Vuile olie en Ogoni (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vuile olie en Ogoni (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)"

Transcriptie

1 Vuile olie en Ogoni (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) In deze workshop wordt in het eerste deel kennis gemaakt met de situatie van de Ogoni, een volk in Nigeria, dat geconfronteerd wordt met milieuproblemen veroorzaakt door oliemaatschappij Shell. Aan de hand van kaartjes met feiten en gebeurtenissen wordt de hele situatie gereconstrueerd: de praktijken van Shell en de gevolgen voor het milieu, de sociaal-economische gevolgen voor de Ogoni en tenslotte de opstand van de Ogoni en de onderdrukking van deze opstand door de Nigeriaanse overheid. Ook wordt er in dit deel gezocht naar de mensenrechtenschendingen in deze gebeurtenissen. In het tweede deel wordt via een rollenspel nagegaan hoe de situatie gered had kunnen worden, hoe deze grove mensenrechtenschendingen vermeden hadden kunnen worden. De verschillende partijen in het hele verhaal (de Ogoni, Shell en de Nigeriaanse overheid) zoeken in dit rollenspel ( een paneldiscussie in een Britse talkshow ) naar oplossingen voor de problemen. Behandelende onderwerpen Schendingen van de meeste sociaal-economische rechten van een plaatselijke bevolkingsgroep (Ogoni in Nigeria) door de milieuvervuilingen van een transnationaal bedrijf (Shell) en de overheid. Schendingen van burgerlijke en politieke rechten: vooral vrijheid van meningsuiting, recht op vrijheid en veiligheid, verbod op folteringen, recht op leven,... Doelstellingen Corrigeren van de beeldvorming en het begrip inzake mensenrechten: inzien dat mensenrechten niet alleen burgerlijke en politieke rechten zijn. Inzien dat er causale links zijn tussen economische en sociale rechten onderling en economische en sociale en burgerlijke en politieke rechten; inzien dat je in sommige situaties burgerlijke en politieke rechten nodig hebt om economische en sociale rechten te verwerven. Kritisch nadenken over het belang van bepaalde rechten en mening staven met argumenten. Weten hoe transnationale bedrijven economische en sociale rechten kunnen schenden. Kritische houding hebben tegenover transnationale bedrijven en deze mening kunnen verantwoorden aan de hand van voorbeelden (hier: Shell in Nigeria). Inzien dat schendingen van economische en sociale rechten door transnationale bedrijven en burgerlijke en politieke rechten vaak samenhangen met het politieke klimaat van een land (vb. Corruptie, eigenbelang van politici, militaire dictatuur,...) Inzien dat respect voor de mensenrechten heel wat oplossingen kan bieden voor sociaaleconomische problemen. Tijd Totale duur: 2 uur en 30 minuten Deel 1: 80 minuten Deel 2: 70 minuten Groepsgrootte Ideaal aantal deelnemers: 19 1 Vuile olie en Ogoni

2 Materiaal Groot lokaal Zoveel stoelen als aantal deelnemers 10-tal tafels bijlagen (per onderdeel wordt aangeduid welke bijlage erbij hoort) pen en papier, markeerstiften (voor alle deelnemers) Groepsgrootte Voorbereiding Deel 1: Het Ogoni-Shellverhaal Voorbereiding van het lokaal: In het lokaal moeten 3 hoeken voorbereid worden. Zet in elke hoek een 3-tal tafels op een rij zodat er ruimte genoeg is om kaartjes uit te spreiden. Hang boven de tafels in elke hoek één blad met een korte omschrijving van de 3 thema s. (Bijlage 2) Verdeling van de kaartjes feiten en gebeurtenissen (bijlage 3): Kopieer de kaartjes op stevig papier of karton en knip ze uit. Er zijn 19 kaartjes. Het ideale aantal deelnemers zou dus 19 zijn. Als dit niet het geval is, kunnen de kaartjes op de volgende manier verdeeld worden: o Indien er minder dan 19 deelnemers zijn, zullen sommige deelnemers meer dan één kaartje krijgen. Kies voor de deelnemers die je 2 kaartjes geeft, kortere teksten. Dit moeten wel kaartjes uit hetzelfde thema zijn! o Indien er meer dan 19 deelnemers zijn, kan je de kaartjes met een langere tekst aan 2 deelnemers geven. Zij zullen dan met 2 moeten samenwerken voor de opdrachten die bij de kaartjes horen. Deel 2: Rollenspel paneldiscussie talkshow In het tweede deel worden er nieuwe groepen gevormd. Het aantal groepen en de grootte van de groepen is afhankelijk van het aantal deelnemers. De deelnemers worden ingedeeld in groepen van 5 à 6 personen. Zorg ervoor dat elke groep rond een tafel kan zitten. Zorg er ook voor dat de groepen niet te dicht bij elkaar zitten zodat ze elkaar niet kunnen horen of storen. Kopieer de rolbeschrijvingen op karton of stevig papier: voor elke groep een reeks rolbeschrijvingen. Verdeel de rolbeschrijvingen willekeurig. Vertel er niet bij wie welke rol heeft. Zeg dat de deelnemers hun rol aandachtig moeten lezen maar er niets over mogen zeggen tegen de overige groepsleden. Geef elke groep het blad met een overzicht van de feiten die zich afspeelden tot en met de grote Ogoni-betoging (januari 1993) (bijlage 7). Geef elk groepslid, nadat je de algemene uitleg gegeven hebt, de lijst met argumenten voor zijn of haar rol (bijlage 6). Instructies Inleiding (5 ) 1. Begeleider vertelt iets over de geschiedenis en het politiek-economische klimaat in Nigeria. (Bijlage 1) 2 Vuile olie en Ogoni

3 Deel 1 (75 ) Fase 1 (10 ) 1. Alle deelnemers lezen de tekst op de kaartjes die ze ontvangen hebben, aandachtig. 2. Vervolgens gaan ze naar de 3 hoeken van het lokaal en lezen ze de omschrijvingen van de 3 thema s die in het lokaal omhoog hangen. Alle deelnemers zoeken uit onder welk thema ze de inhoud van hun kaartje(s) kunnen onderbrengen. Ze gaan vervolgens bij één van de 3 thema s staan en leggen hun kaartje op de tafel, zodat iedereen de tekst kan lezen. Iedereen onthoudt goed welk kaartje van hem of haar is!!! Fase 2 (10 ) 1. Als alle deelnemers een positie in het lokaal ingenomen hebben en er 3 groepen gevormd zijn, vergelijken ze de inhoud van hun kaartjes met die van de andere deelnemers in hun groep. De deelnemers vertellen in het kort aan elkaar wat de inhoud van hun kaartje is. De deelnemers die ontdekken dat ze in de verkeerde groep zitten, proberen alsnog de juiste groep op te zoeken. 2. Het is de bedoeling dat de deelnemers in deze fase kennis maken met de inhoud van de andere kaartjes in hun groep. 3. De deelnemers van de groep met het derde thema ( protesten van de Ogoni ) leggen de kaartjes ondertussen ook in chronologische volgorde op tafel (rangschikken volgens jaartal en evt. maand). Fase 3 (20 ): Opdrachten 1. Ondertussen gaat de begeleider na of iedereen in de juiste groep zit. Ook geeft hij elke groep een algemene opdracht en een specifieke opdracht. Je kan deze opdrachten best in elke groep afzonderlijk geven, terwijl je nagaat of iedereen in de juiste groep zit. Algemene opdracht: Elke deelnemer maakt een korte (evt. schriftelijke) samenvatting van de inhoud van zijn of haar kaartje. Het is de bedoeling dat in de volgende fase iedereen in enkele woorden de feiten op zijn of haar kaartje meedeelt aan alle deelnemers zodat iedereen een zicht heeft op de feiten en de gebeurtenissen in Ogoniland. Specifieke opdrachten: In elke groep wordt op voorhand een mensenrechtenrapporteur aangeduid: iemand die de geschonden mensenrechten noteert en in de rapportagefase aan de gehele groep een overzicht geeft van de geschonden mensenrechten. 1. groep 1 (Praktijken van de oliemaatschappijen en gevolgen voor milieu): Deze groep gaat na welke principes van de Verklaring van Rio inzake Milieu en Ontwikkeling geschonden worden. De groep zoekt 5 beginselen in de verklaring die uitdrukkelijk geschonden worden in Ogoniland. Benadruk wel dat de verklaring van Rio de Janeiro geen mensenrechtenverdrag is maar een reeks van internationale principes, vastgelegd op de conferentie voor milieu en ontwikkeling van de Verenigde Naties in Deze principes zijn internationale afspraken voor duurzame ontwikkeling die (nog) niet juridisch afdwingbaar zijn maar wel de internationale samenwerking moeten bevorderen. (bijlage 4 a) 3 Vuile olie en Ogoni

4 2. groep 2: Deze groep gaat na welke economische en sociale rechten geschonden worden in hun verzameling van feiten en gebeurtenissen. De deelnemers maken hiervoor gebruik van het verdrag voor economische en sociale rechten, eventueel een vereenvoudigde versie. (bijlage 4b) 3. groep 3: Deze groep gaat na welke burgerlijke en politieke rechten van de Ogoni geschonden werden tijdens de gebeurtenissen in de jaren 90. De deelnemers maken hierbij gebruik van het verdrag voor burgerlijke en politieke rechten. (bijlage 4c) Fase 4 (15 ) Rapportage 1. In deze fase is het de bedoeling dat de deelnemers een algemeen beeld krijgen van het gehele Ogoni-Shell-verhaal. Elke deelnemer geeft in enkele woorden een samenvatting weer van de feiten op zijn of haar kaartje, zodat: iedere deelnemer een zicht heeft op de praktijken van Shell en de gevolgen daarvan voor het milieu. iedere deelnemer een zicht heeft op de sociaal-economische gevolgen voor de Ogoni iedere deelnemer een zicht heeft op de opstand van de Ogoni en de manier waarop de opstand onderdrukt werd door de Nigeriaanse overheid en Shell. 2. Benadruk dat de korte samenvatting van de kaartjes in een vloeiende beweging achter elkaar verteld moet worden, zodat de deelnemers uit de andere themagroepen geconcentreerd blijven luisteren. 3. De begeleider moedigt de deelnemers aan om eventueel nog vragen te stellen aan elkaar over de feiten en de verbanden tussen de verschillende feiten. De begeleider beklemtoont dat het zeer belangrijk is dat iedereen een goed zicht heeft op de verschillende gebeurtenissen. Hiaten kunnen door de deelnemers zelf aangevuld worden. Uiteraard kan de begeleider inspringen als er iets onduidelijk blijft. Overzicht van de mensenrechtenschendingen: iedere groep geeft een overzicht van de mensenrechtenschendingen en toont dit aan aan de hand van voorbeelden. opmerking: in tips voor de begeleider worden alle mensenrechten-schendingen in deze situatie op een rijtje gezet. Fase 5 (25 ): Nabespreking Vragen die hierbij kunnen gesteld worden: Wie was er verantwoordelijk voor de mensenrechtenschendingen? (Shell door haar praktijken in de olie-industrie en de Nigeriaanse overheid, door enerzijds de ogen te sluiten voor de milieuproblemen en de gevolgen daarvan voor de Ogoni en anderzijds door de opstand van de Ogoni op een gewelddadige manier te onderdrukken.) Hoe kan milieuvervuiling leiden tot schendingen van economische en sociale rechten? (milieuproblemen leiden tot gezondheidsproblemen (lucht,- water-, bodemvervuiling) voedselproblemen (vb. onvruchtbare gebieden, vervuiling van vis, verlies van inkomen met andere sociaal-economische problemen tot gevolg...) Waarom zijn de Ogoni in opstand gekomen? Wat heeft dit met mensenrechtenschendingen te maken? (Ogoni zijn in opstand gekomen tegen de schendingen van hun economische en sociale rechten) 4 Vuile olie en Ogoni

5 Hoe werden er bij de onderdrukking van de opstand mensenrechten geschonden? (zie tips voor de begeleider ) Hoe had de regering heel wat mensenrechtenschendingen kunnen voorkomen? (De regering had sneller moeten ingrijpen: milieunormen opleggen, Shell dwingen tot betalen van compensaties, door het recht op vrijheid van meningsuiting te respecteren, de opstand toe te laten, er oor voor te hebben en op de eisen van de Ogoni in te gaan.) Wat is het verband tussen deze mensenrechtenschendingen en het politieke klimaat in Nigeria? (militaire dictatuur, geen democratie, veel corruptie: politici denken aan eigen voordeel, zoveel mogelijk winst uit olie-industrie, eigenbelang boven belang van het volk,...) Ken je gelijkaardige gebeurtenissen (over andere multinationals, elders in de wereld?) Deel 2: rollenspel een Talkshow (70 ) Verschillende rollen: De moderator van de talkshow 2 MOSOP-leden (Movement for the Survival of Ogoni People) De woordvoerder van Shell Nigeria 1 of 2 woordvoerder(s) van de Nigeriaanse overheid (afhankelijk van de groepsgrootte) Fase 1 (5 ) De begeleider beschrijft de situatie waarin het rollenspel zich afspeelt en geeft de opdrachten. Deelnemers worden verdeeld in groepen van 5 à 6 personen. Situatie: Vandaag, 10 januari 1993, zijn jullie te gast in de Britse talkshow let s talk about Africa op BBC World waarin actuele gebeurtenissen in Afrika besproken worden met verschillende partijen. Alle betrokken partijen kunnen er hun mening kwijt, er wordt bovendien gezamenlijk naar een oplossing gezocht. Een kleine week geleden (op 6 januari 1993) vond in Ogoniland de protestmars Ogoni Day March plaats, een grote betoging waaraan maar liefst van de Ogoni s deelnamen. Deze betoging kreeg heel wat internationale media-aandacht. De grieven van de Ogoni begonnen stilaan door te dringen tot de internationale media, de wereld heeft nu eindelijk weet van de praktijken van Shell en de gevolgen daarvan voor de Ogoni in Nigeria. Opdracht: Alle betrokken partijen worden in de talkshow uitgenodigd zodat gezamenlijk naar oplossingen gezocht kan worden. Jullie krijgen eerst een 20-tal minuten persoonlijke voorbereiding op de opnames van de talkshow. Neem tijdens deze voorbereiding je rol nog eens goed door. Lees aandachtig de argumenten (bijlage 5), duid eventueel de belangrijkste zaken aan. Je kan ook gebruik maken met de lijst met gebeurtenissen voor de betoging (Bijlage 7). Het is de bedoeling dat jullie je na deze voorbereidingsfase sterk genoeg voelen om de discussie aan te gaan met de verschillende partijen. Opmerking: het argumentenblad, de rolbeschrijving en eventuele notities mogen tijdens het rollenspel gebruikt worden. (bijlage 5: rolbeschrijvingen, bijlage 6: lijst met argumenten, bijlage 7: gebeurtenissen voor januari 1993) 5 Vuile olie en Ogoni

6 Alles wat jullie zeggen is heel belangrijk voor de toekomst van de Ogoni, van Shell en voor het land Nigeria. Zorg ervoor dat er goede afspraken uit de bus komen zodat jullie toekomst verzekerd wordt. Probeer alle fouten uit het verleden recht te zetten en oplossingen te bedenken voor problemen uit het verleden. Zet alles op papier!!! De afspraken die jullie maken zijn heel belangrijk, de hele wereld kijkt namelijk mee... De publieke opinie zal zeker en vast beïnvloed kunnen worden! Opmerking: Benadruk dat de datum waarop de talkshow uitgezonden wordt, 10 januari 1993 is. Dit wil dus zeggen dat alle gebeurtenissen in de realiteit die na deze datum plaatsvonden, in de situatie voor het rollenspel nog niet plaatsgevonden hebben. De laatste reële gebeurtenis is dus de Ogoni Day March. Het scenario na de betoging kan dus in deze fictieve situatie nog steeds een positieve wending krijgen. Fase 2 (20 ) 1. De deelnemers bereiden zich voor op hun rol. Ze verdiepen zich in de situatie en de argumenten die ze zouden kunnen gebruiken. Ze kunnen hierbij notities maken, passages in de lijst met argumenten (bijlage 5) aanduiden die van pas zouden kunnen komen,... Fase 3 (20 ) 1. Het rollenspel wordt gespeeld. De paneldiscussie wordt zogezegd rechtstreeks uitgezonden op BBC World. Het is de bedoeling dat elke groep tegelijkertijd het rollenspel speelt, de verschillende groepen moeten dus niet naar elkaars rollenspel kijken. De moderator van de talkshow krijgt ook de opdracht om de gehele discussie binnen de groep nauwlettend te volgen, te observeren hoe de verschillende rollen reageren op de argumenten die gegeven worden en de beslissingen en afspraken te noteren. Ondertussen moet de moderator ook het panelgesprek blijven sturen en op gang houden door vragen te stellen (voorbeelden zie rolbeschrijving) Na 20 minuten is het rollenspel afgelopen. De moderator zorgt er ook voor dat de discussie afgerond is na 20 minuten en dat er dan afspraken op papier staan. Fase 4 (25 ) Evaluatie van het rollenspel: Alle groepen luisteren aandachtig naar elkaar terwijl de moderator van elke groep verslag uitbrengt. De woordvoerder (moderator) van elke groep vertelt kort: wat de afspraken zijn die gemaakt werden, hoe de problemen in Ogoniland opgelost zullen worden hoe de verschillende rollen reageerden op argumenten van anderen, of ze zich goed konden verdedigen, wie zich het beste kon verdedigen wat de algemene sfeer was tijdens de discussie De afspraken die in de verschillende groepen op papier gezet werden, worden vergeleken. De andere rollen van elke groep vertellen kort: hoe ze zich voelden tijdens de discussie of ze zich goed konden verdedigen of ze zich goed voelden bij de argumenten die ze aanhaalden, of ze er zelf achter stonden. 6 Vuile olie en Ogoni

7 Vervolgens stelt de begeleider volgende vragen aan de hele groep: Is het gelukt om afspraken op papier te zetten? Zouden deze afspraken in de realiteit haalbaar zijn? Wie moet het meeste water bij de wijn doen? Waar is het precies fout gegaan in de realiteit? Vergelijk jullie afspraken eens met de realiteit. Hoe stellen jullie je de situatie voor indien de realiteit overeen kwam met de afspraken die jullie net gemaakt hebben? Welke mensenrechten werden er dan gerespecteerd? Hoe zou je volgende uitspraak linken aan deze situatie: Mensenrechten verwerven met mensenrechten (in deze situatie werd geprobeerd om met burgerlijke en politieke rechten (o.a. recht op vrije meningsuiting,...) economische en sociale rechten te verwerven (recht op gezondheid, behoorlijke levensstandaard,...) Deelnemers moeten dus inzien dat bepaalde burgerlijke en politieke rechten noodzakelijk kunnen zijn om andere rechten te verwerven...) Tips voor de begeleider De mensenrechtenschendingen op een rijtje: Thema 1: Praktijken van de oliemaatschappijen en de milieu-gevolgen: Belangrijkste schendingen van de principes van de verklaring van Rio de Janeiro (Bijlage 4a) (vooral de beginselen waarin verantwoordelijkheid van de staat centraal staat en concreet beschreven wordt) Beginselen: o 2. recht om eigen hulpbronnen te exploiteren maar plicht om milieunormen te respecteren... o 4. belang van milieubescherming om duurzame ontwikkeling te bereiken o 7. samenwerking tussen staten om gezondheid en ecosysteem te behouden, te beschermen en te herstellen,... o 10. burger heeft recht op deelname aan milieubeleid, burger heeft recht op informatie m.b.t. milieu(vervuiling) o 11. effectieve milieuwetgeving moet vastgesteld worden. o 13. staten moeten wetten ontwikkelen betreffende schadevergoeding voor milieuschade. o 16. vervuiler verantwoordelijk voor kosten van verontreiniging o 23. milieu en natuurlijke hulpbronnen van volken moeten beschermd worden. Andere beginselen mogen natuurlijk ook altijd aangehaald worden door de deelnemers, zolang ze het verband tussen de schending van het principe en de Ogoni-Shellsituatie kunnen aantonen. Vraag dus steeds naar de motiveringen waarom een bepaald principe aangehaald wordt. 7 Vuile olie en Ogoni

8 Thema 2: Sociale en economische gevolgen voor de Ogoni Belangrijkste schendingen van sociale en economische rechten o.b.v. Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten (Bijlage 4b) o Afsluiten van voedselbronnen: schending art. 11 o Gevolgen voor de gezondheid: schending art. 12 o Gevolgen voor vrouwen in het bijzonder: schendingen van art. 6, art. 10, art. 11, art. 12, art. 13 o Prostitutie, verkrachtingen en vaderloze kinderen: schending van art. 10 Thema 3: Reacties en protesten van de Ogoni Opmerking: lees best de infotekst: Relatie tussen burgerlijke en politieke rechten en economische en sociale rechten (eerste hoofdstuk, economische en sociale rechten algemeen) Belangrijkste schendingen van burgerlijke en politieke rechte o.b.v. het Internationaal Verdrag inzake Burgerlijke en Politieke Rechten: o Ogoni kunnen niet mee genieten van natuurlijke rijkdom olie: Art o moord op Ogoni: Art. 6 o martelingen van gevangengenomen Ogoni: Art. 7 o willekeurige arrestaties van Ogoni, MOSOP-leden: Art. 9 o mishandeling van gevangenen: Art o De opstand wordt gewelddadig onderdrukt, Ogoni mogen niet opkomen voor hun mening: Art. 19 o Ogoni s die (vermoedelijk) lid zijn van MOSOP worden gearresteerd: Art Vuile olie en Ogoni

9 Bijlage 1: Achtergrondinformatie Nigeria en haar olie-industrie Korte schets van Nigeria en haar olie-industrie Nigeria is het rijkste land van Afrika als het gaat over natuurlijk rijkdommen maar één van de armste als we naar de levensstandaard kijken. Sinds 1974, 14 jaar na de onafhankelijkheid, werd olie als exportproduct het belangrijkste inkomen voor de Nigeriaanse staat. Vandaag maakt olie 95% uit van de Nigeriaanse export en is Nigeria de grootste olieproducent in de wereld. Door de voortdurende dalingen van de olieprijzen is de buitenlandse schuld van Nigeria de afgelopen 10 jaar echter gigantisch gestegen met een enorme inflatie als gevolg. Het BNP is bijgevolg vergelijkbaar met of zelfs lager dan dat in de jaren 60 toen de olieontginning pas begonnen was... De olie-industrie in Nigeria heeft zich uitgebreid ten koste van andere productiesectoren zoals landbouw en handenarbeid Het gevolg hiervan is een onevenwichtige verdeling van de welvaart, zowel tussen de verschillende bevolkingsgebieden als tussen de verschillende sociale groepen. Dit is dan ook een ideale voedingsbodem voor etnische conflicten in het land. Olie-industrie vooral in de Nigerdelta De Nigerdelta in het zuidoosten van het land is een enorm groot vochtig gebied met een zeer grote biodiversiteit. Dit is ook het gebied waar de meeste oliereserves gevonden werden. De Nigerdelta wordt vooral bewoond door de Ogoni en telt ongeveer een half miljoen inwoners. De Ogoni zijn vooral landbouwers, vissers en handelaars in landbouwproducten en zijn bijgevolg volledig afhankelijk van rivieren en goede landbouwgrond. Bijna één derde van de olie uit de Nigerdelta wordt direct naar de V.S. verscheept, de rest vooral naar Europa. Voor Nigeria zelf blijft er maar een zeer kleine hoeveelheid over. Het is maar een heel kleine minderheid van de Nigeriaanse bevolking die zelf voordelen ondervindt van de olieontginning en productie in Nigeria. Het grootste deel van de bevolking in de Nigerdelta wordt geconfronteerd met niets dan nadelen... Meer nog, de Nigerdelta is zelfs één van de armste streken in Nigeria. Bovendien is de kloof tussen de arme meerderheid en de rijke elite enorm groot in de gebieden waar s nachts de hemel verlicht wordt door de gasvlammen. En dit is dan nog maar het topje van de ijsberg... Ondanks het feit dat oliemaatschappijen beweren dat ze alle milieustandaarden nauwgezet opvolgen, kan niet betwist worden dat ze een enorme impact hebben op het milieu, de landbouw en de visserij in de hele Nigerdelta. De meeste gemeenschappen hebben amper compensaties gezien voor hun land dat ze hebben moeten afgeven aan de oliemaatschappijen of stukken land die door olie bevuild werden of door de zure regen onbruikbaar geworden zijn. Protest tegen deze milieuproblemen met alle sociale en economische gevolgen en het verlies van landrechten werd gewelddadig onderdrukt door de Nigeriaanse regering in samenwerking met de oliemaatschappijen. De belangrijkste oliemaatschappij in de streek is Shell. Andere maatschappijen die zichtbaar aanwezig zijn in de streek zijn Mobil en Chevron, het Italiaanse bedrijf Agip, het Franse Elf en Texaco. Al deze bedrijven hebben een handelsovereenkomst met de Nigeriaanse regering. 9 Vuile olie en Ogoni

10 Bijlage 2: Algemene teksten om op te hangen (3 thema s) Onderstaande tekstjes zijn de drie centrale thema s. Vergroot ze zodanig dat elk thema op 1 A4 komt te staan. (Dus 1 thema per bladzijde). De verschillende bladzijden worden in drie verschillende hoeken van het lokaal opgehangen zodat ze zichtbaar zijn voor alle deelnemers. 10 Vuile olie en Ogoni

11 Bijlage 3: Feiten en gebeurtenissen. Kopieer deze bijlage, knip de tekstjes uit en kleef ze eventueel op een stuk karton of dik papier. Zorg ervoor dat de nummers er niet bijstaan. Thema 1: Praktijken van de oliemaatschappijen (vooral Shell) en milieugevolgen 1 CITAAT VAN KEN SARO-WIWA (1992) "Pijpleidingen lopen dwars door dorpen, over het kerkplein, over landbouwgronden. Olielekken tasten de landbouwgronden, maar vooral de visstand aan. De vis stinkt naar olie. Waar moeten onze vissers nu van leven? Zij worden werkloos, raken aan de drank, met alle sociale gevolgen van dien. Het wordt niet meer donker in ons land. Al 35 jaar lang niet. Die gasfakkels vervuilen de lucht. Mijn kleinkinderen zijn minder gezond dan die van mijn collega's in andere delen in Nigeria. Op ons land groeit nog maar één soort palm. Daar hebben we niets aan, het is een soort onkruidboom. En ondertussen pompt Shell dag in dag uit de olie uit ons gebied, waar we niets voor terug zien. Wat moet ik dan tegen onze mensen zeggen? Dat Shell hier niets mee te maken heeft?" 2 CITAAT VAN KEN SARO-WIWA (1993): "Na 35 jaar van roekeloze olie-exploratie door de multinationale ondernemingen, is het milieu in Ogoni volkomen vernietigd. Vier affakkelinstallaties branden hier al 35 jaar 24 uur per dag vlakbij woonplaatsen van mensen; meer dan honderd oliebronnen liggen er in de achtertuinen van dorpen; een petrochemisch complex, twee olieraffinaderijen, een kunstmestfabriek en oliepijpleidingen die bovengronds het landschap doorkruisen, hebben de dood betekend voor mensen, flora en fauna. Dit is onaanvaardbaar. 3 TRANSPORTNETWERKEN Om naar olie te kunnen zoeken, om gevonden olie naar boven te halen en te kunnen afvoeren, heeft Shell in de Nigerdelta uitgebreide transportnetwerken aangelegd. De afgelopen decennia zijn er dan ook honderden kilometers wegen, kanalen en pijpleidingen door de moerasbossen aangelegd. In de meeste gevallen werd er op voorhand niks gepland voor die aanleg. Meer nog. Soms werd uit geldgebrek de aanleg van één of ander transportnetwerk stopgezet om later op een andere plaats te herbeginnen. Transportnetwerken hebben dan ook gezorgd voor aanzienlijke gevolgen voor de waterhuishouding en het ecosysteem. Bovendien zijn er vele hectaren bos gerooid voor de duizenden kilometers pijpleidingen. 11 Vuile olie en Ogoni

12 4 OLIELEKKEN Bij de winning van olie, het transport via pijpleidingen en de verdere verwerking in terminals, komt op vrij grote schaal olie in het milieu terecht. Vooral op lokaal niveau veroorzaakt dit belangrijke milieuproblemen, door de sterfte van sommige flora- en faunasoorten. Er zijn drie vormen te onderscheiden waarop olie in het milieu terechtkomt: de zogenaamde blow outs ; door lekkende pijpleidingen en bij het scheiden van de olie en het formatiewater. De roestige verouderde leidingen en de slecht functionerende apparatuur die uit de jaren zestig en zeventig stammen en nog steeds niet vervangen zijn, zijn de grootste oorzaken van deze olielekken. De gevolgen van de olielekken voor het milieu in de Nigerdelta en de lokale bevolking zijn niet te onderschatten. Een boer wiens akker door olievervuiling geen oogst oplevert, heeft er weinig aan als je hem vertelt dat hij zich meestal binnen een jaar of tien herstelt. Ook de vissers zien hun enige bron van inkomsten, het visbestand in de rivieren, drastisch verminderen en moeten maar zien hoe ze zich zullen redden. 5 BLOW OUTS EN FORMATIEWATER Naast de gewone olielekken bestaat er nog het gevaar van zogenaamde blow outs die plaats kunnen vinden bij proefboringen. Bij een blow out spuit olie en/of gas op een ongecontroleerde wijze naar buiten en komt op die manier in het milieu terecht. Grote gebieden kunnen zo vernietigd worden. Een nog groter gevaar voor het milieu is de lozing van zogenaamd formatiewater. Om de olie beter uit de bodem te krijgen wordt er water naar binnen gepompt. Als de het olie-gasmengsel naar boven komt, komt dit formatiewater uiteraard terug mee. Achteraf wordt het water van de olie gescheiden. Er blijft een zeer schadelijke smurrie achter naast het water dat nog olieresten bevat. Deze smurrie wordt gedumpt in moerassen en het water met olieresten belandt terug in rivieren of in de zee. 6 LUCHTVERVUILING De olie-industrie is in de Nigerdelta verantwoordelijk voor twee belangrijke vormen van luchtverontreiniging. Enerzijds de uitstoting van schadelijke stoffen bij enkele raffinaderijen waardoor grote hoeveelheden zware metalen in het milieu werden aangetroffen. Daarnaast wordt er een enorme hoeveelheid geassocieerd gas door de olieproducenten afgefakkeld omdat dit de goedkoopste oplossing is om van dat gas af te geraken. Het belangrijkste milieugevolg van dit affakkelen is dat het effect heeft op het broeikaseffect door de grote uitstoot van CO2. Bovendien wordt slechts 80% van het aardgas verbrand zodat 20% aardgas onverbrand de lucht ingaat. Aardgas bestaat voor het grootste deel uit methaan (CH4), een veel sterker broeikasgas dan CO2. 12 Vuile olie en Ogoni

13 7 ANDERE GEVOLGEN Afnemende vruchtbaarheid van landbouwgronden. Door de vervuiling van de landbouwgronden, de toename van het aantal overstromingen en de toenemende bevolkingsdruk die geleid heeft tot intensief gebruik van de landbouwgronden is de vruchtbaarheid van de landbouwgronden aanzienlijke afgenomen. Toenemende overstromingen: de bouw van dammen in de Niger en haar zijrivieren voor de waterkrachtcentrales hebben de waterhuishouding in de hele Nigerdelta grondig ontregeld. Ontbossingen: tal van bossen zijn (gedeeltelijk) gerooid voor de aanleg van transportkanalen voor de olie. Milieuvervuiling die samenhangt met de verstedelijking en industrialisatie: andere industrieën hebben zich geleidelijk naast de olie-industrie in de Nigerdelta gevestigd. Zure regen: tast het drinkwater, de gewassen en zelfs de daken van huizen aan. De zure regen is het rechtstreekse gevolg van de gasvlammen. Thema 2: Sociale en economische gevolgen voor de Ogoni 8 AFSLUITEN VAN VOEDSELBRONNEN Het Nigeriaanse militaire regime heeft in 1978 een wet uitgevaardigd waardoor de overheid zonder slag of stoot grond land kan onteigenen en kan overdragen aan de oliemaatschappijen. Het is duidelijk dat de belangen van de oliemaatschappijen voorrang krijgen op deze van de plaatselijke bevolking en dat de wetten aangepast worden om de belangen van de oliemaatschappijen te behartigen. Op die manier heeft de Nigeriaanse regering de toegang tot voedsel voor de Ogoni afgesloten. Geen land betekent immers geen voedselvoorzieningen. Daarnaast heeft de Nigeriaanse regering ook rechtstreeks bijgedragen aan de oorzaken van een voedseltekort door de repressieve maatregelen na de opstand van de Ogoni. Eén van deze maatregelen was namelijk het vernietigen van de oogsten en het doden van de veestapel. Ook de vernietiging van de landbouwgronden, vervuiling van rivieren en zee, vernietiging van bossen, verstoring van de waterhuishouding met als gevolg overstromingen,... door de oliemaatschappijen in samenwerking met de Nigeriaanse regering, hebben de belangrijkste voedselbronnen van de Ogoni afgenomen met een voedseltekort en zelfs ondervoeding als gevolg. 13 Vuile olie en Ogoni

14 9 GEVOLGEN VOOR DE GEZONDHEID VAN DE OGONI In veel gemeenschappen hebben mensen te kampen met ademhalingsproblemen als rechtstreeks gevolg van de lucht- en milieuvervuiling. Daarnaast zijn er gezondheidsproblemen en ziektes vastgesteld zoals het ophoesten van bloed, huiduitslag, vruchtbaarheidsproblemen,... en zelfs verschillende vormen van kanker. Kinderen hebben vaak opgezwollen buiken en zeer licht haar ten gevolge van de ziekte kwashiorkor, een syndroom dat veroorzaakt wordt door een tekort aan proteïne dat waarschijnlijk voortkomt uit een voedingstekort. Daarnaast zijn er nog tal van andere gezondheidsproblemen ten gevolgen van te weinig voedsel of vervuild voedsel. Het sterftecijfer bij zuigelingen is bijzonder hoog in de streek, waarschijnlijk te wijten aan de verschillende soorten vervuilingen. De oliemaatschappijen en de regering doet weinig of niets aan deze gezondheidsproblemen. Bovendien zijn veel gezinnen door de vervuiling van landbouwgrond en water hun inkomen kwijt en hebben ze geen middelen voor medische verzorgen en medicijnen. 10 GEVOLGEN VOOR DE VROUWEN IN HET BIJZONDER Vrouwen waren in de Ogonimaatschappij vooral verantwoordelijk voor de landbouw en voor de handel in landbouwproducten. Deze traditionele rol kan door de komst van de oliemaatschappijen en vooral door de gevolgen ervan voor het milieu, niet meer verdergezet worden. Door het verlies van het inkomen uit landbouw en handel, kunnen veel kinderen niet meer naar school, worden medicijnen en medische verzorging onbetaalbaar,... De belangrijke rol van de vrouw in de Ogonimaatschappij verdwijnt op die manier PROSTITUTIE, VERKRACHTINGEN EN VADERLOZE KINDERE Door deze economische omstandigheden en het verdwijnen van de economische rol van de vrouw, belanden veel vrouwen noodgedwongen in de prostitutie. Veel meisjes en jonge vrouwen gaan in de prostitutie omdat ze deze manier van inkomen zien als de enige manier om hun kinderen naar school te kunnen laten gaan en om hun families te steunen. De prostitutie kan bovendien rechtstreeks gelinkt worden aan de olie-industrie. De meeste klanten zijn arbeiders uit de olieraffinaderijen, vaak buitenlanders. Veel vrouwen worden door hen mishandeld. Een ander probleem dat hiermee samenhangt, is dat er veel kinderen geboren worden waarvan de vader een (buitenlandse) arbeider is die de rol van vader niet op zich wil nemen, als men al weet wie de vader is natuurlijk. 14 Vuile olie en Ogoni

15 Thema 3: Reacties en protesten van de Ogoni 12 OKTOBER 1990 Oprichting van de Movement for the Survival of Ogoni People (MOSOP) door vrijwel alle lokale Ogonileiders. De MOSOP zou zich op geweldloze wijze gaan inzetten voor de rechten van het Ogonivolk. Twee maanden later stelt MOSOP haar eisenpakket voor aan alle oliemaatschappijen die werkzaam zijn in Ogoniland. De MOSOP eist dat de oliemaatschappijen compensatie zouden betalen aan de Ogoni en milieunormen moeten respecteren, of dat ze anders uit Ogoniland zouden vertrekken. 13 NAJAAR 1992 De Nederlandse milieuorganisatie Milieudefensie onderzoekt de verklaringen van Saro-Wiwa, de leider van de Mosop. Van Nigeriaanse organisaties krijgt ze alle details over de toestand in de Nigerdelta: over het gebrekkige onderhoud aan de installaties en de pijplijnen, over de talrijke olielekken, over de milieugevolgen van die lekkages,... Shellmedewerkers bevestigen deze berichten. Kort daarna wordt de buitenwereld ook op de hoogte gebracht van de mensenrechtenschendingen in Ogoniland. De eerste verhalen hierover gaan de wereld rond via televisie en kranten. De wereld wordt stilaan op de hoogte gebracht van de schrijnende toestand in Nigeria. 14 NAJAAR 1992 Milieudefensie praat met vertegenwoordigers van Shell. Deze verdedigen de oliemaatschappij: Het valt best mee met de lekkages. Natuurlijk maakt ook Shell wel eens een foutje, maar dan wordt alles meteen opgeruimd. Nee, die berichten van grootschalige milieuvervuiling zijn echt niet waar. De Ogoni willen alleen maar geld zien. Shell wil niet met de Ogoni praten omdat de maatschappij vindt dat ze niks voor hen kan doen. Het is de regering die de eisen van de Ogoni moet inwilligen. Shell wil zich namelijk niet in politieke aangelegenheden mengen. 15 JANUARI 1993 Op 4 januari vindt er een protestmars plaats, de Ogoni Day March, om de eisen van de MOSOP aan de oliemaatschappijen kracht bij te zetten. Hieraan nemen maar liefst van de Ogoni's deel. De protesten van de Ogoni beginnen door te dringen tot de internationale media, en nieuwe betogingen vinden plaats in februari en maart Vuile olie en Ogoni

16 16 JUNI 1993 De spanning tussen de Ogoni en Shell neemt toe en het politiek klimaat verslechtert onder het onderdrukkende militaire bewind van Generaal Sani Abacha. Milieudefensie start haar eerste schrijfactie voor de Ogoni, een 'Alarm' gericht aan Shell, met het verzoek de milieu-effecten van de oliewinning in kaart te brengen en in overleg te treden met de Ogoni. Dat gebeurt niet. Shell blijft haar beleid verdedigen. Enkele maanden later vraagt Shell de Nigeriaanse overheid om bescherming van de olie-installaties en het personeel tegen demonstrerende Ogoni. Veiligheidstroepen treden hard op. Dorpen worden platgebrand, tientallen doden en duizenden vluchtelingen zijn het gevolg. Ken Saro-Wiwa, de MOSOP-leider wordt bij wijze van intimidatie enkele keren voor korte tijd gearresteerd. In de gevangenis verliest hij meermaals het bewustzijn, omdat hij geen medicijnen krijgt voor zijn hartkwaal. Ondertussen proberen allerlei organisaties Shell ervan te overtuigen gesprekken en onderhandelingen aan te gaan met de Ogoni om de conflicten op die manier op te lossen. Dit gebeurt echter nog steeds niet. 17 MAART 1994 Het incident. Vier Ogonileiders, die als conservatief bekend staan, worden door een menigte van Ogoni vermoord. Eindelijk heeft het regime de stok om mee te slaan waar het al zolang naar zoekt. Ken Saro-Wiwa en vele anderen worden in april gearresteerd op beschuldiging van (aanzet tot) moord. Al in 1993 werden willekeurig vele (echte en vermeende) MOSOP-activisten door militairen opgepakt, ondervraagd, gemarteld en vastgehouden. Vanaf april 1994 wordt de Internal Security Task Force opgericht, om op een systematische manier de protesten van de Ogoni te onderdrukken, om Ogoniland te bezetten en de rust te herstellen. 18 VANAF MEI 1994 De onderdrukking van de protesten loopt uit de hand. De 400 man sterke Task Force overvalt systematisch de meeste van de 126 dorpen in Ogoniland: plunderingen, moorden, verkrachtingen en gijzelingen zijn hierbij de vaste ingrediënten. Ook huizen worden vernield en/of in brand gestoken, volledige veestapels worden gedood en oogsten worden vernield. Als de bevolking daarop het dorp ontvlucht, wordt het volledige dorp door de militairen afgebrand. Duizenden dorpelingen hebben geen thuis meer. Zeker vijftig Ogoni's zijn standrechtelijk geëxecuteerd. Daarnaast worden er honderden gevangengenomen. Vooral jonge mannen zouden zijn opgepakt, gemarteld en gegijzeld. Tegen betaling van een flinke geldsom kan hun familie hen dan weer vrijkopen. 16 Vuile olie en Ogoni

17 19 FEBRUARI 1995 Het proces tegen Ken Saro-Wiwa en de andere MOSOP-leiders begint in februari De regering heeft zelf mensen gezocht die willen getuigen dat de MOSOP-leiders de 4 Ogonileiders vermoord hebben. Achteraf hebben 2 getuigen toegegeven dat ze van de regering een grote som geld gekregen hebben voor een vals getuigenis tegen de MOSOP-leiders. Ook op andere manieren worden vele nationale en internationale rechtsregels met de voeten getreden tijdens dit proces. Ken Saro-Wiwa worst samen met acht anderen eind oktober 1995 veroordeeld voor moord op de 4 Ogonileiders. Allen krijgen de doodstraf. Deze uitspraak leidt tot scherpe internationale protesten, en een hernieuwde aandacht voor de rol van de oliemaatschappijen in de Nigerdelta. Op het laatste moment schrijft ook president-directeur Cor Herkströter van de Koninklijke/Shell Groep een protestbrief naar de Nigeriaanse regering. Desondanks worden Ken Saro-Wiwa en zijn acht medestanders op 10 november 1995 geëxecuteerd omdat ze zogezegd de 4 Ogonileiders hebben vermoord, maar eigenlijk omdat ze gewoon opkwamen voor de rechten van de Ogoni. Ze bedreigden immers de olie-industrie die de militaire leiders en andere vooraanstaande Nigerianen rijk maakt. 20 NA NOVEMBER 1995 Uit uiteenlopende berichten blijkt dat de systematische militaire repressie in Ogoniland nog steeds voortduurt. Rouwen om de executie van Saro-Wiwa en de zijnen is verboden. Kerkdiensten worden verstoord, en iedereen die de naam Saro-Wiwa in de mond nam werd gearresteerd. Elke demonstratie wordt met traangas uiteengedreven. Op vele plaatsen hebben de militairen wegversperringen ingericht, waar passanten geld of goederen moeten afgeven, worden mishandeld, of worden gearresteerd. 's Nachts vinden nog regelmatig razzia's plaats, waarbij geplunderd wordt en gijzelaars meegenomen worden. 21 MEI 1996 Shell doet een voorstel als poging tot verzoening zoals het bedrijf het zelf noemt: als Shell zijn werkzaamheden in Ogoniland kan hervatten en de protesten ophouden, zal Shell alle olielekken die na 1993 ontstaan zijn opruimen. Ook wil Shell met de gemeenschappen praten over extra investeringen in onderwijs en gezondheidszorg. Naar de buitenwereld toe, doet Shell ondertussen inderdaad inspanningen in deze richting. Toch blijkt volgens de Ogoni dat het eerder bij woorden blijft die slechts in beperkte mate in daden omgezet worden, dat er eerder sprake is van een soort goed-gevoeloefening. 17 Vuile olie en Ogoni

18 22 BEGIN 1999 President Olusegun Obasanjo wordt verkozen. Hij hoopt de democratie en vrijheid te kunnen garaderen voor heel Nigeria. Deze regering wil tal van politieke veranderingen doorvoeren, nl. de vrijheid om samen te komen en te demonstreren, de vermindering van militaire aanwezigheid in het straatbeeld, strategieën om corruptie in te dijken, de oprichting van een ministerie voor milieuaangelegenheden, de vernieuwing van het mandaat voor een mensenrechtencommissie, EIND 1999 Ondanks deze mooie beloften die president Olusegun Obasanjo in het begin van zijn ambtsperiode maakte, worden op het einde van het jaar nog steeds activisten of vermeende activisten opgepakt, mishandeld, zelfs vermoord door militairen of politie. Journalisten wordt in de Nigerdelta nog steeds niet toegelaten te rapporteren over mensenrechtenschendingen. Toch zijn er rapporten waarin gesproken wordt over honderden burgerdoden, vooral vrouwen en kinderen, en duizenden mensen die uit de gemeenschappen verjaagd zijn. Ook blijven de repressieve wetten (zo een 200) die stammen uit de vroegere militaire regimes verder van kracht. Veel van deze wetten hebben rechtstreekse gevolgen voor de inwoners van de Nigerdelta. 24 MAART 2002 Shell wordt beschuldigd van medeplichtigheid aan schendingen van de mensenrechten in Nigeria. De Brits-Nederlandse multinational wordt verantwoordelijk gesteld voor de folteringen en de moord op Ken Saro-Wiwa en de andere activisten van MOSOP. De betrokkenheid van de directie van Shell Nigeria bij anti-mosop-activiteiten staat voor de rechter niet ter discussie. Als de beschuldigingen bewezen worden, zijn Shell en Brian Anderson, de voormalige baas van Shell Nigeria, schuldig aan onder andere misdaden tegen de menselijkheid, foltering, standrechtelijke executie en andere schendingen van het internationale recht. 25 SITUATIE IN NIGERDELTA VANDAAG De confrontaties tussen leger en de burgerbevolking blijven nog steeds voortduren. In het beleid van Shell tegenover milieu en bevolking is er echter wel een positieve evolutie waar te nemen. Een blik op de officiële website van Shell Nigeria vertelt ons dat Shell de nadruk wil leggen op begrippen als duurzaam ondernemen, milieumanagement, sociale verantwoordelijk-heid,... Om deze doelstellingen te verwezenlijken, werkt Shell al samen met Amnesty International en andere NGO s. Volgens rapporten van Human Rights Watch zal het echter nog even duren vooraleer de bevolking de effecten van dit nieuwe beleid aan den lijve zal ondervinden. 18 Vuile olie en Ogoni

19 Bijlage 4: Verklaringen en verdragen 4a. De Verklaring van Rio de Janeiro inzake milieu en ontwikkeling, juni 1992 De Conferentie van de Verenigde Naties inzake Milieu en Ontwikkeling, Bijeen in Rio de Janeiro van 3 tot en met 14 juni 1992, Opnieuw bevestigend de Verklaring van de Conferentie van de Verenigde Naties inzake het Menselijke Leefmilieu, aangenomen te Stockholm op 16 juni 1972 en er naar strevend daarop voort te bouwen, Met als doel een nieuw en rechtvaardig mondiaal partnerschap tot stand te brengen door het scheppen van nieuwe vormen van samenwerking tussen staten, belangrijke maatschappelijke organisaties en mensen, Strevend naar internationale overeenkomsten, welke de belangen van een ieder eerbiedigen en de integriteit van het mondiale stelsel van milieu en ontwikkeling beschermen, Erkennende dat de aarde, ons huis, naar haar aard een allesomvattend en samenhangend geheel vormt, Kondigt af: BEGINSEL 1 Mensen staan centraal in de zorg voor duurzame ontwikkeling. Zij hebben recht op een gezond en productief leven in harmonie met de natuur. BEGINSEL 2 Staten hebben, in overeenstemming met het Handvest van de Verenigde Naties en de beginselen van internationaal recht, het soevereine recht hun eigen hulpbronnen te exploiteren overeenkomstig hun eigen milieu- en ontwikkelingsbeleid, alsook de verantwoordelijkheid te verzekeren dat activiteiten die binnen hun rechtsmacht of toezicht vallen geen schade veroorzaken aan het milieu van andere staten of van gebieden die onder geen enkele nationale rechtsmacht vallen. BEGINSEL 3 Het recht op ontwikkeling moet zodanig worden gerealiseerd dat op rechtvaardige wijze wordt voorzien in de behoeften op het gebied van ontwikkeling en milieu van zowel huidige als toekomstige generaties. BEGINSEL 4 Teneinde duurzame ontwikkeling te bereiken dient milieubescherming een integrerend bestanddeel van het ontwikkelingsproces te vormen en niet afzonderlijk daarvan te worden beschouwd. BEGINSEL 5 Alle staten en alle mensen dienen samen te werken bij de cruciale taak van het uitroeien van armoede als een essentiële voorwaarde voor duurzame ontwikkeling, teneinde de verschillen in levensstandaard te verminderen en beter te voorzien in de behoeften van het merendeel van de wereldbevolking. 19 Vuile olie en Ogoni

20 BEGINSEL 6 De bijzondere situatie en behoeften van ontwikkelingslanden, in het bijzonder de minst ontwikkelde en die welke op milieugebied uiterst kwetsbaar zijn, dienen bijzondere voorrang te krijgen. Internationale activiteiten op het gebied van milieu en ontwikkeling zouden zich tevens moeten richten op de belangen en behoeften van alle landen. BEGINSEL 7 Staten dienen in een geest van mondiaal partnerschap samen te werken teneinde de gezondheid en integriteit van het ecosysteem van de aarde te behouden, te beschermen en te herstellen. Gezien het verschillend aandeel dat zij leveren aan de mondiale achteruitgang van het milieu hebben staten gemeenschappelijke, maar gedifferentieerde verantwoordelijkheden. De ontwikkelde landen erkennen de verantwoordelijkheid die zij dragen in het internationale streven naar duurzame ontwikkeling gezien de druk die hun samenlevingen leggen op het mondiale milieu en gezien de technologieën en financiële middelen waarover zij beschikken. BEGINSEL 8 Om duurzame ontwikkeling en een betere kwaliteit van het leven voor alle mensen te bereiken, zouden staten niet-duurzame productiewijzen en consumptiepatronen moeten beperken en elimineren en passende demografische beleidsmaatregelen moeten bevorderen. BEGINSEL 9 Staten zouden moeten samenwerken teneinde het endogene vermogen tot duurzame ontwikkeling te versterken door het vergroten van wetenschappelijk inzicht door middel van uitwisseling van wetenschappelijke en technologische kennis en door het verbeteren van de ontwikkeling, aanpassing, verspreiding en overdracht van technologieën, waaronder nieuwe en grensverleggende technologieën. BEGINSEL 10 Vraagstukken op milieugebied worden het best aangepakt met deelneming van alle betrokken burgers op het relevante niveau. Op nationaal niveau dient elk individu passende toegang te hebben tot informatie betreffende het milieu die in bezit is van de overheid, waaronder informatie over gevaarlijke stoffen en activiteiten in zijn leefomgeving, en de mogelijkheid te hebben deel te nemen aan besluitvormingsprocessen. Staten dienen de publieke bewustwording en deelneming te vergemakkelijken en te stimuleren door informatie op grote schaal beschikbaar te stellen. Effectieve toegang tot rechterlijke en administratieve procedures, waaronder herstel en verhaal, dient te worden verleend. BEGINSEL 11 Staten dienen effectieve milieuwetgeving vast te stellen. Milieunormen en beheersdoelstellingen en -prioriteiten zouden een weerspiegeling moeten zijn van de milieu- en ontwikkelingscontext waarop zij van toepassing zijn. De normen die sommige landen toepassen kunnen voor andere landen, in het bijzonder ontwikkelingslanden, ongeschikt zijn en een ongerechtvaardigde economische en sociale belasting vormen. 20 Vuile olie en Ogoni

Korte kennismaking met de verschillende thema s binnen de economische en sociale rechten:

Korte kennismaking met de verschillende thema s binnen de economische en sociale rechten: Ontwerp eens een land (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) De deelnemers ontwerpen een land waar het goed is om te leven. Ze beslissen in het ontwerp: hoe het landschap eruit ziet, waar de mensen leven in

Nadere informatie

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) In een rollenspel ervaren de deelnemers de invloed van beleidsbeslissingen in het ene land op het leven van mensen in een ander land. De meerderheid

Nadere informatie

Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) De deelnemers beslissen in kleine groepjes of ze akkoord gaan met stellingen over armoede in het Noorden. Onenigheid over bepaalde stellingen moet opgelost

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

Kadir van Lohuizen/NOOR. Olie, vervuiling en armoede in de Nigerdelta

Kadir van Lohuizen/NOOR. Olie, vervuiling en armoede in de Nigerdelta Kadir van Lohuizen/NOOR Olie, vervuiling en armoede in de Nigerdelta Olie, vervuiling en armoede in de Nigerdelta Samenvatting Amnesty-rapport Petroleum, pollution and poverty in the Nigerdelta juni 2009

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Leerdoelen. Voorafgaand aan de film. Jaar: 2005. Filmkeuring: Alle leeftijden Website: www.livingrights.com

Leerdoelen. Voorafgaand aan de film. Jaar: 2005. Filmkeuring: Alle leeftijden Website: www.livingrights.com Living Rights Toti Opdrachtenblad Regie: Duco Tellegen Jaar: 2005 Duur: 26 minuten Filmkeuring: Alle leeftijden Website: www.livingrights.com Leerdoelen Je kunt Kenia aanwijzen op een kaart. Je kunt beschrijven

Nadere informatie

Kwetsbare minderheidsgroep

Kwetsbare minderheidsgroep IND-werkinstructie nr. 2013/14 (AUA) Openbaar/ Extern Aan Directeur klantdirectie Asiel c.c. DDMB Van Hoofddirecteur IND Datum 26 juni 2013 Geldig vanaf 26 juni 2013 Geldig tot Onderwerp Vindplaats Bijlage(n)

Nadere informatie

Verdrag over de rechten van het kind

Verdrag over de rechten van het kind Verdrag over de rechten van het kind Een verdrag is een afspraak tussen landen. Op 20 november 1989 is in New York het Verdrag over de Rechten van het Kind gesloten. Dit Verdrag is een afspraak tussen

Nadere informatie

Oefenteksten: Vergelijking

Oefenteksten: Vergelijking efenteksten: ergelijking ndersteboven van lezen Tekststructuren Fietsen met en zonder motor Een fiets en een motorfiets zijn allebei een vervoermiddel. Bij een fiets moet je zelf trappen. De motorfiets

Nadere informatie

HET GEVECHT OM GELD EN MACHT VOOR WIE BESTEMD? DOEL DUUR

HET GEVECHT OM GELD EN MACHT VOOR WIE BESTEMD? DOEL DUUR HET GEVECHT OM GELD EN MACHT Als je op het einde van de maand geen geld meer hebt om je gsm terug op te laden of om een festivalticket te kopen, ben je dan arm? Neen! Want de maand nadien krijg je opnieuw

Nadere informatie

Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij het vertonen van mensenrechtenfilms op school.

Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij het vertonen van mensenrechtenfilms op school. Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij Opdrachtenblad Naam film: Aanduidingen Kijkwijzer: Regie: Jaar: Duur: Eventueel website van de film: Leerdoelen 1. Je kunt op een kaart aanwijzen

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur:

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur: Blood in the Mobile Frank Piasecki Poulsen 2010 52 minuten www.moviesthatmatter.nl Digibordles: www.spons.nl/moviesthatmatter 1 Kijkopdracht Waar gaat de film over? Documentairemaker Frank Poulsen komt

Nadere informatie

kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN

kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN WERKb L a D WERKBLAD met terugwerkende kracht met terugwerkende kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN Dit werkblad is een voorbereiding op je bezoek aan de vaste tentoonstelling Met Terugwerkende

Nadere informatie

Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten.

Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten. Kan het anders? (Uit: Kompas) Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten. Behandelende onderwerpen het recht veilig in vrijheid te leven het recht op respect

Nadere informatie

Kruip in de rol van een duurzame bosbeheerder

Kruip in de rol van een duurzame bosbeheerder Kruip in de rol van een duurzame bosbeheerder Leerdoel: De leerlingen kunnen illustreren dat de mens de aanwezigheid van organismen beïnvloedt. De leerlingen kunnen met concrete voorbeelden uit hun omgeving

Nadere informatie

Gevecht om geld en macht

Gevecht om geld en macht Gevecht om geld en macht (Uit: Kompas) (Uit: Mensenrechteneducatie in NCZ 2 de graad) Doelstellingen: Inzicht hebben in de onrechtvaardige verdeling van rijkdom in de wereld. Inzicht hebben in de onrechtvaardigheden

Nadere informatie

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Contents P. 2 Introductie P. 2 VINCI s commitments P. 4 Leveranciers commitments P. 6 Implementatie 1 15 april 2012 Introductie Deze Code «Global Performance

Nadere informatie

Platform Mensenrechteneducatie WERKBLADEN - 2

Platform Mensenrechteneducatie WERKBLADEN - 2 INTRODUCTIELES OP MIJN RECHTEN = JOUW RECHTEN De snelle mensenrechtenquiz Vul de vragen snel in zonder al te lang na te denken. Je krijgt er maar drie minuten voor! 1) Geef je eigen definitie van een mensenrecht.

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

Elk kind heeft het recht om...

Elk kind heeft het recht om... Elk kind heeft het recht om... Rechten is hetgeen je mag doen en mag hebben. Je hoeft er niet eerst iets anders voor te doen. Rechten heb je gewoon. Ook jij hebt rechten. Iedereen heeft ze. Kinderrechten

Nadere informatie

Raad van de Europese Unie Brussel, 8 juli 2014 (OR. en)

Raad van de Europese Unie Brussel, 8 juli 2014 (OR. en) Raad van de Europese Unie Brussel, 8 juli 2014 (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2014/0186 (E) 11290/14 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: ACP 109 COAFR 184 PESC 677 RELEX 538 BESLUIT

Nadere informatie

Vakbondsvergadering (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

Vakbondsvergadering (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) Vakbondsvergadering (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) Dit is een simulatie van een vergadering tussen werkgevers en werknemers met hun vakbondsafgevaardigden om over lonen en voorwaarden te onderhandelen

Nadere informatie

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas)

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Bij deze activiteit wordt een enquête gehouden bij mensen in de omgeving in verband met: het gaan stemmen bij verkiezingen, de deelname van burgers aan

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten

Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten Eerste leerjaar B 3.1. Mijn rechten Beroepsvoorbereidend leerjaar 3.1. Mijn rechten Wie ben ik? * De leerlingen ontdekken wie ze zelf zijn - de mogelijkheden

Nadere informatie

bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C 177 E van 27/06/2000

bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C 177 E van 27/06/2000 bron : http://www.emis.vito.be Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen dd. 27-06-2000 Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C 177 E van 27/06/2000 Gewijzigd voorstel voor een beschikking

Nadere informatie

Simulatiespel: Shell in Nigeria

Simulatiespel: Shell in Nigeria Simulatiespel: Shell in Nigeria Atlantische Commissie 2007 Simulatiespel: Shell in Nigeria Inleiding Dit simulatiespel is gebaseerd op de recente onlusten in Nigeria. Nigeria is het grootste olieproducerende

Nadere informatie

Achter gesloten ogen: Spencer

Achter gesloten ogen: Spencer Achter gesloten ogen: Spencer Opdrachtenblad Regie: Dulco Tellegen Jaar: 2000 Duur: 25 minuten 1 Filmbeschrijving Spencer (18) woont in een opvangcentrum voor voormalig kindsoldaten in Liberia (West-Afrika).

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen:

UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen: UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen: Artikel 1 Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren

Nadere informatie

Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera

Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera MIJNBOUW AKKOORD OF NIET AKKOORD? STELLING 1 Bodemrijkdommen moeten ingezet worden voor de ontwikkeling van het land De overheid in de Cordillera:

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Project : ISOBE. Land: KAMEROEN. Onderdeel van het Mount Cameroon Project

Project : ISOBE. Land: KAMEROEN. Onderdeel van het Mount Cameroon Project Project : ISOBE Land: KAMEROEN Onderdeel van het Mount Cameroon Project DAM STEUNT ARMSTEN VAN ISOBE Het dorpje Isobe aan de zuid west kust van Kameroen wordt jaarlijks geteisterd door talrijke overstromingen.

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Geschiedenis van Speciale Vertegenwoordigers en Rapporteurs van de Verenigde Naties voor Iran

Geschiedenis van Speciale Vertegenwoordigers en Rapporteurs van de Verenigde Naties voor Iran Geschiedenis van Speciale Vertegenwoordigers en Rapporteurs van de Verenigde Naties voor Iran De onderstaande tabel biedt een overzicht van de activiteiten van de Speciale VN-Vertegenwoordigers en Rapporteurs

Nadere informatie

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016.

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016. Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016 Marijke Peys, stafmedewerker humanitair recht marijke.peys@rodekruis.be Brainstorm Welke gevolgen hebben gewapende conflicten?

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

ILO-VERKLARING BETREFFENDE DE FUNDAMENTELE PRINCIPES EN RECHTEN OP HET WERK

ILO-VERKLARING BETREFFENDE DE FUNDAMENTELE PRINCIPES EN RECHTEN OP HET WERK Toelichting In het onderstaande zijn de afzonderlijke elementen van het normatieve kader integraal opgenomen en worden ze nader toegelicht en beschreven. Daarbij wordt aandacht besteed aan de volgende

Nadere informatie

In onze flat (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk)

In onze flat (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) In onze flat (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) Racistische houdingen leiden niet alleen tot gewelddadige aanvallen op vreemdelingen of vluchtelingen maar ook tot discriminatie op gebied van huisvesting,

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten Voeding > 3 e graad > lesmateriaal > kniptekst Sociaal vlees? Voor de leerkracht: Knip op voorhand de tekst in stukken op de lijnen. Houd de stukken tekst per titel samen. Veel veld voor vlees, weinig

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Kinderrechtenverdrag voor kinderen en jongeren Waarom? Alle kinderen in de hele

Nadere informatie

Domein mens: gezondheid welbevinden 21 De leerlingen herkennen en benoemen het gevoel van behagen en onbehagen. x

Domein mens: gezondheid welbevinden 21 De leerlingen herkennen en benoemen het gevoel van behagen en onbehagen. x Praatrondeboek, week A ma di wo do vr s f o m n a d m j j Domein mens: sociale cognitie: bewust zijn van jezelf: weten wat je voelt, denkt en doet (zelfkennis) 01 De leerlingen kunnen eigen gevoelens herkennen

Nadere informatie

Zittingsdocument 17.12.2013 B7-0000/2013 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2013

Zittingsdocument 17.12.2013 B7-0000/2013 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2013 EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Zittingsdocument 17.12.2013 B7-0000/2013 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2013 ingediend overeenkomstig artikel 115, lid 5, van het

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Waarom? Alle kinderen in de hele wereld hebben rechten. Jij dus ook. Omdat jij

Nadere informatie

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU Commissie sociale zaken en milieu 19 september 2003 APP 3590/1-16 AMENDEMENTEN 1-16 Ontwerpverslag (APP 3590) Joaquim Miranda en Gado Boureïma (Niger) over duurzaam

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace EUROPEES PARLEMENT TIJDELIJKE COMMISSIE ECHELON-INTERCEPTIESYSTEEM SECRETARIAAT MEDEDELING TEN BEHOEVE VAN DE LEDEN De leden treffen als aanhangsel een document aan met de titel Recht en Criminaliteit

Nadere informatie

VN-verklaring over de rechten van inheemse volken 1

VN-verklaring over de rechten van inheemse volken 1 VN-verklaring over de rechten van inheemse volken 1 De Algemene Vergadering Met als leidraad de bedoelingen en beginselen van het Handvest van de Verenigde Naties, en goed vertrouwen in de nakoming van

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek Wat is aardrijkskunde op zoek naar een verklaring voor de ruimtelijke verschijnselen aan het aardoppervlak. Beschrijvende vragen: bodem

Nadere informatie

het recht op bescherming tegen schadelijke vormen van werk en uitbuiting het recht op onderwijs het recht op spelen en ontspanning

het recht op bescherming tegen schadelijke vormen van werk en uitbuiting het recht op onderwijs het recht op spelen en ontspanning Ashique s verhaal (Uit: Kompas) Kinderarbeid genereert noodzakelijk inkomen voor families en gemeenschappen. Door het af te schaffen zullen kinderen de grootste slachtoffers worden. Klopt dat? Bij deze

Nadere informatie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie Titel: Mijnbouw in Peru. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Locatie: Hogeschool Gent Datum en uur: 26 februari 2013, 11.00-12.30 Verslaggever: Inge Boudewijn Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek:

Nadere informatie

Mag ik binnen? (Uit: Kompas)

Mag ik binnen? (Uit: Kompas) Mag ik binnen? (Uit: Kompas) Dit is een rollenspel over een groep vluchtelingen die naar een ander land proberen te vluchten. Het behandelt: de situatie van de vluchtelingen, sociale en economische argumenten

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

INTERNATIONAAL VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND. Artikel 1 Definitie van het kind Ieder mens jonger dan achttien jaar is een kind.

INTERNATIONAAL VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND. Artikel 1 Definitie van het kind Ieder mens jonger dan achttien jaar is een kind. INTERNATIONAAL VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND Artikel 1 Definitie van het kind Ieder mens jonger dan achttien jaar is een kind. Artikel 2 Non-discriminatie Alle rechten gelden voor alle kinderen,

Nadere informatie

VRAGENLIJST Risico Perceptie

VRAGENLIJST Risico Perceptie Dit PDF document is klaar voor gebruik. Vergeet na het invullen van de vragen niet het document op te slaan en het naar het onderstaande e-mailadres te sturen: maria.carmona@hzg.de Onderwerp: QUESTIONNAIRE

Nadere informatie

Les 17 Zo zeg je dat (niet)

Les 17 Zo zeg je dat (niet) Blok 3 We hebben oor voor elkaar les 17 Les 17 Zo zeg je dat (niet) Doel blok 3: Leskern: Woordenschat: Materialen: Leerlingen leren belangrijke communicatieve vaardigheden, zoals verplaatsen in het gezichtspunt

Nadere informatie

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten.

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Werkvorm 1 Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Stap 2 Vervolgens formuleren ze vragen over wat ze

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Ik heb dit woord wel eens gezien of gehoord.

Ik heb dit woord wel eens gezien of gehoord. Tekst lezen en moeilijke woorden bespreken 1. Hoe goed ken je de woorden in het schema? Je hoeft alleen een kruisje te zetten bij hoe goed je het woord kent. 2. Lees nu de tekst met het stappenplan. Onderstreep

Nadere informatie

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen!

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! De doelstellingen van PROTOS zijn de armsten onder ons te voorzien van rechtvaardig, duurzaam en participatief drinkwater, water voor landbouw, en

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

En daarom werk ik,14 jaar later

En daarom werk ik,14 jaar later En daarom werk ik,14 jaar later opdrachtenblad Regie: Maarten Schmidt & Thomas Doebele Jaar: 2013 Duur: 55 minuten (film), 10 37 minuten (portret Raihan) Website: www.filmcompagnie.nl De jonge Raihan Opdrachten

Nadere informatie

Een nieuwe sociale Europese interne markt

Een nieuwe sociale Europese interne markt Een nieuwe sociale Europese interne markt Prof. mr. dr. E.R. Manunza Hanze Inkoopseminar 2013 On Moral Sentiments, people, profit & procurement Het thema van vandaag Solidariteit in ruime zin Bemoeilijken

Nadere informatie

GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK

GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK 1. TOELICHTING Tijdens het bezoek aan de Democratiefabriek hebben jullie kunnen vaststellen dat bepaalde elementen essentieel zijn om tot democratie te komen.

Nadere informatie

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt.

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt. Wat doen... 4 Bomenteelt in ontwikkelingslanden. Aran staat er een beetje mistroostig bij. Alweer heeft een van de straatolifanten een spoor van vernieling getrokken door de stad. In heel wat Thaise steden

Nadere informatie

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52456 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Inleefspel: Van plantage tot atelier (Uit: Rechtvaardig, menswaardig) (Uit: mensenrechteneducatie in NCZ 1 ste graad)

Inleefspel: Van plantage tot atelier (Uit: Rechtvaardig, menswaardig) (Uit: mensenrechteneducatie in NCZ 1 ste graad) Inleefspel: Van plantage tot atelier (Uit: Rechtvaardig, menswaardig) (Uit: mensenrechteneducatie in NCZ 1 ste graad) Doelstellingen: Zich kunnen inleven in de werkomstandigheden van kinderen in het Zuiden.

Nadere informatie

Systematische schendingen van het recht om te leven. Willekeurige arrestaties

Systematische schendingen van het recht om te leven. Willekeurige arrestaties 15 September 2008 Systematische schendingen van het recht om te leven Man en vrouw ter dood veroordeeld Het gerechtshof heeft een doodvonnis uitgevaardigd tegen een man en vrouw in Khorasan Razavi. Dee

Nadere informatie

4. Wat zijn de rechten en plichten van een asielzoeker in België?

4. Wat zijn de rechten en plichten van een asielzoeker in België? 4. Wat zijn de rechten en plichten van een asielzoeker in België? Sinds 12 januari 2007 is in België de 'opvangwet' van kracht. Dit is een bundel van bepalingen die de asielopvang regelen. De opvangwet

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2002 Nr. 112. Europees Verdrag inzake de erkenning van de rechtspersoonlijkheid

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2002 Nr. 112. Europees Verdrag inzake de erkenning van de rechtspersoonlijkheid 50 (1986) Nr. 2 1 ) TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2002 Nr. 112 A. TITEL Europees Verdrag inzake de erkenning van de rechtspersoonlijkheid van internationale niet-gouvernementele

Nadere informatie

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004 De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag Den Haag, november 2004 Hierbij dank ik u mede namens de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

Loon naar werk of Antonio en Ali (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) (Uit: Mensenrechteneducatie in NCZ)

Loon naar werk of Antonio en Ali (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) (Uit: Mensenrechteneducatie in NCZ) Loon naar werk of Antonio en Ali (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) (Uit: Mensenrechteneducatie in NCZ) Op onderstaande link vind je een leuk filmpje waarmee je deze methodiek over genderongelijkheid

Nadere informatie

Datum 18 augustus 2015 Betreft Beantwoording vragen van het lid Kuzu over De situatie van Oeigoeren in de Chinese provincie Xinjiang

Datum 18 augustus 2015 Betreft Beantwoording vragen van het lid Kuzu over De situatie van Oeigoeren in de Chinese provincie Xinjiang Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie Datum 18 augustus 2015 Betreft

Nadere informatie

Regels 1. Regels 4. Regels 7. Allen: doe alsof je een andere rol bent als je dat uitkomt.

Regels 1. Regels 4. Regels 7. Allen: doe alsof je een andere rol bent als je dat uitkomt. Een eenvoudig en spannend spel voor 7 tot 21 spelers, liefst oneven. Inhoud -Doel van het spel (1) - Begin van het spel (2) - Bij nacht (3-4) en bij dag (5) - Tips (6-7) en varianten (8) - Spelkaarten

Nadere informatie

Webquest bij de Geo tweede fase havo Landbouw in Europa

Webquest bij de Geo tweede fase havo Landbouw in Europa Webquest bij de Geo tweede fase havo Landbouw in Europa Inleiding In deze opdracht gaan we de invloed van de EU vergelijken. De vergelijking wordt gemaakt tussen twee landen: Nederland en Spanje. We nemen

Nadere informatie

4 Zijn heerlijke producten ook eerlijke producten?

4 Zijn heerlijke producten ook eerlijke producten? 4 Zijn heerlijke producten ook eerlijke producten? Deze zomer was ik op familiebezoek in Honduras. Geheel onverwacht liep ik er twee oude bekenden tegen het lijf. Ze stonden pardoes voor mijn neus. Ik

Nadere informatie

Afval als voedsel - voedsel maken zónder olie

Afval als voedsel - voedsel maken zónder olie Landbouw graad 2 Afval als voedsel - voedsel maken zónder olie Lesvoorbereiding Toon de foto's industriële landbouw op het smartboard Print en knip de boomkaarten en de tuinbouwkaarten zoveel keer uit

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur

BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur Eerste leerjaar B Mijn plichtsbesef Beroepsvoorbereidend leerjaar Mijn plichtsbesef * Microniveau: - het huis waarin ik leef is een microbiotoop - de betekenis

Nadere informatie

Is jouw eurocent al gevallen

Is jouw eurocent al gevallen Crisis graad 3 Is jouw eurocent al gevallen Lesvoorbereiding Projecteer de krantenkoppen of verzamel zelf krantenkoppen over de economische crisis. Knip het verhaal van de crisis in 6 stukken (1 deel voor

Nadere informatie

VRB-0116. Bijzondere voorwaarden bij uw VERHAALSRECHTS- HULPVERZEKERING MOTORRIJTUIG

VRB-0116. Bijzondere voorwaarden bij uw VERHAALSRECHTS- HULPVERZEKERING MOTORRIJTUIG VRB-0116 Bijzondere voorwaarden bij uw VERHAALSRECHTS- HULPVERZEKERING MOTORRIJTUIG 1 INHOUDSOPGAVE WAAROM DEZE VOORWAARDEN BELANGRIJK VOOR U ZIJN 3 MIJN VERZEKERING 1. Wat verzeker ik met de Verhaalsrechtshulpverzekering

Nadere informatie

AMENDEMENTEN 1-10. NL In verscheidenheid verenigd NL 2013/2103(INI) 6.11.2013. Ontwerpadvies Corina Creţu (PE519.580v01-00)

AMENDEMENTEN 1-10. NL In verscheidenheid verenigd NL 2013/2103(INI) 6.11.2013. Ontwerpadvies Corina Creţu (PE519.580v01-00) EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie ontwikkelingssamenwerking 6.11.2013 2013/2103(INI) AMENDEMENTEN 1-10 Corina Creţu (PE519.580v01-00) Seksuele uitbuiting en prostitutie en de gevolgen daarvan voor

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Immigratie- en Naturalisatiedienst Ministerie van Veiligheid en Justitie

Immigratie- en Naturalisatiedienst Ministerie van Veiligheid en Justitie Immigratie- en Naturalisatiedienst Ministerie van Veiligheid en Justitie > Retouradres Postbus 1794 2280 DT Rijswijk Aan Ministerie van Buitenlandse Zaken Directie Consulaire Zaken en Migratiebeleid Afdeling

Nadere informatie

3D-MILLENNIUMVERHAAL SCHRIJVEN

3D-MILLENNIUMVERHAAL SCHRIJVEN 3D-MILLENNIUMVERHAAL SCHRIJVEN DOELGROEP: PO: GROEP 7/ 8 VO:KLAS 1/ 2 Lesbrief: 3D-millenniumverhaal schrijven (zie ook: WWW.SPONSORFIETSEN.NL) Heb je wel eens van de millenniumdoelen gehoord? Het zijn

Nadere informatie

Hoe beleven leerlingen de rechtsstaat? Workshop: rechtsstaat in de les; leerlingen activeren

Hoe beleven leerlingen de rechtsstaat? Workshop: rechtsstaat in de les; leerlingen activeren Hoe beleven leerlingen de rechtsstaat? Workshop: rechtsstaat in de les; leerlingen activeren Rollenspel Befje op Befje af Hoger Lager Dilemma s Hoe lossen we dit op? Opgepakt, wat dan? Rechtenteller Landenspel

Nadere informatie

Docentenhandleiding Rollenspel Politiek

Docentenhandleiding Rollenspel Politiek Docentenhandleiding Rollenspel Politiek Voorbereiding 1. Bepaal hoeveel tijd er is: kies voor 45, 60 of 90 uten versie 2. Deel tijdschema uit en bespreek dit met de leerlingen 3. Verdeel de rollen, zie

Nadere informatie

FACULTATIEF PROTOCOL BIJ HET VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND OVER DE BETROKKENHEID VAN KINDEREN IN GEWAPENDE CONFLICTEN

FACULTATIEF PROTOCOL BIJ HET VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND OVER DE BETROKKENHEID VAN KINDEREN IN GEWAPENDE CONFLICTEN FACULTATIEF PROTOCOL BIJ HET VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND OVER DE BETROKKENHEID VAN KINDEREN IN GEWAPENDE CONFLICTEN (niet officiële Nederlandse vertaling). (VP = Voorafgaande paragraaf) VP 1

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

BESLUITEN. BESLUIT (GBVB) 2015/1763 VAN DE RAAD van 1 oktober 2015 betreffende beperkende maatregelen in het licht van de situatie in Burundi

BESLUITEN. BESLUIT (GBVB) 2015/1763 VAN DE RAAD van 1 oktober 2015 betreffende beperkende maatregelen in het licht van de situatie in Burundi 2.10.2015 L 257/37 BESLUITEN BESLUIT (GBVB) 2015/1763 VAN DE RAAD van 1 oktober 2015 betreffende beperkende maatregelen in het licht van de situatie in Burundi DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, Gezien het

Nadere informatie