoeve van het monitoren van de zoutconcentratie in het IJsselmeer. Metingen alleen geven echter geen compleet ruimtelijk en temporeel beeld van de zoutconcentratie. Bovendien is het niet goed mogelijk om uitsluitend op basis van de meetgegevens nauwkeurige voorspellingen te berekenen. Daarom zal in dit advies worden besproken in hoeverre het mogelijk is modellen in te zetten bij het monitoren en voorspellen van de zoutconcentratie in het IJsselmeer. Modellen leveren immers informatie over de concentratie die voldoet aan elementaire natuurwetten als de wet van behoud van massa. Modelinformatie is daarmee ruimtelijk en temporeel consistent en complementair aan de beschikbare meetinformatie. Daarnaast is het mogelijk om met een model het proces op on-line basis te voorspellen Uitgangspunten Voor het zinvol integreren van data en modellen, ook wel data assimilatie genoemd, is het van belang dat er goede modellen beschikbaar zien die ook daadwerkelijk in staat zijn het ruimtelijke beeld van de zoutconcentratie te reconstrueren. Een uitgangspunt van dit advies is dan ook dat het bestaande WAQUA zoutmodel voor het IJsselmeergebied hieraan voldoet en inzetbaar is (Oosterberg, 1993). Daarnaast wordt er bij dit advies van uit gegaan dat er gebruik zal worden gemaakt van de bestaande RWS programmatuur en dat eventuele aanpassingen van de programmatuur in het SIMONA systeem van RWS zullen worden geimplementeerd. Ten slotte worden er in dit advies alleen technieken in beschouwing genomen die hun waarde inmiddels hebben bewezen (proven technology) Leeswijzer In dit advies wordt eerst in sectie 2 een kort overzicht gegeven over de basis principes van data model integratie en over de verschillende technieken voor het integreren van data en modelresultaten. Vervolgens worden er in sectie 3 twee mogelijke implementaties van een monitoringssysteem op basis van data model integratie besproken. Hierbij worden voor- en nadelen en de risico's geinventariseerd. Ten slotte wordt in sectie 4 een route voorgesteld om te komen tot een operationeel monitoringssysteem ten behoeve van de zoutconcentratie in het IJsselmeer. Als in dit advies over een model wordt gesproken dan is dit een gebiedsmodel: Een modelconcept waarvan algemeen bruikbare software beschikbaar is (in dit geval een transport Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 7

8 model) en dat is toegepast op een bepaald gebied (het IJsselmeer). Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 8

9 2. Data model integratie 2.1. Basis principes Bij het toepassen van data model integratie wordt een afweging gemaakt tussen twee soorten informatie die van een proces beschikbaar zijn: Modelinformatie en meetinformatie. Metingen worden gebruikt om modelfouten te corrigeren. De modelinformatie wordt gebruikt om de metingen aan te vullen en te corrigeren. Ook metingen zijn immers nooit perfect. Het incorporeren van metingen in een numeriek model is verre van eenvoudig. Dit moet zeer zorgvuldig gebeuren anders raakt het model na een paar correcties volledig van slag en soms zelfs instabiel. De modelresultaten zijn dan nog veel slechter dan ze zonder correcties zouden zijn geweest. Goede data model integratie technieken kenmerken zich door een twee staps procedure: Stap 1: Specifikatie van de zwakke punten in het model door model deskundigen. Dit kunnen onzekere parameters als de diffusiecoëfficient zijn, of bijvoorbeeld de randvoorwaarden of onbekende emissies. Stap 2: Verbetering van deze zwakke plekken in het model gebruik makend van de beschikbare meetgegevens. Dit wordt automatisch door de computer uitgevoerd. Voordeel van deze aanpak is de metingen alleen worden gebruikt om de zwakke plekken in het model aan te passen. Het goede in het model blijft behouden en kan niet door de metingen worden beinvloed. Op deze wijze kunnen ook instabiliteiten in het model worden voorkomen Technieken Inleiding Er zijn ruwweg twee klassen van technieken om data assimilatieproblemen aan te pakken: De adjoint methode en Kalman filtering. De eerste aanpak wordt vooral veel gebruikt voor het calibreren van een model. Filtering technieken zijn met name geschikt voor on-line monitorings- en voorspelsystemen De adjoint methode Bij het toepassen van de adjoint methode worden eerst de te schatten modelparameters gekozen. Dit is stap 1 uit sectie 2.1. Er kunnen veel onbekende parameters zijn omdat sommige fysische parameters ruimteafhankelijk zijn en daardoor in ieder roosterpunt een andere waarde kunnen hebben. Het totaal aantal parameters dat zinvol geschat kan worden hangt af van de beschikbare meetgegevens. In stap 2 worden deze parameters automatisch zo ingesteld dat de modelresultaten Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 9

10 optimaal overeenkomen met de beschikbare meetgegevens. Hierbij moet dan wel worden gedefinieerd wat optimaal is. Dit geschiedt via de introductie van een criterium als maat voor het verschil tussen de metingen en de modelberekening bij een bepaalde keuze van parameters. De parameterwaarden zijn optimaal als het criterium minimaal is. Bij het oplossen van dit minimalisatie proces worden de parameterwaarden nu stap voor stap verbeterd. Bij iedere stap wordt het model gesimuleerd voor een bepaalde instelling van de parameters, wordt het criterium geevalueerd en worden de parameters verder verbeterd. Bij enkele tientallen parameters is dit een zeer rekenintensief proces waar vele honderden modelsimulaties voor nodig zijn. Het rekenproces kan echter aanzienlijk versneld worden door het gebruik van het zogenaamde adjoint model. Dit is een model dat uit het gebruikte simulatie model kan worden afgeleid. Met behulp van dit adjoint model is het aantal benodigde modelsimulaties ook bij honderden onbekende parameters nog beperkt tot In figuur 1 is het gebruik van de adjoint methode schematisch weergegeven. Metingen Adjoint model Modelparameters Gebiedsbeschr ijving. Figuur 1: de adjoint methode Rekenmodel Modelresultaten Kalman filtering Bij het toepassen van Kalman filtering worden de zwakke plekken van het simulatiemodel en de meetfouten beide op statistische wijze beschreven. Dit is weer stap 1 uit sectie 2.1. Bij stap 2 van het data assimilatie proces wordt na ieder meting ook op statistische wijze een afweging gemaakt tussen de modelinformatie en de meetinformatie en wordt het modelresultaat vervolgens bijgesteld. Hierbij blijven de fysische wetmatigheden behouden. Het simulatiemodel wordt bij Kalman filtering maar een keer doorgerekend, terwijl bij iedere meting die beschikbaar is het modelresultaat optimaal wordt gecorrigeerd. In figuur 2 is het gebruik van Kalman filtering schematisch weergegeven. Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 10

11 Metingen Kalman filter Filterresultaat Modelpar ameter s Gebiedsbeschrijving. Figuur 2: Kalman filtering Rekenmodel Modelresultaten Voor- en nadelen Beide data assimilatie technieken zijn zeer rekenintensief. Bij de adjoint methode zijn een groot aantal modelsimulaties nodig, bij Kalman filtering zijn er veel berekeningen nodig om een aangepast modelresultaat uit te rekenen. Dit stelt, afhankelijk van de grootte van het gebruikte simulatie model, zekere eisen aan de benodigde hardware. Een zeer belangrijk verschil tussen de twee aanpakken is dat de adjoint methode modelafhankelijk is en Kalman filtering niet. Dat betekent dat er voor ieder nieuw model concept, zoals een bepaald transport model, een nieuw adjoint model moet worden geimplementeerd. Dit is een zeer arbeidsintensief proces. Bovendien neemt de complexiteit van de software sterk toe zodat het beheer en onderhoud van het systeem nadelig beinvloed wordt. Ten slotte heeft deze modelafhankelijkheid tot gevolg dat als het model concept verandert, ook het adjoint model moet worden aangepast. Dit geldt niet als bijvoorbeeld alleen de geometrie of de randvoorwaarden veranderen, maar kan echter wel een belangrijke rol spelen als er een andere numerieke implementatie van het 2D transport model gebruikt gaat worden, of als er in de toekomst een 3D zoutmodel van het IJsselmeer beschikbaar komt. Kalman filtering is modelonafhankelijk zodat bestaande programmatuur ingezet kan worden. Deze programmatuur hoeft alleen maar gekoppeld te worden aan het nieuwe model. Hoewel beide methoden hetzelfde beogen, en voor sommige relatief eenvoudige problemen ook precies hetzelfde resultaat produceren, heeft de ervaring tot dusver geleerd dat Kalman filtering vooral geschikt is voor on-line toepassingen waarbij ruimtelijke patronen routinematig en automatisch moeten worden gereconstrueerd en voorspeld. De adjoint methode is juist erg geschikt voor off-line modelcalibratie problemen waarbij een aantal lange tijdreeksen worden gebruikt om het model gedetailleerd af te regelen. Dit zijn toepassingen die slechts incidenteel hoeven worden uitgevooerd. De adjoint methode kan ook worden ingezet voor on-line data assimilatieproblemen. In het waterbeheer zijn hier echter tot dusver weinig toepassingen van gerealiseerd. Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 11

12 3. Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 3.1. Inleiding Er is inmiddels bij RIKZ veel ervaring met data assimilatie toepassingen op hydrodynamische modellen. Kalman filtering wordt o.a. gebruikt bij het berekenen van on-line stormvloedvoorspellingen. De adjoint methode is inmiddels een veelgebruikt tool om hydrodynamische modellen gedetailleerd af te regelen. Deze ervaring is van groot belang voor het toepassen van deze technieken t.b.v. het monitoren en voorspellen van de zoutconcentratie in het IJsselmeer. Er zijn nog erg weinig toepassingen van data assimilatie bij het transport van opgeloste stoffen in water. Wel is er onlangs een Kalman filter ontwikkeld voor het monitoren van methaan concentraties in de lucht. Behalve het reconstrueren van het ruimtelijke en temporele patroon van de methaan concentratie bleek het filter ook in staat om emissies te schatten uitgaande van de concentratie metingen. Het filter is inmiddels bij het RIVM in gebruik Een implementatie op basis van de adjoint methode. De kern van de ontwikkeling van adjoint methode ten behoeve van het schatten van zoutconcentraties is de implementatie van het adjoint zouttransport model. Dit is zoals reeds eerder vermeld zeer arbeidsintensief. Hoewel de recent op de markt verschenen adjoint compilers wellicht het werk iets kunnen vereenvoudigen, moet hier inclusief het testwerk op 1.0 mensjaar werk worden gerekend. Vervolgens dient er op basis van concrete toepassingen ervaring te worden opgebouwd welke parameters er geschat moeten worden en wat de voor deze toepassingen beste programmatuurinstelling is. Dit is ongeveer 0.5 mensjaar werk. Na afloop van deze werkzaamheden is er een calibratietool dat voor een groot aantal waterkwaliteitsproblemen toepasbaar is en ook inzetbaar is voor on-line toepassingen. Voor een calibratietool is een krachtige computer noodzakelijk, zowel wat betreft de rekensnelheid (er zijn in het totaal modelsimulaties nodig) als wat betreft de beschikbare schijfruimte (de hele modelsimulatie moet bewaard kunnen worden). Echter doordat het beschikbare zoutmodel van het IJsselmeer een relatief klein model is, zal een modern workstation ruim voldoende zijn voor vrijwel alle calibratietoepassingen. Dit wordt nog versterkt door het feit dat er hier sprake is van off-line toepassingen waarbij de doorlooptijden van de toepassingen in de regel minder van belang zijn dan bij on-line toepassingen. Bij on-line toepassingen van de adjoint methode zijn de eisen wat minder zwaar doordat de simulatieperiode vaak korter Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 12

13 gekozen kan worden dan bij een off-line calibratietoepassing. Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 13

14 3.3. Een implementatie op basis van Kalman filtering Bij het ontwikkelen van een Kalman filter voor het schatten van de zoutconcentratie in het IJsselmeer kan de bestaande programmatuur voor het filteren van hydrodynamische modellen worden gebruikt. Deze is geimplementeerd in het SIMONA systeem. Wel dient deze programmatuur gekoppeld te worden met het transportmodel. Inclusief testwerk zal dit ongeveer 0.3 mensjaar werk zijn. Analoog aan de adjoint methode zal er vervolgens aan de hand van concrete toepassingen ervaring moeten worden opgebouwd met de methode. Dit is ongeveer 0.5 jaar werk. Voor Kalmanfilter toepassingen is ook een krachtige computer nodig. Dit geldt zowel voor de rekensnelheid (het model wordt met Kalman filter ongeveer maal trager) als voor het intern geheugen (20-40 tijdstappen met modelresultaten moeten in het geheugen kunnen worden opgeslagen). Ook in dit geval geldt echter dat het IJsselmeer model relatief klein is zodat de meeste workstations tegenwoordig krachtig genoeg zullen zijn voor dergelijk toepassingen Risico's Een belangrijke aanname bij de bovenbeschreven data assimilatie toepassingen is dat de model fouten vooral veroorzaakt worden door het transportmodel zelf en niet door het hydrodynamische model dat de watersnelheden berekent. Door deze aanname kan het zouttransport model ontkoppeld worden van het hydrodynamische model bij het assimileren van de meetgegevens. Het resulterende assimilatie probleem is dan relatief eenvoudig (proven technology). Als echter de fouten in het transportmodel vooral het gevolg zijn van fouten in de watersnelheden zoals berekend door het hydrodynamische model (bijvoorbeeld door een foutieve meteorologische invoer), dan zal de voorgestelde aanpak minder goed werken. In dit geval dient voor het assimilatie probleem het hydrodynamische model en het transport model als een totaal model te worden beschouwd en worden concentratie metingen vooral gebruikt om de zwakke plekken in het hydrodynamische model te verbeteren. Deze aanpak is zeker realiseerbaar, maar niet eenvoudig (geen proven technology) en valt buiten het kader van dit advies. Door het niet lineaire karakter van dit data assimilatie probleem lijkt de adjoint methode in dit geval de meest geschikte aanpak. Een risico dat alleen bij Kalman filtering optreedt, is dat het niet op voorhand kan worden uitgesloten dat er negatieve concentraties bij het reconstrueren van de zoutpatronen ontstaan. Dit risico is verwaarloosbaar als er een voldoende grote achtergrondconcentratie aanwezig is. De modelresultaten zoals beschreven in het rapport van Oosterberg (1993) geven geen reden tot ongerustheid. Eventueel kan ook een logaritmische transformatie hier uitkomst bieden. Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 14

15 Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 15

16 4. Naar een operationeel zoutmonitoringssysteem Voor het ontwikkelen van een on-line monitorings- en voorspelsysteem zijn een goed gecalibreerd model en een online data assimilatie techniek beide noodzakelijk. Gezien het feit dat er een gevalideerd zoutmodel van het IJsselmeer beschikbaar is, zal de nadruk in eerste instantie liggen op het ontwikkelen van een on-line data assimilatie techniek. Kalman filtering ligt hierbij voor de hand, met name door de eenvoud van de implementatie en de modelonafhankelijkheid. Daarom wordt er voorgesteld om te starten met de uitvoering van: Fase 1: Ontwikkeling Kalman filter voor het zoutmodel IJsselmeer. Doel: Het inzicht krijgen in de impact van het gebruik van een model bij het monitoren en voorspellen van de zoutconcentratie in het IJsselmeer, het inzicht krijgen in het optreden van eventuele problemen bij de aanpak (zie de eerder genoemde risico's), en de ontwikkeling van de benodigde software. Inzet: Inclusief rapportage ongeveer 1.0 mensjaar. Als fase 1 positief wordt afgesloten kan, eventueel voorafgegaan door een voorstudie, gestart worden met: Fase 2a: Operationalisering Kalman filter. Doel: De implementatie van een volledig automatisch monitoringssysteem. Inzet: mensjaar. Het operationaliseren is een proces waar vele mensen bij betrokken zijn. Het omvat de ontwikkeling van een automatisch productie lijn die de data routinematig aan het model systeem doorgeeft en de resultaten van het model visualiseert, het omvat de ontwikkeling van een data controle programma en het omvat het opbouwen van ervaring van de operateurs van het zoutinformatiesysteem met deze nieuwe methodiek. Van groot belang hierbij is de terugkoppeling van deze ervaring naar de ontwikkelaar van het systeem zodat dit eventueel aangepast en verbeterd kan worden. De operateurs van het informatiesysteem hoeven zelf geen deskundigheid te bezitten op het gebied van data model integratie. Wel is enige ervaring met het interpreteren van modelresultaten gewenst. In de eventuele voorstudie kan de operationaliseringsfase eerst in kaart worden gebracht om een nauwkeuriger inschatting van de benodigde inzet te kunnen maken. Het monitoringssysteem zal beter funktioneren als het gebruikte model nauwkeuriger is. Dat betekent dat het zinvol is om naast fase 2a een fase 2b uit te voeren: Fase 2b: Ontwikkeling calibratietool voor zoutmodellen Doel: De ontwikkeling van de benodigde software voor modelcalibratieproblemen bij zouttransport modellen (software ontwikkeling adjoint model), het opdoen van ervaring met dit Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 16

17 nieuwe tool, en het verkrijgen van een nauwkeuriger zoutmodel van het IJsselmeer. Inzet: Ongeveer 1.5 mensjaar. Als fase 2b voltooid is, is het mogelijk geworden om een onderzoek te starten naar een, waarschijnlijk nauwkeuriger, monitoringssysteem op basis van een geintegreerd hydrodynamisch en transport model gebruik makend van de adjoint methode. De belangrijkste ingredienten van een dergelijk systeem, het adjoint model van het hydrodynamische model (is al in gebruik) en het adjoint model van het transport model (ontwikkeld in het kader van fase 2b), zijn dan beschikbaar. Zoals reeds eerder opgemerkt is de ontwikkeling van een dergelijk systeem echter geen proven technology en valt derhalve buiten het kader van dit advies. Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 17

18 Referentie Zoutmodellering IJsselmeer met behulp van WAQUA, W. Oosterberg, RWS, Directie Flevoland, LIO (intern rapport). Data model integratie ten behoeve van het zoutbeheer 18

Integratie van metingen en modellen voor de waterstandsmonitoring in Zeeland

Integratie van metingen en modellen voor de waterstandsmonitoring in Zeeland Integratie van metingen en modellen voor de waterstandsmonitoring in Zeeland Integratie van metingen en modellen voor de waterstandsmonitoring in Zeeland Het frequenter draaien van RWsOS Noordzee Julius

Nadere informatie

Beheer en onderhoud van het data-acquisitiesysteem van de milieumeetcontainer

Beheer en onderhoud van het data-acquisitiesysteem van de milieumeetcontainer Ministene wan Verkeer en Waterstaat Beheer en onderhoud van het data-acquisitiesysteem van de milieumeetcontainer nr. 723.00.E010 Serie en ISSN nr. 1383-6749. Goede Meet Praktijk (GMP) is een samenwerkingsverband

Nadere informatie

Importeren van grids uit de WADI database

Importeren van grids uit de WADI database Importeren van grids uit de WADI database Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Kust en Zee/RIKZ S O F T W A R E S O L U T I O N S Versies: Versie

Nadere informatie

1. Inleiding. Rapportage Luchtkwaliteit 2012, gemeente Doetinchem 4

1. Inleiding. Rapportage Luchtkwaliteit 2012, gemeente Doetinchem 4 Rapport Luchtkwaliteit 2012 Doetinchem Oktober 2013 INHOUD 1. Inleiding... 4 2. Algemeen... 5 2.1 Wet luchtkwaliteit... 5 2.2 Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit... 5 2.3 Bronnen van luchtverontreiniging...

Nadere informatie

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit.

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling/RIZA Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit

Nadere informatie

Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit Rapportage 2011. Samenvatting Amsterdam

Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit Rapportage 2011. Samenvatting Amsterdam Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit Rapportage 2011 Samenvatting Amsterdam 2 3 Stand van zaken luchtkwaliteit 2011 Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) In 2015 moet Nederland

Nadere informatie

Modellen luchtkwaliteit en Monitoring NSL. Ruben Beijk Joost Wesseling

Modellen luchtkwaliteit en Monitoring NSL. Ruben Beijk Joost Wesseling Modellen luchtkwaliteit en Monitoring NSL Ruben Beijk Joost Wesseling 1 Modellen luchtkwaliteit / Monitoring NSL 22 maart 2011 Inhoud 1. Modellen 2. Test/Validatie 3. Monitoring van het NSL 4. Kwaliteit

Nadere informatie

Literatuuronderzoek ten behoeve van de technische documentatie van het Kalman filter. Technisch Rapport PR549

Literatuuronderzoek ten behoeve van de technische documentatie van het Kalman filter. Technisch Rapport PR549 Postbus 2120 8203 AC LELYSTAD tel. 0320-294 242 fax. 0320-253 901 www.hkv.nl Postbus 260 2600 AG DELFT tel. 015-285 0125 fax. 015-285 0126 www.vortech.nl Literatuuronderzoek ten behoeve van de technische

Nadere informatie

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand?

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? De annual air quality kaarten tonen het resultaat van een koppeling van twee gegevensbronnen: de interpolatie van luchtkwaliteitsmetingen (RIO-interpolatiemodel)

Nadere informatie

Simona gebruikersmiddag. Huib Tanis (Awista)

Simona gebruikersmiddag. Huib Tanis (Awista) Simona gebruikersmiddag Huib Tanis (Awista) Simona2014 major release Performance op Rijkswaterstaat rekencomputers Simona2014 release Upgrade compiler verschillen door afronding wijziging in uitvoer (bijv.

Nadere informatie

De digitale windtunnel

De digitale windtunnel De digitale windtunnel CFD modellen. Erik den Tonkelaar(DGMR), Hannes Sanders(ARCADIS) De digitale windtunnel In deze presentatie: CFD in het algemeen Onderzoek WinMiskan in kader van COB Voor- en nadelen

Nadere informatie

Conclusies. Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes. KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi.

Conclusies. Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes. KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi. Lotos-Euros v1.7: validatierapport voor 10 en bias-correctie Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi.nl Conclusies Bias-correctie:

Nadere informatie

VORtech Computing. Experts in Technisch Rekenwerk MEMO. Verwerking van diagonale overlaten in WAQUA. BvtH/M08.079. Onderwerp. Documentinformatie

VORtech Computing. Experts in Technisch Rekenwerk MEMO. Verwerking van diagonale overlaten in WAQUA. BvtH/M08.079. Onderwerp. Documentinformatie Experts in Technisch Rekenwerk Postbus 260 2600 AG DELFT MEMO Datum Auteur(s) Onderwerp BvtH/M08.079 24-nov-2008 Bas van 't Hof Verwerking van diagonale overlaten in WAQUA tel. 015-285 0125 fax. 015-285

Nadere informatie

Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Directoraat-Ceneraal Rijkswaterstaat. Directie Oost-Nederland. Bibliotheek. Nr.

Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Directoraat-Ceneraal Rijkswaterstaat. Directie Oost-Nederland. Bibliotheek. Nr. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Ceneraal Rijkswaterstaat Directie Oost-Nederland Bibliotheek Nr.WE1410-131/VII ON PI : ig NOTA betr. Aannames m.b.t. de ontwikkeling van de verkeersveiligheid

Nadere informatie

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa Samenvatting Het netvlies van het oog is niet gevoelig voor deze straling: het oog dat vlak voor het

Nadere informatie

Westerschelde 2001. jklmnopq. Toelichting bij de Geomorfologische kartering van de. Op basis van false colour-luchtfoto s 1:10.000 ... P.M.

Westerschelde 2001. jklmnopq. Toelichting bij de Geomorfologische kartering van de. Op basis van false colour-luchtfoto s 1:10.000 ... P.M. Ministerie van Verkeer en Waterstaat jklmnopq Meetkundige Dienst... Toelichting bij de Geomorfologische kartering van de Westerschelde 2001 Op basis van false colour-luchtfoto s 1:10.000 P.M. Loomans januari

Nadere informatie

Opdracht 3: Baanintegratie: Planeet in een dubbelstersysteem

Opdracht 3: Baanintegratie: Planeet in een dubbelstersysteem PLANETENSTELSELS - WERKCOLLEGE 3 EN 4 Opdracht 3: Baanintegratie: Planeet in een dubbelstersysteem In de vorige werkcolleges heb je je pythonkennis opgefrist. Je hebt een aantal fysische constanten ingelezen,

Nadere informatie

Real-time verkeersmodellen Overzicht, structuur en voorbeelden

Real-time verkeersmodellen Overzicht, structuur en voorbeelden Real-time verkeersmodellen Overzicht, structuur en voorbeelden Dr. Hans van Lint, Transport & Planning, Civiele Techniek 3/24/09 Delft University of Technology Challenge the future Overzicht Real-time

Nadere informatie

TEN effecten in Den Haag, Duurzaam Dynamisch Verkeersmanagement door integrale afweging van Traffic, Emissie en Noise (TEN) bij inzet van scenario s

TEN effecten in Den Haag, Duurzaam Dynamisch Verkeersmanagement door integrale afweging van Traffic, Emissie en Noise (TEN) bij inzet van scenario s TEN effecten in Den Haag, Duurzaam Dynamisch Verkeersmanagement door integrale afweging van Traffic, Emissie en Noise (TEN) bij inzet van scenario s Tanja Vonk (TNO) Arjen Reijneveld (Gemeente Den Haag)

Nadere informatie

rijkswaterstaat riza rijksinstituut voor integraal zoetwaterbeheer en afvalwaterbehandeling tel. 03200-70411, fax. 03200-49218 doorkiesnummer

rijkswaterstaat riza rijksinstituut voor integraal zoetwaterbeheer en afvalwaterbehandeling tel. 03200-70411, fax. 03200-49218 doorkiesnummer ministerie van verkeer en waterstaat rijkswaterstaat riza rijksinstituut voor integraal zoetwaterbeheer en afvalwaterbehandeling tel. 03200-70411, fax. 03200-49218 doorkiesnummer DAGBER6 Installatieplan

Nadere informatie

COSTA. OpenDA/COSTA voor operationele modellen en kalibratie rivier toepassingen. Nils van Velzen. Simona gebruikersdag Oktober 2009. www.costapse.

COSTA. OpenDA/COSTA voor operationele modellen en kalibratie rivier toepassingen. Nils van Velzen. Simona gebruikersdag Oktober 2009. www.costapse. www.costapse.org OpenDA/COSTA voor operationele modellen en kalibratie rivier toepassingen Nils van Velzen Simona gebruikersdag Oktober 2009 www.costapse.org Overzicht Data assimilatie en model kalibratie

Nadere informatie

Bepalen van de luchtkwaliteit

Bepalen van de luchtkwaliteit Bepalen van de luchtkwaliteit Luchtkwaliteit in het kort De kwaliteit van de lucht waarin we leven is van invloed op de volksgezondheid. Zo kan een slechte luchtkwaliteit leiden tot onder andere luchtwegklachten

Nadere informatie

Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus

Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus Dat economie in essentie geen experimentele wetenschap is maakt de econometrie tot een onmisbaar

Nadere informatie

Emissiescan Logistiek voor (potentiële) Lean & Green Awardwinnaars. Beschrijving & case

Emissiescan Logistiek voor (potentiële) Lean & Green Awardwinnaars. Beschrijving & case voor (potentiële) Lean & Green Awardwinnaars Beschrijving & case Inhoud Inhoud beschrijving Emissiescan Logistiek Kern van de tool Aanpak Mensen & middelen Resultaat Toepassing Aanvullende informatie 2

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

ZZWB-M-760017- PROBLEMEN WATERKWALITEITS- ONDERZOEK. \ J

ZZWB-M-760017- PROBLEMEN WATERKWALITEITS- ONDERZOEK. \ J > ZZWB-M-760017- PROBLEMEN WATERKWALITEITS- ONDERZOEK. \ J DIRECTIE ZUIDERZEEWERKEN. directie IJsselmeergebied bibliotheek postbus 600 Problemen waterkwaliteitsonderzoek. Binnen afzienbare tijd zal het

Nadere informatie

'Risico's it-investeringen doorgaans hoog'

'Risico's it-investeringen doorgaans hoog' Computable Computable In bedrijf: 07/05/04 - 'Risico's it-investeringen doorgaans hoog' It-portfoliobeheer: inzicht als eerste stap naar controle 'Risico's it-investeringen doorgaans hoog' Chris Verhoef,

Nadere informatie

Aanvullende informatie over luchtkwaliteit en metingen

Aanvullende informatie over luchtkwaliteit en metingen Aanvullende informatie over luchtkwaliteit en metingen Wat doen gemeenten en GGD Amsterdam op het gebied van luchtkwaliteit? De GGD Amsterdam informeert en adviseert de inwoners en het bestuur van Amsterdam

Nadere informatie

Simacan Connect verwerkt en harmoniseert verschillende databronnen, zodat deze te gebruiken zijn met eigen databronnen.

Simacan Connect verwerkt en harmoniseert verschillende databronnen, zodat deze te gebruiken zijn met eigen databronnen. Integratie van verkeersinformatie in logistieke processen Simacan, onderdeel van de OVSoftware Groep (www.ovsoftware.nl), richt zich op het verwerken, beschikbaar maken en inzichtelijk maken van grote

Nadere informatie

Doorrekenen H2 scenario

Doorrekenen H2 scenario Doorrekenen H2 scenario Significant B.V. 28 oktober 2010 Paul van Hooff Scenarioberekeningen Om de gevolgen van veranderingen in de samenstelling van de busvloot in de Stadsregio Arnhem Nijmegen te kunnen

Nadere informatie

WaterWijzer Landbouw: wat is het en wat kun je ermee?

WaterWijzer Landbouw: wat is het en wat kun je ermee? WaterWijzer Landbouw: wat is het en wat kun je ermee? Mirjam Hack namens consortium 26 juni 2014 www.waterwijzer.nl WaterWijzer Landbouw: wat is het en wat kun je ermee? Wat is het? Waarom actualisatie

Nadere informatie

De link tussen onderzoek en praktijk op het gebied van gebouwsimulatie

De link tussen onderzoek en praktijk op het gebied van gebouwsimulatie De link tussen onderzoek en praktijk op het gebied van gebouwsimulatie Piet Standaert Physibel Samenvatting Als ontwikkelaar van bouwfysische software bevindt men zich in een positie tussen onderzoek en

Nadere informatie

Het TB. Redenen voor vernietiging van het TB. Ingesteld beroep. Duurzaam, duurzamer, duurzaamst A4 en de Raad van State PLATOS 2008

Het TB. Redenen voor vernietiging van het TB. Ingesteld beroep. Duurzaam, duurzamer, duurzaamst A4 en de Raad van State PLATOS 2008 Het TB Frank Hofman 5 maart 2008 Duurzaam, duurzamer, duurzaamst A4 en de Raad van State PLATOS 2008 TB A4 Hoogmade Zoeterwoude Dorp Niets in TB over OWN opgenomen Autonome situatie 2020 niet realistisch,

Nadere informatie

Afleiding biologische doelen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen...

Afleiding biologische doelen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen... BIJLAGE F Afleiding biologische doelen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen....................................................................... De milieudoelstellingen

Nadere informatie

Samenvatting. Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie

Samenvatting. Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie Samenvatting Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie is in de laatste vijftien jaar enorm toe genomen. Ultrafiltratie membranen zijn gemakkelijk op te

Nadere informatie

Bijlage 9: Onderzoek luchtkwaliteit

Bijlage 9: Onderzoek luchtkwaliteit Bijlage 9: Onderzoek luchtkwaliteit Wettelijk kader In de Wet milieubeheer is de Europese richtlijn geïmplementeerd op het gebied van grenswaarden voor diverse stoffen. Het doel van de wet is mensen te

Nadere informatie

Praktijkervaring en visie omtrent valorisatietraject maatschappelijke SBO-projecten

Praktijkervaring en visie omtrent valorisatietraject maatschappelijke SBO-projecten Praktijkervaring en visie omtrent valorisatietraject maatschappelijke SBO-projecten Prof. dr. G. Wets IMOB - Universiteit Hasselt Geert.Wets@uhasselt.be, 011/26.91.05 1 Overzicht Valorisatiepotentieel

Nadere informatie

Windkaart van Nederland op 100 m hoogte

Windkaart van Nederland op 100 m hoogte Windkaart van Nederland op 100 m hoogte Duurzame Energie in Nederland DE WEGWIJZER VOOR UW KEUZE Colofon De Windkaart van Nederland op 100 m hoogte is door KEMA Nederland B.V. ontwikkeld, in opdracht van

Nadere informatie

Franck Wtb Advies 1 jaar!

Franck Wtb Advies 1 jaar! 1 s e p t e m b e r 2 0 07 Franck Wtb Advies 1 jaar! Het is inmiddels een jaar geleden dat ik, Rowald Franck, ben gestart met mijn adviesbureau. Vanuit Franck Wtb Advies worden met name sterkteberekeningen

Nadere informatie

Verslag aanpassingen omgang met normen in de Bestrijdingsmiddelenatlas

Verslag aanpassingen omgang met normen in de Bestrijdingsmiddelenatlas Centrum voor Milieuwetenschappen Leiden Afdeling Conservation Biology Postbus 9518, 2300 RA Leiden Verslag aanpassingen omgang met normen in de Bestrijdingsmiddelenatlas Wil Tamis, Maarten van t Zelfde,

Nadere informatie

Ontgrondingen Oosterschelde

Ontgrondingen Oosterschelde Ontgrondingen Oosterschelde Richard Jorissen, Rijkswaterstaat 26 november 2013 1 Onderwerpen Ontwerp en beheer bodembescherming SVKO Situatie 2012 Maatregelen en onderzoek Actuele stand van zaken 26 november

Nadere informatie

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische Nederlandse samenvatting Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische farmacokinetische modellen Algemene inleiding Klinisch onderzoek

Nadere informatie

VAN DATUM BETREFT CD/EvL 28 sept 2011 uitval honorariumberekening

VAN DATUM BETREFT CD/EvL 28 sept 2011 uitval honorariumberekening Europalaan 40 3526 KS Utrecht Postbus 2774 3500 GT Utrecht AAN NZa TELEFOON 030 285 08 00 FAX 030 285 08 01 WEBSITE www.dbconderhoud.nl Memo VAN DATUM BETREFT CD/EvL 28 sept 2011 uitval honorariumberekening

Nadere informatie

Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling

Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling RIVM/DCMR, december 2013 Roet is een aanvullende maat om de gezondheidseffecten weer te geven van

Nadere informatie

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

[Hanssen, 2001] R F Hanssen. Radar Interferometry: Data Interpretation and Error Analysis. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 2001.

[Hanssen, 2001] R F Hanssen. Radar Interferometry: Data Interpretation and Error Analysis. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 2001. Hoe werkt het? Beeldvormende radar maakt het mogelijk om dag en nacht, ook in bewolkte omstandigheden, het aardoppervlak waar te nemen vanuit satellieten. De radar zendt duizenden pulsen per seconde uit,

Nadere informatie

Emissieontwikkeling op onderliggend wegennet ten gevolge van realisatie Tweede Coentunnel en Westrandweg

Emissieontwikkeling op onderliggend wegennet ten gevolge van realisatie Tweede Coentunnel en Westrandweg Notitie Laan van Westenenk 501 Postbus 342 7300 AH Apeldoorn Aan RWS Noord Holland ir. E. Tenkink Van Ir. P.W.H.G. Coenen Kopie aan www.tno.nl T 055 549 34 93 F 055 541 98 37 Onderwerp Emissie ontwikkeling

Nadere informatie

APPENDIX 3. Visueel voetmodel ter simulatie van voetkinematica aan de hand van planetaire drukdata (Friso Hagman)

APPENDIX 3. Visueel voetmodel ter simulatie van voetkinematica aan de hand van planetaire drukdata (Friso Hagman) APPENDIX 3. Visueel voetmodel ter simulatie van voetkinematica aan de hand van planetaire drukdata (Friso Hagman) 1. Introductie De doelstelling van het SIMKINPRES-project is het ontwikkelen van een klinisch

Nadere informatie

Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025)

Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025) Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025) NEa, 20-07-2012, versie 1.0 INTRODUCTIE In artikel 34 van de Monitoring en Rapportage Verordening (MRV) is beschreven

Nadere informatie

Harmonischen: een virus op het net? FOCUS

Harmonischen: een virus op het net? FOCUS Amplitude Harmonischen: een virus op het net? FOCUS In het kader van rationale energieverbruik (REG) wordt steeds gezocht om verbruikers energie efficiënter te maken. Hierdoor gaan verbruikers steeds meer

Nadere informatie

Gebruikershandleiding CEN Editor

Gebruikershandleiding CEN Editor Gebruikershandleiding CEN Editor Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Kust en Zee/RIKZ S O F T W A R E S O L U T I O N S Versies: Versie Datum Toelichting

Nadere informatie

Gewasfotosynthese meten in een (belichte) tomatenteelt. Wageningen UR Glastuinbouw, Anja Dieleman Themabijeenkomst energie glasgroente 18 mei 2015

Gewasfotosynthese meten in een (belichte) tomatenteelt. Wageningen UR Glastuinbouw, Anja Dieleman Themabijeenkomst energie glasgroente 18 mei 2015 Gewasfotosynthese meten in een (belichte) tomatenteelt Wageningen UR Glastuinbouw, Anja Dieleman Themabijeenkomst energie glasgroente 18 mei 2015 Plantmonitoring Doet mijn gewas het goed onder deze klimaatomstandigheden?

Nadere informatie

Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten. Joost Wesseling

Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten. Joost Wesseling Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten Joost Wesseling Inhoud: Doorsneden door de luchtkwaliteit Concentraties: de laatste decennia; EU normen; Nederland in de EU. Luchtkwaliteit en gezondheid.

Nadere informatie

CFD als tool voor de Fire Safety Engineer: case-study

CFD als tool voor de Fire Safety Engineer: case-study CFD als tool voor de Fire Safety Engineer: case-study ir. Xavier Deckers FESG Presentatie CFD in de bouw Actiflow seminar Presentatie FESG Wie zijn wij? Onafhankelijk studiebureau brandveiligheid, Gespecialiseerd

Nadere informatie

: Petra Damsma (RWS) : Tom van Steijn en Hanneke Schuurmans (Royal HaskoningDHV)

: Petra Damsma (RWS) : Tom van Steijn en Hanneke Schuurmans (Royal HaskoningDHV) HaskoningDHV Nederland B.V. Logo MEMO Aan Van Kwaliteitsborging Dossier Project Betreft : Petra Damsma (RWS) : Tom van Steijn en Hanneke Schuurmans (Royal HaskoningDHV) : Rob Speets (Royal HaskoningDHV)

Nadere informatie

Beheer en onderhoud van de W T W ph-meters

Beheer en onderhoud van de W T W ph-meters Mfnlsterie van Verkeer ed Waterstaat Beheer en onderhoud van de W T W ph-meters nr. 723.00.E001 Serie en ISSN nr. 1383-6749. Goede Meet Praktijk (GMP) is een samenwerkingsverband tussen specialistische

Nadere informatie

ERASES. ecotoxicologische risico-analyse. Schelde-estuarium: de parameters

ERASES. ecotoxicologische risico-analyse. Schelde-estuarium: de parameters ERASES ecotoxicologische risico-analyse Schelde-estuarium: de parameters Werkdocument RHCZ/AB-95.834x B.J. Kater juni 1995 Werkdocument Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat

Nadere informatie

Bepaling van de elektrische geleidbaarheid

Bepaling van de elektrische geleidbaarheid Bepaling van de elektrische geleidbaarheid april 2006 Pagina 1 van 8 WAC/III/A/004 INHOUD 1 TOEPASSINGSGEBIED... 3 2 DEFINITIES... 3 2.1 SPECIFIEKE GELEIDBAARHEID, ELEKTRISCHE GELEIDBAARHEID (γ)... 3 2.2

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

ANORGANISCHE ANALYSEMETHODEN/WATER GELEIDBAARHEID

ANORGANISCHE ANALYSEMETHODEN/WATER GELEIDBAARHEID 1 TOEPASSINGSGEBIED GELEIDBAARHEID Deze procedure beschrijft de bepaling van de elektrische geleidbaarheid in water (bijvoorbeeld grondwater, eluaten, ). De beschreven methode is bruikbaar voor alle types

Nadere informatie

Luchtvervuiling in Nederland in kaart gebracht

Luchtvervuiling in Nederland in kaart gebracht Luchtvervuiling in Nederland in kaart Luchtvervuiling in Nederland in kaart gebracht Hoofdpunten uit de GCN/GDN-rapportage 2013 Luchtvervuiling in Nederland in kaart gebracht Hoofdpunten uit de GCN/GDN-rapportage

Nadere informatie

Towers Watson Replica. Complexe modellen eenvoudig gemaakt

Towers Watson Replica. Complexe modellen eenvoudig gemaakt Towers Watson Replica Complexe modellen eenvoudig gemaakt Towers Watson Replica Complexe modellen eenvoudig gemaakt Regelgeving verhoogt de druk De huidige regelgeving verhoogt de druk op verzekeraars

Nadere informatie

{button Installeer Zelfstudie Bestanden, execfile(seedatauk.exe,tutorial.ctb;tutorial nn.see)}

{button Installeer Zelfstudie Bestanden, execfile(seedatauk.exe,tutorial.ctb;tutorial nn.see)} Kringnet Vereffening Deze zelfstudie maakt gebruik van de module Vereffening. Opmerking: Deze zelfstudie kan niet worden uitgevoerd met LISCAD Lite. Doelstelling Het doel van deze zelfstudie is om te laten

Nadere informatie

Roetmemo Roetkaart december 2014

Roetmemo Roetkaart december 2014 Roetmemo Roetkaart december 2014 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht, Ontwikkelorganisatie/ sector Milieu & Mobiliteit Afdeling Expertise Milieu Auteur Wiet Baggen Projectnaam Roetmemo - Roetkaart Datum 18

Nadere informatie

Nordex Windturbine type

Nordex Windturbine type Vergelijking aannames Energie-U, Bosch & van Rijn, BvLW Aannames Energie-U/ Kema/ECN/BvLW Energie U Kema/ECN BvLW Eenheid Nordex Nordex Windturbine type N100 N100 Vermogen 2,5 2,5 2,5 MW Aantal 8 8 8 Totaal

Nadere informatie

Kwaliteitsmanagement Plan

Kwaliteitsmanagement Plan Kwaliteitsmanagement Plan Naam Functie Datum Handtekening voor akkoord D.R. van den Berg / M.H.A. Brugman Auteur 18-01-2016 B. Safari Verantwoordelijk directielid 18-01-2016 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...

Nadere informatie

Hoe smartphonegebruikers. weerstations werden. Hidde Leijnse

Hoe smartphonegebruikers. weerstations werden. Hidde Leijnse Hoe smartphonegebruikers mobiele weerstations werden Hidde Leijnse Hoe smartphonegebruikers mobiele weerstations werden Aart Overeem 1,2, James Robinson 4, Hidde Leijnse 1, Gert-Jan Steeneveld 2, Berthold

Nadere informatie

Rapportage workfl ow

Rapportage workfl ow Rapportage workflow Rapportage registratie workflow C.G.A.M Wessels Introductie Workflow management (WFM) staat voor de automatisering van bedrijfsprocessen en werkstromen (regels, procedures en processen)

Nadere informatie

Parasoft toepassingen

Parasoft toepassingen Testen op basis van OSB en Digikoppeling Voor de bestaande Overheid Service Bus en de nieuwe standaard Digikoppeling zijn verschillende test- omgevingen opgezet. Hiermee kan het asynchrone berichtenverkeer

Nadere informatie

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van Waarom gebruiken we Monte Carlo analyses? Bert Brandts Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van gebeurtenissen kunnen een bruikbaar instrument zijn om de post Onvoorzien

Nadere informatie

MEER BESEF EN MINDER VERBRUIK VAN ENERGIE. HET EFFECT VAN ECOREFLECT.

MEER BESEF EN MINDER VERBRUIK VAN ENERGIE. HET EFFECT VAN ECOREFLECT. MEER BESEF EN MINDER VERBRUIK VAN ENERGIE. HET EFFECT VAN ECOREFLECT. ALLE PARAMETERS OP ÉÉN DASHBOARD ECOREFLECT INFORMEERT EN MOTIVEERT. Energiebesparing ontstaat niet alleen door slimme technische oplossingen.

Nadere informatie

Exam Scheduler. Optimaliseer de examenervaring van uw studenten

Exam Scheduler. Optimaliseer de examenervaring van uw studenten Exam Scheduler Optimaliseer de examenervaring van uw studenten Optimaliseer de examenervaring van uw studenten met de software Exam Scheduler van Scientia. Examenplanning in het hoger en voortgezet onderwijs

Nadere informatie

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i ZOUTGEHALTESENSOR BT78i GEBRUIKERSHANDLEIDING CENTRUM VOOR MICROCOMPUTER APPLICATIES http://www.cma-science.nl Korte beschrijving De Zoutgehaltesensor BT78i meet het zoutgehalte in een oplossing in het

Nadere informatie

Diver Telemetrie. Draadloze grondwater- en oppervlaktewaterdata transmissie

Diver Telemetrie. Draadloze grondwater- en oppervlaktewaterdata transmissie Telemetrie Draadloze grondwater- en oppervlaktewaterdata transmissie Maximaliseer datakwaliteit Verminder operationele kosten Near real-time informatie -NETZ BEHEER 3 UW DATA IN STAPPEN Introductie -NETZ

Nadere informatie

Werkdocument Kd-waarden van zware metalen in zoetwatersediment[riza nr.96.180.x]

Werkdocument Kd-waarden van zware metalen in zoetwatersediment[riza nr.96.180.x] Ministerie van Verkeer en WalersUai Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling RIZA doorkiesnummer 0320 298498 Werkdocument Kd-waarden van

Nadere informatie

Voorspellingen en gerealiseerde productie PV 1 -zonnevermogen

Voorspellingen en gerealiseerde productie PV 1 -zonnevermogen Voorspellingen en gerealiseerde productie PV 1 -zonnevermogen Publicatie op de website Samenvatting Dit document beschrijft de gebruikte gegevens en hypotheses waarop de online publicatie van zowel de

Nadere informatie

Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com IVM-VU. Water Insight (2005) BlueLeg Monitor(2012)

Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com IVM-VU. Water Insight (2005) BlueLeg Monitor(2012) WISP blauwalgen monitoring met remote sensing Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com Met enige illustraties uit: Blue-green catastrophe: NIOO PhD thesis by Stefan Simis en daaruit

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

CO2 prestatieladder Energie management plan

CO2 prestatieladder Energie management plan CO2 prestatieladder Versie: Definitief Datum: februari 2015 Eis: 2.C.3 Westgaag 42b - 3155 DG Maasland Postbus 285-3140 AG Maassluis Telefoon: 010-5922888 Fax: 010-5918621 E-mail: info@kroes.org Versie:

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Griepepidemie. Modelleren B. Javiér Sijen. Janine Sinke

Griepepidemie. Modelleren B. Javiér Sijen. Janine Sinke Javiér Sijen Janine Sinke Griepepidemie Modelleren B Om de uitbraak van een epidemie te voorspellen, wordt de verspreiding van een griepvirus gemodelleerd. Hierbij wordt zowel een detailbenadering als

Nadere informatie

Project uitgevoerd door:

Project uitgevoerd door: Luchtkwaliteit op postcode, kan dat? Marga Jacobs, voorzitter Leefmilieu Project uitgevoerd door: Wetenschapswinkel Biologie van de Universiteit van Utrecht Opdrachtgever: vereniging Leefmilieu Projectmedewerkster:

Nadere informatie

Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing?

Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing? Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing? Hans Hofman Nationaal Archief Netherlands NCDD Planets dag Den Haag, 14 december 2009 Overzicht Wat is het probleem? Wat is er nodig?

Nadere informatie

Hydraulische randvoorwaarden categorie c-keringen Achtergrondrapport Wieringermeerdijk (dijkring 13)

Hydraulische randvoorwaarden categorie c-keringen Achtergrondrapport Wieringermeerdijk (dijkring 13) Opdrachtgever: Ministerie van Verkeer en Waterstaat Hydraulische randvoorwaarden categorie c-keringen Achtergrondrapport Wieringermeerdijk (dijkring 13) Auteur: Nadine Slootjes PR1322 november 2008 november

Nadere informatie

Review CO 2 -studie ZOAB Rasenberg

Review CO 2 -studie ZOAB Rasenberg Review CO 2 -studie ZOAB Rasenberg Notitie Delft, maart 2011 Opgesteld door: M.N. (Maartje) Sevenster M.E. (Marieke) Head 2 Maart 2011 2.403.1 Review CO 2 -studie ZOAB Rasenberg 1 Inleiding Binnen de prestatieladder

Nadere informatie

Data quality tracking tool

Data quality tracking tool Data quality tracking tool Stageproject Over data cleansing werk Eén van de onderdelen van werk rond datakwaliteit uitgevoerd door Kapernikov is het systematisch oplossen van gedetecteerde datafouten in

Nadere informatie

Moleculaire Dynamica en Monte Carlo Simulaties Case Study 17 Solid-Liquid Equilibrium of Hard Spheres. Joost van Bruggen 0123226 6 juli 2004

Moleculaire Dynamica en Monte Carlo Simulaties Case Study 17 Solid-Liquid Equilibrium of Hard Spheres. Joost van Bruggen 0123226 6 juli 2004 Moleculaire Dynamica en Monte Carlo Simulaties Case Study 17 Solid-Liquid Equilibrium of Hard Spheres Joost van Bruggen 0123226 6 juli 2004 1 Inhoudsopgave 1 Thermaliseren 2 2 Waarde van λ max 2 3 Integreren

Nadere informatie

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen Klimaatmodellen Projecties van een toekomstig klimaat Aan de hand van klimaatmodellen kunnen we klimaatveranderingen in het verleden verklaren en een projectie maken van klimaatveranderingen in de toekomst,

Nadere informatie

Raingain 2 de National Observers Group Meeting (BE) Aartselaar, 15 mei 2013

Raingain 2 de National Observers Group Meeting (BE) Aartselaar, 15 mei 2013 Raingain 2 de National Observers Group Meeting (BE) Aartselaar, 15 mei 2013 1 Agenda 9.30 Welkom en voorstelling agenda (JVA) 9.40 Update van het project (MCtV) 10.00 Debriefing andere NOG-vergaderingen

Nadere informatie

Rapport Methodiek Risicoanalyse

Rapport Methodiek Risicoanalyse Versie 1.5 31 december 2014 A.L.M. van Heijst emim drs. R.B. Kaptein drs. A. J. Versteeg Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Methodiek... 3 3. Stappenplan uitvoering risicoanalyse... 6 3.1 Landelijke risicoanalyse...

Nadere informatie

memo INLEIDING 1 Toets NIBM; 2 Toets grenswaarden in het kader van goede ruimtelijke ordening; WETTELIJK KADER Gemeente Apeldoorn Johan van der Burg

memo INLEIDING 1 Toets NIBM; 2 Toets grenswaarden in het kader van goede ruimtelijke ordening; WETTELIJK KADER Gemeente Apeldoorn Johan van der Burg memo aan: van: Gemeente Apeldoorn Johan van der Burg datum: 10 maart 2014 betreft: Luchtkwaliteit Nagelpoelweg 56 te Apeldoorn project: 140171 INLEIDING Aan de Nagelpelweg 56 in Apeldoorn is het bedrijf

Nadere informatie

Voor een efficiënt planning & control proces FINANCIAL MONITOR A PLANNING COMPANY B.V. BUSINESS SOLUTION

Voor een efficiënt planning & control proces FINANCIAL MONITOR A PLANNING COMPANY B.V. BUSINESS SOLUTION Voor een efficiënt planning & control proces FINANCIAL MONITOR A PLANNING COMPANY B.V. BUSINESS SOLUTION 1. De Controllers (en adviseurs) van MKB-ondernemingen en organisaties gebruiken de om een volledig

Nadere informatie

Stortgasemissies Duurzaam Stortbeheer

Stortgasemissies Duurzaam Stortbeheer Stortgasemissies Duurzaam Stortbeheer 1 Eind rapport ECOFYS Ecofys Nethexiands BV KAnaalweg 16-A 0 Box 8408 3503 8K Utrecnt he Netherlands T +31(0)306623300 F. 631 (0) 30 66 23 301 E. irxo ecofys corn

Nadere informatie

Zoutafleiding Bijlage bij de RWS Standaard

Zoutafleiding Bijlage bij de RWS Standaard Zoutafleiding Bijlage bij de RWS Standaard In opdracht van: Project: Ministerie van Verkeer Waterstaat Directoraat-Geraal Rijkswaterstaat Rijkswaterstaat Meetnet Infrastructuur (RMI) Versie: 1.0 November

Nadere informatie

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied.

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied. > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Reproductie nauwkeurigheid Zeedelta v7 Fase 2: lage afvoer augustus 1998. Werkdocument: RIKZ/OS/2001.124X

Reproductie nauwkeurigheid Zeedelta v7 Fase 2: lage afvoer augustus 1998. Werkdocument: RIKZ/OS/2001.124X Reproductie nauwkeurigheid Zeedelta v7 Fase 2: lage afvoer augustus 1998 Project: NAUTILUS Werkdocument: RIKZ/OS/2001.124X Ministerie van Verkeer en Waterstaat In opdracht van: Directie Noordzee Directie

Nadere informatie

IV SDM - FASE 2 BASISONTWERP

IV SDM - FASE 2 BASISONTWERP IV SDM - FASE 2 BASISONTWERP IV.1 Inleiding Zoals reeds besproken onderkent het in Nederland veel gebruikte SDM II (System Development Methodology, versie II), bij de bouw van informatiesystemen de volgende

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie