Geschiedenis vh Economisch Denken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Geschiedenis vh Economisch Denken"

Transcriptie

1 3de bach TEW (keuze) Geschiedenis vh Economisch Denken Prof. Erreygers Q uickprinter Koningstraat Antwerpen EUR

2 Nieuw!!! Online samenvattingen kopen via

3 Geschiedenis van het economisch denken Pre-klassieke periode Sessie 1. Inleiding Griekse Oudheid Scholastieken Sessie 2. Mercantilisme Petty Cantillon Law Boisguilbert Sessie 3. De Fysiocraten Klassieke periode Sessie 4. Mandeville Adam Smith Sessie 5. Malthus Ricardo Sessie 6. Bentham Vroege Socialisten John Stuart Mill Sessie 7. Karl Marx Volgelingen van Marx Neo-klassieke periode Sessie 8. De Neo-klassieke Voorlopers Dupuit, Cournot, Gossen Sessie 9. De Neo-klassieke Grondleggers Jevons, Menger, Walras Géén les op 1 mei Sessie 10. De Theorie van het Algemeen Economisch Evenwicht Sessie 11. De Geschiedenis van de Welvaartseconomie Sessie 12. John Maynard Keynes en het Ontstaan van de Macro-economie 1

4 Hoofdstuk 1: Inleiding - Griekse Oudheid - Scholas:eken 1.1 Inleiding 1. Bedoeling van de cursus breed overzicht van de geschiedenis van het economisch denken inzicht in het voorlopige karakter van economische kennis intellectuele achtergrond van de discipline economische kennis is relatief > theorieën komen en gaan Agnar Sandmo s redenen 1. It is fun. Anyone with some familiarity with modern economics should find it interesting to read about the thinkers and theories of the past (...). vanwaar komt het 2. Some knowledge of the history of thought should form part of the liberal education of an economist. brede opleiding 3. Some familiarity with the history of thought contributes to a better understanding of the fact that the discipline of economics is in a permanent process of change and development, thereby leading to a better understanding of the nature of economic research. draagwijdte 2. Bronnen primaire bronnen = wat economie zelf heeft geschreven secundaire bronnen = wetenschappelijke reflectie professionele literatuur * klassiekers *vaktijdschriften handboeken internet, vb. initiatives/history-of-political-economy 3. Geschiedenis en methodologie Is economie wetenschap? wanneer is een discipline wetenschappelijk? hoe kunnen we wet van een wetenschap onderscheiden? belangrijke bijdragen 1. Karl Popper Falsificationisme oostenrijker, gevlucht naar VK nieuw criterium vr ondersch wet <> niet wetenschappen niet verificationisme maar falsifieerbaardheid > het tegendeel bewijzen, de theorie weerleggen en DAN is het een wetenschap wetenschap is dus altijd voorlopig 2. Thomas Kuhn Paradigma-theorie periodes waarin wetenschappen een bepaalde theorie delen 2

5 paradigma s > fouten, dingen die niet worden verklaard (anomalieën) > vertrouwenscrisis alternatieve theorie kan heersende par vervangen dus zowel oud als nieuw paradigma nodig 3. Imre Lakatos wetenschappelijke onderzoeksprogramma s wet onderzoeksprogramma > verschil met paradigma; er is een harde kern, iets wat nooit veranderd mag worden + een beschermende schil zal veranderen 4. Donald/Deirdre McCloskey Econ gesch (feitelijke) heeft commentaar op de retoriek van de economische wet er zijn een aantal methodologische voorschriften maar veel economische wet volgen die niet > is volgens hem geen probleem > kijken naar de praktijk vd economie > aandacht vr retoriek (welke argumenten, welke technieken worden gebruikt om elkaar te overtuigen) 4. Economie als dismal science de term dismal science (akelige, trieste, sombere wetenschap) is afkomstig van Thomas Carlyle Carlyle ( ) was een zeer invloedrijke Schotse schrijver en essayist in het algemeen wordt aangenomen dat Carlyle reageerde tegen de pessimistische voorspellingen van Malthus Malthus: alg welvaartsbevrediging is onmogelijk (voor heel de bevolking) maar vorige puntje is niet juist: in feite gaat het om een reactie tegen John Stuart Mill en andere economisten die ijverden voor de afschaffing van de slavernij antislavernij beweging bestond uit de coalitie van christelijke denkers, utilitaristen en economisten Carlyle en John Ruskin ( ) spraken zich uit voor kolonisatie en tegen individuele vrijheid voor iedereen Carl: zwart is inferieur, blank is superieur niet alle mensen zijn gelijk en er is een hiërarchie > zo wordt slavernij verdedigbaar MAAR veroordeelden wel scherp de moderne vormen van slavernij *tov machines > industrialisatie en afhankelijk zijn van mach corrumpeerde de ziel vd mens dismal science <> gay science economische wet wordt beschuldigd van het steunen vd afschaffing vd slavernij > dachten liberaal! 5. Overzicht van de cursus Pre-klassieke periode: vòòr Adam Smith Klassieke periode: van Smith tot Marx 3

6 Neo-klassieke periode: vanaf de neo- klassieke revolutie 1.2 De Griekse Oudheid 1. Situering periode: voor Christus maatschappij grondig verschillend van de onze: klassenstructuur: hiërarchie *rigide positie en status >> verandering gebeurt langzaam landbouw dominant *steden vooral culturele rol geld marginale betekenis *vooral ruilhandel geen aparte economische wetenschap - vooral filosofen - het goede staat centraal Plato, Aristoteles (+ Xenofoon: Oikonomikos) Plato wijst naar boven, Aristoteles wijst naar beneden 2. Plato ( v.c.) leerling van Socrates dialogen met Socrates in de hoofdrol = Socratische dialogen leermeester van Aristoteles oprichter van de Academie in Athene ook actief in Syracuse Socratische dialogen a) Republiek (Politeia) geschreven rond 374 v.c. beschrijving van de ideale, rechtvaardige staat staat streng hiërarchisch opgebouwd: heersers = filosofen-koningen, mensen die speciaal opgeleid zijn, wetten uitvoeren bewakers = soldaten, orde handhaven en wetten naleven bv. politie producenten = landbouwers, ambachtslui, handelaars helemaal onderaan: handelaars Kleinhandel voor mensen met een slechte gezondheid + loonarbeid vr mensen met beperkte verstandelijke capaciteiten indeling gebaseerd op: verscheidenheid van de menselijke behoeften verschillende dingen moeten gemaakt worden doet ruil ontstaan ongelijkheid van de natuurlijke aanleg ieder van ons houdt zich best bezig met die taak waarvoor hij als het ware in de wieg gelegd is Diversiteit in behouden en natuurlijke aanleg combineren 4

7 KWALITATIEF ARGUMENT > mens en mtspp worden er beter van, niet voor max productie (=Smith) een teveel aan rijkdom is een bedreiging voor de rechtvaardige samenleving heersers en bewakers mogen geen privé bezit hebben (= aristocratisch communisme) b) WeGen (Nomoi) geschreven aan het einde van zijn leven stichting van een fictieve kolonie, Magnesia meer realistische visie privé bezit ook aan de hoogste klassen toegestaan, maar aan strenge voorwaarden onderworpen (gelijke landverdeling in het begin) klemtoon op beperking van de bevolking als middel om armoede te vermijden (ideaal: 5040 gezinnen) bestaansminimum is gegarandeerd > niet door armoede omkomen staatsinterventie mag om prijzen en winsten te regelen interest is volledig verboden kapitaalaccumulatie is nauwelijks toegestaan geld is nodig als ruilmiddel, maar moet waardeloos zijn (geen goud of zilver) 3. Aristoteles ( v.c.) leerling van Plato leermeester van Alexander de Grote oprichter van het Lyceum in Athene (peripatetische school) ze wandelen rond meer aandacht dan Plato voor studie van de natuur bredere belangstelling > brede interesse proberen alles te rangschikken / te classificeren a) Ethiek (Ethica Nicomachea) geschreven rond 330 v.c. ethische beschouwingen ook historische, culturele, psychologische, sociologische, en economische aspecten oikonomia is geen theoretische of praktische wetenschap oikonomia is een ondergeschikte kunst of kunde om een huishouden te bestuderen doel van de oikonomia : verwerven van rijkdom: verzorgen van de huishouding verkrijgen van levensnoodzakelijkheden bv. gaan kopen od markt mensen streven het goede na: welzijn (kwaliteit) in plaats van rijkdom (kwantiteit) kwal > kwant rechtvaardigheid in de ruil: principe van de evenredige tegenprestatie gelijkheid in de ruil bij heterogene goederen: vergelijkbare behoeften 5

8 natuurlijke maatstaf vervangen door algemeen aanvaard substituut nl. geld is maatstaf van behoeften maakt dingen die onvergelijkbaar zijn vergelijkbaar b) Poli:ek (Poli:ca) geschreven rond 320 v.c. zoektocht naar ideale staatsinrichting individueel belang ondergeschikt aan maatschappelijk zoals Plato géén verdediging van gemeenschappelijk bezit <> Plato beloning naar verdienste toegelaten (maar met mate) niet zoveel mogelijke dingen willen hebben goeie dingen nastreven, kwaliteit motivatie ongelijkheid is drijfveer voor revolutie onderscheid tussen oikonomia en chrèmatistikè : gebruikswaarde-ruilwaarde oikonomia: gebruik van persoonlijk bezit gebruik van onpersoonlijk bezit verwerven van goederen chrèmatistikè: bezitsverwervingskunst = omgang met geld onderdeel van oik MAAR*** welke relatie? oikonomia slaat op het natuurlijke, normale gedrag (sfeer van de gebruikswaarde) chrèmatistikè slaat op geldeconomie (sfeer van de ruilwaarde) *** chrèmatistikè kan ontaarden: goede, natuurlijke chrèmatistikè is onderdeel van oikonomia slechte, onnatuurlijke chrèmatistikè is gericht op ongelimiteerde bezitsverwerving (accumulatie van rijkdom) kan zijn doel voorbij schieten > door geld geobsedeerd voor Aristoteles is belangrijk: maat houden: natuurlijk gedrag niet laten deverteren het noodzakelijke niet overschrijden deugdzaamheid nastreven (legende van koning Midas!) ruil is een onproductieve bezigheid (geen winst) ruil moet evenredig zijn geld is onproductief (wisselmiddel) interest vragen is een van de meest tegennatuurlijke middelen om geld te verdienen mag men niet doen 6

9 er komen al nakomelingen van dan laat men geld uit geld geboren worden 4. Conclusie sterk normatieve benaderingen Plato veeleer deductief Aristoteles meer inductief Plato gelooft in het bestaan van een goede heersersklasse (voorloper van communisme) utopisch en romantisch van aard kan snel ontaarden in totalitarisme grote invloed van Aristoteles in de Middeleeuwen 1.3 De Scholas:eken (ME) 1. Situering periode: 11de - 17de eeuw herontdekking van het werk van Aristoteles, onder invloed van Arabische geleerden zoals Averroes ( ) Latijnse vertalingen: Robert Grosseteste (ca ), Willem van Moerbeke (ca ca. 1286) van Aristoteles nieuwe impuls ontstaan van universiteiten (Parijs, Oxford,...) scholastieken = leraars Scholastieken = leraars, professors inspiratiebronnen: Bijbel (Oude en Nieuwe Testament) Kerkvaders (Augustinus, ) Aristoteles Romeins Recht Canoniek Recht (Kerkelijk Recht) langzame evolutie in standpunten twee invalshoeken: vanuit de aardse samenleving (belangen van de mensen) vanuit het hemelse leven (belangen van God) je moet de hemel verdienen economische problemen komen aan bod bij de ethiek en het recht economie en ethiek: (rechtvaardigheid) distributieve rechtvaardigheid (verdeling van inkomen en rijkdom): aanvaarden of veranderen commutatieve rechtvaardigheid (ruil van goederen en diensten) economie en recht: (rechtsprincipe) welke contracten zijn geoorloofd? intrest wordt vermomd als iets anders 7

10 Scholastieke methode: het stellen van een vraag, probleem, casus een lange uiteenzetting over het standpunt dat moet worden aangepast of verworpen (autoriteiten!) het geven van een anders luidend antwoord *positieve argumenten *negatieve argumenten *achtergrondinformatie aandacht voor economische problemen: waarde van de goederen(prijs) = prijs te hoog/te laag? interest = mag dit? geld = machtshebbers? Wat is erover bekend? Bijbel, Marcus, Wie zegt dit, wie zegt dat? 2. Rechtvaardige prijs commentaar op Aristoteles Ethica Nicomachea proportionaliteitsprincipe in de ruil: bouwmeester (A) staat tegenover schoenmaker (B) huis (C)staat tegen over een paar schoenen (D)! = kruisverband wat bedoelde Aristoteles met evenredigheid in de ruil? Hoe interpreteren? interpretatie van het begrip chreia (indigentia) embryonale formuleringen van moderne theorieën? teksten zijn dikwijls onduidelijk ruil moet gebeuren tegen een rechtvaardige prijs rechtvaardige prijs = normale marktprijs (cf. Raymond De Roover) evolutie in het scholastieke denken: overzicht door Odd Langholm a) Interpreta:e van Raymond De Roover The concept of the just price: theory and economic policy, Journal of Economic History, vol. 18(4), Dec. 1958, pp !! norm omstandigheden: marktprijs 8

11 !! markten werken niet goed > dan mag OH tussenkomen b) Albertus Magnus (ca ) productiekosten moeten gedekt zijn labor et expenses voorloper van arbeidswaardeleer? juiste prijs komt overeen met de waarde secundum aestimationem fori volgens de schatting vd markt c) Thomas van Aquino (ca ) verband met menselijke behoeften prijzen variëren in functie van behoeften vaag voorloper van subjectieve waardeleer? d) Henricus van Friemar (ca ) verband met geaggregeerde vraag beh vd groep v mensen geen scherp onderscheid tussen vraag en aanbod relatie tussen prijs en schaarste e) Johannes Buridanus (ca ) introduceert het begrip koopkracht prijs wordt bepaald door effectieve vraag rei venalis mensura est communis indigentia humana f) Geraldus Odonis (ca ) synthese combineert kosten-gerichte benadering met vraag-gerichte benadering invloed van Pierre de Jean Olivi raritas (schaarste) g) Pierre de Jean Olivi ( ) virtuositas ( objectief nut) 9

12 complacibilitas ( subjectief nut) later overgenomen door San Bernardino van Siena 3. Interestverbod lange traditie in de Kerk: eerste concilie van Nicaea (325) derde concilie van Lateranen (1179) verbod opgeheven rond 1830 >> HEEL LAAT! hoe kan het verbod worden gelegitimeerd? weinig houvast in Oude of Nieuwe Testament op zoek naar bijkomende argumenten/bronnen want te weinig info andere bronnen: Plato, Aristoteles, Kerkvaders twee manieren van beïnvloeding: in foro externo (rechtbanken) in foro interno (biecht) biechtvader moest weten hoe men daarmee moet omgaan a) Thomas van Aquino : nieuwe argumenten onderscheid consumeerbare en niet- consumeerbare goederen niet-consumeerbaar: bv. huis verkoop van het goed bv. huis kopen verkoop van het gebruik bv. huis verhuren, het is nog in je bezit maar gebruikt het zelf niet geld is een consumeerbaar goed > geen onderscheid tussen goed en gebruik interest vragen = misdaad begaan want je hebt het geld niet meer en je vraagt er een vergoeding voor b) Uitzonderingen extrinsieke titels maken interest mogelijk damnum emergens (geleden schade) (later ook periculum damni) geld uitgeleend > huis brandt af > je h geld nodig > bijkomende vergoeding vr deze schade die je hebt geleden lucrum cessans (ontlopen winst) cf. alternatieve kosten, opportuniteitskosten periculum sortis (risico voor het kapitaal) kans op terugbetaling carentia pecuniae (liquiditeitsopoffering) cf. tijdspreferentie Leonardus Lessius ( ): De Iustitia et Iure (1605) bestudeert Antwerpse Beurs c) Kri:ek op het Interestverbod Charles Du Moulin ( ), De Usuris (1546) Blaise Pascal ( ) mercantilisten 10

13 economisten van de Verlichting: Turgot, Cantillon, Condillac,... d) Oordeel van De Roover De grote zwakheid van de scholastieke economie was de doctrine over woeker. Het canonieke recht, dat dateerde van het begin van de middeleeuwen toen de meeste leningen werden afgesloten voor doeleinden van consumptie, definieerde woeker als elke toeslag die gevraagd werd bovenop de hoofdsom van een lening. Omdat die definitie behoorde tot het katholieke dogma, konden de scholastieken er niets aan veranderen. Naarmate de tijd vorderde, bracht de definitie de scholastieken in groeiende mate in verlegenheid. Met handen en voeten gebonden aan de definitie, werden de Doctoren dieper en dieper in een moeras van tegenstellingen gezogen. (QJE, 1955, 69(2), p. 173; mijn vertaling) scholastieken. 4. Geld probleem van de waardevermindering van het geld Buridanus Oresmus: metallisme, wet van Gresham school van Salamanca Jean Bodin: kwantiteitstheorie a) Leonardus Lessius over de juiste prijs: De gerechte prijs (iustum pretium) is ofwel de prijs die de overheid heeft vastgelegd met het oog op het algemeen belang, ofwel de prijs die bepaald is door de gemeenschappelijke waardering van personen. (De Iustitia et Iure, 2, 21, 2, 7) twee concepten: de wettelijke prijs (pretium legitimum), die door de overheid wordt vastgelegd de algemene of natuurlijke prijs (pretium vulgare of naturale), die door de markt wordt bepaald de meeste laatscholastieken vonden dat de wettelijke prijs primeerde op de algemene Lessius was van oordeel dat er zich situaties konden voordoen waarin de marktprijs juister was dan de wettelijke prijs hij onderzocht ook het effect van monopolies op de prijs in sommige situaties waren monopolies terecht Lessius onderzocht ook asymmetrische informatie: Mag ik een bepaald goed tegen de gangbare prijs verkopen, indien ik weet dat de prijs van dat goed weldra zal dalen? Stel bijvoorbeeld dat ik via briefwisseling vernomen heb dat een grote hoeveelheid goederen van elders wordt aangevoerd of dat ik weet dat een bepaalde hoeveelheid goederen, die tot nog toe is achtergehouden, binnenkort zal worden vrijgegeven. Mag ik deze informatie verbergen en mijn waren tegen de gangbare prijs verkopen? (De Iustitia et Iure, 2, 21) info bekend maken of voor zichzelf houden? 11

14 Hoofdstuk 2: Mercan:lisme - PeGy - Can:llon - Law - Boisguilbert 2.1 Mercan:lisme 1. Situering periode belangen van de ondernemers geen echte school ; heterogene verzameling naam van de verzameling die achteraf is gegeven zowel praktische aanbevelingen als analyse (vh econ systeem) feitelijke ontwikkelingen: Kerk verliest aan gezag dogma s > scholastieken stonden heel dicht bij de Kerk MAAR Mercant: afscheuren vd Kerk, niet meer het dominerende instituut ontstaan van sterke centrale staten leger opgericht kolonies en internationale handel Niccolo Machiavelli ( ) hoe kunnen machtshebbers macht behouden? Thomas Hobbes ( ) breuk met Kath Kerk Dominantie van de Katholieke kerk wordt doorbroken: Maarten Luther ( ) Johannes Calvin ( ) Huldrych Zwingli ( ) praktisch denken domineert belang van de staat: staatsinkomen ook bescherming van private belangen (privilegies en monopolies) geld - edel metaal - is de belangrijkste vorm van rijkdom staten/landen zijn rijk als ze veel goud bezitten > maar is dus niet zo > hh goud/zilver laten toenemen = belangrijk (zie volgende punt) twee manieren om aan edel metaal te komen: directe weg: goud- en zilvermijnen indirecte weg: gunstige handelsbalans uitvoer/invoer > eerste concept van handelsbalans gunstige handelsbalans door: regelgeving belastingen importbelemmeringen exportondersteuning oprichting van bedrijven voorstanders van actief overheidsingrijpen ( <> A. Smith) protectionisme verschillen naargelang het land heterogene groep 12

15 2. MercanRlisme in Frankrijk strijd tussen overheden centrale (koning/hof) vs regionale (steden) centrale winnen > Fr is nog steeds gecentraliseerd centrale staat wordt machtiger twee belangrijke kenmerken: bescherming van de inlandse industriële sectoren, vooral textielsector verregaande mate van regulering (economische achterstand?) tov andere landen beleid van de centrale staat: veralgemening van de gildenstructuur centraal gestuurd controle-apparaat nieuwe ambtenaren règlements regl die wordt opgelegd aan indust bv. textiel: zoveel draden MAAR (zie volgende puntje) regels worden niet altijd nageleefd uitzonderingen, o.a. zijde-industrie manufactures royales (= door de overheid beschermde bedrijven) voorbeeld: Manufacture Royale des Gobelins (1664) soms harde repressie : verbod op toiles de coton peintes (indiennes = uit het buitenland) en verwante stoffen > kleurrijke stoffen overheid heeft nood aan nieuwe financiële middelen: - door de oorglogen > leger kost geld stijging van de belastingdruk monopolievergoedingen belangrijkste belastingen: taille (land) aides (consumptiegoederen) gabelle (zout): bep hh met afgestelde prijs moet afnemen douanes (economisch verkeer) In de 18de eeuw zijn de bel zo belangrijk geworden dat het een verstikking is geworden voor het econ wezen a) Barthélemy de Laffemas raadgever van koning: Hendrik IV talloze mercantilistische maatregelen promotie van de zijdeindustrie b) Antoine de Montchres:en handelaar en ondernemer Traicté de l Œconomie Politique (1605) was standaard benaming van de econ wet opgedragen aan Lodewijk XIII c) Jean- Bap:ste Colbert politicus belangrijkste raadgever van Lodewijk XIV 13

16 sterk mercantilistisch gericht beleid colbertisme accd wereld proberen te structureren 3. MercanRlisme in Engeland strijd tussen koning, parlement en lokale overheden parlement: tegengewicht tov de koning niet dezelfde macht als Fr staat meer ruimte voor vernieuwing minder ijzeren grijp beschermen van de textielsector toekennen van monopolies: bepaalde producten bepaalde gebieden Industriële revolutie eerst in Engeland, daarna overgewaaid veel aandacht voor monetaire problemen: staat heeft geld nodig opkomst van papier geld de banken gecreëerd John Law ( ) [zie verder] South Sea Bubble (1720) financiële zeepbel die uiteenspat doctrine van het bullionisme: verbod op de export van edele metalen (bullion) lang wordt rijker want voorraad stijgt kunnen de goud- en zilvervoorraden van een land blijven stijgen? is dat mogelijk? bullionisten denken van wel andere mercantilisten zijn voorzichtiger inzicht in de kwantiteitstheorie van het geld (Locke) inzicht in het zelfregulerende karakter van internationale handel a) John Locke ( ) & David Hume ( ) price-specie flow mechanism (Hume) als de geldhoeveelheid blijft stijgen De uitleg van Hume: Suppose four-fifths of all the money in GREAT BRITAIN to be annihilated in one night, ( ) what would be the consequence? Must not the price of all labour and commodities sink in proportion ( )? What nation could then dispute with us in any foreign market, or pretend to navigate or to sell manufactures at the same price, which to us would afford sufficient profit? In how little time, therefore, must this bring back the money which we had lost, and raise us to the level of all the neighbouring nations? Where, after we have arrived, we immediately lose the advantage of the cheapness of labour and commodities; and the farther flowing in of money is stopped by our fulness and repletion. maw: geldhh met ⅘ dalen > nog ⅕ over > alle prijzen en lonen ook tot ⅕ > dan heb je voordelen op de internationale markt werking van het mechanisme: daling goudvoorraad daling prijzen stijging export, daling import van goederen 14

17 stijging goudvoorraad b) Thomas Gresham financieel agent in Antwerpen wet van Gresham c) Gerard de Malynes handelaar en speculant bullionist afkerige houding tegenover geldhandelaars en wisselagenten d) Edward Misselden handelaar ballance of trade = handelsbalans zweert bullionsme af e) Thomas Mun partner van de East India Company bekritiseert bullionisme postume publicaties Als je aankoopt in het buitenland kan je de export ook stimuleren 4. ReacRes op mercanrlisme Adam Smith: uitgesproken negatieve houding tegenover het commercial/mercantile system [Wealth of Nations, Book IV, Chapters I-VIII] in the mercantile system, the interest of the consumer is almost constantly sacrificed to that of the producer; and it seems to consider production, and not consumption, as the ultimate end and object of all industry and commerce John Maynard Keynes: een meer positieve beoordeling van het mercantilisme (The General Theory, Chapter 23) as a contribution to statecraft, which is concerned with the economic system as a whole and with securing the optimum employment of the system s entire resources, the methods of the early pioneers of economic thinking in the sixteenth and seventeenth centuries may have attained to fragments of practical wisdom which the unrealistic abstractions of Ricardo first forgot and then obliterated (p. 340) Merc hadden inzicht in wat econ beleid was en hoe de OH het moest sturen 2.2 William PeGy ( ) vader van de (klassieke) politieke economie (Marx) turbulente levensloop medische opleiding grootgrondbezitter in Ierland medestichter van de Royal Society 1 vd eerste wet verenigingen die worden opgericht 15

18 belangrijkste werken: A Treatise of Taxes and Contributions (1662) - Political Arithmetick (1690) - Verbum Sapienti (1691) Quantulumcumque Concerning Money (1695) empirische invalshoek experimentele methode (invloed van Francis Bacon) als je nieuwe dingen wil ontdekken moet je experimenteren Political Arithmetick: schatting van het nationaal inkomen van Engeland moeilijk want ze wisten opp en # burgers niet vergelijking met Frankrijk en Holland voorloper van econometrie? werk voortgezet door Gregory King en Charles Davenant interessante bijdragen over prijs en waarde onderscheid tussen drie prijsconcepten: natuurlijke prijs politieke prijs gangbare prijs natuurlijke prijs = optimale prijs volgens de ideale omstandigheden politieke prijs = theoretische prijs volgens de bestaande productie-omstandigheden gangbare prijs = feitelijke marktprijs feitelijke prijs kan fluctueren rond een soort van evenwichtsprijs natuurlijke en politieke prijs worden bepaald door intrinsieke factoren (permanent) gangbare prijs wordt bepaald door extrinsieke factoren (voorbijgaand) bv. iets dat id mode komt > vraag stijgt theorie over relatieve prijzen verklaring gebaseerd op productiekosten: hoeveelheid arbeid hoeveelheid land TEKST goederen h een vader en een moeder niet opsluiten maar beboeten dan hou je de arbeidskrachten 2 factoren bepalen de prijs a) relatieve waarde? Als je veel land nodig hebt en weinig arbeid of omgekeerd? b) land en arbeid vergelijkbaar maken equivalentie-probleem: bepaling van de par DUS wat zijn de intrinsieke factoren die de waarde vh land/arbeid bepalen? verschillende mogelijkheden geen bevredigende oplossing andere bijdragen: belang van schaalvoordelen en arbeidsverdeling bevolkingsvraagstukken 2.3 Richard Can:llon(ca ) mysterieus persoon Iers bankier en handelaar woont en werkt in Parijs en London speelt een rol in de Mississippi affaire (1720) wordt millionnaire 16

19 belangrijkste publicatie: Essai sur la Nature du Commerce en Général (1755) anoniem en postuum oorspronkelijk in het Engels geschreven (?) statistische appendix verloren manuscript in handen van Mirabeau (fysiocraat) Fransman lange tijd vergeten eerste algemene economisch-theoretische uiteenzetting het wordt complexer modelmatige aanpak empirische ondersteuning organisatie van de productie opgevat als een hiërarchisch systeem: onafhankelijke klasse (grondbezitters) afhankelijke klassen (ondernemers en arbeiders) ondernemers leven van onzekere lonen nemen risico s > niet zeker of ze prod verkocht gaan krijgen arbeiders leven van zekere lonen ondernemers zijn de spil van het economisch proces benadrukt het belang van risico en onzekerheid prijsmechanisme zorgt voor evenwicht onderscheid tussen intrinsieke waarde en wisselvallige marktprijs bouwt voort op Petty s waardeleer, en ontwikkelt een soort van land-waardeleer arbeider = hh land aandacht voor verschillen in loonvoeten: opleiding? buitenlandse handel: contra export van landintensieve producten pro export van arbeidsintensieve producten inzicht in de kwantiteitstheorie van het geld manier waarop geldhoeveelheid kan stijgen economisch proces als kringloop 2.4 John Law ( ) Schots zakenman en schrijver : bankier en ondernemer in Frankrijk systeem van Law stort in elkaar in 1720 krijgt slechte reputatie a) Economische theorieën Money and Trade Considered (1705) centrale bekommernis: oprichting van een bank die papier geld zou uitgeven argumenten: geld met stabiele waarde (papier <> goud, zilver) geldcreatie kan productie stimuleren meer geld is goed voor het economisch systeem activa: productiemiddelen, overheidsschuld, Money and Trade Considered, Chapter II, pp TEKST 17

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg 1 2 wat ga ik behandelen? wat is mediasociologie bij CMDA/IAM? wat gaan we doen en hoe doen we dat? wat is sociologie eigenlijk en hoe zien wij

Nadere informatie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie Geloven en redeneren Religie en filosofie Historisch overzicht Pantheïsme en polytheïsme De spiltijd Het oosten Boeddhisme Confucianisme Taoïsme Het westen Jodendom, christendom, islam Filosofie Het begin

Nadere informatie

Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen

Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen Geschiedenis en politieke filosofie Geschiedenis Beschrijving feitelijke gebeurtenissen. Verklaring in termen van oorzaak en gevolg of van bedoelingen. Politieke

Nadere informatie

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de Oudheid vandaag 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 95180_Oud maar niet out_vw.indd 2 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de oudheid

Nadere informatie

INLEIDING TOT DE MARXISTISCHE ECONOMIE. Nick Deschacht

INLEIDING TOT DE MARXISTISCHE ECONOMIE. Nick Deschacht INLEIDING TOT DE MARXISTISCHE ECONOMIE Nick Deschacht Inleiding Prof. dr. Ernest Mandel (1923-1995) Overzicht van de cursus 28/3: Basisbegrippen van de marxistische economie 18/4: De ontwikkeling van de

Nadere informatie

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Tilburg University Sociale Filosofie en Wetenschapsfilosofie Proeftentamen Sociale Filosofie en wetenschapsfilosofie

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II Prehistorie en Oudheid In Drenthe zijn veel prehistorische vuurstenen werktuigen gevonden. Het vuursteen van deze werktuigen is afkomstig uit de ondergrondse vuursteenmijnen bij Ryckholt in Zuid-Limburg

Nadere informatie

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Wim Groot & Henriette Maassen van den Brink In samenwerking met Annelies Notenboom, Karin Douma en Tom Everhardt, APE Den Haag

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Les 7 Drie Hollandse denkers

Les 7 Drie Hollandse denkers Les 7 Drie Hollandse denkers gatentekst versie 1 In de Nederlandse varen al eeuwenlang handelsschepen af en. Door de eeuwen heen werden niet goederen aangevoerd, maar zetten ook vreemdelingen aan wal.

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2007 tijdvak 2 woensdag 20 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen.

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

VI. Economie als Bestuurskunde

VI. Economie als Bestuurskunde VI. Economie als Bestuurskunde Samenvatting 1. Een Balans der Machten, niet van organen. 2. Montesquieu, het cliché van de trias politica. 3. Hume scheiding der machten, a. een koning met beperkte maar

Nadere informatie

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk Waardevolle arbeid De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over arbeid Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker

Nadere informatie

2. Inkomen uit arbeid

2. Inkomen uit arbeid Jijzelf en/of het gezin waarvan je deel uitmaakt, kunnen dus op verschillende manieren aan een inkomen geraken. Er zijn drie grote categorieën. inkomen uit arbeid inkomen uit sociale vergoedingen en toevallige

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Arbeid, systeemintegratie en inclusie. 1. Systeemtheorie: auteurs (#1)

Arbeid, systeemintegratie en inclusie. 1. Systeemtheorie: auteurs (#1) Arbeid, systeemintegratie en inclusie 1. Systeemtheorie 2. Arbeid integratie 4. Inclusie 5. Drie soorten ruilverhoudingen 1. Systeemtheorie: auteurs (#1) Algemeen: Bertalanffy, jaren 1930 (organismic system

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Filosofie en actualiteit. Zevende avond

Filosofie en actualiteit. Zevende avond Filosofie en actualiteit Zevende avond Over gelijkheid Emancipatie Gelijke behandeling Beloningen Mensenrechten Confucius Racisme Vrouw zijn Crisis Emancipatie Pauline Kleingeld: huwelijk is primair vrijwillige

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

Bedrijfskunde (BDKVPAVF03) Les 1: introductie

Bedrijfskunde (BDKVPAVF03) Les 1: introductie Bedrijfskunde (BDKVPAVF03) Les 1: introductie Ten eerste... Welkom Planning Toetsing Literatuur Leerdoelen Website Waarom bedrijfskunde? Het vak bedrijfskunde geeft een oriëntatie op het vakgebied Management

Nadere informatie

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAK: GESCHIEDENIS Dit is een vakfiche voor alle studierichtingen 3 de graad bso. Let op: de inhoud van een vakfiche wordt jaarlijks aangepast. Deze vakfiche

Nadere informatie

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen For a presentation in ppt format, Please call +31 6 11356703 or send an e-mail to info@flostock.com Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen Robert Peels Supply Chain Innovations April

Nadere informatie

De bouwstenen van een geglobaliseerde economie

De bouwstenen van een geglobaliseerde economie De bouwstenen van een geglobaliseerde economie BTC Informatiecyclus Lodewijk Smets (KUL, UA) Overzicht KISS: de gesloten economie economische kringloop met huishoudens en ondernemingen Arbeidsverdeling

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Weconomics. Paul Bessems

Weconomics. Paul Bessems Van organisaties naar organiseren Weconomics een nieuwe kijk op samenwerken en delen Paul Bessems Vereniging SOD 12-12-2013 Paul Bessems Nieuwdenker www.paulbessems.com paul.bessems@gmail.com 06 20 30

Nadere informatie

Voor wat betreft het multiple choice gedeelte heeft elke vraag altijd 3 mogelijke antwoorden, waarvan er slechts één het juiste is!

Voor wat betreft het multiple choice gedeelte heeft elke vraag altijd 3 mogelijke antwoorden, waarvan er slechts één het juiste is! KLEIN PROEFTENTAMEN WETENSCHAPSLEER Let op: Het tentamen bestaat straks uit 20 multiple choice vragen en 2 open vragen. In totaal zijn dus 100 punten te verdienen (= cijfer: 10). In het multiple choice

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13

INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13 INHOUD VOORWOORD 11 INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13 HOOFDSTUK 1. Op zoek naar een stabiele werkelijkheid. De Oudheid (6 de eeuw v.c. 6 de eeuw n.c.) 25 1. Het ontstaan

Nadere informatie

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Ons economische zelf Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Plaatjes invoegen Contrast tussen overvloed en gebrek Contrast tussen genieten van materie en uitbuiten

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

Ludo Cuyvers. Marxistische economie. herbekeken. (jamv\\

Ludo Cuyvers. Marxistische economie. herbekeken. (jamv\\ Ludo Cuyvers Marxistische economie herbekeken (jamv\\ Inhoud Inleiding 9 Hoofdstuk 1 De reproductie van het economisch systeem 17 1. Productie en reproductie 17 2. De marxistische reproductieschema's:

Nadere informatie

WAARDIG LEVEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK

WAARDIG LEVEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK WAARDIG LEVEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK 1. TOELICHTING Tijdens het bezoek aan de Democratiefabriek hebben jullie kunnen vaststellen dat bepaalde elementen essentieel zijn om tot democratie te komen.

Nadere informatie

Werken in de 21 e eeuw

Werken in de 21 e eeuw Werken in de 21 e eeuw Hoe organiseren we dat en wat is de rol van HR Paul Bessems 24-09-2014 Zelfstandig schrijver, onderzoeker en adviseur Tevens verbonden aan: Institute for New Organizational Thinking

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet.

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. AANVULLENDE SPECIFIEKE TIPS ECONOMIE VWO 2007 1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. : Leg uit dat loonmatiging in een open economie kan leiden tot

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles

Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles Wat vertelde Aristoteles lang geleden in Athene in zijn colleges aan het Lyceum over ethiek? Wat beschouwde hij als het doel van handelen? Wat verstond

Nadere informatie

1ste bach PSW. Economie. 2de semester. uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be B14 6.00 EUR

1ste bach PSW. Economie. 2de semester. uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be B14 6.00 EUR 1ste bach PSW Economie 2de semester Q uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be B14 6.00 EUR Nieuw!!! Online samenvattingen kopen via www.quickprintershop.be Zie vorig semester Werkcolleges,

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

Symposium Euro Waarheen? NOW! Stichting Better World NOW!

Symposium Euro Waarheen? NOW! Stichting Better World NOW! Symposium Euro Waarheen? NOW! Stichting Better World NOW! Breukelen, 18 april 2012 Agenda Welkom & Opzet van het NOW! initiatief 16.00 16.10 Keynote speaker Prof. Dr. Herman Wijffels 16.10 16.30 Keynote

Nadere informatie

Keuzeonderwerp. Keynesiaans model. Gesloten /open economie zonder/met overheid met arbeidsmarkt. fransetman.nl

Keuzeonderwerp. Keynesiaans model. Gesloten /open economie zonder/met overheid met arbeidsmarkt. fransetman.nl Keuzeonderwerp Keynesiaans model Gesloten /open economie zonder/met overheid met arbeidsmarkt Vraag op de goederenmarkt Alleen gezinnen en bedrijven kopen op de goederenmarkt. C = 0,6 Y Aa = 4 mln mensen

Nadere informatie

Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS

Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen KOENRAES & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS Inhoudstafel Woord vooraf. Deell HlSTORISCH OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE

Nadere informatie

PLATOWEDSTRIJD 2016 Situering

PLATOWEDSTRIJD 2016 Situering 1 PLATOWEDSTRIJD 2016 Situering In de periode dat Socrates in het Athene van de vijfde eeuw v.c. zijn filosofie met leerlingen zoals Plato deelde, was er ook een andere groep filosofische leraren actief:

Nadere informatie

1ste Modeltraject (60 sp verplicht) CALI-ID Naam OO Sem SP Prerequisite Corequisite Bijkomende vereisten

1ste Modeltraject (60 sp verplicht) CALI-ID Naam OO Sem SP Prerequisite Corequisite Bijkomende vereisten Overzicht inschrijvingsvereisten Politieke Wetenschappen 2016-2017 voor studenten die in 13-14 (of eerder) in BA1 zijn gestart - uitdovend minortraject Bachelor of Science in de Politieke Wetenschappen

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

p1 = 20 euro p2 =10 euro Budget = 100 euro Stel budgetvergelijking op en teken budgetlijn Budgetvergelijking: B = 20q 1 + 10q 2 Budgetlijn.

p1 = 20 euro p2 =10 euro Budget = 100 euro Stel budgetvergelijking op en teken budgetlijn Budgetvergelijking: B = 20q 1 + 10q 2 Budgetlijn. 1. Wat zijn behoeften? 2. Waarom is er sprake van schaarste bij behoeften? 3. Leg uit waarom netto-baten een beter begrip bij te keuzen maken dan baten. 4. Leg met een voorbeeld uit wat alternatief aanwendbaar

Nadere informatie

Inleiding We hebben gezien uit welke componenten het nationaal product en het nationaal inkomen bestaat.

Inleiding We hebben gezien uit welke componenten het nationaal product en het nationaal inkomen bestaat. Bestedingsevenwicht - 1 van 15 MACRO-ECONOMISCH BESTEDINGSEVENWICHT Welke factoren bepalen de grootte van het nationaal inkomen? Inleiding We hebben gezien uit welke componenten het nationaal product en

Nadere informatie

Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan.

Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. Antwoordkernen Instap en Ontdekkingsreizen Eureka 2M volledig herziene 5 e druk, 2015-2016 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord

Nadere informatie

Tewerkstelling. pharma.be vzw asbl

Tewerkstelling. pharma.be vzw asbl Tewerkstelling In 2012e werkten in de sector meer dan 32.500 personen. Dat is 6,7 % van de totale tewerkstelling in de verwerkende industrie en 1,2 % van de totale tewerkstelling in de private sector.

Nadere informatie

Maarten Luther 1483-1546

Maarten Luther 1483-1546 Maarten Luther 1483-1546 Eén van de belangrijkste ontdekkingen van Maarten Luther - (1483-1546) is het onderscheid tussen wet en evangelie. Voor Luther is de onderscheiding van wet en evangelie

Nadere informatie

Beïnvloeden en beïnvloed worden: wapen jezelf! Tim Koomen TestNet Najaarsevenement 2014

Beïnvloeden en beïnvloed worden: wapen jezelf! Tim Koomen TestNet Najaarsevenement 2014 Beïnvloeden en beïnvloed worden: wapen jezelf! Tim Koomen TestNet Najaarsevenement 2014 2 3 Invloed (in de woordenboeken) Positief / neutraal Werking, verandering Zeggenschap Gezag, gewicht Gevolg The

Nadere informatie

Absolutisme in Engeland

Absolutisme in Engeland 1 Absolutisme in Engeland 1534 > Hendrik VIII > stichting Anglicaanse kerk Voor opvolgers geldt: vorst bepaalt geloof! vb: Eduard VI (prot) vervolgt RK Mary Stuart (RK) vervolgt prot - gehuwd/gescheiden

Nadere informatie

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 I Inhoudsopgave Vak:

Nadere informatie

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur:

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur: Blood in the Mobile Frank Piasecki Poulsen 2010 52 minuten www.moviesthatmatter.nl Digibordles: www.spons.nl/moviesthatmatter 1 Kijkopdracht Waar gaat de film over? Documentairemaker Frank Poulsen komt

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Vraag 1 Bin. Munt/Buit. munt Hoeveelheid buitenlandse munt Beschouw bovenstaande grafiek met op de Y-as de hoeveelheid binnenlandse

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 30 187 Wijziging van de Wet op het voortgezet onderwijs ter aanpassing van de profielen in de tweede fase van het vwo en het havo (aanpassing profielen

Nadere informatie

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op.

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie gaat in essentie over het maken van keuzes. De behoeften van mensen zijn onbegrensd, maar hun middelen zijn beperkt. Door dit spanningsveld

Nadere informatie

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord Categorie Vraag & Antwoord De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN Er zijn te weinig middelen om in alle behoeften te kunnen voorzien. Hoe heet dit verschijnsel?

Nadere informatie

Inhoud. Inleidende probleemstelling: wederkerige schenkingen... 11. Hoofdstuk 1. De emanatie van twee rechtsfiguren: de oorzaak en de voorwaarde...

Inhoud. Inleidende probleemstelling: wederkerige schenkingen... 11. Hoofdstuk 1. De emanatie van twee rechtsfiguren: de oorzaak en de voorwaarde... Voorwoord...v Dankwoord... vii Inleiding...1 Afdeling 1. Inleiding en situering van het onderwerp...1 Afdeling 2. Afbakening van het onderwerp...5 Afdeling 3. Onderzoeksmethode...5 A. Geïntegreerd onderzoek...5

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

1ste bach TEW. Informatiesystemen. samenvatting + minicases. uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 3.

1ste bach TEW. Informatiesystemen. samenvatting + minicases. uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 3. 1ste bach TEW Informatiesystemen samenvatting + minicases Q uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 119 3.50 EUR Nieuw!!! Online samenvattingen kopen via www.quickprintershop.be

Nadere informatie

Logistiek en Expeditie

Logistiek en Expeditie Master TEW Logistiek en Expeditie slides + notities Q uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 198 3 EUR Functioneel Nieuwetakbinnenmanagement Conceptvandegeïntegreerdesturingvanlogistiekeprocessen

Nadere informatie

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN Hoofdstuk 14

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN Hoofdstuk 14 OPLOSSINGEN OEFENINGEN Hoofdstuk 14 Open vragen OEFENING 1 1) Op de markten van individuele goederen en diensten (inbegrepen de diensten van arbeid en kapitaal) wordt de vraag naar individuele goederen

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

De socratische methode. Iets meer over Socrates

De socratische methode. Iets meer over Socrates De socratische methode De kunst van het vragen stellen Het is vaak beter om goede vragen te stellen dan zelf goede antwoorden te geven. Met vragen beweeg je anderen tot onderzoek van eigen ervaringen en

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico.

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico. STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD 0-0 WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.be www.shn.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel van het

Nadere informatie

Geschiedenis van China

Geschiedenis van China Geschiedenis van China Periodes: Shang dynastie 1766 1046 v.chr. Zhou dynastie 1046 256 v.chr. Han 206 v. Chr. 220 n.chr. Tang dynastie 618 907 Song dynastie 960 1279 Ming dynastie 1368 1644 Qing dynastie

Nadere informatie

Naar de kern. Thema 1: De kern van het ondernemen ...

Naar de kern. Thema 1: De kern van het ondernemen ... Thema 1: De kern van het ondernemen overheid klanten leveranciers leefomgeving onderneming werknemers... mede-eigenaars drukkingsgroepen en actiecomités U Ondernemen doet iemand in de eerste plaats uit

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Methodologie voor de sociale wetenschappen. Voorwoord. Deel 1 Algemeen: basisbegrippen 1. H1 Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek?

Methodologie voor de sociale wetenschappen. Voorwoord. Deel 1 Algemeen: basisbegrippen 1. H1 Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek? Methodologie voor de sociale wetenschappen Voorwoord XI Deel 1 Algemeen: basisbegrippen 1 H1 Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek? 3 1.1. Inleiding 4 1.2. Enkele voorbeelden 6 1.2.1. De opwarming van

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht Hoofdstuk 1: Recht Alternatieven voor recht Recht is zoals al gezegd een instrument om de maatschappij te ordenen. Alles is recht, kan een bepaalde houding zijn (die dan nog eens intrinsiek op alles toepasbaar

Nadere informatie

Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE

Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Kennismaking Monitoren Charlotte Verrydt Katrien Philippen Tim Juwet Gemotiveerde keuze Doel van de sessie Motivatie is je brandstof om

Nadere informatie

Liefde. De sociale leer van de Kerk

Liefde. De sociale leer van de Kerk Liefde De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over de liefde Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker in een

Nadere informatie

Er gaat niets boven een goede theorie!

Er gaat niets boven een goede theorie! Er gaat niets boven een goede theorie! Over onderzoek naar effecten van toezicht Prof dr Frans J.G. Janssens Universiteit Twente Lezing ten behoeve van het Symposium Handhaving en Toezicht: een kwestie

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie

Gods Economie (Inleiding)

Gods Economie (Inleiding) Gods Economie (Inleiding) Zondag 29 november 2015 Definities Economie A. Huishoudkunde B. De studie die zich bezighoudt met het productie, verspreiding en consumptie van geld, goederen en diensten. C.

Nadere informatie

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 1830 1870: Javaanse boer werkt voor Nederlandse staat: - cultuurstelsel - Herendiensten van verliespost naar wingewest Vanaf 1870: modern imperialisme particuliere bedrijven

Nadere informatie

Van zeepbel tot zeepbel

Van zeepbel tot zeepbel Van zeepbel tot zeepbel David Para Marxistische zomeruniversiteit 22 augustus 2008 Van zeepbel tot zeepbel 1. Het begin in 1973 2. Het Amerikaanse antwoord 3. De technologische crisis 4. Besluiten Het

Nadere informatie

Het late gelijk van Darwin: het belang van een evolutionaire invalshoek in de psychologie. Psychologie 22-5-2014. Darwin: de mens als dier

Het late gelijk van Darwin: het belang van een evolutionaire invalshoek in de psychologie. Psychologie 22-5-2014. Darwin: de mens als dier 22-5-214 Het late gelijk van Darwin: het belang van een evolutionaire invalshoek in de psychologie Abraham Buunk Akademiehoogleraar Evolutionaire Sociale Psychologie Voordracht voor het SIGO Symposium

Nadere informatie