Laat kinderen met TOS niet in de kou staan: het belang van vroege signalering van taalontwikkelingsstoornissen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Laat kinderen met TOS niet in de kou staan: het belang van vroege signalering van taalontwikkelingsstoornissen"

Transcriptie

1 Laat kinderen met TOS niet in de kou staan: het belang van vroege signalering van taalontwikkelingsstoornissen Dr. Annette Scheper, klinisch linguïst, senior onderzoeker Symposium Signaleren van Taalontwikkelingsstoornissen 10 maart 2016

2 Inhoud Wie? Introductie Kentalis, terminologie TOS, prevalentie, comorbiditeit Wat? Diagnostiek en behandeling jonge kinderen met TOS Waarom? Effectieve zorg en onderwijs jonge kinderen met TOS 2

3 Zorg & Onderwijs Koninklijke Kentalis: 225 jaar 4 regio s voor zorg & onderwijs: Noord West Zuid-West Zuid-Oost Wist u dat? 20 scholen voor speciaal onderwijs (35 locaties) 6 audiologische centra ongeveer leerlingen (2.987 ambulant) ongeveer zorgcliënten ( jaar) ongeveer audiologiepatiënten ongeveer medewerkers Doelgroepen: TOS, Doof/SH, Doof/Blind, CMG 3

4 Terminologie: ESM-STS-SLI-STOS-TSS-OD-TOS Ik heb ESM Ik heb STS Wàt heb jij?! Ik heb SLI Ik heb TOS Ik heb STOS Ik heb OD Ik heb TSS 4

5 TOS: onzichtbare handicap Factsheet TOS: 10 kerncijfers en feiten (Gerrits, 2014) In elke klas zit 1 leerling met TOS 5

6 Kentalis campagne: wat is TOS? 6

7 Een TOS of een taalachterstand? Taalachterstand: achterstand of vertraging in de taalontwikkeling, bijvoorbeeld door het leren van meer talen (meertaligheid) Taalontwikkelingsstoornis TOS: Afwijkende taalontwikkeling die niet te verklaren is vanuit andere tekorten of onvoldoende blootstelling aan taal TOS moet aanwezig zijn in alle talen die het kind spreekt 7

8 Definitie kinderen met TOS Kinderen met TOS hebben een spraak-taalontwikkelingsstoornis, maar ook problemen in de (Schwartz, 2009): - auditieve waarneming - volgehouden auditieve aandacht - executieve functies (inhibitie, werkgeheugen, cognitieve flexibiliteit, planning en organisatie) Ongeveer 5-7% van alle kinderen heeft een TOS (Tomblin et al., 1997) Kinderen met TOS hebben een verhoogd risico om ook gedrags- en sociaal-emotionele problemen te ontwikkelen (Beitchman et al., 1989, 1990) 8

9 Definitie kinderen met TOS Definitie op basis van exclusiecriteria: - geen gehoorproblemen - geen intelligentieproblemen (IQ > 70) - geen ernstige neurologische problemen Gemiddelde non-verbale intelligentie bij TOS: - vaak discrepantie: verbaal IQ lager dan performaal IQ - 10 punten lager dan bij kinderen zonder TOS - non-verbale IQ dealt, wanneer kinderen ouder worden taalstoornis heeft ook invloed op andere cognitieve processen, zoals het geheugen 9

10 Definitie kinderen met TOS Definitie opstellen op basis van inclusiecriteria: Goede beschrijving van de talige kenmerken bij kinderen met TOS, waarbij factoren die de stoornis (mogelijk) veroorzaken worden meegenomen Ook moet beschreven worden wat het gevolg van de TOS is voor het dagelijks communicatief functioneren van een kind in zijn sociale omgeving en het communicatief leerklimaat op school (ICF model) 10

11 Verklaringen TOS Talige of linguistische verklaring: Kinderen met TOS hebben problemen bij het verwerven van fonologische en grammaticale kennis, zoals het markeren van tijd op het werkwoord (hij bal pakken) (Gopnik, 1990; Clahsen, 1989, 1992; Rice & Wexler, 1996) Niet-talige of niet-linguistische verklaring: Kinderen met TOS hebben problemen bij het verwerken van talige informatie, zoals problemen met het procedurele geheugen (Ullman & Pierpont, 2005) 11

12 Verwijzingscriteria ZG-grondslag Een stoornis op één of meerdere domeinen: - Taalbegripstoornis/-beperking moeite met begrijpen wat anderen zeggen - Taalproductiestoornis/-beperking moeite taal te gebruiken om zich aan anderen duidelijk te maken - Spraakstoornis/-beperking het kind spreekt klanken, woorden en/of zinnen niet goed uit, waardoor anderen het kind niet begrijpen - Centrale auditieve stoornis/beperking verwerking van geluid/spraak door de hersenen verloopt niet goed - Pragmatische taalstoornis/-beperking te weinig rekening houden met anderen, alleen op kernwoorden reageren, letterlijke interpretatie, van de hak op de tak springen, teveel praten, herhalen, te gedetailleerd vertellen, weinig spreekinitiatieven 12

13 Prevalentie TOS TOS (SLI) 5-7% (Tomblin et al., 1997) ADHD 5% (Bishop, 2010) ASS 1% (Bishop, 2010) 13

14 Comorbiditeit Dyslexie/ problemen lezen en spelling 50% TOS 14

15 Comorbiditeit ASS 3,9% TOS AD(H)D 15

16 Inhoud Wie? Introductie Kentalis, terminologie TOS, prevalentie, comorbiditeit Wat? Diagnostiek en behandeling van jonge kinderen met TOS Waarom? Effectieve zorg en onderwijs van jonge kinderen met TOS 16

17 Film van kind (2;7 jaar) bij aanvang vroegbehandeling Kentalis 17

18 Diagnostiek taalvaardigheid Top-down Pragmatiek Morfosyntaxis Begrijpen van taal Bottom-up Semantiek Fonologie Productie van taal 18 18

19 Signalering TOS The language-screening instrument SNEL (Luinge, 2005) Voorbeeldvragen: - vertelt uw kind weleens spontaan een verhaaltje? (bijv over wat uw kind die dag gedaan heeft) - kan uw kind een verhaaltje navertellen bij een aantal plaatjes? Opsporing taalproblemen tussen 0 en 6 jaar (op basis van 527 kinderen): 2;0-3;0 jaar: aanvang > 50% 3;0-4;0 jaar: 88% 6;0-7;0 jaar: 97-98%

20 Signalering TOS Uniforme signalering van taalachterstanden bij jonge kinderen (Nederlands Centrum jeugdgezondheidszorg NCJ, Carmiggelt, Uilenburg, Romeijn, Stam-van den Doel & Pijpers, 2012)

21 Signalering TOS Van Wiechen schema: Inzicht in motoriek, sociale ontwikkeling en communicatie tussen 0-15 maanden en tussen maanden Het schema van communicatieve ontwikkeling is gebaseerd op de (gemiddelde) ontwikkeling van meeste kinderen tussen 1-30 mnd: Leeftijd Kenmerken Vragen 1 mnd Reageert op toespreken 2 mnd Lacht terug 3 mnd Maakt geluiden terug 6 mnd Maakt gevarieerde geluiden terug 9 mnd Zegt dada-baba of gaga 12 mnd Brabbelt bij zijn spel Zwaait dag-dag Reageert op mondeling verzoek 15 mnd Zegt 2 geluidswoorden met begrip Begrijpt enkele dagelijks gebruikte zinnen 18 mnd Zegt 3 woorden Begrijpt spelopdrachtjes 24 mnd Zegt zinnen van 2 woorden Wijst 6 lichaamsdelen aan bij pop 30 mnd Noemt zichzelf mij of ík Wijst 5 plaatjes aan in het boek Aanduiden/benoemen eten en drinken Aanduiden/ benoemen speelgoed Vragen rondom spelen Zegt zinnen van 2 woorden

22 Signalering TOS: SNEL + GMS = G-MS Gereviseerde Minimum Spreeknormen (Luinge, Post, Wit & Goorhuis-Brouwer, 2006) Leeftijd G-MS mnd Begrijpt 2 woordopdracht Brabbelt en zegt soms herkenbaar woord mnd Zegt 5 tot 10 woordjes 2;0-2;6 jaar Begrijpt 3 woordzinnen Zegt 2 woordzinnen (met fouten) 2;6-3;0 jaar Zegt 3 woordzinnen (met fouten) 3;0-3;6 jaar Zegt 3 tot 5 woordzinnen 50% verstaanbaar 3;6-4;0 jaar Vertelt spontaan een verhaaltje 50-75% verstaanbaar 4;0-5;6 jaar Kan verhaaltje navertellen bij plaatjes Zegt enkelvoudige zinnen (fouten in vervoeging en meervoudsvormen) 75-90% verstaanbaar 5;6 jaar en ouder Zegt samengestelde zinnen (bijna zonder fouten) 100% verstaanbaar Grote spreiding in leeftijd voor bereiken mijlpaal 22

23 Multidisciplinaire diagnostiek TOS Anamnese: algemeen en medisch Cognitie Audiologie (Neuro)psychologie Linguistiek / Logopedie Gedrag Sociaal-emotionele ontwikkeling 23

24 Taalaanbod bij TOS Werkwoorden zijn moeilijker om te leren dan naamwoorden Nieuwe woorden moeten bij kinderen met TOS vaker aangeboden worden: Normale taalontwikkeling 3-5 keer aanbod nieuw woord TOS > 10 keer aanbod nieuw woord Het leren van woorden gaat bij TOS nog moeilijker bij (Alt & Plante, 2006): - alleen visuele informatie - complexe taken - nieuwe informatie 24

25 Multidisciplinaire behandeling bij TOS Neurocognitieve ontwikkeling Sensorische /motorische ontwikkeling Spraak-taalontwikkeling Sociaalemotionele ontwikkeling 25

26 Multidisciplinaire behandeling bij TOS Effectieve behandeling is doelgericht, interactief en functioneel (Leonard, 1998; Fey, Long & Finestack, 2003) Multidisciplinair ingerichte zorg met als doel: stimuleren van communicatieve redzaamheid Taalbehandeling op de groep en individueel, naast behandeling op neurocognitief, sociaal-emotioneel, sensorisch en motorisch gebied Taalbehandeling: fonologisch bewustzijn, fonologisch georiënteerde interventies (Hodson & Paden, Metaphon), passieve en actieve woordkennis (MWidW), strategieën (omschrijven, gebaren, tekenen, buurwoorden), werkwoorden, beurtgedrag, ervaringsgericht taalaanbod 26

27 Behandeling van het systeem bij TOS ouders (Jonge) kind met TOS school logopedie 27

28 Inhoud Wie? Introductie Kentalis, terminologie TOS, prevalentie, comorbiditeit Wat? Diagnostiek en behandeling jonge kind met TOS Waarom? Effectieve zorg en onderwijs van jonge kind met TOS 28

29 Film van kind (3;9 jaar) na 6 mnd vroegbehandeling Kentalis 29

30 Doeltreffendheid interventies Kentalis Trede 4 werkzaam Trede 3 doeltreffend Trede Bewezen effectief Trede 2 veelbelovend Trede 1 potentieel Trede In theorie effectief 30

31 Doeltreffendheid fonologische behandeling kinderen 4-5 jaar (Bron & Scheper, 2016) 2% PCC pre PCC post * 0% 12% > 85% 9% > 85% 34% 65-85% 65-85% 34% 50-65% 57% 50-65% 52% < 50% < 50% 31

32 Average sentence length Fonologische behandeling: effect vertelvaardigheid (Bron & Scheper, 2016) % % % 10,0 9,0 8,0 7,0 6,0 5,0 4,0 3,0 2,0 1,0 0, Zinslengte * MLU MLUL5 Grammaticale zin * * pre post pre post Rode draad van het verhaal 25,0 20,0 15,0 10,0 5,0 0,0 Plot 7,0 6,0 5,0 4,0 3,0 Bijzin * * pre post pre post 20 2,0 10 1,0 0 Grammaticality 0,0 Embedding 32

33 Welke factoren zorgen voor effect behandeling?(law, Garrett & Nye, 2004) stoornissen taalproductie beter effect dan stoornissen in taalbegrip of combinatie stoornissen in zinsproductie meer effect dan stoornissen in begrijpen van zinnen stoornissen in klankontwikkeling (fonologie)/woordenschat beter effect dan stoornissen in zinsbouw behandeling door ouders effectief naast behandeling door specialisten behandeling die 8 weken of langer duurt beter effect dan behandeling korter dan 8 weken effectieve technieken voor TOS zijn recasting en expanderen (o.a. Leonard et al., 2006; Smith-Lock et al., 2013). 33

34 Conclusie Eenduidige term kiezen voor (jonge) kinderen met TOS Inclusiecriteria opstellen voor TOS Zo jong mogelijk TOS en eventuele comorbide stoornissen vaststellen mbv screeningslijst SNEL, Van Wiechen of Gereviseerde Minimum Spreeknormen Bij stagnatie groei taalvaardigheid intensieve zorg en/of onderwijs kiezen, zoals bij Kentalis geboden wordt Meer wetenschappelijk onderzoek naar relatie tussen TOS en leren (neurocognitieve functies) nodig & meer onderzoek naar doeltreffendheid van interventies voor TOS 34

35 Kentalis-apps Hoi Kentalis Kentalis-Professionals

36 Signaleren van TOS U als externe verwijzer maakt het verschil: kinderen met TOS buiten in de kou of binnen bij Kentalis 36

37 Bedankt voor uw aandacht Meer informatie? 37

Vroegsignalering taalontwikkelingsstoornissen Symposium Het jonge kind

Vroegsignalering taalontwikkelingsstoornissen Symposium Het jonge kind Vroegsignalering taalontwikkelingsstoornissen Symposium Het jonge kind 15 december 2016 Drs. F. Sobieraj klinisch linguïst / logopedist Kentalis Een landelijke organisatie gespecialiseerd in diagnostiek,

Nadere informatie

Spraak & Taal Ambulatorium

Spraak & Taal Ambulatorium Spraak & Taal Ambulatorium Communicatieontwikkeling van het kind weer snel op het goede spoor Hans Kaffener, Gz-psycholoog h.kaffener@kentalis.nl Wendy Boelhouwer, klinisch linguïst w.boelhouwer@kentalis.nl

Nadere informatie

Diagnostiek en behandeling

Diagnostiek en behandeling Diagnostiek en behandeling Hans Kaffener Diagnostiek en behandeling Kennismaking met de Doelgroep TOS in theorie en in beleving Wat biedt Kentalis diagnostiek en behandeling Hoe kom je bij Kentalis? verwijsmogelijkheden

Nadere informatie

Protocol Project Uniforme signalering spraaktaalproblemen. kinderen INHOUD

Protocol Project Uniforme signalering spraaktaalproblemen. kinderen INHOUD Protocol Project Uniforme signalering spraaktaalproblemen bij jonge kinderen Versie geïntegreerd model van Wiechen 2/jarigen 1 november 2011 INHOUD 1. Inleiding 2. Taal A. De normale taalontwikkeling en

Nadere informatie

Audiologisch centrum, spraaktaalteam

Audiologisch centrum, spraaktaalteam TOS en Meertaligheid Onderwijsdag 25 mei 2016 Maaike Diender, klinisch linguïst Els de Jong, teamleider spraaktaalteam/logo-akoepedist Audiologisch centrum, spraaktaalteam Gehooronderzoek Logopedisch onderzoek

Nadere informatie

Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr Ellen Gerrits, logopedist Congres TaalStaal 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep

Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr Ellen Gerrits, logopedist Congres TaalStaal 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr, logopedist Congres 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep Over welke kinderen praten we vandaag? Engels: Specific Language Impairment: Is SLI wel zo

Nadere informatie

Van Nul tot Taal. Doelgericht stimuleren van taal en communicatie

Van Nul tot Taal. Doelgericht stimuleren van taal en communicatie Van Nul tot Taal Doelgericht stimuleren van taal en communicatie Even voorstellen Nanja de Rooij - Orthopedagoog-Generalist, NVO geregistreerd - Werkzaam bij Auris vanaf 2001 - Leerkracht Speciaal Onderwijs

Nadere informatie

Siméa Nienke Lam de Waal, MA Dr. Annette Scheper

Siméa Nienke Lam de Waal, MA Dr. Annette Scheper Vertelvaardigheid: Kleuters versus kinderen met SLI Siméa 11-04-2013 Nienke Lam de Waal, MA Dr. Annette Scheper Inhoud Waar hebben we het over? Achtergrond Onderzoeksvragen Methode Resultaten Discussie

Nadere informatie

Problemen in de spraak- en taalontwikkeling consensus, signalering & follow-up

Problemen in de spraak- en taalontwikkeling consensus, signalering & follow-up Problemen in de spraak- en taalontwikkeling consensus, signalering & follow-up Margreet Luinge & Margot Visser-Bochane Lectoraat Kind, Taal & Ontwikkeling Overzicht lezing Achtergrond Onderzoeksopzet Ervaringen

Nadere informatie

Workshops en lezingen

Workshops en lezingen Workshops en lezingen Donderdag 16 maart 2017 van 19:00 tot 21:45 uur Workshop Inhoud Doelgroep Voor Voor wie? 1. Ervaringscircuit Een interactieve workshop waarin je beleeft hoe het is om een te hebben.

Nadere informatie

Therapiekeuze bij verstaanbaarheidsproblemen. Waarom dit onderwerp? Goed nieuws! Therapiekeuze bij verstaanbaarheidsproblemen

Therapiekeuze bij verstaanbaarheidsproblemen. Waarom dit onderwerp? Goed nieuws! Therapiekeuze bij verstaanbaarheidsproblemen Therapiekeuze bij verstaanbaarheidsproblemen Regiodag logopedie 27 mei 2014 Waarom dit onderwerp? Maaike Diender Klinisch linguïst Audiologisch centrum Alkmaar: ACHN Kinderen 2-5 jaar, 2010-2013 Geen spraakproductieprobleem

Nadere informatie

AUDIOLOGISCH CENTRUM HOLLAND NOORD ALKMAAR. Het AC als centrum voor Spraaktaaldiagnostiek

AUDIOLOGISCH CENTRUM HOLLAND NOORD ALKMAAR. Het AC als centrum voor Spraaktaaldiagnostiek AUDIOLOGISCH CENTRUM HOLLAND NOORD ALKMAAR Het AC als centrum voor Spraaktaaldiagnostiek Het spraaktaalteam van het ACHN Multidisciplinair team bestaat uit: Gedragswetenschappers (orthopedagogen/psychologen)

Nadere informatie

Ik heb vragen rond 'expressieve taalstoornis' of 'taalstoornis' alleen en begon nu wat te twijfelen of dat synoniemen zijn voor dysfasie of niet.

Ik heb vragen rond 'expressieve taalstoornis' of 'taalstoornis' alleen en begon nu wat te twijfelen of dat synoniemen zijn voor dysfasie of niet. Vraag In de aanloop naar volgend schooljaar krijgen we heel wat vragen rond de type 7 taal-spraak groep. Onder andere over welke 'termen' ok of niet ok zijn ifv opmaak gemotiveerd verslag / verslag. Ik

Nadere informatie

Dubbeldiagnose dyslexie en dysfatische ontwikkeling. Parallelsessie C: Dubbeldiagnoses: dubbele zorg? Januari 2012 Petra van de Ree

Dubbeldiagnose dyslexie en dysfatische ontwikkeling. Parallelsessie C: Dubbeldiagnoses: dubbele zorg? Januari 2012 Petra van de Ree Dubbeldiagnose dyslexie en dysfatische ontwikkeling Parallelsessie C: Dubbeldiagnoses: dubbele zorg? Januari 2012 Petra van de Ree Definitie spraaktaalstoornis Dysfatische ontwikkeling (DO) Specific Language

Nadere informatie

Aantekeningen naar aanleiding van de workshop van Ellen Gerrits tijdens het congres TOS in Utrecht op 18 mei 2017

Aantekeningen naar aanleiding van de workshop van Ellen Gerrits tijdens het congres TOS in Utrecht op 18 mei 2017 Aantekeningen naar aanleiding van de workshop van Ellen Gerrits tijdens het congres TOS in Utrecht op 18 mei 2017 Kinderen met TOS zijn slimme kinderen die moeite hebben met praten en vertellen, en met

Nadere informatie

Afbakening, definities en signalering van problemen in de spraak-,taalontwikkeling. Margot Visser-Bochane Minor Amsterdam,

Afbakening, definities en signalering van problemen in de spraak-,taalontwikkeling. Margot Visser-Bochane Minor Amsterdam, Afbakening, definities en signalering van problemen in de spraak-,taalontwikkeling Margot Visser-Bochane Minor Amsterdam, 10-11-2016 Sprekers van vandaag: Margot Margreet Karin Wat is uw eigen ervaring

Nadere informatie

Stoornis of breder? De stoornis beschrijven De 5 aspecten in een handzaam schema! Casuïstiek Conclusie

Stoornis of breder? De stoornis beschrijven De 5 aspecten in een handzaam schema! Casuïstiek Conclusie Overzicht diagnostisch instrumentarium spraak-taalonderzoek Edith Hofsteede-Botden Rianneke Crielaard Kentalis Sint-Michielsgestel Team Spraak-Taal Overzicht diagnostisch instrumentarium spraak-taalonderzoek

Nadere informatie

Het effect van behandeling bij SLI

Het effect van behandeling bij SLI Het effect van behandeling bij SLI Dr. Annette Scheper, klinisch linguïst Dr. Juliane Cuperus, klinisch neuropsycholoog Unit Specialistische Zorg RZO SIMEA congres 12 april 2013 Unit Specialistische Zorg

Nadere informatie

Standpunt. Signaleren van taalachterstanden door de jeugdgezondheidszorg.

Standpunt. Signaleren van taalachterstanden door de jeugdgezondheidszorg. Standpunt Signaleren van taalachterstanden door de jeugdgezondheidszorg. RIVM/Centrum Jeugdgezondheid Februari 2009 Inhoud 1. Inleiding 2 2. Begripsbepaling 2 3. Huidige stand van zaken m.b.t. het signaleren

Nadere informatie

Checklist: Lees- en spellingproblemen en meertaligheid

Checklist: Lees- en spellingproblemen en meertaligheid 170185/1536 April 2017 Checklist: Lees- en spellingproblemen en meertaligheid In te vullen door: school (leerkracht/ib er) in overleg met ouders, eventueel met iemand die als tolk kan fungeren. Als er

Nadere informatie

Rapport 295001006/2009 S. Postma. Standpunt Signaleren van taalachterstanden door de jeugdgezondheidszorg

Rapport 295001006/2009 S. Postma. Standpunt Signaleren van taalachterstanden door de jeugdgezondheidszorg Rapport 295001006/2009 S. Postma Standpunt Signaleren van taalachterstanden door de jeugdgezondheidszorg RIVM-rapport 295001006/2009 Standpunt Signaleren van taalachterstanden door de jeugdgezondheidszorg

Nadere informatie

Deel 1 Gebruik van het computerprogramma Behandeldoelen tos. 2 Stappen bij het opstellen van een behandelplan 29

Deel 1 Gebruik van het computerprogramma Behandeldoelen tos. 2 Stappen bij het opstellen van een behandelplan 29 Inhoud Inleiding 15 Deel 1 Gebruik van het computerprogramma Behandeldoelen tos 1 Het computerprogramma 23 1.1 Inleiding 23 1.2 Doel van het computerprogramma Behandeldoelen tos 23 1.3 Doelgroep en gebruikers

Nadere informatie

Checklist: Lees- en spellingproblemen en meertaligheid

Checklist: Lees- en spellingproblemen en meertaligheid Checklist: Lees- en spellingproblemen en meertaligheid In te vullen door: school (leerkracht/ib er) in overleg met ouders, eventueel met iemand die als tolk kan fungeren. Als er bij kinderen voor wie Nederlands

Nadere informatie

Kenmerken van peuters met een taalontwikkelingsstoornis

Kenmerken van peuters met een taalontwikkelingsstoornis Kenmerken van peuters met een taalontwikkelingsstoornis Maartje Kouwenberg (Auris) & Bernadette Vermeij (NSDSK) Anne Spliet (Pento) en Karin Wiefferink (NSDSK) Inhoud Doel van het onderzoek Achtergrond

Nadere informatie

Werkgeheugen en TOS. Brigitte Vugs. Klinisch Neuropsycholoog Koninklijke Kentalis

Werkgeheugen en TOS. Brigitte Vugs. Klinisch Neuropsycholoog Koninklijke Kentalis Werkgeheugen en TOS Brigitte Vugs Klinisch Neuropsycholoog Koninklijke Kentalis Inhoud presentatie 1. Taalontwikkelingsstoornis 2. Werkgeheugen 3. Werkgeheugen & TOS 4. Behandeling 1. Taalontwikkelingsstoornis

Nadere informatie

DE MEDEKLINKER Als horen of communiceren niet vanzelfsprekend is

DE MEDEKLINKER Als horen of communiceren niet vanzelfsprekend is DE MEDEKLINKER Als horen of communiceren niet vanzelfsprekend is Boukje van Gelderen, logopedist Roos Bruin, GZ-psycholoog/behandelcoördinator 12-04-2011 Drie Zorgproducten Vroegbehandeling Naschoolse

Nadere informatie

TOS en Dyslexie. De grenzen van mijn taal....zijn de grenzen van mijn wereld

TOS en Dyslexie. De grenzen van mijn taal....zijn de grenzen van mijn wereld TOS en Dyslexie De grenzen van mijn taal....zijn de grenzen van mijn wereld Inhoud: Wie zijn wij? Wat is een TOS? TOS en dyslexie, cormobiditeit TOS en dyslexie, dé aanpak Wie zijn wij? Auris: helpt mensen

Nadere informatie

Blootstell i ngsachterstand. Moedertaalontwikkeling is adequaat

Blootstell i ngsachterstand. Moedertaalontwikkeling is adequaat Dit onderzoek gaat over taalontwikkeling en taalontwikkelingsstoornissen bij jonge kinderen.adequate taalvaardigheid speelt een belangrijke rol bij de sociaal emotionele ontwikkehng en wordt gezien als

Nadere informatie

Vroege spraak- en taalontwikkeling

Vroege spraak- en taalontwikkeling Vroege spraak- en taalontwikkeling Margreet Langereis Viataal Cochleair Implant Centrum Nijmegen/Sint-Michielsgestel 17 maart 2006 Inhoud presentatie Wat is taal? Mijlpalen op gebieden van de taalontwikkeling

Nadere informatie

Behandeling van spraak- en taalstoornissen bij kinderen met een cluster 2 indicatie

Behandeling van spraak- en taalstoornissen bij kinderen met een cluster 2 indicatie Behandeling van spraak- en taalstoornissen bij kinderen met een cluster 2 indicatie Beschrijving van frequentie, duur en inhoud Afstudeerproject van: Frederieke Apeldoorn Laura Vinke José Vonhof Opdrachtgevers

Nadere informatie

18-4-2013. Werkgeheugen en executieve functies. Opzet presentatie. 1. Executieve functies. 1. Executieve functies. 1. Werkgeheugen. 1.

18-4-2013. Werkgeheugen en executieve functies. Opzet presentatie. 1. Executieve functies. 1. Executieve functies. 1. Werkgeheugen. 1. Opzet presentatie Werkgeheugen en executieve functies Wat moeten we ermee in de klinische praktijk? 1. Werkgeheugen en executieve functies werkgeheugen en executieve functies 12 april 2013 Brigitte Vugs

Nadere informatie

Autisme spectrum conditie

Autisme spectrum conditie (potentiële) belangenverstrengeling Geen Autisme spectrum conditie Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Triversum W. Veenboer Kinder- en jeugdpsychiater Dag van eerste lijn Januari

Nadere informatie

Multidisciplinaire diagnostiek op. Renate van den Ende, Teamleider AC R dam

Multidisciplinaire diagnostiek op. Renate van den Ende, Teamleider AC R dam Multidisciplinaire diagnostiek op het Audiologisch Centrum (AC) Renate van den Ende, Teamleider AC R dam Wat is een Audiologisch Centrum (AC)? Organisatie gespecialiseerd in bij kinderen en volwassenen

Nadere informatie

Taal in het Kleuterbrein EEG in de praktijk

Taal in het Kleuterbrein EEG in de praktijk Taal in het Kleuterbrein EEG in de praktijk Nina Davids & Judith Pijnacker - senior onderzoekers Petra van Alphen - projectleider Expertise & Innovatie, PonTeM Taal in het Kleuterbrein Waarom EEG? Wat

Nadere informatie

TAALSTOORNIS KINDEREN: PROBLEMEN MET DE PRODUCTIE VAN SPRAAKKLANKEN

TAALSTOORNIS KINDEREN: PROBLEMEN MET DE PRODUCTIE VAN SPRAAKKLANKEN INFORMATIE VOOR OUDERS/VERZORGERS TAALSTOORNIS KINDEREN: PROBLEMEN MET DE PRODUCTIE VAN SPRAAKKLANKEN Meertaligheid en fonologische stoornis TAALSTOORNIS KINDEREN: PROBLEMEN MET DE PRODUCTIE VAN SPRAAKKLANKEN

Nadere informatie

1. Wat is taalontwikkeling?

1. Wat is taalontwikkeling? 1. Wat is taalontwikkeling? Mensen willen graag hun wensen, gevoelens en ervaringen delen met anderen. Dit doen ze zowel met woorden als met hun lichaam (lachen, huilen, wijzen,...). Een kind leert daarvoor

Nadere informatie

Ontwikkelingsrisico s bij het opgroeien met triple X

Ontwikkelingsrisico s bij het opgroeien met triple X Ontwikkelingsrisico s bij het opgroeien met triple X Hanna Swaab Sophie van Rijn Suus van Rijn Hanna, Sophie en Suus werken op de afdeling orthopedagogiek van de universiteit Leiden en op het Ambulatorium.

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Tussendoelen Taal: Spraak- Taalontwikkeling

Tussendoelen Taal: Spraak- Taalontwikkeling Tussendoelen Taal: Spraak- Taalontwikkeling 0 1;6 2 2;6 3 3,6 4 4;6 1. Praat in één-woordzinnen ( bal? betekent bijvoorbeeld: ik wil de bal hebben). 2. Kent de betekenis van ongeveer 70 3. Kan woorden

Nadere informatie

Inschrijformulier. Symposium Meer zicht op TOS en slechthorendheid. Voornaam + achternaam: Organisatie: adres.

Inschrijformulier. Symposium Meer zicht op TOS en slechthorendheid. Voornaam + achternaam: Organisatie:  adres. Inschrijformulier Symposium Meer zicht op TOS en slechthorendheid Voornaam + achternaam: Organisatie: E-mailadres Telefoonnummer: Ik neem graag deel aan het symposium Meer zicht op TOS en slechthorendheid

Nadere informatie

Taal. Informatie over logopedie

Taal. Informatie over logopedie Taal Taal is... Het geheel van de door de spraakorganen, op basis van het taalvermogen voortgebrachte tekens waarvan de mens gebruik maakt om zijn gedachten te articuleren, zijn wereld te ordenen en te

Nadere informatie

Ondersteuningaanbod voor peuters met problemen in de ontwikkeling. Lex Wijnroks (UU) 22 juni 2015

Ondersteuningaanbod voor peuters met problemen in de ontwikkeling. Lex Wijnroks (UU) 22 juni 2015 Ondersteuningaanbod voor peuters met problemen in de ontwikkeling Lex Wijnroks (UU) 22 juni 2015 1 Individuele ondersteuning voor peuters en hun pedagogisch medewerkers op peutercentra en speelleergroepen

Nadere informatie

Interactief voorleesboek

Interactief voorleesboek Interactief voorleesboek Help! Weet jij het woord? Met 'Help! Weet jij het woord?' wordt voorlezen een feestje. Verkrijgbaar bij www.kentalisshop.nl Een boek speciaal geschreven voor kinderen met TOS,

Nadere informatie

Bepaling van het taalbegrip bij kinderen tot en met 25 maanden. Liesbeth Schlichting Rijksuniversiteit Groningen

Bepaling van het taalbegrip bij kinderen tot en met 25 maanden. Liesbeth Schlichting Rijksuniversiteit Groningen Bepaling van het taalbegrip bij kinderen tot en met 25 maanden Liesbeth Schlichting Rijksuniversiteit Groningen Taalstoornissen Primair: specifieke taalontwikkelingsstoornissen (SLI) Secondair: niet-specifiek

Nadere informatie

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND 0 tot 4 jaar ZEG HET MAAR Het leren praten van uw kind gaat vaak bijna vanzelf. Soms gaat het leren praten niet zo vlot. Eén op de vijf kinderen op de basisschool start

Nadere informatie

Hé eh..., zegt Anne. De logopediste zegt niets. Anne wisselt snel van onderwerp. Wij hebben ooit mais gegeten, maar dan in het klein, zegt ze.

Hé eh..., zegt Anne. De logopediste zegt niets. Anne wisselt snel van onderwerp. Wij hebben ooit mais gegeten, maar dan in het klein, zegt ze. Volkskrant 19-10-2010, pagina 34 Taalstoornis valt niet snel op Een op de twaalf kinderen heeft een sociale taalstoornis. Zo n kind communiceert moeilijk en valt nogal eens buiten de boot. De stoornis

Nadere informatie

Behandeling van Executieve Functies bij kinderen met TOS Bevindingen en implicaties van een pilot-studie

Behandeling van Executieve Functies bij kinderen met TOS Bevindingen en implicaties van een pilot-studie Behandeling van Executieve Functies bij kinderen met TOS Bevindingen en implicaties van een pilot-studie Pleun Huijbregts 13 november 2014 Opzet presentatie 1. Executieve functies (EF) 2. EF en TOS 3.

Nadere informatie

Signalering TOS: verleden heden - toekomst. Margot Visser-Bochane Dag van de Logopediewetenschap, 2016

Signalering TOS: verleden heden - toekomst. Margot Visser-Bochane Dag van de Logopediewetenschap, 2016 Signalering TOS: verleden heden - toekomst Margot Visser-Bochane Dag van de Logopediewetenschap, 2016 Menno Reijneveld Margreet Luinge Cees van der Schans Wim Krijnen (statistiek) Onderzoek doe je nooit

Nadere informatie

NVLF Congres, Margreet Luinge & Margot Visser-Bochane

NVLF Congres, Margreet Luinge & Margot Visser-Bochane Logopedische aanpak auditieve verwerkingsproblemen NVLF Congres, 18-11-2011 Margreet Luinge & Margot Visser-Bochane Inhoud Introductie Logopedische aanpak AVP Hoe beschrijft de professional AVP? Start

Nadere informatie

DYSLEXIE: INZICHTEN EN ONTWIKKELINGEN

DYSLEXIE: INZICHTEN EN ONTWIKKELINGEN DYSLEXIE: INZICHTEN EN ONTWIKKELINGEN Tom Braams Even voorstellen 1 Tom Braams Kinder- en Jeugdpsycholoog en Gz-psycholoog bij Braams(&Partners) Auteur boeken over dyslexie en dyscalculie Vader van een

Nadere informatie

De Klinisch Linguïst. Specialist in. Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen

De Klinisch Linguïst. Specialist in. Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen De Klinisch Linguïst Specialist in Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen Copyright Vereniging voor Klinische Linguïstiek (VKL) April 2000 Secretariaat: Vereniging voor Klinische Linguïstiek

Nadere informatie

Aspecten van de non verbale communicatie in Spraak taalproblemen bij een dysfatische ontwikkeling (S TOS / SLI):

Aspecten van de non verbale communicatie in Spraak taalproblemen bij een dysfatische ontwikkeling (S TOS / SLI): Non-verbale communicatie in de differentiële diagnostiek bij spraak-taalstoornissen Ank Verschoor Specifieke moeilijkheden: Secundaire problemen bij een dysfatische ontwikkeling (SLI/S TOS) Comorbiditeit

Nadere informatie

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd 0 tot 4 jaar

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd 0 tot 4 jaar ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND Leeftijd 0 tot 4 jaar Het leren praten van uw kind gaat vaak bijna vanzelf. Toch is er heel wat voor nodig voordat uw kind goed praat. Soms gaat het niet zo vlot met

Nadere informatie

Samenvatting NVLF richtlijn Logopedie bij taalontwikkelingsstoornissen (2017) 1. Inleiding

Samenvatting NVLF richtlijn Logopedie bij taalontwikkelingsstoornissen (2017) 1. Inleiding Samenvatting NVLF richtlijn Logopedie bij taalontwikkelingsstoornissen (2017) 1. Inleiding In de richtlijn taalontwikkelingsstoornissen (TOS) wordt ingegaan op een mogelijke TOS, een vermoedelijke TOS

Nadere informatie

Achtergrondinformatie over NT2

Achtergrondinformatie over NT2 Achtergrondinformatie over NT2 Achtergrondinformatie over NT2 Je kunt een woord op twee manieren kennen. 1. Je (her)kent een woord, maar kunt dat woord nog niet zelf gebruiken. 2. Je kent het woord en

Nadere informatie

Persistent Grammatical Difficulties in Specific Language Impairment I. Duinmeijer

Persistent Grammatical Difficulties in Specific Language Impairment I. Duinmeijer Persistent Grammatical Difficulties in Specific Language Impairment I. Duinmeijer Samenvatting Persistente grammaticale problemen bij kinderen met specifieke taalontwikkelingsstoornissen (SLI). Een gebrek

Nadere informatie

Inhoud van de avond. Even voorstellen Gastspreker Hilde van der Vegt 0-1 jaar 1-2 jaar 2-3 jaar 3-4 jaar

Inhoud van de avond. Even voorstellen Gastspreker Hilde van der Vegt 0-1 jaar 1-2 jaar 2-3 jaar 3-4 jaar LOGOPEDIEPRAKTIJK BRUNINK LOGOPEDISCH SPECTRUM REGIO OOST LOGOPEDIEPRAKTIJK NOUWELS LOGOPEDIEPRAKTIJK OOSTERLAAR Inhoud van de avond Even voorstellen Gastspreker Hilde van der Vegt 0-1 jaar 1-2 jaar 2-3

Nadere informatie

Samen naar woorden zoeken

Samen naar woorden zoeken Samen naar woorden zoeken Diagnostiek en behandeling van woordvindingsproblemen in de logopedische praktijk Lieke Cools Amsterdam, 7 november 2014 Symposium Stichting dysfatische ontwikkeling Praktijk

Nadere informatie

Bekijk het maar! met Suus & Luuk

Bekijk het maar! met Suus & Luuk Bekijk het maar! met Suus & Luuk Richtlijnen voor taal en sociaal emotionele ontwikkeling die gebruikt kunnen worden in het werken met Bekijk het maar! met Suus & Luuk Taal Midden peuters (ca. 3 jaar)

Nadere informatie

Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0

Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0 Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0 Situatieschets PDDB: vergoeding van behandeling enkelvoudige dyslexie Enkelvoudig: bij het kind

Nadere informatie

De diagnostiek van vertelvaardigheid bij kinderen met een specifieke taalstoornis

De diagnostiek van vertelvaardigheid bij kinderen met een specifieke taalstoornis De diagnostiek van vertelvaardigheid bij kinderen met een specifieke taalstoornis Dr. Annette Scheper Klinisch linguist, senior onderzoeker Spraak & Taal Ambulatorium Eindhoven en Utrecht, Specialistische

Nadere informatie

Gehoor geven aan: Penta x TOS Margot Visser-Bochane

Gehoor geven aan: Penta x TOS Margot Visser-Bochane Gehoor geven aan: Penta x TOS Margot Visser-Bochane TOS in 1965 Reilly et al, 2014 1 Infantile Speech 1822 Developmental Aphasia Πεντε x TOS in 2016 5x TOS Wat is het diagnostisch label? Hoe vaak komt

Nadere informatie

Late fouten in het taalbegrip van kinderen

Late fouten in het taalbegrip van kinderen 1 Late fouten in het taalbegrip van kinderen Petra Hendriks Hoogleraar Semantiek en Cognitie Center for Language and Cognition Groningen Rijksuniversiteit Groningen 2 De misvatting Actief versus passief

Nadere informatie

SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD. Informatie en advies voor de praktijkbegeleider

SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD. Informatie en advies voor de praktijkbegeleider Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD Voor een stagiaire met Ernstige Spraak- en taal Moeilijkheden (esm) in de werksituatie Inzicht, herkennen, handelen Stagiaires

Nadere informatie

Fonologische therapie: kies de beste behandeling!

Fonologische therapie: kies de beste behandeling! Fonologische therapie: kies de beste behandeling! Annelies Bron en Annette Scheper Spraak & Taal Ambulatorium (STA), Specialistische Zorg Kentalis Siméa, 10 april 2014 Fonologie, introductie 2 Fonologische

Nadere informatie

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme?

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Mirjam Kouijzer, MSc Radboud Universiteit Nijmegen Het programma Controversiële behandelingen Wat is biofeedback? Mijn onderzoek naar de effecten

Nadere informatie

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond Werkgeheugen bij kinderen met SLI Brigitte Vugs, 19 maart 2009 Indeling presentatie 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond SLI, Geheugen, Werkgeheugen 3. Ontwikkeling werkgeheugen 4. Relatie werkgeheugen

Nadere informatie

Neuropsychologische zorg Voor volwassen met NAH Dr. A.A. Duits Klinisch neuropsycholoog

Neuropsychologische zorg Voor volwassen met NAH Dr. A.A. Duits Klinisch neuropsycholoog Neuropsychologische zorg Voor volwassen met NAH Dr. A.A. Duits Klinisch neuropsycholoog epilepsie dementie beroerte NAH hersentrauma infecties tumoren MS Parkinsonisme intoxicatie Traumatisch Niet- Traumatisch

Nadere informatie

Communicatiestoornissen:

Communicatiestoornissen: Communicatiestoornissen: Hoe herken je ze en hoe ga je ermee om? Dr. Marina Ruiter Docent / Onderzoeker - Radboud Universiteit Spraak- en patholoog / Logopedist Sint Maartenskliniek Inhoud (1) Overzicht

Nadere informatie

RICHTLIJN DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING VAN AFASIE

RICHTLIJN DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING VAN AFASIE RICHTLIJN DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING VAN AFASIE Samenvatting versie voor mensen met afasie en naasten Afasie is een taalstoornis, geen intelligentiestoornis Juli 2017 1 van 23 Inhoud Inleiding... 3 H1:

Nadere informatie

ERNSTIGE ENKELVOUDIGE DYSLEXIE. Diagnostiek en behandeling door Adelante audiologie & communicatie

ERNSTIGE ENKELVOUDIGE DYSLEXIE. Diagnostiek en behandeling door Adelante audiologie & communicatie ERNSTIGE ENKELVOUDIGE DYSLEXIE Diagnostiek en behandeling door Adelante audiologie & communicatie Ernstige Enkelvoudige Dyslexie Diagnostiek en behandeling Adelante audiologie & communicatie Bij schoolgaande

Nadere informatie

Dyslexie en Hoogbegaafdheid

Dyslexie en Hoogbegaafdheid Dyslexie en Hoogbegaafdheid Amber de Wilde in samenwerking met Evelyn Kroesbergen - Universiteit Utrecht, afdeling Orthopedagogiek - Ambulatorium Universiteit Utrecht - Pieter Span Expertisecentrum Hoogbegaafdheid

Nadere informatie

maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) begint steeds meer woorden te herhalen en (na) te zeggen

maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) begint steeds meer woorden te herhalen en (na) te zeggen Mondelinge taal 1 Spraak-taalontwikkeling Baby blauw maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) herhaalt geluidjes Dreumes brabbelt bij (eigen) spel oranje begint steeds meer

Nadere informatie

Behandeling van Communicatief Meervoudig Beperkte kinderen

Behandeling van Communicatief Meervoudig Beperkte kinderen Behandeling van Communicatief Meervoudig Beperkte kinderen Lotte Wijnen, logopedist Esther Fontein, orthopedagoog / GZ-psycholoog 10 maart 2016 Inhoud Historie. Uitgangspunten en doelstellingen CMB-groep.

Nadere informatie

Taalontwikkelingsstoornissen in de klas

Taalontwikkelingsstoornissen in de klas Taalontwikkelingsstoornissen in de klas De stille wereld Onwrikbaar, dik en solide als een oud gewelf Een sta in de weg, voor anderen, voor mezelf Zorgvuldig opgezet en in een vakkundige bouw Een muur

Nadere informatie

Neuro Cognitief en Sociaal

Neuro Cognitief en Sociaal Neuro Cognitief en Sociaal wat is pathologie en wat normaal? Mijlpalen in de (ab)normale ontwikkeling KNP Praktijk Neurocognitie onderzoek welkom@knp-praktijk.nl Dr. Annemaaike Serlier-van den Bergh Klinisch

Nadere informatie

Capita Selecta AGUtrecht Evidence-based Logopedie: Effect van taaltherapie bij kinderen

Capita Selecta AGUtrecht Evidence-based Logopedie: Effect van taaltherapie bij kinderen Capita Selecta AGUtrecht Evidence-based Logopedie: Effect van taaltherapie bij kinderen Ellen Gerrits & Gerda Bruinsma Lectoraat logopedie Inhoud Kader: mythen en fabels over kindertaalstoornissen Evidence

Nadere informatie

Handreiking. Uniforme signalering van taalachterstanden bij jonge kinderen

Handreiking. Uniforme signalering van taalachterstanden bij jonge kinderen Handreiking Uniforme signalering van taalachterstanden bij jonge kinderen Colofon Uniforme signalering van taalachterstanden bij jonge kinderen Een uitgave van Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ)

Nadere informatie

Producten. Onderwijs. Zorg. Audiologisch Centrum - Multidisciplinaire diagnostiek. - Basis- en voortgezet onderwijs Cluster 2 - Ambulante begeleiding

Producten. Onderwijs. Zorg. Audiologisch Centrum - Multidisciplinaire diagnostiek. - Basis- en voortgezet onderwijs Cluster 2 - Ambulante begeleiding Doelgroep Kinderen en volwassen van alle leeftijden waarbij een vermoeden van of sprake is van problemen op het gebied van: - Gehoor - Spraak en taal - Communicatie Producten Onderwijs - Basis- en voortgezet

Nadere informatie

Floorplay. Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren

Floorplay. Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren Floorplay Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren Mariska van Buuren-Bijland en Francoise Moser 10 februari 2017 Indeling workshop - Informatie

Nadere informatie

Dia 1. Dia 2. Dia 3. Aspecten van cognitief functioneren in Autisme Spectrum Stoornissen. Executieve functies en autisme (Hill, 2004)

Dia 1. Dia 2. Dia 3. Aspecten van cognitief functioneren in Autisme Spectrum Stoornissen. Executieve functies en autisme (Hill, 2004) Dia 1 Aspecten van cognitief functioneren in Autisme Spectrum Stoornissen Een reactie van Bibi Huskens Dia 2 Executieve functies en autisme (Hill, 2004) Problemen in: Planning Inhibitie Schakelvaardigheid

Nadere informatie

Een vergelijking tussen taalproblemen in kinderen met ASS en kinderen met SLI/TOS

Een vergelijking tussen taalproblemen in kinderen met ASS en kinderen met SLI/TOS Jeannette Schaeffer Hoogleraar Taalverwerving Faculteit Geesteswetenschappen j.c.schaeffer@uva.nl Kennisdag - Koninklijke Kentalis 10 Februari 2017 Een vergelijking tussen taalproblemen in kinderen met

Nadere informatie

SAMENWERKINGSVERBAND LOGOPEDIE HARDENBERG

SAMENWERKINGSVERBAND LOGOPEDIE HARDENBERG LOGOPEDIEPRAKTIJK BRUNINK LOGOPEDISCH SPECTRUM REGIO OOST LOGOPEDIEPRAKTIJK NOUWELS LOGOPEDIEPRAKTIJK OOSTERLAAR Inhoud van de avond Even voorstellen Filmpje Gastspreker Hilde van der Vegt Kenmerken SLI

Nadere informatie

Dyslexie in vogelvlucht. 6 februari 2015 Elise de Bree

Dyslexie in vogelvlucht. 6 februari 2015 Elise de Bree Dyslexie in vogelvlucht 6 februari 2015 Elise de Bree 1 Doel van lezing: 2 Dyslexie Klinische en schoolpraktijk Wetenschappelijke inzichten in lees-spellingsproblemen Definitie van dyslexie Signalering

Nadere informatie

Diagnostiek van taalstoornissen bij meertalige kinderen

Diagnostiek van taalstoornissen bij meertalige kinderen Diagnostiek van taalstoornissen bij meertalige kinderen Manuela Julien logopedist & linguïst 30 september 2011 Overzicht 1. Terminologie 2. Uitdagingen 3. Valkuilen 4. Aanpak M. Julien, 30 september 2011

Nadere informatie

Kinderen met gehoor-, spraak- en/of taalproblemen

Kinderen met gehoor-, spraak- en/of taalproblemen Kinderen met gehoor-, spraak- en/of taalproblemen Afdeling Keel-, Neus- en Oorheelkunde Informatie voor verwijzers Kinderen met gehoor-, spraak- en/of taalproblemen Kinderen met problemen of vragen op

Nadere informatie

Vroegtijdige detectie van taal- en spraakontwikkelingsstoornissen. Myriam Uyttenhove Leuven 7 december 2007

Vroegtijdige detectie van taal- en spraakontwikkelingsstoornissen. Myriam Uyttenhove Leuven 7 december 2007 Vroegtijdige detectie van taal- en spraakontwikkelingsstoornissen in het CLB Myriam Uyttenhove Leuven 7 december 2007 1. Inleiding Onderzoeksvragen 1. Wat is de zinvolheid, de wijze en het ideale tijdstip

Nadere informatie

Taalontwikkeling bij Tweelingen

Taalontwikkeling bij Tweelingen TWINSpiratie-avond Taalontwikkeling bij Tweelingen Hoofddorp 17 november 2008 Suzanne Lagerweij TWINSpiratie Taalontwikkeling bij Tweelingen Theorie Pauze Praktijk Afsluiting Taalontwikkeling bij Tweelingen

Nadere informatie

Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016

Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016 Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016 Cecile Blansjaar: orthopedagoog/autisme specialist Gedragskundige Stichting de Waerden Mede oprichter De Sociale Bron Wat is Autisme? In Nederland

Nadere informatie

Arnhems overdrachtsformulier peuters

Arnhems overdrachtsformulier peuters Arnhems overdrachtsformulier peuters Gegevens voorschoolse voorziening Naam voorschoolse voorziening:... Ingevuld door:... Tel:... Werkzaam op de volgende dagdelen:... Datum eerste afname:... Datum tweede

Nadere informatie

BDS-protocol. JGZ-handreiking Uniforme signalering van taalachterstanden bij jonge kinderen

BDS-protocol. JGZ-handreiking Uniforme signalering van taalachterstanden bij jonge kinderen BDSprotocol Versie BDS: 3.. Versie protocol:. Status: DEFINITIEF Dit BDSprotocol geeft aan hoe handelingsaanbevelingen ten behoeve van de zorg voor het kind conform de meest actuele versie van Basisdataset

Nadere informatie

The development of ToM and the ToM storybooks: Els Blijd-Hoogewys

The development of ToM and the ToM storybooks: Els Blijd-Hoogewys The development of ToM and the ToM storybooks: Els Blijd-Hoogewys Een reactie door Hilde M. Geurts Lezing Begeer, Keysar et al., 2010: Advanced ToM 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 Autisme (n=34) Controle

Nadere informatie

Executieve functies. Signaleren

Executieve functies. Signaleren Executieve functies Onlangs was ik op een VMBO voor een voorlichting aan het docententeam over TOS. Toen ik de executieve functies noemde als een belemmering bij TOS, werd mij gevraagd wat executieve functies

Nadere informatie

Minor Dyslexie Cursus 1: Inleiding Dyslexie Bijeenkomst 4

Minor Dyslexie Cursus 1: Inleiding Dyslexie Bijeenkomst 4 Minor Dyslexie 2016-2017 Cursus 1: Inleiding Dyslexie Bijeenkomst 4 Programma Vragen over theorie Tot nu toe Complexiteit van lezen: tussendoelen deelvaardigheden Minor Dyslexie 1-4 2 Vragen over theorie

Nadere informatie

Taalontwikkeling en communicatie bij het jonge kind

Taalontwikkeling en communicatie bij het jonge kind Taalontwikkeling en communicatie bij het jonge kind Stephanie Gillebert, logopediste COS Antwerpen 19 maart 2012 Leren communiceren Van alle dingen die ik een kind moet leren, is communiceren één van de

Nadere informatie

Floorplay. Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren

Floorplay. Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren Floorplay Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren Marianne Smit, Mirella Walraven en Francoise Moser 25 november 2016 Indeling workshop - Informatie

Nadere informatie

Reader voor pedagogisch medewerkers

Reader voor pedagogisch medewerkers Reader voor pedagogisch medewerkers Module 1: Taalaanbod Wat zeg je en hoe zeg je het Rijk taalaanbod Er is veel verschil in taalaanbod: rijke of arme taal en alles daar tussenin. Het is van belang te

Nadere informatie

De staat van het woordleerklimaat

De staat van het woordleerklimaat De staat van het woordleerklimaat in peuter- en kleutergroepen van Auris Marike Kempen MSc, promotieonderzoeker (Auris & UU) Prof. Dr. Paul Leseman, promotor (UU) Dr. Maartje Kouwenberg, copromotor (Auris)

Nadere informatie

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP 15-03-2013 Inhoud Het neuropsychologisch denkkader De schoolsetting Ter ondersteuning bij het kind met

Nadere informatie

BDS-protocol. kinderen

BDS-protocol. kinderen BDS-protocol JGZ-handreiking Uniforme signalering van taalachterstanden bij jonge kinderen Versie BDS: 3..3 Versie protocol:. Status: DEFINITIEF Dit BDS-protocol geeft aan hoe handelingsaanbevelingen ten

Nadere informatie