Nitraatuitspoeling en stikstofoverschot op de bodembalans: verschillen tussen regio s en tussen gewassen.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nitraatuitspoeling en stikstofoverschot op de bodembalans: verschillen tussen regio s en tussen gewassen."

Transcriptie

1 Evaluatie Meststoffenwet Vraag 12 Ex Post A. van Leeuwenhoeklaan MA Bilthoven Postbus BA Bilthoven KvK Utrecht T F Nitraatuitspoeling en stikstofoverschot op de bodembalans: verschillen tussen regio s en tussen gewassen. Inleiding Deze memo is de beantwoording van vraag 12 uit het Ex Post gedeelte van de Evaluatie Meststoffenwet. De vraag luidt: In welke mate hangt waterkwaliteit van grondwater en oppervlaktewater samen met nutriëntenoverschotten en grondsoorten? Behandeld door Arno Hooijboer T Onderwerpen In de offerte worden de volgende onderwerpen genoemd die in deze memo aan bod komen: Tonen van gemiddeld stikstofoverschot op de bodembalans en gemiddelde nitraatuitspoeling in de vier regio's op basis van bestaande informatie. Kwalitatief vergelijken van trends in nitraat en bodemoverschot (daling in de jaren 9, maar recente jaren stabiel). Bepalen van stikstofoverschot op de bodembalans, uitspoeling en nitraatreductie per gewas (grasland, akkerbouw/mais, en eventueel vollegrondsgroenten). De relatie tussen de hoogte van het bodemoverschot en nitraatuitspoeling (op basis van Fraters et al., 212). Nitraatconcentratie hangt af van denitrificatiecapaciteit en stikstofoverschot op de bodembalans De gemiddelde nitraatconcentratie onder landbouwgrond verschilt per regio. De nitraatconcentratie loopt af in de volgorde Lössregio, Zandregio, Kleiregio en Veenregio (Figuur 1, uit Fraters et al., 216). De nitraatconcentratie hangt af van het stikstofoverschot op de bodembalans en de mate waarin nitraat wordt afgebroken (denitrificatie). Het stikstofoverschot op de bodembalans verschilt tussen regio s omdat de aanvoer en de afvoer van stikstof verschilt. Verschillen in denitrificatie zijn het gevolg van verschillen in grondsoort (textuur, ontwatering, organische stof) en verschillen tussen gewas(groepen). Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 1 van 13

2 Figuur 1: Nitraatconcentraties (als NO3 in mg/l) in het water dat uitspoelt uit de wortelzone van landbouwgronden per regio in de periode Jaargemiddelde van gemeten concentraties Het stikstofoverschot op de bodembalans wordt ook wel de potentiële nitraatuitspoeling genoemd. Dit is het gedeelte van de stikstofaanvoer die niet door het geproduceerde gewas opgenomen is. Het stikstofoverschot op de bodembalans kan afbreken tot gasvormige stikstofverbindingen (denitrificatie) of het kan uitspoelen naar grond- of oppervlaktewater. In het stikstofoverschot op de bodembalans wordt geen rekening gehouden met jaarlijks veranderende bodemvoorraden. Er wordt vanuit gegaan dat gemiddeld over vele jaren er geen opbouw of afbraak is van organische stof, dat de netto stikstofmineralisatie nul is. Uitgezonderd zijn de veenen moerige gronden. Voor grasland op veengronden is een netto stikstofmineralisatie aangenomen van 16 kg/ha, voor akkerbouw op veengronden en voor grasland en bouwland op moerige gronden is een netto mineralisatie aangenomen van 2 kg/ha. De hoeveelheid stikstof die in een specifiek jaar kan uitspoelen kan ook beïnvloed worden door accumulatie in de bodem of door afbraak van organische stikstof. Het stikstofoverschot op de bodembalans kan niet nauwkeurig genoeg bepaald worden voor bedrijfstypes met een hoge aan- en afvoer van mineralen. Om deze reden worden het stikstofoverschot op de bodembalans niet gegeven voor hokdier- en overige bedrijven. Het daardoor niet mogelijk om op basis van gegevens het van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM) een gemiddeld stikstofoverschot op de bodembalans voor een gehele regio te presenteren. Stikstofoverschotten op de bodembalans kunnen wel voor de bedrijfstypen melkvee en akkerbouw per regio bepaald worden (zie bijvoorbeeld Fraters et al., 216). Om het stikstofoverschot op de bodembalans en de nitraatconcentratie per regio te vergelijken worden de derogatiebedrijven Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 2 van 13

3 (Lukacs et al., 216) als voorbeeld gebruikt in deze memo. De nitraatconcentratie op derogatiebedrijven (Figuur 2) ligt lager dan het gemiddelde van de regio (Figuur 1). Derogatiebedrijven hebben een hoger percentage grasland dan de andere landbouwbedrijven in een regio (vooral akkerbouw en hokdierbedrijven). Bij (permanent) grasland is de nitraatuitspoeling veel lager dan bij bouwland (zie ook verderop in deze memo). Figuur 2: Gemiddelde nitraatconcentratie in water uitspoelend uit de wortelzone van landbouwgronden van derogatiebedrijven in de vier regio s in de periode De Veenregio heeft de laagste nitraatconcentratie maar het hoogste stikstofoverschot op de bodembalans (Figuur 3). Het omgekeerde geldt voor de Lössregio, namelijk de hoogste nitraatconcentratie en het laagste stikstofoverschot. Het verschil in stikstofoverschot op de bodembalans tussen de regio s wordt bepaald door de verschillende N-gebruiksnormen, de aard van de gebruikte meststoffen, de afvoer van N in gewassen en door de mineralisatie van organische bodems (bijvoorbeeld veen). Een gedetailleerde beschrijving van de bepaling van het stikstofoverschot op de bodembalans is gegeven in Lukacs et al. (216). Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 3 van 13

4 Figuur 3: Gemiddelde overschotten per regio voor stikstof (kg N/ha) op derogatiebedrijven in de periode Voor de Zandregio is met terugwerkende kracht onderscheid gemaakt tussen bedrijven in de regio met een derogatie van 23 kg/ha en in de regio met een derogatie van 25 kg/ha. Het gedeelte van het stikstofoverschot dat uitspoelt wordt ook wel de uitspoelingsfractie genoemd. Veengrond heeft een veel kleinere uitspoelingsfractie dan kleigrond en zeer uitspoelingsgevoelige zandgrond (Gt VIII) (Figuur 4). Uitspoelingsfractie 1.9 Bouwland.8 Grasland Zand (Gt VIII) Klei Veen Figuur 4: Uitspoelfracties per bodemgebruik en grondsoort. Gemiddelde op basis van gegevens voor de periode (Fraters et al., 212) Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 4 van 13

5 Verschillen tussen bedrijfstypen worden veroorzaakt door gewaseffecten en bodem Naast het effect van grondsoort op de nitraatuitspoeling is er ook een effect van het geteelde gewas. Tussen bouwland en grasland zit een groot verschil in uitspoelingsgevoeligheid (Figuur 4). Met bouwland worden akkerbouwgewassen, mais en tuinbouwgewassen bedoeld. Melkveebedrijven hebben een veel lagere nitraatconcentratie dan akkerbouw en hokdierbedrijven (Figuur 5). Dit kan voor een groot deel verklaard worden door het percentage grasland. Melkveebedrijven hebben veel meer grasland, hokdierbedrijven en uiteraard akkerbouwbedrijven hebben een groter deel van hun landoppervlak in gebruik als bouwland. Figuur 5: Boxplot van de nitraatconcentratie in water dat uitspoelt uit de wortelzone van landbouwbedrijven gemiddeld per bedrijf in de Zandregio over de periode Een ander verschil tussen akkerbouwbedrijven en melkveebedrijven is dat de melkveebedrijven gemiddeld op nattere gronden liggen en de akkerbouwbedrijven op iets beter gedraineerde gronden. Akkerbouwbedrijven liggen daarom gemiddeld op bodems die gevoeliger zijn voor nitraatuitspoeling (Figuur 6). Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 5 van 13

6 fractie.6.5 akkerbouw melkvee nat neutraal droog Figuur 6: Gemiddelde fractie natte (Gt I tm IV), neutrale (Gt V en VI) en droge gronden (Gt VII en hoger) op akkerbouw en melkveebedrijven in de Zandregio Het verschil in uitspoelingsgevoeligheid tussen grasland en bouwland wordt waarschijnlijk vooral veroorzaakt door een hogere denitrificatie (afbraak van nitraat). In de gevallen dat er sprake is van jong grasland speelt de opslag van stikstof in bodemorganische stof ook een rol. Onder jong grasland vindt opbouw van organische stof plaats (vastleggen van stikstof), terwijl bij jong bouwland na scheuren van grasland sprake is van afbraak van organische stof (vrijkomen van stikstof). Op melkveebedrijven met een min of meer constante verhouding grasland en bouwland (maïsland), zijn opbouw en afbraak in balans en is alleen denitrificatie een plausibele verklaring voor de lagere uitspoelingsfractie. Het verschil tussen grasland en bouwland is niet te verklaren uit een hogere bemesting (of hogere N-bodemoverschotten). De stikstofoverschotten op de bodembalans van melkveebedrijven zijn namelijk hoger dan van akkerbouwbedrijven (Figuur 7). Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 6 van 13

7 4 35 Stikstof (kg/ha) N-bodemoverschot akkerbouw 3 25 N-bodemoverschot melkvee Figuur 7: Stikstofoverschotten op de bodembalans van melkvee- en akkerbouwbedrijven in het LMM ( Hoewel een hoog stikstofoverschot op de bodembalans niet hoeft te leiden tot een hoge nitraatuitspoeling, leidt een daling van het stikstofoverschot wel tot een daling van de nitraatconcentratie als de overige omstandigheden gelijk blijven. De gemiddelde nitraatconcentratie in het bovenste grondwater van melkveehouderijbedrijven is in de periode 1992 tot 23 gedaald van bijna 2 mg/l tot circa 5 mg/l (Figuur 8). Deze daling komt overeen met de daling in stikstofoverschotten op de bodembalans van melkveebedrijven (Figuur 7). Figuur 8: nitraatconcentratie in water dat uitspoelt uit de wortelzone van akkerbouwbedrijven en melkveebedrijven in de Zandregio Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 7 van 13

8 De daling van stikstofoverschotten op de bodembalans van akkerbouwbedrijven is veel kleiner (Figuur 8), met als gevolg dat de nitraatconcentratie in het bovenste grondwater van akkerbouwbedrijven ook een minder sterke daling vertoont dan van de melkveehouderijbedrijven in dezelfde periode (Figuur 8). De nitraatconcentratie op akkerbouwbedrijven stijgt tussen 22 en 215. Dit is het gevolg van een verandering in de groep akkerbouwbedrijven, waarbij het aantal akkerbouwbedrijven in Zand zuid is toegenomen. Dit heeft tot gevolg gehad dat de akkerbouwbedrijven gemiddeld gezien op drogere bodems zijn gelegen en de uitspoelingsgevoeligheid is toegenomen. Indien hiervoor gecorrigeerd wordt, daalt de gemiddelde nitraatconcentratie op akkerbouwbedrijven in de Zandregio (Fraters et al., in voorbereiding). De stikstofoverschotten op de bodembalans van melkveehouderijbedrijven zijn hoger dan van akkerbouwbedrijven omdat mestgebruiksnormen hoger zijn voor grasland. Melkveebedrijven hebben vaak meer dan 8% grasland en akkerbouwbedrijven nagenoeg geen. Op melkveebedrijven is zowel het dierlijke mestgebruik als het kunstmestgebruik hoger dan op akkerbouwbedrijven (Figuur 9). Dat de nitraatconcentratie op melkveebedrijven toch lager is dan op akkerbouwbedrijven, ondanks het hogere mestgebruik en het hogere overschot, wordt verklaard uit een hoge afbraak van nitraat. De fractie van het stikstofoverschot op de bodembalans dat uitspoelt naar het grondwater is op akkerbouwbedrijven veel hoger dan op melkveebedrijven; onder bouwland op uitspoelingsgevoelige zandgrond spoelt ongeveer 9% van het stikstofoverschot uit, terwijl onder grasland 44% uitspoelt (Figuur 4). Kg N/ha Overige organische mest Dierlijke mest Kunstmest Melkvee Akkerbouw Figuur 9: mestgebruik op melkveebedrijven en akkerbouwbedrijven in het LMM, situatie in 213 ( Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 8 van 13

9 Verschil tussen bouwland en grasland geldt ook op bedrijfsniveau Voor bedrijven uit het derogatiemeetnet is het mestgebruik en stikstofopbrengst ook per gewas gerapporteerd. Derogatiebedrijven hebben per definitie veel grasland, maar vaak wordt er ook snijmais op het bedrijf geproduceerd. Het gebruik van stikstofmest op de maispercelen van derogatiebedrijven is veel lager dan op de graslandpercelen van deze bedrijven (Figuur 1, Lukacs, 216). Het verschil tussen de aanvoer en de afvoer van stikstof is op de maispercelen 22 kg N/ha, het verschil tussen aanvoer en afvoer is op grasland 12 kg N/ha (Figuur 1). Dit verschil is bepaald aan de hand van de bedrijfsbalans en is daarmee niet gelijk aan het stikstofoverschot op de bodembalans. In het stikstofoverschot op de bodembalans worden ook de posten N-binding, depositie als aanvoerposten meegenomen en de ammoniakvervluchtiging als afvoerpost beschouwd. Deze posten zijn op de derogatiebedrijven niet op gewasniveau bepaald maar alleen op bedrijfsniveau. De in Figuur 1 getoonde waarden hiervoor gelden als indicatief omdat het is niet realistisch te veronderstellen dat deze posten voor beide gewassen gelijk zijn. Stikstofbinding vindt bijvoorbeeld alleen in de bodem van grasland plaats. Kg N/ha grasland bouwland Depositie, mineralisatie en N-binding N-kunstmest N-dierlijke mest Gasvormige verliezen Gewasopbrengst Figuur 1: Mestgebruik, gewasopbrengst en overige stikstofposten (in kg N/ha) op derogatiebedrijven die 23 kg/ha graasdiermest mogen gebruiken. De nitraatconcentratie in het bovenste grondwater van de Zandregio is onder maïsland gemiddeld twee keer zo hoog als onder grasland (circa 7 mg/l ten opzichte van 35 mg/l) (Hooijboer, 215). Uit de hoge nitraatconcentratie en het lage stikstofoverschot op de bodembalans volgt dat dat de uitspoelingsfractie op maisland (net als op akkerbouwbedrijven) hoog is. Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 9 van 13

10 Vollegrondsgroenten hebben geen hogere bemesting maar zijn wel minder efficiënt met meststoffen. In het project Scouting Vollegrondsgroenten op zand is een vergelijking gemaakt tussen akkerbouw bedrijven in de Zandregio, akkerbouwbedrijven in Zand zuid en vollegrondsgroentenbedrijven in Zand zuid (Hooijboer et al., 213). Uit deze studie bleek dat de mediaan van de nitraatconcentratie onder vollegrondsgroenten in Zand zuid bijna twee keer zo hoog was (Figuur 11) als de nitraatconcentratie onder akkerbouwbedrijven in hetzelfde gebied. 4 Nitraatconcentratie (mg/l) Akkerbouw Zandregio Akkerbouw Zand Zuid SVz-bedrijven Figuur 11. Gemiddelde nitraatconcentratie op akkerbouwbedrijven in de Zandregio, akkerbouwbedrijven in Zand Zuid en SVz-bedrijven met minimum, 25-percentiel, mediaan, 75-percentiel, maximum en uitschieters Het verschil in nitraatconcentratie was niet te verklaren uit eventuele verschillen in bemesting. De mediaan van de N-aanvoer door mest was voor de drie groepen bedrijven ongeveer gelijk (Figuur 12). Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 1 van 13

11 5 N-aanvoer totaal (kg N/ha) Akkerbouw Zandregio Akkerbouw Zand Zuid SVz-bedrijven Figuur 12. Aanvoer van stikstof met mest naar akkerbouwbedrijven in de gehele Zandregio, akkerbouwbedrijven in Zand zuiden de 1 SVzbedrijven waarop de stikstofaanvoer is bepaald met minimum-, 25- percentiel-, mediaan-, 75-percentiel-, maximumwaarden. Uitschieters zijn niet weergegeven De mediaan van het stikstofoverschot op de bodembalans op de SVzbedrijven (166 kg N/ha) is circa twee keer zo hoog als op de akkerbouwbedrijven in Zand Zuid (81 kg N/ha) (Figuur 13). De hoge nitraatuitspoeling wordt veroorzaakt door de lage N-onttrekking door de vollegrondsgroenten. Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 11 van 13

12 Stikstofoverschot op de bodembalans (kg N/ha Bodemoverschot (kg N/ha) Akkerbouw Zandregio Akkerbouw Zand Zuid SVz-bedrijven Figuur 13. Stikstofoverschot op de bodembalans van akkerbouwbedrijven in de gehele Zandregio, akkerbouwbedrijven in Zand zuid en de 1 SVZbedrijven waarop het stikstofoverschot op de bodembalans is bepaald, met minimum-, 25-percentiel-, mediaan-, 75-percentiel- en maximumwaarden. Uitschieters zijn niet weergegeven Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 12 van 13

13 Referenties Agrimatie ( D=2282&indicatorID=223, bezocht op 4 augustus 216). B. Fraters, B., T.C. van Leeuwen, A. Hooijboer, M.W. Hoogeveen, L.J.M. Boumans, J.W. Reijs, 212. De uitspoeling van het stikstofoverschot naar grond- en oppervlaktewater op landbouwbedrijven. Herberekening van uitspoelfracties, RIVM Rapport B. Fraters, L.J.M Boumans, in voorbereiding. Modellering van de nitraatuitspoelingstrend voor landbouwbedrijven in de Zandregio, RIVMrapport. Fraters, B, A.E.J. Hooijboer, A. Vrijhoef, J. Claessens, M.C. Kotte, G.B.J. Rijs, A.I.M. Denneman, C. van Bruggen, C.H.G. Daatselaar,H.A.L. Begeman, J.N. Bosma, 216. Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland; toestand ( ) en trend ( ), Resultaten van de monitoring voor de Nitraatrichtlijn. RIVM Rapport Hooijboer, AEJ, 215. Nitrate leaching from dairy farms in the Sand region in the Netherlands. presentatie LuWQ215, #63. Hooijboer, A.E.J., R.W. van der Meer, B. Fraters, T.C. van Leeuwen, 213. Scouting Vollegrondsgroenten op zand (27-21), een verkennend onderzoek, RIVM Rapport Lukács, S., T.J. de Koeijer, H. Prins, A. Vrijhoef, L.J.M. Boumans, C.H.G. Daatselaar, 216. Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 214. RIVM Rapport Versie: Versie 4 Status: Concept Pagina 13 van 13

Inhoud. Inleiding. IN DEZE EDITIE juli 2014

Inhoud. Inleiding. IN DEZE EDITIE juli 2014 IN DEZE EDITIE juli 2014 Inhoud Inleiding... 1 Hoge nitraatconcentraties door lage stikstofefficiëntie vollegrondsgroenten... 3 Stikstofoverschot vooral afhankelijk van de bemesting... 5 Betrouwbaarheid

Nadere informatie

Bemesting en bodemoverschotten van stikstof en fosfaat

Bemesting en bodemoverschotten van stikstof en fosfaat Bemesting en bodemoverschotten van stikstof en fosfaat -214 Evaluatie Meststoffenwet 216: deelrapport ex post Henri Prins, Co Daatselaar en Tanja de Koeijer Bemesting en bodemoverschotten van stikstof

Nadere informatie

LMM-nieuws. November Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

LMM-nieuws. November Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid LMM-nieuws jaargang 6, nr 3 november 2013 LMM-nieuws Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid November 2013 In dit nummer o.a. 2 Interview met Frank van der Schriek 4 Waterkwaliteit op landbouwbedrijven met

Nadere informatie

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in De zorg voor morgen begint vandaag

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in De zorg voor morgen begint vandaag A.E.J. Hooijboer T.J. de Koeijer H. Prins A. Vrijhoef L.J.M. Boumans C.H.G. Daatselaar RIVM rapport 2017-0038 Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2015 Dit

Nadere informatie

Landbouwpraktijk en. waterkwalite. Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie

Landbouwpraktijk en. waterkwalite. Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie Landbouwpraktijk en waterkwalite Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie Resultaten meetjaar 2011 in het derogatiemeetnet Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op

Nadere informatie

De uitspoelin van het

De uitspoelin van het De uitspoelin van het stikstofde uitspoeling van het stikstofoverschot naar grond- en oppervlaktewater op landbouwbedrijven. Herberekening van uitspoelfracties De uitspoeling van het stikstofoverschot

Nadere informatie

De uitspoeling van het stikstofoverschot naar grond- en oppervlaktewater op landbouwbedrijven

De uitspoeling van het stikstofoverschot naar grond- en oppervlaktewater op landbouwbedrijven RIVM Rapport 680716002/2007 De uitspoeling van het stikstofoverschot naar grond- en oppervlaktewater op landbouwbedrijven B. Fraters, RIVM L.J.M. Boumans, RIVM T.C. van Leeuwen, LEI-Wageningen UR J.W.

Nadere informatie

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in RIVM Rapport

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in RIVM Rapport Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2014 Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2014 RIVM Rapport 2016-0052

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding. IN DEZE EDITIE april 2015

Inhoud. Inleiding. IN DEZE EDITIE april 2015 IN DEZE EDITIE april 2015 Inhoud Inleiding... 1 Nitraatconcentratie daalt meer dan het stikstofoverschot... 3 Veel derogatiebedrijven gebruikten kunstmestfosfaat in 2012... 5 De waterkwaliteit van verschillende

Nadere informatie

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie. Resultaten meetjaar 2008 in het derogatiemeetnet

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie. Resultaten meetjaar 2008 in het derogatiemeetnet Rapport 680717014/2010 M.H. Zwart C.H.G. Daatselaar L.J.M. Boumans G.J. Doornewaard Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie Resultaten meetjaar 2008 in het derogatiemeetnet

Nadere informatie

LMM e-nieuws december 2013

LMM e-nieuws december 2013 Inhoud LMM e-nieuws december 2013... 2 Waterkwaliteit op Koeien & Kansen-bedrijven... 2 Stikstofbemesting in 2007-2010 vaak lager dan begin jaren negentig... 5 Milieueffectrapportage 5e actieprogramma

Nadere informatie

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in RIVM Rapport

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in RIVM Rapport Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2013 Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2013 RIVM Rapport 2015-0071

Nadere informatie

couting ollegronds- roenten Scouting Vollegrondsgroenten op zand ( ), Een verkennend onderzoek

couting ollegronds- roenten Scouting Vollegrondsgroenten op zand ( ), Een verkennend onderzoek couting ollegronds- Scouting Vollegrondsgroenten op zand (2007-2010), roenten Een verkennend onderzoek Scouting Vollegrondsgroenten op zand (2007-2010), een verkennend onderzoek RIVM Rapport 680717036/2014

Nadere informatie

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie Resultaten meetjaar 2007in het derogatiemeetnet

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie Resultaten meetjaar 2007in het derogatiemeetnet RIVM Rapport 680717008/2009 Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie Resultaten meetjaar 2007in het derogatiemeetnet MH Zwart, RIVM GJ Doornewaard, LEI LJM Boumans,

Nadere informatie

Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid; resultaten van monitoring op de natte gronden in de Zandregio in de periode

Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid; resultaten van monitoring op de natte gronden in de Zandregio in de periode Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid; resultaten van monitoring op de natte gronden in de Zandregio in de periode 2004 2009 Landbouwpraktijk en waterkwaliteit (Hoofdrapport) Landelijk Meetnet effecten

Nadere informatie

Resultaten KringloopWijzers 2016

Resultaten KringloopWijzers 2016 Resultaten KringloopWijzers 2016 7 september 2017 Gerjan Hilhorst WLR - De Marke Het belang van lage verliezen Mineralenverliezen belasten het milieu EU beleid: beperken verliezen uit landbouw Streven:

Nadere informatie

andbouwpr n waterkwa p landbouw Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2012

andbouwpr n waterkwa p landbouw Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2012 Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven p landbouw aangemeld voor derogatie in 2012 andbouwpr n waterkwa Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie

Nadere informatie

Indicatoren voor de effectiviteit van het mestbeleid

Indicatoren voor de effectiviteit van het mestbeleid Bijlage bij brief met kenmerk 13/N&M0017 van 9 maart 2013 Indicatoren voor de effectiviteit van het mestbeleid Commissie van Deskundigen Meststoffenwet, Maart 2013 Achtergrond De begroting van het Ministerie

Nadere informatie

LMM-nieuws. Januari 2012. Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

LMM-nieuws. Januari 2012. Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid LMM-nieuws jaargang 5, nr 1 januari 2012 LMM-nieuws Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid Januari 2012 In dit nummer 2 Interview met Alex en Henk Boersma 4 Kenmerken van derogatiebedrijven 5 Greppelwaterbemonstering

Nadere informatie

Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid Landelijk Meetnet effecten Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid Resultaten 2009 en 2010 Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid Resultaten 2009 en 2010 RIVM Rapport 680717030/2013 Colofon RIVM 2013 Delen

Nadere informatie

LMM handhaaft NEN 6643 voor analyse N-totaal

LMM handhaaft NEN 6643 voor analyse N-totaal Inhoud Inleiding... 2 LMM handhaaft NEN 6643 voor analyse N-totaal... 3 Het effect van ontwatering op de nitraatuitspoeling, deel 2: nieuwe kennis... 7 Melkveebedrijven in de Zandregio zonder derogatie...

Nadere informatie

Waterkwaliteit. op landbouw. Waterkwaliteit op landbouwbedrijven. Evaluatie Meststoffenwet 2012: deelrapport ex post

Waterkwaliteit. op landbouw. Waterkwaliteit op landbouwbedrijven. Evaluatie Meststoffenwet 2012: deelrapport ex post Waterkwaliteit op landbouw Waterkwaliteit op landbouwbedrijven Evaluatie Meststoffenwet 2012: deelrapport ex post Waterkwaliteit op Landbouwbedrijven Evaluatie Meststoffenwet 2012: deelrapport ex post

Nadere informatie

Nutriëntenbalans (N & P) in BRP. Wetenschappelijke onderbouwing. CLM Onderzoek en Advies BV

Nutriëntenbalans (N & P) in BRP. Wetenschappelijke onderbouwing. CLM Onderzoek en Advies BV Nutriëntenbalans (N & P) in BRP Wetenschappelijke onderbouwing CLM Onderzoek en Advies BV Culemborg, Juli 2012 Inleiding De nutriëntenbalans brengt de nutriëntenkringloop op een melkveebedrijf in beeld.

Nadere informatie

Historie van melkvee en mineralen. aart.vandenham@wur.nl

Historie van melkvee en mineralen. aart.vandenham@wur.nl Historie van melkvee en mineralen Aart van den Ham aart.vandenham@wur.nl Duurzame ontwikkelingsstrategieën Nederland in Europees mineralenperspectief Nederland in Europees mineralenperspectief Nederland

Nadere informatie

Resultaten Koeien & Kansen en De Marke

Resultaten Koeien & Kansen en De Marke Grasland, bouwland en bodemkwaliteit Resultaten Koeien & Kansen en De Marke Koeien & Kansen is een samenwerkingsverband van 16 melkveehouders, proefbedrijf De Marke, Wageningen UR en adviesdiensten. De

Nadere informatie

LMM e-nieuws september 2012

LMM e-nieuws september 2012 Inhoud LMM e-nieuws september 2012... 2 Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in 2010 op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie... 2 Effecten van de gewijzigde LMM-gebiedsindeling... 3 De LMM-deelgebieden

Nadere informatie

Effecten van het mestbeleid op landbouw en milieu

Effecten van het mestbeleid op landbouw en milieu Wageningen Environmental Research De missie van Wageningen University & Research is To explore the potential of Postbus 47 nature to improve the quality of life. Binnen Wageningen University & Research

Nadere informatie

Impact van landbouwpraktijken op de oppervlaktewaterkwaliteit: een succesvolle aanpak in het probleemgebied van de Horstgaterbeek in Noord-Limburg

Impact van landbouwpraktijken op de oppervlaktewaterkwaliteit: een succesvolle aanpak in het probleemgebied van de Horstgaterbeek in Noord-Limburg Impact van landbouwpraktijken op de oppervlaktewaterkwaliteit: een succesvolle aanpak in het probleemgebied van de Horstgaterbeek in Noord-Limburg Mia Tits, Frank Elsen Project uitgevoerd door de Bodemkundige

Nadere informatie

Bijlage 2 Nitraatrichtlijn

Bijlage 2 Nitraatrichtlijn Bijlage 2 Nitraatrichtlijn 1. DE EU-RICHTLIJN Europees milieubeleid t.a.v. mest en mineralen krijgt gestalte middels de EU-Nitraatrichtlijn (91/676 EEC). De Nitraatrichtlijn is in 1991 in werking getreden.

Nadere informatie

KLW KLW. Meer ruwvoer lucratiever dan meer melk? Jaap Gielen, Specialist melkveehouderij 15/22 februari Ruwvoerproductie en economie!

KLW KLW. Meer ruwvoer lucratiever dan meer melk? Jaap Gielen, Specialist melkveehouderij 15/22 februari Ruwvoerproductie en economie! Meer ruwvoer lucratiever dan meer melk!? Jaap Gielen, Specialist melkveehouderij 15/22 februari 2017 Meer ruwvoer lucratiever dan meer melk? Ruwvoerproductie en economie! KLW Actualiteit: Managementinstrument

Nadere informatie

Hoe maak je een bemestingsplan binnen de gebruiksnormen

Hoe maak je een bemestingsplan binnen de gebruiksnormen Hoe maak je een bemestingsplan binnen de gebruiksnormen Natuur en Landschap Pleasure green Milieu Tonnis van Dijk Nutriënten Management Instituut NMI 3 november 2011 Beperkingen in bemesting Europese regelgeving:

Nadere informatie

Review voorgestelde N-gebruiksnorm bij de teelt van industriegras

Review voorgestelde N-gebruiksnorm bij de teelt van industriegras Bijlage 1 bij de WOT-brief met kenmerk 16/N&M0118 van 11 juli 2016 Review voorgestelde N-gebruiksnorm bij de teelt van industriegras J.J. Schröder, G.L. Velthof en J.C. van Middelkoop Wageningen Universiteit

Nadere informatie

Leidt Europese mestbeleid tot knelpunten voor de bodem?

Leidt Europese mestbeleid tot knelpunten voor de bodem? Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl Leidt Europese mestbeleid tot knelpunten voor de bodem? Kennisdag Mest & 1 december

Nadere informatie

LMM-nieuws. Maart Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

LMM-nieuws. Maart Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid LMM-nieuws jaargang 7, nr 1 maart 2014 LMM-nieuws Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid Maart 2014 In dit nummer o.a. 2 Interview met Kees van Wijk 4 Grote verschillen tussen jaren: zijn trends wel te

Nadere informatie

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland; toestand ( ) en trend ( )

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland; toestand ( ) en trend ( ) Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland; toestand (2012-2014) en trend (1992-2014) Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland; toestand (2012-2014) en trend (1992-2014) Resultaten van de

Nadere informatie

Mestbeleid. Stelsel van verplichte mestverwerking. 13 januari 2014. Joke Noordsij. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Mestbeleid. Stelsel van verplichte mestverwerking. 13 januari 2014. Joke Noordsij. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Mestbeleid Stelsel van verplichte mestverwerking 13 januari 2014 Joke Noordsij Rijksdienst voor Ondernemend Nederland 1 Inhoud Wat hebben we nu aan mestbeleid Wat gaat er veranderen Stelsel verplichte

Nadere informatie

Mestbeleid in Nederland

Mestbeleid in Nederland Mestbeleid in Nederland Harm Smit Senior beleidsmedewerker Ministerie van Economische Zaken, DG AGRO Inhoud 1. Mest van Nederland a. Productie b. Gebruik 2. Beleidsontwikkelingen a. Vijfde Actieprogramma

Nadere informatie

Achtergronden Koeien & Kansen - KringloopWijzer

Achtergronden Koeien & Kansen - KringloopWijzer Achtergronden Koeien & Kansen - KringloopWijzer Achtergrond BEX (Koeien &Kansen) Samenwerking binnen K&K Voorgesteld mestbeleid NL- EU Samen inspelen op ontwikkelingen uit markt en maatschappij Kringloop

Nadere informatie

Sulfaat in grondwater en oppervlaktewater in Nederland Overzicht van meetresultaten van nationale meetnetten

Sulfaat in grondwater en oppervlaktewater in Nederland Overzicht van meetresultaten van nationale meetnetten Sulfaat in grondwater en oppervlaktewater in Nederland Overzicht van meetresultaten van nationale meetnetten RIVM Briefrapport 214-12 B. Fraters A. de Goffau Sulfaat in grondwater en oppervlaktewater

Nadere informatie

LMM e-nieuws april 2012

LMM e-nieuws april 2012 Inhoud LMM e-nieuws april 2012... 2 Optimalisatie van het basismeetnet... 2 Verhuizing van het analytisch chemisch laboratorium van het RIVM... 4 Akkerbouw in de kleiregio s... 6 Melkvee in de kleiregio

Nadere informatie

LMM-nieuws. April 2015. Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

LMM-nieuws. April 2015. Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid jaargang 8, nr 1 april 2015 LMM-nieuws April 2015 Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid In dit nummer o.a. Hoe een vrije jongen weet te overleven 2 Innovatie binnen het LMM 4 Stikstofoverschot op de bodembalans

Nadere informatie

Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid Resultaten van de monitoring van waterkwaliteit en bemesting in meetjaar 2006 in het derogatiemeetnet

Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid Resultaten van de monitoring van waterkwaliteit en bemesting in meetjaar 2006 in het derogatiemeetnet RIVM Rapport 680717004/2008 Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid Resultaten van de monitoring van waterkwaliteit en bemesting in meetjaar 2006 in het derogatiemeetnet B Fraters, RIVM JW Reijs, LEI - Wageningen

Nadere informatie

Teelthandleiding wettelijke regels

Teelthandleiding wettelijke regels Teelthandleiding 4.14 wettelijke regels 4.14 Wettelijke regels... 1 2 4.14 Wettelijke regels Versie: april 2016 De belangrijkste wettelijke regels over het gebruik van meststoffen staan in de Meststoffenwet,

Nadere informatie

Duurzaamheid van melkveebedrijven in Noord-Nederland

Duurzaamheid van melkveebedrijven in Noord-Nederland Duurzaamheid van melkveebedrijven in Noord-Nederland Variatie in milieu-indicatoren tussen bedrijven in opdracht van Greenlincs Juni 2015, Co Daatselaar, Henri Prins en Tanja de Koeijer LEI Report 2015-087

Nadere informatie

Bijlagenrapport. in de. Bijlagenrapport LMM in de kleiregio A. van den Ham C.H.G. Daatselaar S. Lukács. Dit is een uitgave van:

Bijlagenrapport. in de. Bijlagenrapport LMM in de kleiregio A. van den Ham C.H.G. Daatselaar S. Lukács. Dit is een uitgave van: A. van den Ham C.H.G. Daatselaar S. Lukács Rapport 680717024B/2012 Bijlagenrapport in de Bijlagenrapport LMM in de kleiregio 1996-2008 Dit is een uitgave van: LEI Rijksinstituut voor Volksgezondheid en

Nadere informatie

Gebruiksnormen bij verschillende landbouwkundige en milieukundige uitgangspunten

Gebruiksnormen bij verschillende landbouwkundige en milieukundige uitgangspunten Gebruiksnormen bij verschillende landbouwkundige en milieukundige uitgangspunten J.J. Schröder, H.F.M. Aarts, M.J.C. de Bode, W. van Dijk, J.C. van Middelkoop, M.H.A. de Haan, R.L.M. Schils, G.L. Velthof

Nadere informatie

MAP5 Het oog op een betere waterkwaliteit met respect voor de bodem

MAP5 Het oog op een betere waterkwaliteit met respect voor de bodem MAP5 Het oog op een betere waterkwaliteit met respect voor de bodem Actieprogramma 2015 2018 in uitvoering van de Nitraatrichtlijn Uitgangspunt van het 5 de Actieprogramma Bodemkwaliteit (organische stof)

Nadere informatie

Bodemoverschot 9% lager dan de norm

Bodemoverschot 9% lager dan de norm Bodemoverschot 9% lager dan de norm Resultaten KringloopWijzers Vruchtbare Kringloop Achterhoek/Liemers 2013-2015 Gerjan Hilhorst (WUR De Marke) Samenvatting In het project Vruchtbare Kringloop Achterhoek/Liemers

Nadere informatie

Begeleidingscommissie Bodem Vredepeel. 15 december 2015 Janjo de Haan, Harry Verstegen, Marc Kroonen

Begeleidingscommissie Bodem Vredepeel. 15 december 2015 Janjo de Haan, Harry Verstegen, Marc Kroonen Begeleidingscommissie Bodem Vredepeel 15 december 2015 Janjo de Haan, Harry Verstegen, Marc Kroonen Programma Mededelingen Eerste resultaten 2015 Teeltseizoen 2015 Opbrengsten Eerste resultaten uitspoelingsmetingen

Nadere informatie

Denitrificatie in de zone tussen bouwvoor en het bovenste grondwater in zandgronden

Denitrificatie in de zone tussen bouwvoor en het bovenste grondwater in zandgronden Denitrificatie in de zone tussen bouwvoor en het bovenste grondwater in zandgronden 2 Alterra-rapport 730.1 Denitrificatie in de zone tussen bouwvoor en het bovenste grondwater in zandgronden G.L. Velthof

Nadere informatie

Organische stof, meer waard dan je denkt

Organische stof, meer waard dan je denkt Organische stof, meer waard dan je denkt Ervaringen uit het systeemonderzoek PPO-locatie Vredepeel Bodem Anders Den Bosch, 20 maart 2015 Janjo de Haan De bodem Vaste fractie Water Lucht De bodem en organische

Nadere informatie

Open teelten op zandgronden hebben meer tijd nodig om te voldoen aan nitraatrichtlijn

Open teelten op zandgronden hebben meer tijd nodig om te voldoen aan nitraatrichtlijn Resultaten Systeemonderzoek Vredepeel geven aan: Open teelten op zandgronden hebben meer tijd nodig om te voldoen aan nitraatrichtlijn Themadag NBV, Wageningen, 8 november 2013 Janjo de Haan Nieuw mestbeleid

Nadere informatie

Kansen voor mestscheiding

Kansen voor mestscheiding Kansen voor mestscheiding Studiemiddag Inagro 29 maart 2012 Gerjan Hilhorst Livestock Research De Marke Koeien & Kansen is een samenwerkingsverband van 16 melkveehouders, proefbedrijf De Marke, Wageningen

Nadere informatie

Waterkwaliteit in Nederland; toestand ( ) en trend ( ) De zorg voor morgen begint vandaag. Addendum bij rapport

Waterkwaliteit in Nederland; toestand ( ) en trend ( ) De zorg voor morgen begint vandaag. Addendum bij rapport B. Fraters A A.E.J. Hooijboer G.B.J. Rijs N. van Duijnhoven J.C. Rozemeijer RIVM rapport 2017-0008 Waterkwaliteit in Nederland; toestand (2012-2015) en trend (1992-2015) Addendum bij rapport 2016-0076

Nadere informatie

Bodemkwaliteit, bemesting en teelt van maïs. Jaap Schröder

Bodemkwaliteit, bemesting en teelt van maïs. Jaap Schröder Bodemkwaliteit, bemesting en teelt van maïs Jaap Schröder Inhoud Bodemkwaliteit NP-Verliezen, gebruiksnormen, isokwanten Wijzigingen a.g.v. 5e NL Actieprogramma Nitraatrichtlijn Schadebeperking Equivalente

Nadere informatie

Mest, mestverwerking en wetgeving

Mest, mestverwerking en wetgeving Mest, mestverwerking en wetgeving Harm Smit Beleidsmedewerker Economische Zaken, DG AGRO Inhoud Feiten en cijfers. Huidig instrumentarium. Visie op mestverwerking en hoogwaardige meststoffen Toekomstig

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2008 2009 31 945 Wijziging van de Meststoffenwet (differentiatie fosfaatgebruiksnorm) A GEWIJZIGD VOORSTEL VAN WET 2 juli 2009 Wij Beatrix, bij de gratie

Nadere informatie

LMM-nieuws. Augustus Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

LMM-nieuws. Augustus Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid jaargang 8, nr 2 augustus 2015 LMM-nieuws Augustus 2015 Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid In deze editie o.a. Interview met melkveehouder Jan Zwakman 2 Neerslagoverschot van invloed op nitraat in het

Nadere informatie

EVALUATIE MESTSTOFFENWET 2012

EVALUATIE MESTSTOFFENWET 2012 EVALUATIE MESTSTOFFENWET 2012 SYNTHESERAPPORT BELEIDSSTUDIES Evaluatie Meststoffenwet 2012 Syntheserapport Samenvatting en Bevindingen van het gelijknamige hoofdrapport Jaap Willems Marian van Schijndel

Nadere informatie

Komen andere gewassen dan gras in aanmerking voor derogatie?

Komen andere gewassen dan gras in aanmerking voor derogatie? Komen andere gewassen dan gras in aanmerking voor derogatie? J.J. Schröder, W. van Dijk, H.F.M. Aarts, J.C. van Middelkoop, G.L. Velthof & W.J. Willems Nota 335 Komen andere gewassen dan gras in aanmerking

Nadere informatie

Integraal bodembeheer, wat en hoe

Integraal bodembeheer, wat en hoe Integraal bodembeheer, wat en hoe Voorbeelden uit de PPS Bodem Lelystad 18 mei 2015 Janjo de Haan, m.m.v. diverse collega s Even voorstellen: Janjo de Haan Projectleider BOGO Bodem Water Secretaris Commissie

Nadere informatie

De organische stof balans: nuttig instrument voor bouw- èn grasland. NMI, Marjoleine Hanegraaf. Opstellen van een balans. Principe van een OS- balans

De organische stof balans: nuttig instrument voor bouw- èn grasland. NMI, Marjoleine Hanegraaf. Opstellen van een balans. Principe van een OS- balans De organische stof balans: nuttig instrument voor bouw- èn grasland. NMI, Marjoleine Hanegraaf Principe van een OS- balans Het doel van een OS-balans is handhaven van het organische stofgehalte. Aanvoerbronnen

Nadere informatie

Mestbeleid in Nederland: kaders en vooruitblik

Mestbeleid in Nederland: kaders en vooruitblik Mestbeleid in Nederland: kaders en vooruitblik Masterclass Mestverwaarding Citaverde college Horst 4 oktober 2017 Erik Mulleneers, Projectleider zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn Programma Mest Directoraat-Generaal

Nadere informatie

Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid; resultaten van monitoring op de natte gronden in de Zandregio in de periode

Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid; resultaten van monitoring op de natte gronden in de Zandregio in de periode Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid; resultaten van monitoring op de natte gronden in de Zandregio in de periode 2004 2009 Landbouwpraktijk en waterkwaliteit (Bijlagenrapport) Landelijk Meetnet effecten

Nadere informatie

Invloed bedrijfsvoering akkerbouwers op financieel resultaat en stikstofhuishouding

Invloed bedrijfsvoering akkerbouwers op financieel resultaat en stikstofhuishouding Invloed bedrijfsvoering akkerbouwers op financieel resultaat en stikstofhuishouding H. Prins en C.H.G. Daatselaar Invloed bedrijfsvoering akkerbouwers op financieel resultaat en stikstofhuishouding Studie

Nadere informatie

LMM-nieuws. Juli 2013. Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

LMM-nieuws. Juli 2013. Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid LMM-nieuws jaargang 6, nr 2 juli 2013 LMM-nieuws Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid Juli 2013 In dit nummer o.a. 2 Interview met Frank en Mieke van Hoek 4 Bedrijfsgrootte en het aantal monsterpunten

Nadere informatie

KringloopWijzer. BEC de koolstofkringloop bedrijfsspecifiek in beeld Michel de Haan & Roselinde Goselink

KringloopWijzer. BEC de koolstofkringloop bedrijfsspecifiek in beeld Michel de Haan & Roselinde Goselink KringloopWijzer BEC de koolstofkringloop bedrijfsspecifiek in beeld Michel de Haan & Roselinde Goselink de KringloopWijzer Overeenkomst KringloopWijzer: bedrijf scoren 1. - voeding/excretie N, P 2. -

Nadere informatie

24 maart Vierde Nederlandse Actieprogramma betreffende de Nitraatrichtlijn ( )

24 maart Vierde Nederlandse Actieprogramma betreffende de Nitraatrichtlijn ( ) 24 maart 2009 Vierde Nederlandse Actieprogramma betreffende de Nitraatrichtlijn (2010-2013) INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 2 2. ASPIRATIES VIERDE ACTIEPROGRAMMA 3 2.1 GOEDE MILIEUKWALITEIT, GOEDE LANDBOUWPRAKTIJK

Nadere informatie

BESLUITEN. (Alleen de Nederlandse versie is authentiek) (2014/291/EU)

BESLUITEN. (Alleen de Nederlandse versie is authentiek) (2014/291/EU) L 148/88 BESLUITEN UITVOERINGSBESLUIT VAN DE COMMISSIE van 16 mei 2014 tot verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water

Nadere informatie

Zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn ( ): proces en stand van zaken. Inhoud

Zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn ( ): proces en stand van zaken. Inhoud Zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn (2018-2021): proces en stand van zaken Themadag Commissie Bemesting Grasland en Voedergewassen 16 februari 2017 Erik Mulleneers, Projectleider zesde actieprogramma

Nadere informatie

Onderzoek in kader Pilot Mineralenconcentraten (NL)

Onderzoek in kader Pilot Mineralenconcentraten (NL) Onderzoek in kader Pilot Mineralenconcentraten (NL) Gerard Velthof & Oscar Schoumans Betrokken instellingen: Livestock Research, PPO, LEI, PRI, Alterra & DLV ( > 20 onderzoekers) Launch-event Biorefine

Nadere informatie

Effect 5 e Nitraat Actie Programma op de bodembelasting. Berekening bodembelasting voor berekening van de waterkwaliteit

Effect 5 e Nitraat Actie Programma op de bodembelasting. Berekening bodembelasting voor berekening van de waterkwaliteit Effect 5 e Nitraat Actie Programma op de bodembelasting Berekening bodembelasting voor berekening van de waterkwaliteit Tanja de Koeijer en Harry Luesink Effect 5 e Nitraat Actie Programma op de bodembelasting

Nadere informatie

Vernatten en akkerbouw? Olga Clevering (Praktijkonderzoek Plant en Omgeving) Bram de Vos en Francisca Sival (Alterra)

Vernatten en akkerbouw? Olga Clevering (Praktijkonderzoek Plant en Omgeving) Bram de Vos en Francisca Sival (Alterra) Vernatten en akkerbouw? Olga Clevering (Praktijkonderzoek Plant en Omgeving) Bram de Vos en Francisca Sival (Alterra) Inhoud Vormen van vernatten Modelberekeningen Veldexperimenten Conclusies en discussie

Nadere informatie

Uitslag KringloopWijzer

Uitslag KringloopWijzer Uitslag KringloopWijzer Bedrijfspecifieke excretie melkvee Bedrijfs-kringloopscore Jaaropgave : 2014 Omschrijving : plomp 2014 feb15 Naam veehouder : Plomp Agro Vof Straat + huisnummer : Geerkade 10 Postcode

Nadere informatie

Stap 1. Ga naar www.koeienenkansen.nl en klik onder het kopje Producten en Tools op Kringloopwijzer.

Stap 1. Ga naar www.koeienenkansen.nl en klik onder het kopje Producten en Tools op Kringloopwijzer. De KringloopWijzer De KringloopWijzer brengt voor een specifiek bedrijf eenvoudig de mineralenkringlopen in beeld. Uit de kringlopen volgen dan weer kringloopscores als excreties van stikstof en fosfaat,

Nadere informatie

Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans

Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans Demetertool Vlaanderen is open ruimte Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans LNE Groenbedekker Gele mosterd De online Demetertool

Nadere informatie

Trends in bodemvruchtbaarheid in Nederlandse landbouwgronden

Trends in bodemvruchtbaarheid in Nederlandse landbouwgronden Trends in bodemvruchtbaarheid in Nederlandse landbouwgronden Arjan Reijneveld 8 N o v e m b e r 2013 Trends in bodemvruchtbaarheid in kaart gebracht met hulp van gegevens grondonderzoek Opbouw presentatie

Nadere informatie

WAT U MOET WETEN OVER STIKSTOF VRAGEN EN ANTWOORDEN

WAT U MOET WETEN OVER STIKSTOF VRAGEN EN ANTWOORDEN WAT U MOET WETEN OVER STIKSTOF VRAGEN EN ANTWOORDEN Masterplan Mineralenmanagement Meer met minder stikstof De vraagstukken rondom de voedselzekerheid voor een groeiende wereldbevolking en de afnemende

Nadere informatie

Naar een betere inschatting van de afbraak van bodemorganische stof

Naar een betere inschatting van de afbraak van bodemorganische stof Naar een betere inschatting van de afbraak van bodemorganische stof Marjoleine Hanegraaf (NMI) Saskia Burgers (Biometris) Willem van Geel (PPO) Themamiddag Bemesting Akkerbouw CBAV Nijkerk, 2 februari

Nadere informatie

Landbouwpraktijk. en waterkwa. Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010. R.A. Baumann et al. Dit is een uitgave van:

Landbouwpraktijk. en waterkwa. Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010. R.A. Baumann et al. Dit is een uitgave van: R.A. Baumann et al. Rapport 680716007/2012 Dit is een uitgave van:! Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland, periode 1992-2010 LEI Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Postbus 1 3720 BA

Nadere informatie

LMM-nieuws. Mei Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

LMM-nieuws. Mei Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid jaargang 9, nr 1 mei 2016 LMM-nieuws Mei 2016 Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid In deze editie o.a. Interview met Marc Verbruggen 2 Resultaten BM-trends waterkwaliteit zand 4 Minder stikstof en fosfaat

Nadere informatie

Welke mineralen passen bij de akkerbouw?

Welke mineralen passen bij de akkerbouw? Welke mineralen passen bij de akkerbouw? Tonnis A. van Dijk, Nutriënten Management Instituut NMI Inleiding Het project BioNPK streeft ernaar zoveel mogelijk mineralen terug te winnen uit digestaat (het

Nadere informatie

Beproeving mineralenconcentraten en spuiwater in diverse gewassen. Praktijkonderzoek Plant & Omgeving. Inhoud

Beproeving mineralenconcentraten en spuiwater in diverse gewassen. Praktijkonderzoek Plant & Omgeving. Inhoud Beproeving mineralenconcentraten en spuiwater in diverse gewassen Resultaten uit onderzoek PPO en andere WUR-instituten Willem van Geel, PPO-AGV, 8-11-2012, Bergeijk Praktijkonderzoek Plant & Omgeving

Nadere informatie

Bodemvruchtbaarheid. fundament onder voedselproductie. René Schils

Bodemvruchtbaarheid. fundament onder voedselproductie. René Schils Bodemvruchtbaarheid fundament onder voedselproductie René Schils Bodemvruchtbaarheid fundament onder voedselproductie Wat is bodemvruchtbaarheid? Waarom is bodemvruchtbaarheid belangrijk? Wat zijn de actuele

Nadere informatie

Samenvatting van het advies

Samenvatting van het advies Samenvatting van het advies Het ministerie van LNV heeft de Commissie van Deskundigen Meststoffenwet gevraagd om een advies over de inzet van modellen voor evaluatie van de werking van het gebruiksnormenstelsel

Nadere informatie

Milieukundige gevolgen van aanscherping en differentiatie van fosfaatgebruiksnormen in de landbouw

Milieukundige gevolgen van aanscherping en differentiatie van fosfaatgebruiksnormen in de landbouw Milieukundige gevolgen van aanscherping en differentiatie van fosfaatgebruiksnormen in de landbouw W.J. Chardon M. Pleijter C. van der Salm O.F. Schoumans O. Oenema Alterra-rapport 1571, ISSN 1566-7197

Nadere informatie

Hoe haal ik voordeel uit de KringloopWijzer?

Hoe haal ik voordeel uit de KringloopWijzer? Hoe haal ik voordeel uit de KringloopWijzer? NISCOO Heerenveen Zwier van der Vegte, Bedrijfsleider KTC De Marke Het belang van lage verliezen Mineralenverliezen belasten het milieu: Overheid wil dit beperken

Nadere informatie

LMM-nieuws. December Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

LMM-nieuws. December Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid jaargang 7, nr 3 december 2014 LMMnieuws December 2014 Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid In dit nummer o.a. 2 Interview met Henk en Willem Huijing 4 Normen in de briefrapportage waterkwaliteit 5 Interview

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DESKUNDIGEN MESTSTOFFENWET Jaarverslag Gerard Velthof, WOT Wageningen. 1. Inleiding

COMMISSIE VAN DESKUNDIGEN MESTSTOFFENWET Jaarverslag Gerard Velthof, WOT Wageningen. 1. Inleiding COMMISSIE VAN DESKUNDIGEN MESTSTOFFENWET Jaarverslag 2007 Gerard Velthof, WOT Wageningen 1. Inleiding De Commissie van Deskundigen Meststoffenwet (CDM) is op verzoek van het Ministerie van Landbouw, Natuur

Nadere informatie

Grondsoorten Zand, dalgrond, veen. Klei < 10% org. stof, rivierklei

Grondsoorten Zand, dalgrond, veen. Klei < 10% org. stof, rivierklei 3.4 Maïs: Kalium De adviesgift voor kalium is afhankelijk van de grondsoort, kalitoestand en de gewasbehoefte. De opbrengst reactie van maïs op een kaligift is beperkt terwijl de onttrekking groot is.

Nadere informatie

Bijlage notitie 2. Ex ante evaluatie mestbeleid 2013 Plaatsingsruimte fosfaat uit meststoffen in 2015 en daarna

Bijlage notitie 2. Ex ante evaluatie mestbeleid 2013 Plaatsingsruimte fosfaat uit meststoffen in 2015 en daarna Bijlage notitie 2. Ex ante evaluatie mestbeleid 2013 Plaatsingsruimte fosfaat uit meststoffen in 2015 en daarna W.J. Willems (PBL) & J.J. Schröder (PRI Wageningen UR) november 2013 Sinds 2010 is de gebruiksnorm

Nadere informatie

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Marjoleine Hanegraaf

Nadere informatie

7 Bemesting. 7.1 Bemesting met organische mest. 7.2 Mineralenverlies. 7.3 Mineralenbalans per perceel

7 Bemesting. 7.1 Bemesting met organische mest. 7.2 Mineralenverlies. 7.3 Mineralenbalans per perceel 7 Bemesting De biologische landbouw is milieuvriendelijk omdat ze geen gebruik maakt van bestrijdingsmiddelen en kunstmest. De bemesting wordt uitgevoerd met organische mest. Het probleem dat hierbij optreedt

Nadere informatie

Analyse waterkwaliteit. Infosessie intermediairs Brugge 28/11/2013

Analyse waterkwaliteit. Infosessie intermediairs Brugge 28/11/2013 Analyse waterkwaliteit Infosessie intermediairs Brugge 28/11/2013 OPPERVLAKTEWATER 70 60 50 40 30 20 10 0 MAP 4: Doelstellingen oppervlaktewater % MAP meetpunten > 50 mg nitraat per liter Metingen MAP-meetnet

Nadere informatie

Equivalente maatregelen bemesting open teelten Voorstel ingediend door LTO en NAV bij het Ministerie van Economische Zaken

Equivalente maatregelen bemesting open teelten Voorstel ingediend door LTO en NAV bij het Ministerie van Economische Zaken Equivalente maatregelen bemesting open teelten Voorstel ingediend door LTO en NAV bij het Ministerie van Economische Zaken De voorgestelde equivalente maatregelen open teelten zijn: A. Opbrengstafhankelijke

Nadere informatie

Eindverslag Project "Introductie van Mineralenboekhouding. voor Biologische Landbouwbedrijven "

Eindverslag Project Introductie van Mineralenboekhouding. voor Biologische Landbouwbedrijven Eindverslag 1999 Project "Introductie van Mineralenboekhouding voor Biologische Landbouwbedrijven " Project : Demo/PS/96/0008 In opdracht van : Laser Zuidwest Dordrecht 30 april 1999 DLV Adviesgroep n.v.

Nadere informatie

Nitraatconcentratie. in het. Nitraatconcentraties in het bovenste grondwater van de zandregio en de invloed van het Mestbeleid

Nitraatconcentratie. in het. Nitraatconcentraties in het bovenste grondwater van de zandregio en de invloed van het Mestbeleid L.J.M. Boumans B. Fraters Rapport 680717020/2011 Nitraatconcentratie in het Nitraatconcentraties in het bovenste grondwater van de zandregio en de invloed van het Mestbeleid Dit is een uitgave van: Rijksinstituut

Nadere informatie

Samenhang tussen agrofood, vitale bodem en water. [logo] Karla Niggebrugge

Samenhang tussen agrofood, vitale bodem en water. [logo] Karla Niggebrugge Samenhang tussen agrofood, vitale bodem en water [logo] Karla Niggebrugge KLIMAAT KLIMAAT Titel presentatie Crosslinks tussen agrofood, vitale bodem en water (S)Ken je sloot: Succesfactoren

Nadere informatie

TCB A062(2010) Den Haag, 12 november Betreft: advies Resultaten evaluatie Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

TCB A062(2010) Den Haag, 12 november Betreft: advies Resultaten evaluatie Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid Technische commissie bodem Postbus 30947 T 070 3393034 2500 GX Den Haag E info@tcbodem.nl Aan De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Postbus 20901 2500 EX Den Haag TCB A062(2010) Den Haag, 12

Nadere informatie

Samenwerking tussen melkveehouderij en akkerbouw

Samenwerking tussen melkveehouderij en akkerbouw Samenwerking tussen melkveehouderij en akkerbouw In het kader van nieuw mestbeleid en toeslagrechten, lust of last? door ing. A.N. (Arno) Vroegindeweij ab Directeur ComponentAgro B.V. Agenda Toeslagrechten

Nadere informatie