Auteur: Erwin Groenenberg (projectleider Veldwerk Nederland, docent natuuronderwijs Pabo Thomas More/ Hogeschool Leiden)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Auteur: Erwin Groenenberg (projectleider Veldwerk Nederland, docent natuuronderwijs Pabo Thomas More/ Hogeschool Leiden)"

Transcriptie

1 Veldwerk Make over didactiek Auteur: Erwin Groenenberg (projectleider Veldwerk Nederland, docent natuuronderwijs Pabo Thomas More/ Hogeschool Leiden) Hét Kennis- en Praktijkcentrum voor natuureducatie Les in de rijkste leeromgeving van de school Van het onderwijs verwachten ouders heel veel. Kinderen worden (mede)gevormd in de tijd die ze op school zitten. En als leerkracht wil je deze verwachting graag waar maken. Leerkrachten werken met jonge mensen en jonge mensen behandel je met zorg! Verwachtingen waarmaken is een mooi streven. In een 1 op 1 relatie leerkracht leerling kom je heel ver, maar in de praktijk hebben leerkrachten te maken met een groep leerlingen. Iedere leerling is een ander individu die op een andere wijze geprikkeld wordt. Iedere leerling leert ook op zijn of haar eigen wijze. En ieder kind heeft zijn of haar eigen onderscheidend intelligentie profiel waarvoor niet één eenduidige onderwijs formule te ontwikkelen is. (Gardner, H. (1997). Multiple Intelligences as a Partner in School Improvement. Educational Leadership, v55 n1 p20-21.). Mensen beschikken over een variatie aan mentale competentie, krachten of intelligenties die ze kunnen combineren en waar ze een beroep op kunnen doen in verschillende manieren om in diverse disciplines of kennisdomeinen te excelleren. Ontwikkeling van deze disciplines of kennisdomeinen gebeurt op verschillende manieren. De meeste scholen zijn zo ingericht dat ze de kansen missen om de ontwikkeling hiervan tot een optimaal, hoog niveau te ondersteunen omdat het curriculum, de toetsing en pedagogiek de verschillen in mensen negeert. Het onderwijs richt zich voor het over grote gedeelte op de taalvaardige en rekenkundige competenties of kennisgebieden. (Kornhaber, M.; Gardner, H. (1993). Varieties of Excellence: Identifying and Assessing Children s Talents. A Series on Authentic Assessment and Accountability Niet vreemd dat leerkrachten regelmatig tegen problemen aanlopen. Met een groep moet je samenwerken, je moet je kunnen concentreren, zelfstandig werken maar ook in groepsverband. Je moet werken aan taal en rekenen, maar ook beeldende vorming, muziek, geschiedenis, aardrijkskunde en bijvoorbeeld natuur. Kinderen moeten opdrachten uitvoeren zoals ze in het boek omschreven staan of zoals wij (leerkrachten) ze bedenken. We vragen het allemaal van onze kinderen, maar gaan daarbij vaak voorbij aan de wijze waarop kinderen leren. Op papier lijkt lesgeven gemakkelijk en eenvoudig, maar de praktijk is anders. Leerlingen worden mondiger, ouders worden mondiger en iedereen heeft zijn of haar eigen wil, werkwijze, leerstijl, sterktes en zwakten. Leerkrachten moeten beschikken over een veelheid aan vaardigheden die ze nooit allemaal kunnen beheersen. Daarom is het zo jammer dat leerkrachten lang niet altijd gebruik maken van eenvoudige en vaak voor de hand liggende technieken, werkvormen of mogelijkheden. Stil zitten in de klas. Het is voor kinderen erg moeilijk. Velen willen lekker naar buiten, bewegen, rennen, actief bezig zijn. Maar in ons onderwijs benutten we deze energie helemaal niet. Sterken nog we verbieden het. Waarom maken we geen gebruik van de energie van kinderen? Waarom nemen we ze niet mee naar buiten en laten we ze daar de werkelijkheid ontdekken? Kunnen we de beleving van buiten zijn, het gevoel van vrij kunnen bewegen niet combineren met kennis opnemen? Kunnen we leerlingen 1 Veldwerk Make Over Didactiek

2 zelfstandig laten leren zodat ze kennis opdoen die ze nooit vergeten? Hebben we buiten niet de beste context om de verschillende vakken onder de aandacht te brengen? In Amerika zijn verschillende scholen die de schoolomgeving integreren in hun onderwijs. Waardoor de kinderen vanuit de context leren. Op verschillende wijzen met kennis in aanraking komen en relaties kunnen leggen. Beter geconcentreerd en gemotiveerd naar school gaan. (Manzo, K.K. (2008) Schools Adapting Curriculum to the Outdoors, Education Week, v28 n4 p1, 12-13). Focus van het onderwijs Taal en rekenen zijn zwaarwegende vakken in ons onderwijs. Toekomstige leerkrachten leggen taal- en rekentoetsen af en worden in de praktijk gewezen op de noodzaak van goed taal- en rekenonderwijs. Natuurlijk is het belangrijk dat onze kinderen taal en rekenen goed onder de knie hebben. Maar we verliezen door deze focus het beeld van de mogelijkheden van andere vakgebieden? De toegevoegde waarde die zorgt dat onze kinderen de opgedane kennis kunnen toetsen aan de werkelijkheid of die kinderen voorbeelden biedt die noodzakelijk zijn voor het kunnen verwerven van kennis? Of die ervoor zorgt dat onze kinderen weer gaan ontdekken en zelf kennis willen vergaren. Veldwerk Make over didactiek In de Engeland is het volledige Science curriculum vastgelegd in The National Curriculum. Iedere school heeft een eigen Science programma. Hierin is onder andere vastgelegd de handson benadering, het zelfontdekkend en onderzoekend leren. Daar maken bijvoorbeeld de Field Study Councils (FSC) gebruik van door pure basiseducatie aan te bieden waarbij het onderwijs kan aansluiten. Door de programma s van de FSC verrijken ze op deze wijze de kennis en kunde van de leerkrachten op het gebied van Science. In Australië geeft ruim 50% van de primary schools tussen de 1 en 2 uur Science. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat de hoeveelheid science moeilijk is vast te stellen omdat er ook veel science verweven zit in combinatie met andere vakgebieden. (Clark, J.C. (2003) Practical activiteits: What science traching can learn form primary classrooms, NZARE/AARE, Auckland 2003). Men maakte zich in Australië zorgen om het gebrek aan Science in het onderwijs. Daarom zijn leerkrachten getraind, in het kader van het Primary Connections, in het verzorgen van Science. Met als resultaat dat 87% van de leerlingen positief reageerde op de aangeboden Science onderwerpen. (Hackling, M., Peers, S. Prain, V. (2007), Primary Connections: Reforming science teaching in Australian primary schools, teachingscience, v53, n3, p 12-16) De Scandinavische landen staan bekend om de wijze waarop kinderen van jongs af aan in contact worden gebracht met hun (natuurlijke) omgeving. De omgeving wordt daar gebruikt om de ontwikkeling van kinderen te stimuleren. In Noorwegen is zelfs sinds 1997 een wet van kracht waarbij de leerlingen, vanaf zeven jaar, verplicht 1 dag in de week tijdens schooltijden buiten de school les krijgen. (Verheij, C. (2003) De boerderij als klaslokaal, Educare, v20 n1 p14,15.) Ook in de landen om ons heen is het natuur- en omgevingsonderwijs beter geïntegreerd in het onderwijs dan in Nederland. De Belgische onderwijsinspectie toetst scholen bijvoorbeeld op de mate en de kwaliteit van het natuuronderwijs. In België wordt veldwerk gebruikt door scholen als marketing instrument. Leraren en leerlingen zijn trots op hun Groene school. 2 Veldwerk Make Over Didactiek

3 Hét Kennis- en Praktijkcentrum voor natuureducatie Nederland heeft nog wat te winnen. Niet omdat ons onderwijs slecht is of omdat onze kinderen alle Nederlandse planten moeten kennen, de grondsoorten moeten kunnen benoemen of omdat ze de historische elementen van hun omgeving moeten kunnen opzeggen. We hebben nog wat te winnen omdat we zuinig moeten zijn op onze kinderen en onszelf, de leerkrachten die onze kinderen (mede) begeleiden in het proces naar volwassenheid. We moeten onze kinderen met zorg voorbereiden op een leven in de omgeving die ze geboden wordt, waarbij ze genieten en op verantwoorde wijze respect krijgen zodat ze verantwoordelijkheid gaan nemen voor hun eigen omgeving. Door andere methoden en vakgebieden een plek te geven in ons onderwijs kunnen we kinderen trainen in het proces van een leven lang leren. Leerkrachten zijn dan geen overdraagbare wandelende boekenkasten, maar leerproces coaches die kinderen stimuleren en motiveren. Natuur doet iets met ons Het laatste kind in het bos (Louv, R. ( 2006) Last Child in the Woods,Alonquin Books of Chapel Hill) beschrijft heel goed de waarde van natuur voor mensen. Louv beschrijft in zijn boek de verdergaande verwijdering van kinderen ten opzichte van hun omgeving. In Amerika wordt het kinderen steeds moeilijker gemaakt om buiten te spelen. Bordjes als verboden op het gras te lopen, in bomen te klimmen en dergelijke voorkomen dat kinderen kunnen spelen op uitdagende en zintuigprikkelende plekken. Daarnaast komen er steeds spannendere apparaten die kinderen meenemen in een virtuele en spannende wereld, waarin ze geheime deuren ontdekken of oog in oog staan met aliens. Ze zorgen ervoor dat kinderen binnen blijven, verdrinken in virtualiteit en niet de spanning en uitdaging ervaren van onze echte wereld. Met alle gevolgen van dien Niet alleen ontbreekt het gevoel van waarde voor de omgeving bij deze kinderen. Louv spreekt in zijn boek van het door hem genoemde nature-deficit. Door een gebrek aan natuurcontact vergroot de problemen van kinderen zoals obesitas, concentratie stoornissen zoals ADHD en ADD en depressie. Problemen waar we kinderen graag voor willen behoeden. School en omgeving Niet alleen thuis komen kinderen te weinig buiten. Ook op school maken we onvoldoende gebruik van alle mogelijkheden die de omgeving te bieden heeft. Buiten gebeurt er iets met ons. De omgeving prikkelt en stimuleert onze zintuigen. Het prikkelt en stimuleert onze nieuwsgierigheid. En mensen zijn van nature nieuwsgierig en altijd op zoek naar antwoorden en oplossingen. Loop met een kind door het bos en vrij spontaan begint het met het stellen van vragen. Over de bladeren aan een boom, het mos of een wegvliegende vogel. Mooier kun je het niet hebben. Want op dat moment kan een kind leren. Met zijn zone van naastgelegen ontwikkeling geeft de Russische psycholoog Lev Vygotsky aan dat een leerling leert in aansluiting op wat hij al weet of gezien heeft, maar het moet wel nieuw of uitdagend zijn om daadwerkelijk van leren te kunnen spreken. De omgeving zorgt voor de kennis opstap van het kind. Het kind vraagt vanuit interesse, vanuit wat het ziet. En samen zoeken naar het antwoord op de vraag levert nieuwe inzichten op, motiveert het kind om stukjes tekst te lezen of oplossingen te bedenken. Voor zowel u als het kind is dit een waanzinnige ervaring, samen werken naar een antwoord. Niet vanuit de positie van de alwetende volwassene, maar op gelijkwaardig niveau. Beter kun je het niet hebben. Kind en docent zijn op hetzelfde niveau verantwoordelijk voor het leerproces van beide mensen. 3 Veldwerk Make Over Didactiek

4 En opnieuw de vraag, als dit werkt, waarom gebruiken wij de omgeving dan niet vaker in ons onderwijs? Een mogelijk antwoord op deze vraag is: Een methode geeft structuur aan de kennis die wij op onze kinderen willen (moeten?) overdragen. Een methode is veilig. De handleiding geeft antwoord op (bijna) alle vragen. Het helpt de leerkracht zich veilig en zeker te voelen. Het klaslokaal geeft ons ook zekerheid. Onze stem wordt teruggekaatst door de muren, het plafond en de vloer. De kinderen weten waar ze moeten zitten. Ze kennen de regels. In de klas kun je leerlingen aanspreken op hun gedrag. Je kunt er snel naartoe lopen om ze te helpen. En toch zijn er genoeg kinderen die zich niet veilig voelen in een klas of die zich niet kunnen concentreren. Veldwerk Make over didactiek Als leerkracht van een klas weet je wat er allemaal in je klas aanwezig is. Je klas heb je ingericht naar je eigen wensen en naar het gebruik. Alle materialen ken je. Nieuwe materialen probeer je natuurlijk uit. En van de meeste methoden is een handleiding beschikbaar. Maar buiten is dat anders. Handleidingen van de omgeving zijn er niet. Je moet zelf een inventarisatie maken. Dat kun je niet eenmalig doen, maar voor iedere nieuwe les moet je telkens opnieuw inventariseren Als je vogels gaat kijken kun je nooit voorspellen welke er langs zullen komen. Genoeg redenen om voor het begin van een les omgevingsonderwijs direct weer af te haken. Ben je echter eenmaal over de drempel heen, dan ervaar je pas wat de meerwaarde is voor jou, je klas en je lessen. En net als bij iedere les gaat het soms niet helemaal zoals je verwacht had. Maar net als de leerlingen in je klas ben jij onderdeel van een proces richting meer buitenlessen. Jij moet ook leren hoe je controle krijgt en houdt over je klas en jij moet ook ervaren dat dit soort lessen tijd kosten, maar ook veel tijd opleveren. De kracht van de veldwerkles 1 Natuur, geschiedenis en aardrijkskunde het is overal te vinden. Niet alleen in het bos, op het strand, bij een opgraving of in een museum, ook het schoolplein of de muur van de school en de tuinen in de wijk zijn interessant om te bekijken. Rondom de school is veel te vinden, als je maar goed kijkt. De kracht van een veldwerkles is: als leerkracht je leerlingen laten meezoeken naar nieuwe kennis en vaardigheden. Op onderzoek met je leerlingen naar ontwikkeling, met opdrachten passend bij de ervaring en achtergrond van je leerlingen. Als leerkracht kun je bij veldwerk niet de alwetende meester of juf zijn. Je bent constructeur/coach van het individuele leertraject van ieder kind. Door onderwijs aan en in de echte omgeving te verzorgen loop je aan tegen een tekort aan kennis. Dat is nu juist zo mooi. Je mag en kan kinderen begeleiden in het vinden van een oplossing op hun vraag of probleem. Jij als leerkracht mag kinderen stimuleren om samen op zoek te gaan naar de oplossing. Dat kan zijn op internet of door het uitvoeren van een experiment. Deze werkwijze stimuleert onderlinge samenwerking. Het vergroot de betrokkenheid van de leerlingen bij het onderwijs. Gezamenlijk werk jij met je klas toe naar verschillende antwoorden die stuk voor stuk door elk kind onthouden worden. Ze hebben er immers zelf aan bijgedragen. Met één veldwerkles werk jij aan: kennisontwikkeling, betrokkenheidvergroting, concentratievergroting, samenwerking, lichaamsbeweging, onderzoeksvaardigheden en oplossingsgericht handelen. Deze vorm van onderwijs zorgt ervoor dat de leerlingen meer respect krijgen voor hun omgeving, maar ook voor elkaar. Bij gestructureerde NME activiteiten handelen de kinderen vijftien jaar na later, in houding en gedrag, nog steeds positief naar datgene wat geleerd is. 4 Veldwerk Make Over Didactiek

5 (Jansen, P., Smit, W., Koppen van, C.S.A., Bulten, M., Damen, M.L., Custers, C., Hoe duurzaam is NME? Een explorerend kwantitatief onderzoek naar langetermijneffecten van Natuur- en Milieueducatie op scholen, Veldwerk Nederland en Universiteit Utrecht, 2006) De kracht van een veldwerkles 2 Veel leerkrachten ervaren de druk van het rooster, de vakken die allemaal moeten. Ruimte voor een veldwerkles is er dan niet bij. Helemaal niet als je kinderen moet leren samenwerken, de concentratie wilt verhogen, ze allemaal betrokken wilt houden. Daar moet je als leerkracht hard voor werken. Hét Kennis- en Praktijkcentrum voor natuureducatie Maar het kan ook anders. Door middel van veldwerkwerkvormen bereik je niet alleen kennisvergroting en kennisoverdracht bij je leerlingen. Bij werkvormen in de schoolomgeving moeten leerlingen als vanzelf samenwerken. Om te komen tot een resultaat kunnen leerlingen niet niet samenwerken. De ervaring leert dat ze spontaan samenwerken en in wisselende groepjes. Daar hoef je als leerkracht niet hard voor te werken. In de natuur met doelgerichte werkvormen en opdrachten, die aansluiten bij het ontwikkelingsniveau van de leerlingen, kunnen leerlingen hun aandacht beter vasthouden. Drukke leerlingen die u in de klas niet kunt motiveren kent u in de schoolomgeving niet terug. Kortom een veldwerkles draagt positief bij aan een goed pedagogisch klimaat. Veldwerkles Een veldwerkles is één van de meest complexe lesvormen die er bestaat. Het is daarom belangrijk uw lessen goed voor te bereiden. Onderstaande stappen (K5 en Ikook) helpen u bij het opzetten van een succesvolle veldwerkles. Voorbereiding 1. Kennen, kunnen en doen (doelen) 2. Kijken (Omgeving inventariseren) 3. Kiezen (Werkwijze kiezen en aanpassen aan de omgeving) 4. Kennismaken (Aantrekkelijke introductie ontwikkelen) 5. Klaarzetten (Materialen verzamelen en klaarzetten) Uitvoering 1. Introductie 2. Kennismaken met materialen 3. Onderzoek uitvoeren 4. Opschrijven (Verslag leggen) 5. Kennis uitbreiden Voorbereiding Kennen, kunnen, doen (Doelstelling vaststellen) 5 Veldwerk Make Over Didactiek

6 Om je doelen te bereiken is het belangrijk dat je de doelstelling van je les helder omschrijft. Daarbij kan je gebruik maken van een SMART geformuleerd doel. Het doel moet Specifiek, Meetbaar, Actiegericht, Resultaatgericht en Tijdgebonden zijn. Besteed aandacht aan het maken van je doelstelling. Het is immers het vertrekpunt van je les. Op basis van je doelstelling kies je werkvormen. Een vaag, niet concreet doel leidt tot vaagheid in de uitvoering van de opdrachten. Stel je doelen niet te groot. Begin liever met kleine haalbare doelen dan met veel en grootse doelen. Dat laatste leidt tot frustratie bij u en uw leerlingen. Daarbij is het veel eenvoudiger om methoden te vinden die kleine doelen beantwoorden dan een methodenmix te ontwikkelen om de grote veelomvattende doelen te realiseren. Bij veldwerklessen kan de doelstelling uiteenlopen van vakkennis opdoen tot sociaal pedagogische doelen. Er zijn verschillende veldwerkwerkvormen die leiden tot eenzelfde sociaal pedagogisch doel. Veldwerk Make over didactiek Kijken (Omgeving inventariseren) Omdat je geen handleiding van de omgeving hebt en de natuur van maand tot maand varieert is het belangrijk dat je inventariseert hoe de omgeving van de school eruit ziet. Daarbij kan je letten op de historie van de omgeving, aardrijkskundige aspecten of natuurlijke elementen. Afhankelijk van de gevonden elementen in de omgeving kun je een werkwijze kiezen die past bij je doelstelling en de omgeving. Wanneer je deze stap niet uitvoert of niet uitvoert voor iedere nieuwe opdracht, kan de veldwerkwerkvorm niet uitvoerbaar blijken te zijn in de omgeving die jij voor ogen hebt. Een dergelijke ervaring leidt bij de leerlingen tot afkeer van de werkvormen of tot een averechts effect op de opgestelde doelstelling. Bij het inventariseren van de omgeving kan natuurlijk de eigen observatie ingezet worden. Dat is helemaal aan te bevelen als u na het opstellen van de lesdoelen al een blik heeft geworpen op mogelijke veldwerkwerkvormen. Dan kunt u heel gericht kijken naar de, volgens de veldwerkwerkvorm, benodigde omgeving, zoals de aanwezigheid van planten, bomen, dieren, water. Kijk wat objectiever en breder naar de omgeving. Zo weet je wat je kunt tegenkomen. Eventuele vragen van leerlingen kun je op deze wijze vooraf al opzoeken. Houdt daar in je voorbereiding rekening mee. Kiezen (Werkvorm kiezen en aanpassen aan de omgeving) Bij het zien van leuke werkvormen zijn we geneigd om meteen aan de slag te gaan. Natuurlijk is het prima om met een leuke werkvorm aan de slag te gaan, maar vanwege de grote druk op het programma in het basisonderwijs is het gericht inzetten van veldwerkwerkvormen aan te bevelen. De meeste veldwerkwerkvormen zijn coöperatieve werkvormen die behalve leerlingen laten kennismaken met de natuur ook sociaal pedagogische aspecten stimuleren. Doordat veldwerkmaterialen sociaal pedagogische aspecten stimuleren kunnen de werkvormen uitsteken ingezet worden als middel om bijvoorbeeld samenwerking in de klas te stimuleren. De kennis die de kinderen door de werkvorm verwerven is dan mooi meegenomen. Omgekeerd kan natuurlijk ook. Kennis verwerven als hoofddoel met als nevenresultaat werken aan één of meerdere sociaal pedagogische aspecten. Vanuit 6 Veldwerk Make Over Didactiek

7 deze optiek is het daarom belangrijk de veldwerkvormen zo te kiezen dat ze voldoen aan de gestelde doelen en uitvoerbaar zijn in de gekozen omgeving en het juiste seizoen. Kietelen (Introductie kiezen) Zomaar een veldwerkles beginnen is vragen om moeilijkheden. Het is belangrijk vooraf grenzen en regels vast te stellen. Helemaal als het een nieuw onderdeel in het curriculum is. Door een spannende of uitdagende introductie te kiezen, bijvoorbeeld als onderdeel van een verhalend ontwerp, motiveer je de leerlingen actief mee te werken. De regels die dan gelden worden minder overtreden. Je kunt immers de regels onderdeel laten zijn van het verhaal. Maar door het uitzetten van een circuit bijvoorbeeld beperk je ook de ruimte en de kinderen weten exact waar ze aan toe zijn. Hét Kennis- en Praktijkcentrum voor natuureducatie Klaarzetten (Materialen verzamelen) Bij veldwerklessen gebruiken we vaak verschillende materialen. Na het uitkiezen van de juiste veldwerkwerkvorm is het belangrijk dat de materialen voor een les bij elkaar worden gezocht. Soms is het aan te bevelen om leerlingen materialen mee te laten nemen. De bakjes van de afhaalchinees zijn bijvoorbeeld erg geschikt als onderzoeksbak voor (water)beestjes. In plaats van monsterpotjes zijn kleine potjes van groentes ook bruikbaar. Soms is het noodzakelijk om onderzoeksmaterialen te maken of te kopen. Bekijk vooraf ook de veldwerkwerkvorm en maak voor zover nodig werkbladen waarmee de leerlingen zelfstandig aan de slag kunnen. Op deze wijze ben jij goed op de hoogte van de werkvorm en stimuleer je de kinderen zelfstandig onderzoek te doen. Wanneer je met jouw leerlingen een aantal van dit soort opdrachten hebt uitgevoerd zul je merken dat de leerlingen zelfstandig aan de slag gaan en met eigen ontdekkingen komen en/of vragen gaan stellen over hun observaties. Uitvoering Introductie Start de veldwerkles met de door jou bedachte introductie. Spreek de regels helder en duidelijk af. Check of alle leerlingen weten binnen welk gebied ze onderzoek mogen doen. Bedenk vooraf wel dat je leerlingen enthousiast zijn voor het uitvoeren van een veldwerkles. Ze zullen daarom in eerste instantie van enthousiasme drukker zijn dan je gewend bent. Ben je eenmaal buiten dan neemt het geluid af, al zullen ze wel enthousiast blijven. Kennismaken met materialen Wanneer de werkvorm materialen vereist die door de leerlingen niet vaak gebruikt worden, zoals loupes, is het belangrijk dat de leerlingen in de gelegenheid worden gesteld om het materiaal te verkennen (lees spelen). Sla je deze stap over, dan zullen de kinderen de hele les (als jij niet kijkt) met het materiaal gaan spelen. Daardoor wordt een veldwerkles voor jou hard werken. Je moet ze dan de hele les aan het werk houden. Onderzoek uitvoeren Met de werkbladen of de onderzoeksopdracht die jij de leerlingen meegeeft kunnen ze zelfstandig aan de slag. Dat houdt natuurlijk niet in dat je achterover kunt leunen of rustig op een bankje kunt zitten. Jouw actieve houding is het voorbeeld voor de leerlingen. Wanneer jij achterover leunt doen je leerlingen dat ook. Neem jij de leerlingen serieus dan nemen zij het veldwerk serieus. 7 Veldwerk Make Over Didactiek

8 Natuurlijk moet je de leerlingen ook stimuleren bij het uitvoeren van het veldwerk. Help ze bij hun zoektocht naar antwoorden. Door het stellen van stimulerende vragen die de leerlingen kunnen waarnemen aan hun onderzoeksobject richt jij hun blik en stimuleert je de voortgang van het onderzoek. Voorkom bij het stellen van vragen zogenaamde waarom-vragen. Een antwoord op deze vraag vereist kennis van de leerlingen. Het zijn vragen die niet kunnen worden beantwoord door observeren of eenvoudige experimenten. Waarom-vragen kun je samen met de leerling wel beantwoorden als je bijvoorbeeld op internet op onderzoek uitgaat naar het waarom. Opschrijven (Verslag leggen) Om het veldwerk niet té vrijblijvend te maken, is het belangrijk dat de gegevens of waarnemingen worden vastgelegd. Dat maakt voor de leerlingen de verworven kennis inzichtelijk. Door het zien van de gegevens en het koppelen van resultaten aan de vragen die gesteld zijn komen de leerlingen in een fase waarin ze openstaan voor het opnemen van kennis. Veldwerk Make over didactiek De opgedane kennis kunnen de leerlingen aan elkaar presenteren. Zo vergroot je het effect van het onderzoek. De unieke ervaringen die je leerlingen hebben opgedaan willen ze graag delen met mede leerlingen. Omgekeerd willen de leerlingen graag van elkaar weten wat ze gedaan hebben en wat ze te weten zijn gekomen. Bij het verslagleggen kun je vakken met elkaar integreren. Rekenen bijvoorbeeld introduceer je door leerlingen de resultaten te laten weergeven in grafieken, diagrammen en tabellen. Je kunt de opdracht geven bepaalde gegevens om te zetten naar procenten. De kleinsten kun je laten tellen. Bijvoorbeeld hoeveel blaadjes ze hebben verzameld. Taal is vanzelfsprekend onderdeel van het verslagleggen. Om meer uitdaging aan de opdracht mee te geven kun je ervoor kiezen dat het verslag bepaalde woorden moet bevatten of namen van organismen. Je kunt natuurlijk de onderzoeksverslagen taalkundig laten nakijken door een andere onderzoeksgroep die van hun bevindingen een kort rapportje moeten maken. De onderzoeksgroep krijgt het rapport terug en de leerlingen passen hun verslag op basis van het rapport aan. Jij kijkt zowel het rapport als het verslag na en kan beoordelen waar de leerlingen moeite mee hebben. Er zijn zeer veel verschillende manieren van verslagleggen. Je kunt onder andere denken aan: een verslag, poster, tentoonstelling, powerpoint presentatie, website, weblog, muurkrant of veldwerkkrant. Kennisuitbreiden Door het vastleggen van hun waarnemingen zijn de leerlingen als het ware op een hoger niveau van kennisopname gekomen. Door de ervaringen en de gevonden resultaten is het onderzochte kennisgebied inzichtelijk gemaakt. Als leerkracht kun je nu extra kennis aanbieden aansluitend bij de verworven resultaten. De ervaringen opgedaan met veldwerk zijn het decor waarin kennis gestapeld kan worden. 8 Veldwerk Make Over Didactiek

9 Bij het uitbreiden van kennis wordt het voor de leerlingen pas interessant als je gebruik maakt van zoveel mogelijk voorbeelden, liefst voorzien van echte materialen, filmpjes en modellen. En verder Het opzetten en uitvoeren van veldwerk kost tijd. Wanneer je het goed regelt is het veldwerk jaarlijks te herhalen. Het mooiste is natuurlijk als de school veldwerk integreert in het onderwijs zodat het vanaf de kleuters tot groep 8 een vast programma onderdeel wordt. Hét Kennis- en Praktijkcentrum voor natuureducatie De leerkracht pionier die start met het opzetten van geïntegreerd veldwerk in het curriculum heeft binnen de school veel werk te verzetten. Maar de leerlingen helpen je daarbij. Het is namelijk belangrijk om tijdens de veldwerkactiviteiten tijd te nemen om je leerlingen te observeren. Let op gedragsveranderingen, leiderschap, zelfstandigheid, concentratie en bijvoorbeeld samenwerken. Kijk ook naar de blije enthousiaste gezichten van je leerlingen en ontdek de bijzondere rol die jij als leerkracht in hun leerproces krijgt. Die ervaringen en observaties zijn de bron, je verantwoording, naar je collega leerkrachten. Met enthousiaste verslagjes in de schoolkrant, foto s op de website en muurposters als verslag prikkel jij je collega s mee te doen met veldwerk activiteiten. Het succes van jouw veldwerk wil je graag delen met collega s. Het is ook belangrijk dat jouw succes niet alleen beperkt blijft tot jouw klas. Het veldwerk kan afstralen op de hele school. En collega s mede-eigenaar maken van jouw veldwerkinspanningen zorgt voor continuïteit in school, ook na je vertrek. Literatuur: 1. Clark, J.C. (2003) Practical activiteits: What science traching can learn form primary classrooms, NZARE/AARE, Auckland Gardner, H. (1997). Multiple Intelligences as a Partner in School Improvement. Educational Leadership, v55 n1 p Hackling, M., Peers, S. Prain, V. (2007), Primary Connections: Reforming science teaching in Australian primary schools, teachingscience, v53, n3, p Jansen, P., Smit, W., Koppen van, C.S.A., Bulten, M., Damen, M.L., Custers, C., Hoe duurzaam is NME? Een explorerend kwantitatief onderzoek naar langetermijneffecten van Natuur- en Milieueducatie op scholen, Veldwerk Nederland en Universiteit Utrecht, Kornhaber, M.; Gardner, H. (1993). Varieties of Excellence: Identifying and Assessing Children s Talents. A Series on Authentic Assessment and Accountability 6. Louv, R. ( 2006) Last Child in the Woods,Alonquin Books of Chapel Hill 7. Manzo, K.K. (2008) Schools Adapting Curriculum to the Outdoors, Education Week, v28 n4 p1, Verheij, C. (2003) De boerderij als klaslokaal, Educare, v20 n1 p14,15. 9 Veldwerk Make Over Didactiek

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Plan van aanpak horizon verbreden Zuid-Afrika

Plan van aanpak horizon verbreden Zuid-Afrika Plan van aanpak horizon verbreden Zuid-Afrika Welk gebied heb je gekozen? Het gekozen thema voor horizon verbreden is Zuid-Afrika. Ik ben zelf 4 keer in Zuid-Afrika geweest voor vrijwilligerswerk en ga

Nadere informatie

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring:

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Docentenvragenlijst op het gebied van ict-gebruik en natuur- en techniekonderwijs, voormeting Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Ik ben een:

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren

De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren De leeromgeving Interactief onderzoeken.nl gaat uit van de didactiek onderzoekend en ontwerpend leren (OOL). Deze didactische aanpak is uitgewerkt en verspreid

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Werkblad: Vind me dan

Werkblad: Vind me dan Werkblad: Vind me dan Stap 1 Stap 2 Wat is het probleem? Vraag het de natuur! Hoe lost de natuur dit probleem op? Hoe zorgen planten en dieren ervoor dat ze niet opvallen? Kennen jullie voorbeelden? Schrijf

Nadere informatie

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM In het FLL World Class SM Project zal jullie team: Een onderwerp kiezen waar jullie enthousiast over zijn of altijd al meer over hebben willen weten. Een innovatieve oplossing

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

Adem voor het Kind, Educatie: recht op Natuur, recht doen aan het kind

Adem voor het Kind, Educatie: recht op Natuur, recht doen aan het kind Adem voor het Kind, Educatie: recht op Natuur, recht doen aan het kind Utrecht, 26 oktober 2011 drs. R.M. van Raaij, ministerie EL&I, directie Kennis en Innovatie, secr. NME en LvDO 0 Rechten van het Kind

Nadere informatie

Didactische achtergronden van natuur- en techniekonderwijs

Didactische achtergronden van natuur- en techniekonderwijs LET OP Deze vragen zijn geen tentamenvragen. Elke pabo bepaalt zelf wat en hoe er getoetst wordt. Op basis daarvan maken zij hun eigen tentamenvragen. De antwoorden en toelichting op onderstaande vragen

Nadere informatie

Wat heeft dit kind nodig?

Wat heeft dit kind nodig? ADHD PDD-NOS Leerstoornis Gedragsstoornis Team Wat heeft dit kind nodig? Lynn leest in haar leesboek. Tegelijkertijd tikt ze constant met haar pen op haar tafel. Dat doet ze wel vaker. De kinderen van

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Bewegend leren is beter presteren

Bewegend leren is beter presteren Bewegen en leren op de Lea Dasbergschool te Arnhem Bewegend leren is beter presteren Onder dit motto brengen groepsleerkracht Niels Holleboom en vakleerkracht Joris te Molder leren en bewegen (in die volgorde)

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent? Workshop Handleiding Verhalen schrijven wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Even voorstellen stelt zich kort voor en vertelt

Nadere informatie

een korte introductie

een korte introductie een korte introductie Uitgeverij Bontekoe Zijpendaalseweg 91 6814 CG Arnhem 026 751 8901 info@uitgeverijbontekoe.nl Uitgebreide informatie vindt u op: www.uitgeverijbontekoe.nl Interveniërende methodiek

Nadere informatie

Intercultureel vakmanschap in de stage

Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking C Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking voor hsao-opleidingen en stageverlenende instellingen in de jeugdzorg HBO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao

Nadere informatie

De Klankhof t Kofschip waar iedereen tot zijn recht komt

De Klankhof t Kofschip waar iedereen tot zijn recht komt Positionering De Klankhof en t Kofschip, Etten-Leur Kernwoorden: Je mag er zijn Vertrouwen Positief kijken naar jezelf en anderen Meervoudige intelligentie Samen de merkbelofte van De Klankhof t Kofschip:

Nadere informatie

kempelscan P2-fase Studentversie

kempelscan P2-fase Studentversie kempelscan P2-fase Studentversie Pedagogische competentie Kern 2.1 Pedagogisch competent Pedagogisch handelen Je draagt bij aan een veilige leef- en leeromgeving in de groep O M V G Je bent consistent

Nadere informatie

schooljaar 2016/2017 Utrechts Stedelijk Gymnasium

schooljaar 2016/2017 Utrechts Stedelijk Gymnasium schooljaar 2016/2017 Utrechts Stedelijk Gymnasium Beste achtstegroeper, Welkom bij het Utrechts Stedelijk Gymnasium! Het USG is een overzichtelijke, goede, fijne school voor slimme leerlingen, die veel

Nadere informatie

daltonplusklas: info voor ouders

daltonplusklas: info voor ouders daltonplusklas: info voor ouders In dit stuk kunt u alvast het één en ander lezen over de daltonplusklas. Mocht u na het lezen nog vragen hebben, dan kunt u daarvoor terecht bij de leerkrachten van de

Nadere informatie

Een educatief programma voor groep 7 en 8 Handleiding Deel 1 Algemeen

Een educatief programma voor groep 7 en 8 Handleiding Deel 1 Algemeen Een educatief programma voor groep 7 en 8 Handleiding Deel 1 Algemeen Inhoudsopgave Deel 1 Inleiding 1 Algemene informatie 1.1 Doelgroep 1.2 Doel van het programma Woordvoerders van de Natuur 1.3 Opzet

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool

Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool In dit beroepsproduct ontwerp je onderwijs op het gebied van Wetenschap en technologie voor de basisschool. Uitgangspunt bij je onderwijsontwerp

Nadere informatie

Van Afvinken naar Aanvonken

Van Afvinken naar Aanvonken Van Afvinken naar Aanvonken A. Ideevorming minor Overtref jezelf (tot excellente professional) 1. Idee Idee is als volgt: voor de minor Overtref jezelf schrijven zich 1 e jaars studenten in die vinden

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

Onderwijsconcept op de Herman Broerenschool te Delft. (met behulp van de methode Kids Skills) Eigen Initiatief Model (Begeleid ontdekkend leren)

Onderwijsconcept op de Herman Broerenschool te Delft. (met behulp van de methode Kids Skills) Eigen Initiatief Model (Begeleid ontdekkend leren) Onderwijsconcept op de Herman Broerenschool te Delft SO (4 tot 13 jaar) VSO (13 tot 20 jaar) Oplossingsgericht werken (met behulp van de methode Kids Skills) Eigen Initiatief Model (Begeleid ontdekkend

Nadere informatie

ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE!

ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE! ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE! In Atheneum Brussel gaat een heel specifieke onderwijswereld voor je open. Met lessen die het klaslokaal overstijgen, kleine leerlingengroepen,

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Het gymnasium: iets voor jou?

Het gymnasium: iets voor jou? Het gymnasium: iets voor jou? Stel jezelf eens de vraag... Ben ik nieuwsgierig? Heb ik een brede belangstelling? Hou ik van onderzoeken? Ben ik gek op cultuur? Houd ik van nieuwe dingen leren? Ben ik kritisch?

Nadere informatie

Kern De leerlingen bedenken welke 'eigenschappen' ze voor hun eigen klas belangrijk vinden.

Kern De leerlingen bedenken welke 'eigenschappen' ze voor hun eigen klas belangrijk vinden. [ volgende > ] 'Joepie, lief heeft gewonnen!' Kern De leerlingen bedenken welke 'eigenschappen' ze voor hun eigen klas belangrijk vinden. OPMERKING Dit is een vervolg op de les 'eigen kwaliteiten' en /

Nadere informatie

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek - Staat talentherkenning en ontwikkeling bij u op school de komende jaren op de agenda? - Wilt u een rijke

Nadere informatie

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind Lectoraat natuurbeleving & ontwikkeling kind 1 Aanleiding Als kinderen van vijf tot twaalf jaar hun speelplek mogen kiezen, gaat de voorkeur voornamelijk uit naar braakliggende terreinen. Daarbij kijken

Nadere informatie

Lesopbouw Onderzoekend Leren Wetenschap in het basisonderwijs

Lesopbouw Onderzoekend Leren Wetenschap in het basisonderwijs Lesopbouw Onderzoekend Leren Wetenschap in het basisonderwijs Routekaart Algemene disclaimer Dit document is bedoeld ter algemene informatie, en dient als voorbeeld voor een les onderzoekend leren in het

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Aanleiding projectweken. Gewenste kaders van een projectweek. Het proces

Aanleiding projectweken. Gewenste kaders van een projectweek. Het proces Aanleiding projectweken In het kader van talentontwikkleing en werken met 21 eeuwse vaardigheden zijn leerkrachten zich aan het ontwikkelen en professionaliseren naar nieuwe, innovatieve vormen van onderwijs.

Nadere informatie

Driestar lesschema Pabo 1 2014-2015

Driestar lesschema Pabo 1 2014-2015 Driestar lesschema Pabo 1 2014-201 Gegevens opleiding Naam Sandra Kögeler van Helden Klas D1B Dag- of deeltijdopleiding Deeltijd Slb er L. van Hartingsveldt Periode 4 Gegevens stageschool Code Kri Naam

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

EVALUATIEFORMULIER ACADEMIE VOOR BEELDENDE VORMING Voltijd/Deeltijd/Duaal. Docent Beeldende Kunst en Vormgeving Duaal

EVALUATIEFORMULIER ACADEMIE VOOR BEELDENDE VORMING Voltijd/Deeltijd/Duaal. Docent Beeldende Kunst en Vormgeving Duaal EVALUATIEFORMULIER ACADEMIE VOOR BEELDENDE VORMING Voltijd/Deeltijd/Duaal Gegevens Student: Naam student: Liesbeth Goderie Studentnummer: 2372762 E-mailadres: liesbeth@gastyling.nl Studiejaar+ Klas: Docent

Nadere informatie

Ik ben Alice - docenten

Ik ben Alice - docenten Doelgroep: voortgezet onderwijs, middenbouw havo en vwo Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan het wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan leerlingen de documentaire

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen 1. Lees de uitleg. Tekst lezen en vragen stellen Als je een tekst leest, kunnen er allerlei vragen bij je opkomen. Bijvoorbeeld: Welke leerwegen zijn er binnen het vmbo? Waarom moet je kritisch zijn bij

Nadere informatie

Evaluatie Topondernemers groepen 8. 8 april 2015

Evaluatie Topondernemers groepen 8. 8 april 2015 Evaluatie Topondernemers groepen 8 8 april 2015 In april 2015 is door de kinderen van groep 8 een aantal vragen over de methodiek Topondernemers beantwoord. Gekozen is voor deze groepen omdat zij het vergelijk

Nadere informatie

Mijn visie; mijn manier van handelen en

Mijn visie; mijn manier van handelen en Mijn visie; mijn manier van handelen en ideeën over hoe kinderen ontwikkelen, leren en zouden moeten leren op school. Mariska Gerritsen, Docent beeldende vorming Fontys Tilburg Onderwijs Mijn visie op

Nadere informatie

IXPERIUM NIJMEGEN SPETTERENDE OPENING IXPERIUM

IXPERIUM NIJMEGEN SPETTERENDE OPENING IXPERIUM IXPERIUM NIJMEGEN Nieuwsbrief IXPERIUM FEBRUARI 2015 SPETTERENDE OPENING IXPERIUM Onder overweldigende publieke belangstelling is afgelopen woensdag 23 februari ONS spiksplinter nieuwe inspiratie en experimenteer

Nadere informatie

Een educatief programma voor groep 5 tot en met 8 Handleiding Deel 1 Algemeen

Een educatief programma voor groep 5 tot en met 8 Handleiding Deel 1 Algemeen Een educatief programma voor groep 5 tot en met 8 Handleiding Deel 1 Algemeen Inhoudsopgave Deel 1 Inleiding 1 Algemene informatie 1.1 Doelgroep 1.2 Doel van het programma Woordvoerders van de Natuur 1.3

Nadere informatie

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS INLEIDING De kijkwijzer biedt de mogelijkheid om op gestructureerde wijze te reflecteren op een activiteit met kinderen. Hiermee kun je inzicht

Nadere informatie

ICT in Digi-Taal Presentatie titel

ICT in Digi-Taal Presentatie titel ICT in Digi-Taal Presentatie titel de rol van human centered ICT Ingrid Mulder Lector Human Centered ICT Hogeschool Rotterdam Rotterdam, 00 januari 2007 Engels en Digi-Taal in het basisonderwijs Rotterdam,

Nadere informatie

TPACK-NL vragenlijst een toelichting

TPACK-NL vragenlijst een toelichting TPACK-NL vragenlijst een toelichting Petra Fisser & Joke Voogt Universiteit Twente Curriculumontwerp & Onderwijsinnovatie http://www.tpack.nl In dit document is de Nederlandse versie van de TPACK vragenlijst

Nadere informatie

Visie in de praktijk

Visie in de praktijk Gastlessen voor studenten 2 e leerjaar PW 3 en 4 Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar - Docentenhandleiding Visie in de praktijk Gastles visie in de praktijk - Docentenhandleiding Theorie over dit onderwerp:

Nadere informatie

AR R AN GE REN MET KU NS T, N ATUUR EN TECHNIEK

AR R AN GE REN MET KU NS T, N ATUUR EN TECHNIEK AR R AN GE REN MET KU NS T, N ATUUR EN TECHNIEK De gezondheid van kinderen, in de breedste betekenis van het woord, is belangrijk voor scholen en Buitenschoolse Opvang (BSO). Een gezond kind is zowel geestelijk,

Nadere informatie

Onderwijsassistent (niveau 4 BOL, 3 jaar) Wat zijn mijn taken als onderwijsassistent?

Onderwijsassistent (niveau 4 BOL, 3 jaar) Wat zijn mijn taken als onderwijsassistent? Onderwijsassistent Onderwijsassistent (niveau 4 BOL, 3 jaar) Een school, een groepsleraar en een lokaal met vaak 25 of meer kinderen. Dat kan heel gezellig zijn voor de leerlingen, maar voor de leraar

Nadere informatie

In 10 stappen van project naar effect!

In 10 stappen van project naar effect! In 10 stappen van project naar effect! een handleiding voor slim zorgen > Betrek de belangrijke sleutelpersonen > Stel projectteam samen & kies pilotteams > Screen de huidige situatie > Organiseer een

Nadere informatie

Meet2learn - regulier ontmoet speciaal onderwijs

Meet2learn - regulier ontmoet speciaal onderwijs VOORWOORD Sinds de start van schooljaar 2012-2013 hebben we met veel plezier gewerkt aan een bijzondere samenwerking tussen de Mytylschool Roosendaal en De Kroevendonk. Een samenwerking tussen regulier

Nadere informatie

Inhoud. Klaar voor de start? 11

Inhoud. Klaar voor de start? 11 Inhoud Klaar voor de start? 11 1 Bouwen op een fundament 16 A De praktijk 16 B Zelfreflectie 17 C De theorie 18 1.1 Ontwikkelen van onderwijs 18 1.2 De elementen van het onderwijsontwikkelmodel 20 D Toepassen

Nadere informatie

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom Natuurkunde en Flipping the Classroom De lespraktijk van een natuurwetenschappelijk vak zoals natuurkunde bestaat gewoonlijk uit klassikale instructie, practicum en het verwerken van opdrachten. In de

Nadere informatie

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen 3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen en die het managen veel simpeler en succesvoller maken! Door Esther Mallant 2012 Esther Mallant www.hrmallant.nl Introductie De 3 vragen die managers

Nadere informatie

Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden. Inhoudsopgave Pagina. Bron 1 Design Marcel Wanders. 2. Bron 2 ADHD in de klas. 2

Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden. Inhoudsopgave Pagina. Bron 1 Design Marcel Wanders. 2. Bron 2 ADHD in de klas. 2 Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden Inhoudsopgave Pagina Bron 1 Design Marcel Wanders. 2 Bron 2 ADHD in de klas. 2 Bron 3 Recensie over Boijmans van Beunigen 3 Bron 4 Flip in de klas. 4 Bron

Nadere informatie

Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016. Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10!

Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016. Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016 Ik tel tot 10! Wat: Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10! Plaats: CPS, Amersfoort (8 min. lopen vanaf NS Amersfoort-Schothorst) Wanneer:

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs BESCHRIJVING SURFACE Wat is het? De Surface is een liggend 30 inch beeldscherm op een tafel waaraan meerdere kinderen tegelijk kunnen werken. Zij bedienen de Surface met hun handen. Het apparaat kan 52

Nadere informatie

Op welke manier spelen jullie in op de interesses van de leerlingen? Hoe komen afspraken en regels bij jullie in de klas en de school tot stand?

Op welke manier spelen jullie in op de interesses van de leerlingen? Hoe komen afspraken en regels bij jullie in de klas en de school tot stand? Vraag Afspraken maken Beter samen leven in de klas en in de school. Samen leven en samen leren kan niet zonder de nodige afspraken en regels. Ook hier zijn er tal van mogelijkheden om leerlingen inspraak

Nadere informatie

MAAK WERK VAN JOUW TALENT

MAAK WERK VAN JOUW TALENT MAAK WERK VAN JOUW TALENT Schatgraven heeft altijd iets spannends. Zeker als je weet dat je iets gaat vinden. Wat komt er tevoorschijn? De komende jaren ga jij schatgraven. Als het kan op onze school.

Nadere informatie

Ontwerpen met je eigen 3D-printer

Ontwerpen met je eigen 3D-printer INSTRUCTIEBRIEF Klik hier om het item te bekijken Ontwerpen met je eigen 3D-printer Ondernemend leren en creativiteit De plusklasleerlingen van basisscholen Het Spectrum en De Eskampen uit Peize zijn vorig

Nadere informatie

Beginnen met mediteren

Beginnen met mediteren Elke reis begint met een eerste stap Beginnen met mediteren Zwany Huiting 1 Inhoud 1. Iedereen kan mediteren 2. Waarom mediteren? 3. Ademen 4. Zitten 5. Klassieke zithoudingen 6. Zitten op een bankje,

Nadere informatie

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Wat is dat? Eva van de Sande Radboud Universiteit Nijmegen EERST.. WETENSCHAPSQUIZ 1: Hoe komen we dingen te weten? kdsjas Google onderzoek boeken A B C 1: We weten dingen door

Nadere informatie

Het beleidsplan cultuureducatie

Het beleidsplan cultuureducatie Het beleidsplan cultuureducatie Beleidsplannen voor cultuureducatie kunnen variëren van 1 A4 tot een compleet beleidsplan. Belangrijk hierbij is dat het cultuureducatiebeleid onderdeel is van het schoolplan.

Nadere informatie

Introduceren thema Broeikaseffect. Startopdracht. gekeken. http://bit.ly/1vqs19u. Thema: Broeikaseffect. laten stoppen? centraal:

Introduceren thema Broeikaseffect. Startopdracht. gekeken. http://bit.ly/1vqs19u. Thema: Broeikaseffect. laten stoppen? centraal: Natuur & Techniek het broeikaseffect Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Broeikaseffect In deze les staan de volgende hogere- orde denkvragen centraal: 1. Hoe zou je het broeikaseffect kunnen

Nadere informatie

Welkom. ONDERZOEKEND excelleren. Excellentiebevordering door het stimuleren van een vraagcultuur. Een structurele aanpak!!

Welkom. ONDERZOEKEND excelleren. Excellentiebevordering door het stimuleren van een vraagcultuur. Een structurele aanpak!! Welkom ONDERZOEKEND excelleren Excellentiebevordering door het stimuleren van een vraagcultuur. Een structurele aanpak!! Wat gaan we vandaag doen? Introductie onderzoekend leren + excellentie Nieuwe aanpak:

Nadere informatie

Vakdidactiek: inleiding

Vakdidactiek: inleiding Vakdidactiek: inleiding Els Tanghe 1 1. Inleiding Een specialist in de wiskunde is niet noodzakelijk een goede leraar wiskunde. Een briljant violist is niet noodzakelijk een goede muziekleraar. Een meester-bakker

Nadere informatie

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven?

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven? episode 1-1 les. Friezen om utens Lesdoel: Leerlingen verplaatsen zich in het leven van de familie Terpstra De leerkracht vertelt over de familie Terpstra: vader, moeder en een tweeling van 11 (jongen

Nadere informatie

Wat is leercoaching?

Wat is leercoaching? Wat is leercoaching? 2 zelfstandig sturen Leercoaching is een programma dat als doel heeft leren en ontwikkelen te stimuleren. Diegene die leert, wordt begeleid door een coach. De coach onderzoekt samen

Nadere informatie

TOEGEPASTE PSYCHOLOGIE Praktijk 8 Deeltijd

TOEGEPASTE PSYCHOLOGIE Praktijk 8 Deeltijd TOEGEPASTE PSYCHOLOGIE Praktijk 8 Deeltijd Titel vak: Praktijk 8 Kwartaal: 4 Voltijd/deeltijd: Deeltijd Studiejaar: 2 Datum versie: April 2013 ECTS: 5 Assessoren: Vakcoördinator: Caroline Zijlstra, Chris

Nadere informatie

LESBESCHRIJVINGSFORMULIER

LESBESCHRIJVINGSFORMULIER LESBESCHRIJVINGSFORMULIER Beroepstaak 1 Omgaan met kinderen in een leersituatie Stageschool Plaats Stagementor Stagegroep Aantal kinderen Gegevens Stageschool Datum Naam student Groep Vakgebied Gegevens

Nadere informatie

Talentenkijker: instructie voor beroepsbeoefenaars

Talentenkijker: instructie voor beroepsbeoefenaars Talentenkijker: instructie voor beroepsbeoefenaars Talentenkijker is een lessenserie van vijf lessen waarin leerlingen uit groep 7 en 8 van het basisonderwijs kennismaken met beroepen in (exacte) Wetenschap

Nadere informatie

De manus branding stichting

De manus branding stichting De manus branding stichting ontwikkelt programma s, die door lessen relationele en musische vorming sociale vaardigheden aanleren, waardoor jongeren beter in staat zijn op een, zowel voor hen zelf als

Nadere informatie

Bijeenkomst Weidevogeleducatie

Bijeenkomst Weidevogeleducatie Bijeenkomst Weidevogeleducatie In samenwerking met: Conclusie en evaluatie: reacties van de aanwezigen Prima structuur en open houding naar deelnemers. Sommige freaks vallen best mee! Ontspannen avond.

Nadere informatie

Welkom bij de ouderavond over Vier Keer Wijzer

Welkom bij de ouderavond over Vier Keer Wijzer Welkom bij de ouderavond over Vier Keer Wijzer Programma 19.30 tot 21.00 uur Waarom hebben we gekozen voor Vier Keer Wijzer? Uitleg en achtergrondinformatie over het onderwijsmodel Interactieve informatie-

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs

1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs 1 Inhoud Inleiding Deel A Achtergronden 1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs 2 Doen en denken 2.1

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor alle groepen 9 3 Kunsteducatieproject voor

Nadere informatie

coach 4. 1. 3. 2. We zullen vandaag vooral ons richten op de eerste twee onderdelen. En dat doen we door er zelf

coach 4. 1. 3. 2. We zullen vandaag vooral ons richten op de eerste twee onderdelen. En dat doen we door er zelf Bij Agapè StudentLife hechten we veel waarde aan coachend leiderschap. We zien het als onze roeping om dat wat we zelf van God gekregen hebben te vermenigvuldigen in anderen, die op hun beurt ook anderen

Nadere informatie

Onderzoeksvraag Uitkomst

Onderzoeksvraag Uitkomst Hoe doe je onderzoek? Hoewel er veel leuke boeken zijn geschreven over het doen van onderzoek (zie voor een lijstje de pdf op deze site) leer je onderzoeken niet uit een boekje! Als je onderzoek wilt doen

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen

Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over de steden en staten. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier

Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier Dario Fo, ondernemers in de kunst Poeldijk, 13 december 2012 Inleiding Op de vraag van de gezamenlijke basisscholen uit De Lier voor een

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

GELIJKE ONDERWIJSKANSEN. OMGAAN MET DIVERSITEIT

GELIJKE ONDERWIJSKANSEN. OMGAAN MET DIVERSITEIT GELIJKE ONDERWIJSKANSEN. OMGAAN MET DIVERSITEIT Wat is diversiteit? Diversiteit betekent verscheidenheid. Mensen kunnen op heel veel vlakken van elkaar verschillen. Het is die veelheid die we in het begrip

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

Verslag van dataverzameling in functie van het onderzoek van de NTU naar het schrijfleven van leerlingen

Verslag van dataverzameling in functie van het onderzoek van de NTU naar het schrijfleven van leerlingen Verslag van dataverzameling in functie van het onderzoek van de NTU naar het schrijfleven van leerlingen Data verzameld in de derde graad van de basisschool en verslag opgesteld door Amber Van Geit Opleiding:

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAAROM DE VRIJESCHOOL De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool

Nadere informatie

Leren is leuk! www.speelplaats.org. inhoud. www.speelplaats.org

Leren is leuk! www.speelplaats.org. inhoud. www.speelplaats.org Leren is leuk! www.speelplaats.org Inhoud 1. Wat is leren? 3 2. Kenmerken van leren 3 3. Vier leerstijlen: van imiteren tot denken 4 4. De drie bouwstenen 4 5. Leren met Bobs 5 5.1 Een overzicht van de

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Beleidsplan bewegingsonderwijs rkbs Maria Datum: 19-11-2009. Bron: Herziene kerndoelen Basisonderwijs. Bewegingsonderwijs.

Beleidsplan bewegingsonderwijs rkbs Maria Datum: 19-11-2009. Bron: Herziene kerndoelen Basisonderwijs. Bewegingsonderwijs. Beleidsplan bewegingsonderwijs rkbs Maria Datum: 19-11-2009 Bron: Herziene kerndoelen Basisonderwijs Bewegingsonderwijs Karakteristiek: Kinderen bewegen veel en graag. Dat zien we bijvoorbeeld op het schoolplein

Nadere informatie

Aanbod NME voorjaar 2014

Aanbod NME voorjaar 2014 Aanbod NME voorjaar 2014 Natuur- en milieueducatie (NME) Heemtuin Muntendam biedt een aanvulling op het reguliere schoolprogramma. We richten ons in de lessen vooral op zaken die in de klas minder snel

Nadere informatie

ONTDEK HET ZELF HANDLEIDING VOOR DE LEERKRACHT VOOR DE HELE SCHOOL

ONTDEK HET ZELF HANDLEIDING VOOR DE LEERKRACHT VOOR DE HELE SCHOOL ONTDEK HET ZELF HANDLEIDING VOOR DE LEERKRACHT VOOR DE HELE SCHOOL IN DEZE HANDLEIDING VIND JE ALLE INFORMATIE OVER HET MAKEN VAN HET ONTDEK HET ZELF POP-UP MUSEUM TIJDENS DE KINDERBOEKENWEEK. DE OPDRACHTEN,

Nadere informatie