Bronnen / Sources. APX-ENDEX CBS EDSN Eurelectric Eurogas Eurostat Gasunie Geschillencommissie Energie en Water TenneT. Colofon

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bronnen / Sources. APX-ENDEX CBS EDSN Eurelectric Eurogas Eurostat Gasunie Geschillencommissie Energie en Water TenneT. Colofon"

Transcriptie

1

2 Bronnen / Sources APX-ENDEX CBS EDSN Eurelectric Eurogas Eurostat Gasunie Geschillencommissie Energie en Water TenneT Colofon Ontwerp en illustraties / Design and illustrations 2D3D Drukwerk / Printed by Zalsman Zwolle B.V. 211

3

4 i n h o u d s o p g av e c o n t e n t s i n l e i d i n g i n t ro d u c t i o n 4 1 e n e r g i e algemeen e n e rg y general 6 2 o r g a n i sat i e o rga n i z at i o n 14 3 p r o d u c t i e/ b r a n d sto f f e n production / fuels 22 4 i n f r ast r u c t u u r i n f r ast ru c t u r e 34 5 l e v e r i n g s u p p ly 46 6 e n e r g i e v e r b r u i k huishoudens hou s e ho l d energ y consumption 54 7 e n e r g i e ko st e n e n e rg y rat e s 6 8 m i l i e u t h e enviro n m e n t 66 b i j l ag e n a p p e n d i c e s 76 Energy in the Netherlands 211 3

5 i n l e i d i n g i n t ro d u c t i o n De energiebranche is door de liberalisering de afgelopen jaren ingrijpend veranderd. Productie, handel en verkoop van energie zijn commerciële activiteiten geworden, terwijl het beheer van de netten meer in dienst van de marktwerking is komen staan. Energie in Nederland voorziet in de behoefte van een totaaloverzicht van de Nederlandse energieketen, van herkomst, productie en transport tot eindverbruik. Energie in Nederland geeft de actuele stand van zaken weer en bevat een groot aantal gegevens over de daaraan voorafgaande jaren. De gegevens zijn afkomstig van de Nederlandse energiebranche zelf, zuster organisaties en andere nationale en internationale bronnen. De voorliggende uitgave is volledig geactualiseerd. Internationale cijfers zijn waar mogelijk opgenomen voor de volledige EU-27. Voor de overzichtelijkheid zijn de landen in internationale grafieken naar regio gerangschikt. Energie in Nederland is een uitgave van de Energiezaak in samenwerking met de brancheorganisaties Energie-Nederland, de vereniging van energiebedrijven in Nederland en Netbeheer Nederland, Vereniging van Energienetbeheerders in Nederland. Arnhem, augustus 211 As a result of liberalization, the energy sector in the Netherlands has undergone far-reaching change. Production, trading and retailing of energy have become commercial activities, while the operation of energy networks has increasingly become a factor in establishing and maintaining free markets. Energy in the Netherlands provides a comprehensive overview of the Dutch energy chain, including energy sources, production, transport and consumption. Energy in the Netherlands presents information about the energy chain for the current year, as well as containing a considerable amount of information concerning previous years. Sources for this information include the Dutch energy sector and related organizations, and a number of other national and international sources. Energy in the Netherlands contains the most up to date information available about the Dutch energy sector. Wherever possible, international data for the entire EU 27 have been included. To simplify presentation, graphs and data are grouped by region. Energy in the Netherlands is a publication of Energiezaak, in collaboration with Energie- Nederland (Association of Energy Companies in the Netherlands) and Netbeheer Nederland (Association of Network Operators in the Netherlands). Arnhem, August Energie in Nederland 211

6 sa m e n vat t e n d ov e r z i c h t s u m m a ry of key data wijziging 21/29 change 21/29 a l g e m e e n g e n e r a l aantal vergunninghouders * number of licence holders * ,1% aantal netbeheerders number of network operators 11 11,% aantal productiebedrijven number of production companies 7 7,% aantal werknemers number of staff ,6% omzet in miljoenen EUR turnover (EUR millions) ,5% p r o d u c t i e p r o d u c t i o n opgesteld elektrisch vermogen in MW installed generating capacity (MW) ,6% hoogste belasting hoogspanningsnet in MW ** maximum load high-voltage network ,5% (MW **) elektriciteit in miljoenen kwh electricity (million kwh) ,4% maximale dagafgifte in miljoenen m 3 peak daily supply (million m 3 ) ,7% gas in miljoenen m 3 gas (million m 3 ) ,4% warmte in PJ heat (PJ) ,1% l e n g t e nett e n in km n e t wo r k s (km) elektriciteit electricity ,% gas gas ,% warmte heat ,9% a a n ta l afnemers (x 1.) n u m b e r of custo m e r s (1, ) elektriciteit electricity ,2% gas gas ,2% warmte heat ,7% v e r b r u i k c o n s u m p t i o n elektriciteit in miljoenen kwh electricity (million kwh) ,4% kleinverbruik small consumers ,5% grootverbruik large consumers ,8% gas in miljoenen m 3 gas (million m 3 ) ,2% kleinverbruik small consumers ,2% grootverbruik large consumers ,5% warmte in TJ heat (TJ) ,3% g e m i d d e l d e energieta r i e v e n vo o r kleinverbruikers in eur ( i n c l. r e b en btw)*** av e r ag e energy prices for small c o n s u m e r s in eur (incl. reg u l ato ry e n e r g y ta x and vat)*** g as (eur/ m 3 ) g as (eur/ m 3 ) kleinverbruik small consumers,55,49-1,9% w.o. huishoudens of which households,54,48-11,1% e l e k t r i c i t e i t (eur/ kwh) e l e c t r i c i t y (eur/ kwh) kleinverbruik small consumers,29,27-6,9% w.o. huishoudens of which households,28,26-7,1% wa r m t e (eur/gj) h e at (eur/gj) gemiddeld average 32,12 3,11-6,3% * per 1 januari van het daarop volgende jaar * per 1 January of the following year ** De hoogste belasting van het door TenneT waargenomen productievermogen plus de import. *** Tariffs as on 1 January *** Tarieven per 1 januari ** The highest output of generation capacity (as observed by TenneT) plus imports Energy in the Netherlands 211 5

7

8 e n e r g i e algemeen e n e rg y - general Het finaal energieverbruik in Nederland bedraagt 2865 PJ. Deze energie wordt niet alleen gebruikt in de vorm van elektriciteit en gas maar ook in de vorm van brandstof voor vervoer. Vrijwel alle energie is afkomstig van de energiebronnen gas, kolen, olie en uranium. Dankzij de Nederlandse aardgasvelden kan Nederland voor een aanzienlijk deel in de eigen energiebehoefte voldoen. Total energy consumption in the Netherlands in 21 was 2865 PJ. This energy is consumed not only in the form of electricity and gas, but also as motor fuel for transport. Almost all this energy originates from either gas, coal, oil or uranium. Thanks to its own extensive natural gas reserves, the Netherlands can provide for most of its domestic demand for energy. e n e rg y ba l a n c e b a l a n s e n Elektriciteit In Nederland ging in ,6 miljard kwh om. Daarvan is na aftrek van netverliezen en export 19,4 miljard kwh ook werkelijk in Nederland verbruikt,,4% minder dan in 29. Hiervan wordt 95,1 miljard kwh geleverd door de energiebedrijven, het overige deel produceren grote industriële bedrijven en tuinders voor eigen gebruik met warmtekrachtcentrales. Het importsaldo (import minus export) bedroeg in 21 2,5% van het verbruik. Tot 29 bedroeg dit percentage doorgaans 15% tot 2%. Electricity In 21, billion kwh of electricity were produced in the Netherlands. Of that amount after subtracting grid losses and exports 19.4 billion kwh were actually consumed in the Netherlands,.4% less than in 29. Energy companies delivered 95.1 billion kwh of that amount; the remainder was generated by large industrial firms and horticultural (greenhouse) producers that have installed their own combined heat and power generators. In 21 the excess of imports over exports was 2.5% of domestic consumption. Prior to 29, this excess was usually in the range of 15 to 2%. Gas Het totaal geproduceerde gasvolume bedroeg in 21 83,9 miljard m 3. Na aftrek van het uitvoersaldo (export minus import) bedroeg het verbruik 51,9 miljard m 3, 12,2% meer dan in 29. Kleinverbruikers verbruikten in 21 1,2% meer, grootverbruikers 21,% meer en elektriciteitscentrales 9,5% meer dan in 29. Warmte Op tientallen plaatsen wordt in Nederland warmte geleverd aan zo n 3 duizend klanten, in 21 in totaal 41,7 PJ een toename van 12,3% ten opzichte van 29. De warmte wordt gebruikt voor verwarming van huizen, gebouwen en kassen. De grootschalig geproduceerde warmte kopen warmtebedrijven kopen in bij de elektriciteitsproductiebedrijven of produceren deze warmte zelf in warmtekrachtcentrales. Afvalverwerkers en de industrie zijn andere warmteproducenten. Natural gas The total volume of natural gas produced in the Netherlands in 21 amounted to 83.9 billion m 3. Subtraction of net total exports (exports minus imports) gives a total gas consumption of 51.9 billion m 3, 12.2% more than in 29. In 21, small-scale users consumed 1.2%, large-scale users 21.% and power stations 9.5% more gas than in 29. Heat Heat is supplied to scores of locations throughout the Netherlands to reach a total of 3, customers. In 21, 41.7 PJ of heat, representing an increase of 12.3% as compared to 29, was distributed for use in homes, buildings and greenhouses. This heat, which is produced on a large scale, is purchased from electricity generation companies or produced by heat companies with their own combined heat and power generators. Waste processing companies and other industries also sell heat on the energy market. Energy in the Netherlands 211 7

9 f i n a a l energieverbruik p e r secto r b r e a k dow n of final consumption o f energ y by secto r overig huishoudens transport industrie other households transport industry 3. PJ n e d e r l a n d aardgas l a n d n at u r a l gas in the net h e r l a n d s gecumuleerde afzet voorspelde voorraad (Nederlands grondgebied) cumulative sales estimated reserves (Dutch territory) 6. miljard m 3 billion m Energie in Nederland 211

10 e l e k t r i c i t e i t s b a l a n s s u p p ly and demand of electricit y productie elektriciteitscentrales WKK import production power stations cogeneration imports export netverlies eigen verbruik producenten kleinverbruik grootverbruik exports network losses autoconsumption producers small consumers large consumers 13. miljoen kwh million kwh Energy in the Netherlands 211 9

11 g as b a l a n s s u p p ly and demand of gas productie import production imports export elektriciteitscentrales kleinverbruik grootverbruik exports power stations small consumers large consumers 11. miljoen m 3 million m Energie in Nederland 211

12 wa r m t e b a l a n s s u p p ly and demand of heat productie elektriciteitsproducenten overige productie production by electricity generating companies other production netverlies / meetverschillen kleinverbruik grootverbruik network losses / measurement discrepancies small consumers large consumers 55 PJ ,5 7,7 4 41,5 6,9 16, , ,8 25, ,6 2, Energy in the Netherlands

13 f i n a a l energieverbruik i n europa (2 9) b r e a k dow n of final energ y consumption i n euro p e (29) overig warmte elektriciteit olie kolen gas other heat electricity oil coal gas 1 % Zweden Sweden Finland Finland Denemarken Denmark Ierland Ireland Luxemburg Luxembourg Oostenrijk Austria Frankrijk France Duitsland Germany België Belgium Groot Brittannië United Kingdom Nederland The Netherlands Cyprus Cyprus Malta Malta Griekenland Greece Portugal Portugal Spanje Spain Italië Italy Estland Estonia Bulgarije Bulgaria Litouwen Lithuania Letland Latvia Polen Poland Slovenië Slovenia Tsjechië Czech Republic Roemenië Romania Slowakije Slovakia Hongarije Hungary EU 27 EU Energie in Nederland 211

14 e n e r g i e p r i j s o nt w i k k e l i n g e n e rg y price development stookolienotering gasolienotering kolennotering gasprijs kleinverbruik (excl. belastingen) elektriciteitsprijs kleinverbruik (excl. belastingen) fuel oil quotation gasoil quotation coal quotation gas price small consumers (excluding all taxes) electricity price small consumers (excluding all taxes) 42 indexcijfers (2 = 1) indexed (2 = 1) g e m i d d e l d e co 2 - e m i s s i e va n een huishouden av e r ag e co 2 - e m i s s i o n of a hou s e ho l d gasverbruik elektriciteitsverbruik vervoer gas consumption electricity consumption traffic and transport 21 (8.16 kg per huishouden per household) Energy in the Netherlands

15

16 o r g a n i sat i e o rga n i z at i o n De Nederlandse energiemarkt is per 1 juli 24 geheel geliberaliseerd. De liberalisering is het directe gevolg van Europese regelgeving. Daarin is vastgelegd dat per 1 juli 27 de energiemarkten in alle EU-landen moeten zijn vrijgegeven. The energy market in the Netherlands was completely liberalized on 1 July 24. Liberalization is a direct consequence of EU electricity and gas directives, which require that the energy markets of all EU member states be completely open by 1 July 27. Om keuzevrijheid mogelijk te maken zijn levering en het beheer van de netten van elkaar gescheiden. Klanten kunnen zodoende kiezen tussen verschillende leveranciers. Het schema op pagina 16 geeft de diverse relaties weer. De liberalisering van de Nederlandse energiemarkt is vastgelegd in de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet. De energiesector biedt vandaag de dag werk aan ruim twintigduizend mensen. Het eigendom van de Nederlandse energiebedrijven was tot 1999 volledig direct of indirect in handen van de Nederlandse gemeenten en provincies. Nadien is een aantal productie- en leveringsbedrijven overgegaan in buitenlandse handen. Ook heeft een aantal nieuwe levereringsbedrijven zich sinds de liberalisering op de energiemarkt begeven. To ensure freedom of choice, actual supply and the management of the supply networks were legally separated. This makes it possible for customers to choose their own supplier. The diagram on page 16 indicates the relationships among various players in the energy sector in the Netherlands. Liberalization of the energy market in the Netherlands is laid down in the Electricity Act 1998 and the Gas Act. Currently the energy sector in the Netherlands employs more than 2, people. Until 1999, Dutch energy companies were owned directly or indirectly by municipalities and provincial governments. Since then, several production and supply companies have passed into the hands of foreign owners. In addition, since liberalization, a number of new supply companies have joined the market. De netbeheerder en de netten die worden beheerd, tot 29 veelal in handen van een energieconcern, mogen volgens de Nederlandse wetgeving vanaf 211 niet meer tot een energieconcern behoren dat ook energie levert of produceert. De eigendom moet worden overgedragen aan de publieke aandeelhouders van het energieconcern. De netbeheerders krijgen daarmee in Nederland een geheel zelfstandige positie op de energiemarkt. Under Dutch law, from 211 onwards, network operators and the networks under their supervision until now mostly owned by an energy company may no longer belong to a company that also supplies or produces energy. Ownership must be transferred to the public shareholders of the company. In this manner, network operators will acquire a completely independent role in the Dutch energy market. Energy in the Netherlands

17 o r g a n i sat i e va n de energiemarkt i n nederland o rga n i z at i o n of the dut c h e n e rg y market e l e k t r i c i t e i t s p r o d u c t i e e l e c t r i c it y generat i o n l a n d e l i j k transport n e t n at i o n a l transport grid p r o g r a m m av e r a nt wo o r d e l i j k e n ba l a n c e responsa b l e s r eg i o n a l e netten r e g i o n a l grids b r o k e r s a p x-endex l e v e r a n c i e r s s u p p l i e rs k l a nt e n c u sto m e rs m e e t v e r a nt wo o r d e l i j k e n m et e r i n g responsa b l e s h a n d e l a r e n t r a d e rs r eg i o n a l e netten r e g i o n a l net wo r k s s h i p p e r s s h i p p e rs g as p r o d u c t i e gas pro d u c t i o n l a n d e l i j k transport n e t n at i o n a l transport net wo r k Vraagrichting van de handels stroom. Afhankelijk van de vraag wordt elektriciteit geproduceerd, geïmporteerd of verhandeld dan wel gas gewonnen, geïmporteerd of geëxporteerd. Fysieke transport van elektriciteit en gas Bemiddelingsfunctie broker Uitwisseling meetgegevens Uitwisseling van gegevens tussen programmaverantwoordelijken/shippers en net beheerders voor balancering van het net. Direction of demand for traded energy. Depending on demand, electricity is generated and imported, and gas is produced, imported or exported. Physical transport of electricity and gas Intermediary role of broker Exchange of meter readings Exchange of data between balance responsables/shippers and network operators to maintain the balance of the network. 16 Energie in Nederland 211

18 l eg e n da Elektriciteitsproductie Grootschalige elektriciteitsopwekking door enkele marktpartijen. Elektriciteitsopwekking via warmtekrachtkoppeling, duurzame energie uit wind, water, zon en biomassa door vele marktpartijen. Import. Gasproductie Gaswinning uit het Groningenveld bij Slochteren. Gas afkomstig van de diverse kleine velden op de Noordzee, de Maasvlakte etcetera heeft voorrang om zo de gasvoorraad van Nederland te sparen (kleineveldenbeleid). Winning vindt plaats door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) en kleinere producenten. Het gas wordt op de markt gebracht door Gasterra. Import. Nederland is echter ook belangrijk exportland. APX-ENDEX De APX-ENDEX is de energiebeurs, waar kan worden gehandeld in elektriciteit en gas. Landelijk transportnet (TenneT) De onafhankelijke beheerder van het hoogspanningsnet is sinds oktober 21 voor 1 procent in handen van de rijksoverheid. TenneT bewaakt ook de balans van het elektriciteits net, verzorgt de interconnectie met buitenlandse netten en veilt de beschikbare importcapaciteit. Landelijk transportnet (GTS) Gastransport Services (GTS) verzorgt het transport van aardgas over het 11. kilometer lange hogedruknet voor gas in Nederland, beheert het leidingsysteem en de installaties en bewaakt de balans van haar landelijk transportnet. Regionale netten De regionale netbeheerders maken aansluitingen voor klanten en verzorgen het transport van elektriciteit en/of gas. De netbeheerders zijn in Nederland wel onderdeel van hetzelfde concern als waartoe de traditionele leveranciers behoren, maar zijn juridisch en qua bedrijfsvoering (unbundling) afgescheiden. Zij zijn onafhankelijk om eerlijke toegang voor derden te garanderen. Handelaren Zij laveren tussen vraag en aanbod van elektriciteit en gas, proberen zo scherp mogelijk in te kopen en te verkopen. Een aantal leveranciers en producenten heeft inmiddels een eigen handelsvloer, anderen besteden dit uit aan externe partijen. Leveranciers Zij zijn het administratieve en commerciële aanspreekpunt voor de klant: degene die het product energie levert en afrekent. De meeste bedrijven leveren zowel gas als elektriciteit. Er zijn 13 traditionele leveranciers in Nederland (doorgaans in handen van provincies en gemeenten) en een groeiend aantal nieuwkomers, waaronder dotcombedrijven en buiten landse partijen. Een producent kan ook een leverancier zijn. Brokers Deze treden namens marktpartijen op als bemiddelaar (makelaar) tussen vraag en aanbod; zij hebben in tegenstelling tot een handelaar geen positie in de markt. Klanten grootverbruikers voor elektriciteit zijn vrij sinds januari 1999 en voor gas sinds augustus 2 klanten voor groene elektriciteit zijn vrij sinds middelgrote (zakelijke) klanten zijn vrij sinds huishoudelijke en kleinzakelijke klanten zijn vrij sinds Programmaverantwoordelijken Zij stemmen de vraag en aanbod van elektriciteit voor de volgende dag op elkaar af om onder/overbelasting van het transportnet te voorkomen en bij te dragen in de balans van het voorzieningssysteem. Dit vloeit voort uit een wettelijke verplichting voor de aangeslotenen op het elektriciteitsnet. Deze rol kan door iedere partij op zich worden genomen, maar wordt in de meeste gevallen vervuld door handelaren en/of leveranciers. Hierdoor kunnen de netbeheerders het transport faciliteren en kan TenneT de onbalans corrigeren en de kosten daarvan in rekening brengen. Shippers Net als bij programmaverantwoordelijken is shipper een rol die door de leverancier, handelaar of klant op zich kan worden genomen. De shipper is veelal een leverancier. Hij contracteert transportcapaciteit en heeft een verant woordelijk heid in de balans van het voorzieningssysteem van gas. Ook Gasterra is een shipper. Meetverantwoordelijken Zij plaatsen meters, verrichten meteronderhoud en zorgen voor het doorgeven van meterstanden aan de netbeheerders. Soms treedt de netbeheerder zelf op als meetverantwoordelijke. De netbeheerders geven de meet gegevens door aan de leveranciers en bij elektriciteit aan de programmaverantwoordelijken, bij gas aan shippers. For translation see page 8. Energy in the Netherlands

19 n e t b e h e e r d e r s n et wo r k operato rs a a n s l u i t i n g e n c o n n e c t i o n s nummer op kaart gas elektriciteit pagina 19 number on map gas electricity page 19 Cogas Infra en Beheer B.V Delta Netwerkbedrijf B.V Endinet*** Enexis B.V Intergas Energie B.V.**** Liander N.V.*** RENDO Netbeheer B.V Stedin B.V Westland Infra Netbeheer B.V TenneT TSO B.V. * Gas Transport Services B.V. 1.1 ** * Landelijk netbeheerder elektriciteit (zie kaart op pagina 36) * National network operator electricity (see map on page 36) ** Landelijk netbeheerder gas (zie kaart op pagina 37) ** National gas network operator (see map on page 37) *** Onderdeel van Alliander *** A business unit of Alliander **** Intergas Energie B.V. is op 1 juni 211 gefuseerd met Enexis **** Intergas Energie B.V. was acquired by Enexis on 1 June Energie in Nederland 211

20 e l e k t r i c i t e i t s n e t w e r k e n (m e d i o 211) e l e c t r i c it y net wo r k s (m i d-211) g as n e t w e r k e n (m e d i o 211) gas net wo r k s (m i d-211) Energy in the Netherlands

21 g r o ot s c h a l i g e productie-eenheden in 211 l a rg e-scale generat i o n unit s, 211 Delta / EDF E.ON Benelux Electrabel Nederland Elsta Eneco EPZ Essent Nuon Nuon / Shell Rijnmond Energie Air Liquide / Shell Akzo Nobel afvalcentrale wast processing plant Windpark Westereems 156 MW Eemshaven Eemscentrale MW Delesto 53 MW Bergum 664 MW WKC Klazinaveen 63 MW Offshore Windpark Egmond aan Zee 18 MW HVC Alkmaar 94 MW WKC Erica 63 MW Lelystad Maximacentrale 88 MW Velsen 846 MW Purmerend 69 MW Harculo Prinses Amalia Windpark 12 MW 356 MW IJmond 144 MW Almere WKC 118 MW AEB/HRC Amsterdam 16 MW Salinco 6 MW Amsterdam MW Diemen 249 MW WKC Enschede 6 MW Utrecht Merwedekanaal 416 MW Leiden Den Haag 78 MW 81 MW Utrecht Lage Weide Delft 93 MW 247 MW Maasvlakte 1.52 MW UCML 8 MW RoCa 269 MW AVR Botlek 124 MW PerGen 3 MW Rijnmond Energie 79 MW Nijmegen Rotterdam Galileïstraat 29 MW Geertruidenberg Gelderland centrale 59 MW Amercentrale MW Moerdijk 339 MW Dongecentrale 121 MW Borssele 915 MW waarvan: 48 MW Kernenergie Sloecentrale 87 MW Terneuzen Elsta 45 MW Buggenum 253 MW Maasbracht Clauscentrale 1.28 MW Geleen Swentibold 231 MW Productielocaties met een opgesteld vermogen groter dan 6 MW Production sites with an installed capacity greater than 6 MW 2 Energie in Nederland 211

22 w e r k g e l eg e n h e i d e m p l oy m e n t werknemers Nederland werknemers energiesector employees in the Netherlands employees in the energy sector 13 indexcijfers (2 = 1) indexed (2 = 1) Energy in the Netherlands

23

24 p r o d u c t i e/ b r a n d sto f f e n p ro d u c t i o n/ f u e ls Elektriciteit De elektriciteit in Nederland wordt voor het merendeel grootschalig geproduceerd door de elektriciteitsproductiebedrijven Electrabel Nederland, E.On-Benelux, Essent, Nuon, en EPZ. Daarnaast wordt elektriciteit decentraal opgewekt. In vergelijking met het buitenland is het aandeel opgesteld decentraal vermogen in Nederland bijzonder hoog. Dit decentrale productievermogen staat opgesteld als warmtekracht bij de industrie en de glastuinbouw. Daarnaast produceren ook afvalverwerkers elektriciteit. Duurzaam elektriciteitsvermogen in Nederland produceert energie uit zon, wind, waterkracht en biomassa. In 21 was dit 9,1% van het elektriciteitsverbruik. Tot 29 werd tussen de 15% en 2% van het totale Nederlands verbruik per saldo geïmporteerd. In 29 en 21 lag dit percentage echter veel lager, in 21 op 2,5%. De handel in elektriciteit vindt voor een steeds groter deel plaats op de Nederlandse spotmarkt van APX-ENDEX. In 21 bedroeg de totale handel 31% van het Nederlandse elektriciteitsverbruik. Electricity Most electricity produced in the Netherlands comes from five large-scale generation companies Electrabel Nederland, E.On-Benelux, Essent, Nuon and EPZ while the rest is generated decentrally. As compared to other countries, the proportion of installed decentralized capacity in the Netherlands is very high. Much of this capacity is attributable to cogeneration plants in industry and horticulture. Waste processing plants also produce electricity. Sustainable generation capacity in the Netherlands produces electricity from sun, wind, water (hydropower) and biomass. These sources provided 9.1% of electricity consumed in 21. Prior to 29 between 15 and 2% of the electricity consumed in the Netherlands was imported. In 29 and 21, however, this proportion was much lower: in %. Increasingly, trading in electricity takes place on the Dutch spot market, the APX-ENDEX. The total amount of electricity traded on the exchange in 21 was equivalent to about 31% of electricity consumption in the Netherlands. Gas Nederlands aardgas is niet alleen afkomstig van de Nederlandse gasvelden maar wordt ook geïmporteerd: in 21 24,4 miljard m 3 aardgas. Er wordt jaarlijks echter meer gas geëxporteerd: in 21 83,9 miljard m 3 aardgas. De maximale dagafgifte vindt meestal plaats op de koudste dag van het jaar. Het record dateert van 2 januari 1997; op die dag werd 558 miljoen m 3 aardgas geleverd. Warmte De ingekochte warmte is afkomstig van de elektriciteitsproductiesector en voor een klein deel van afvalverwerkers en de industrie. De warmteleveranciers produceren ook zelf warmte in kleinere warmtekrachtcentrales. Hulpwarmteketels voorzien in de piekvraag tijdens koude dagen. Gas In the Netherlands, natural gas is not only extracted from Dutch fields but is also imported: in 21, some 24.4 billion m 3. However, annually more gas is exported than imported: in 21 the difference amounted to 83.9 billion m 3. The highest daily consumption usually occurs on the coldest day of the year. The record is 558 million m 3, consumed on 2 January Heat Heat is purchased primarily from the electricity generation branch, and to a small extent from the waste processing industry. Heat suppliers also produce heat themselves, in smaller cogeneration units. Auxiliary heat boilers provide a backup during peak demand for heat, for example during extremely cold weather. Energy in the Netherlands

25 h e r ko m st elektriciteit o r i g i n of electricit y consumed importsaldo WKK (incl. duurzame energie) nucleaire productie thermische productie import surplus cogeneration (sustainable energy generation included) nuclear generation thermal generation 12 miljard kwh billion kwh productie elektriciteitscentrales importsaldo WKK production by power stations import surplus cogeneration 21 (119 miljard kwh billion kwh) 21 (18 miljard kwh billion kwh) 24 Energie in Nederland 211

26 h e r ko m st gas o r i g i n of gas consumed import winning imports extraction 11 miljard m 3 billion m gasveld in Groningen velden op zee / overige velden import Groningen gas field offshore fields imports 21 (18 miljard m 3 billion m 3 ) 21 (95 miljard m 3 billion m 3 ) Energy in the Netherlands

27 o p g e st e l d elektrisch productievermogen n a a r cat eg o r i e c atag o r i e s of insta l l e d generat i n g c a pac it y elektriciteitscentrales WKK duurzaam power stations cogeneration sustainable 3 duizend MW thousand MW w k k e.d. naar cat eg o r i e s e c to r contribut i o n s to cog e n e r at i o n chemische industrie glastuinbouw aardolieraffinaderijen afvalverbrandingsinrichtingen papier en karton industrie voedings- en genotmiddelen industrie overige gezondheidszorg overige industrie rioolwaterzuivering chemical industry horticulture oil refineries waste incineration food and tobacco industry paper and board industry other public health other industries sewage purification 21 ( miljoen kwh) 21 (39,937 million kwh) 26 Energie in Nederland 211

28 g e m i d d e l d e maandelijkse dag vo l u m e o p de apx av e r ag e monthly day-vo l u m e of electricit y t r a d e d on the apx piekuren daluren peak hours off-peak hours 1. MWh MWh g e m i d d e l d e maandelijkse prijzen o p de apx av e r ag e monthly prices of electricit y t r a d e d on the apx piekuren daluren alle uren peak hours off-peak hours all hours 17 EUR/MWh EUR/MWh Energy in the Netherlands

Energie in Nederland. Energy in the Netherlands

Energie in Nederland. Energy in the Netherlands Energie in Nederland Energy in the Netherlands 2 6 e n e r g i e n e d e n e r g i e n e d EnergieNed Federatie van Energiebedrijven in Nederland is de brancheorganisatie voor alle bedrijven die in Nederland

Nadere informatie

IN NEDERLAND 2009 ENERGY IN THE NETHERLANDS 2009

IN NEDERLAND 2009 ENERGY IN THE NETHERLANDS 2009 + ENERGIE IN NEDERLAND 29 ENERGY IN THE NETHERLANDS 29 Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch of op welke andere

Nadere informatie

20 Transportbalans 06

20 Transportbalans 06 2 Transportbalans 6 Vol energie In deze uitgave maakt TenneT TSO B.V. de balans op over 26 inzake de voornaamste technische bedrijfsresultaten. Niet alleen zijn gegevens vermeld over onze infrastructurele

Nadere informatie

contents introduction energy general organization production/ fuels infrastructure supply household energy consumption energy rates the environment

contents introduction energy general organization production/ fuels infrastructure supply household energy consumption energy rates the environment Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch of op welke andere wijze dan ook. Dit boek is met zorg samengesteld. EnergieNed

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

FACTSHEETshort PEPPERS

FACTSHEETshort PEPPERS FACTSHEETshort PEPPERS Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts15@gmail.com Paprika s: Nederland verliest terrein aan Spanje Export Nederland dit jaar fors gedaald De Nederlands export

Nadere informatie

Position Paper. Interconnectoren

Position Paper. Interconnectoren Position Paper Interconnectoren 2 Position Paper TenneT Position Paper Interconnectoren De Europese elektriciteitsmarkt is sterk in ontwikkeling. Landsgrenzen worden steeds minder belangrijk. Het grensoverschrijdende

Nadere informatie

Einde aan "roaming-afzetterij": tarieven voor sms-en, bellen en internetten vanuit het buitenland vanaf vandaag een stuk lager dankzij EU-maatregelen

Einde aan roaming-afzetterij: tarieven voor sms-en, bellen en internetten vanuit het buitenland vanaf vandaag een stuk lager dankzij EU-maatregelen IP/09/1064 Brussel, 1 juli 2009 Einde aan "roaming-afzetterij": tarieven voor sms-en, bellen en internetten vanuit het buitenland vanaf vandaag een stuk lager dankzij EU-maatregelen Met ingang van vandaag

Nadere informatie

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Heating the Flowers A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Agenda 2 FloraHolland Shareholders Project in a nutshell Coöperatie 3 Kwekerscoöperatie met als doel: Krachtenbundeling en versterking

Nadere informatie

Risico s van CO2 leidingen

Risico s van CO2 leidingen takes gastransport further Risico s van CO2 leidingen Kennistafel buisleidingen T. Veenstra HSE coordinator Utrecht, 7 september 2010 Groningen, 9-9-2010 1 Inhoud Duurzaamheidsbeleid van Gasunie Ontwikkelingen

Nadere informatie

Energie en water de circulaire economie

Energie en water de circulaire economie Energie en water de circulaire economie Prof. Dr. Ad van Wijk 4-6-2014 28-5-2014 Delft University of Technology Challenge the future Circular Economy (EMF) 2 Six principles of the Circle Economy All materials

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

FACTSHEET STRAWBERRIES

FACTSHEET STRAWBERRIES FACTSHEET STRAWBERRIES Aardbeien: Nederland teelt- én handelsland Jaarlijks worden er in Nederland tegenwoordig tussen de 45 en 50.000 ton aardbeien geproduceerd. Vergeleken met de periode daarvoor is

Nadere informatie

Netherlands and Belgium. Ad Klaassen, Secretary-General

Netherlands and Belgium. Ad Klaassen, Secretary-General Strawberries in the Netherlands and Belgium Ad Klaassen, Secretary-General Antwerp, September 1-3, 2010 1 Content 1. Introduction 2. Production Belgium/the Netherlands 3. Market 4. Consumption 5. Sustainable

Nadere informatie

STRATEGO: Coaching session

STRATEGO: Coaching session STRATEGO: Coaching session 19-11-2014 www.warmtebedrijfrotterdam.nl Content Integrated business model al chart Heat chain Sources heating grid Rotterdam Delivery of industrial waste heat History & lessons

Nadere informatie

Uitdagingen van Wind en Zon inpassing 28 november 2014

Uitdagingen van Wind en Zon inpassing 28 november 2014 Uitdagingen van Wind en Zon inpassing 28 november 2014 Ben Voorhorst COO TenneT 1 Onderwerpen TenneT algemeen Aandeel duurzaam Uitdaging inpassing duurzaam: - invloed weer - balanshandhaving - prijsontwikkeling

Nadere informatie

Energie in cijfers. inhoudsopgave 2

Energie in cijfers. inhoudsopgave 2 1 Energie in cijfers Iedereen gebruikt dagelijks energie, thuis en op het werk. Energie is een van de belangrijkste maatschappelijke onderwerpen, omdat we er zo afhankelijk van zijn en omdat energie een

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen For a presentation in ppt format, Please call +31 6 11356703 or send an e-mail to info@flostock.com Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen Robert Peels Supply Chain Innovations April

Nadere informatie

Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit

Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit In 2012 bereikte het tienerouderschapscijfer in Vlaanderen een historisch laagterecord van 6 bevallingen per 1000 tieners (15-19 jaar). Ook in

Nadere informatie

Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013. 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013

Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013. 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013 Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013 XL 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013 Ju i 2014 2 AANTAL OVERNACHTINGEN NAAR VERBLIJFSMOTIEF,

Nadere informatie

Feedback WG System Operations 21 November 2012

Feedback WG System Operations 21 November 2012 Feedback WG System Operations 21 November 2012 User Group 06/12/2012 Wim Michiels Content Feedback IGCC Winter action plan Draft ENTSO-E winter outlook 2012 2013 Capaciteit noordgrens Overview of dynamic

Nadere informatie

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl Duurzaamheid begint bij jezelf! 11 september 2012 Alumni jan.blom@keyknowledge.nl Hoe oud is duurzaamheid?? Duurzaamheid is maar vijfentwintig jaar oud! 16 juni 1987: Gro Harlem Brundtland biedt haar rapport

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

toerisme in cijfers tourism in figures 2011 08 aantal aankomsten naar logiesvorm 2011 number of arrivals by type of accommodation 2011

toerisme in cijfers tourism in figures 2011 08 aantal aankomsten naar logiesvorm 2011 number of arrivals by type of accommodation 2011 in cijfers tourism in figures 2011 XL 08 aantal aankomsten naar logiesvorm 2011 number of arrivals by type of accommodation 2011 Kennisbeheer Juni 2012 2 AANTAL AANKOMSTEN NAAR LOGIESVORM, 2011 Tabel P.

Nadere informatie

Maart 2015. Gezondheidscertificaat voor de uitvoer van voedingsmiddelen en andere producten

Maart 2015. Gezondheidscertificaat voor de uitvoer van voedingsmiddelen en andere producten I. Toepassingsgebied Beschrijving van het product NC-code Voedingsmiddelen Land II. Algemeen certificaat FAVV-code EX.DAL.AA.01.xx Titel van het certificaat Gezondheidscertificaat voor de uitvoer van voedingsmiddelen

Nadere informatie

abb.com/hvdc HVDC als ruggengraat voor grootschalige duurzame energie opwekking Ir. G.W. Bakker Marketing Manager ABB Power Technologies.

abb.com/hvdc HVDC als ruggengraat voor grootschalige duurzame energie opwekking Ir. G.W. Bakker Marketing Manager ABB Power Technologies. Ir. G.W. Bakker Marketing Manager HVDC als ruggengraat voor grootschalige duurzame energie opwekking. Power Systems DC - 1 abb.com/hvdc Programma Introductie ABB Kernontwikelingen in transmissie Scenario

Nadere informatie

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Froombosch Frans N. Stokman frans.stokman@grunnegerpower.nl 28 mei 2013 Hoe realiseren wij duurzaamheid? Decentrale duurzame

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE 6. Oktober 2011 Contract N o IEE/09/676/SI2.558233 Duration: 17th May 2010-16th May 2013 Project profiel Doel:

Nadere informatie

Meer dan 250 miljoen Europeanen gebruiken regelmatig het internet, volgens het Voortgangsrapport ICT van de Commissie

Meer dan 250 miljoen Europeanen gebruiken regelmatig het internet, volgens het Voortgangsrapport ICT van de Commissie IP/08/605 Brussel, 18 april 2008 Meer dan 2 miljoen Europeanen gebruiken regelmatig het internet, volgens het Voortgangsrapport ICT van de Commissie Meer dan de helft van de Europeanen zijn regelmatige

Nadere informatie

Small is beautiful. Lokale duurzame stroom en het energienet. Workshop Samenwerken aan een energieneutrale wijk Nijmegen, 31 januari 2013

Small is beautiful. Lokale duurzame stroom en het energienet. Workshop Samenwerken aan een energieneutrale wijk Nijmegen, 31 januari 2013 Small is beautiful Lokale duurzame stroom en het energienet Workshop Samenwerken aan een energieneutrale wijk Prof.dr.ir. Han Slootweg Manager Innovatie, Enexis Hoogleraar Smart Grids, TU Eindhoven Agenda

Nadere informatie

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011 Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6 Jaarverslag / Auditor s report 2011 1 2 Het bestuur van de NGO All for Children heeft op 26 mei 2012 het volgende jaarverslag vastgesteld

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime. Woensdag 20 mei 2015

Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime. Woensdag 20 mei 2015 Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime Woensdag 20 mei 2015 1. Globaal perspectief 1. Globaal perspectief: evolutie van CO² emissie tot 2005 The big picture 1971 General Motors, 1971 Buick Riviera Owner

Nadere informatie

FACTSHEET Grapes: special India HScode 08 06 10 (10)

FACTSHEET Grapes: special India HScode 08 06 10 (10) FACTSHEET Grapes: special India HScode 08 06 10 (10) Summery India was sinds 2000 sterk in opkomst als exporteur van druiven. In 2000 ging het nog om een hoeveelheid van 16.000 ton en in 2008 bereikte

Nadere informatie

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen Jaap Hagen TenneT in één oogopslag Enige grensoverschrijdende netbeheerder in Europa Hoofdkantoren in Arnhem en Bayreuth (Duitsland) Leveringszekerheid 99,9975% Efficiënt Robuust netwerk Geïntegreerd netbedrijf

Nadere informatie

Position Paper. Aanleg ondergrondse 220- en 380 kv-kabels

Position Paper. Aanleg ondergrondse 220- en 380 kv-kabels Position Paper Aanleg ondergrondse 220- en 380 kv-kabels Geactualiseerde inzichten verkabelen Aanleg ondergrondse 220- en 380 kv-kabels In 2008 heeft TenneT aangegeven maximaal 20 km 380 kv-kabel verantwoord

Nadere informatie

supply storage Nuclear energy Sustainable

supply storage Nuclear energy Sustainable Er bestaan uitgebreide statistieken van bio-energieproductie in Nederland. De herkomst van de biomassa is echter zeer slecht te achterhalen. De duurzaamheid van bioenergie hangt echter wel zeer nauw samen

Nadere informatie

Marktverslag Week 4. Power NL. Power BE. Power DE. Gas TTF. Crude Oil. Coal. Emissierechten. Weer & temperatuur. Macro economisch. Bullish.

Marktverslag Week 4. Power NL. Power BE. Power DE. Gas TTF. Crude Oil. Coal. Emissierechten. Weer & temperatuur. Macro economisch. Bullish. Verwachtingen voor week 4 Verwachtingen Komende week Power NL Power BE Power DE Gas TTF Crude Oil Coal Emissierechten Weer & temperatuur Macro economisch Bullish Neutraal Bearish 1 Power NL Power NL, spot

Nadere informatie

Vers une autre autoroute.

Vers une autre autoroute. Vers une autre autoroute. aanleiding aanleiding engagement INNOVATIE R UE COR R IDOR AVENUE BOULEVAR D PAR KWAY AUTOBAHN TOKYO BAY? IDYLLISCH & ROMANTISCH APPAR AAT & TECHNIEK EXPANS IE VEILIGHEID ECOLOGIE

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006 Nuon Magnum Een volgende stap in de energietransitie Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum Utrecht, 6 december 2006 Nuon in het kort Nuon is een zelfstandig, internationaal energiebedrijf gevestigd

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

Taking power further

Taking power further Taking power further 01 Geen licht, centrale verwarming, geen muziek uit de stereo, geen beeld op tv of internet. Misschien weet je helemaal niet wat dat is, geen stroom. Want stroom is heel vanzelfsprekend.

Nadere informatie

FACTSHEET CHAMPIGNONS

FACTSHEET CHAMPIGNONS FACTSHEET CHAMPIGNONS Fruit & Vegetable Facts; Jan Kees Boon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com NEDERLAND VERLIEST STEEDS MEER TERREIN BIJ HANDEL IN VERSE CHAMPIGNONS Positie op wereldmarkt van champignonconserven

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

HUIDIGE STATUS. HuidigeBlue&MeTomTom geïntroduceerdop PuntoEvo in 2009 en nuleverbaarop 6 modellen

HUIDIGE STATUS. HuidigeBlue&MeTomTom geïntroduceerdop PuntoEvo in 2009 en nuleverbaarop 6 modellen BLUE&ME TOMTOM 2 Parts&Services Accessoire Marketing Fiat Group Automobiles Nertherlands B.V. Accessories Marketing, Mei 2011 20 Novembre, 2010 HUIDIGE STATUS MITO GIULIETTA 500 PUNTO EVO DOBLO QUBO F.L.

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

Migratie en de welvaartsstaat: is er sprake van aanzuigeffecten? Bart Meuleman (bart.meuleman@soc.kuleuven.be)

Migratie en de welvaartsstaat: is er sprake van aanzuigeffecten? Bart Meuleman (bart.meuleman@soc.kuleuven.be) Migratie en de welvaartsstaat: is er sprake van aanzuigeffecten? Bart Meuleman (bart.meuleman@soc.kuleuven.be) Inleiding Onderliggende assumptie gemaakt door aantal beleidsmakers: Sociaal beleid mag niet

Nadere informatie

FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import jan-may 2015

FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import jan-may 2015 IMPORT IN MILLION DOLLAR Factsheet RUSSIA cut flowers FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com RUSSISCHE IMPORT SNIJBLOEMEN BEGIN DIT

Nadere informatie

Statistieken 2015 99 ste Vierdaagse

Statistieken 2015 99 ste Vierdaagse Statistieken 2015 99 ste Vierdaagse De limiet voor het aantal inschrijvingen is in 2015 gesteld op 46.000. In totaal zijn 5.462 personen uitgeloot voor de Vierdaagse. Barometer 2015 alle lopers % uitval

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 KCD 2013 Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 Juridisch kader TenneT heeft wettelijke plicht om aangeslotenen voldoende transportcapaciteit te bieden.

Nadere informatie

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN M A N U A L HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN MANUAL - ACTIVE MOTOR VALVE Model E710877 E710878 E710856 E710972 E710973 www.tasseron.nl Inhoud / Content NEDERLANDS Hoofdstuk Pagina NL 1 ALGEMEEN 2 NL 1.1

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

Hoge molens. NNIC - Groningen 00 / 00 / 2012

Hoge molens. NNIC - Groningen 00 / 00 / 2012 Hoge molens NNIC - Groningen 00 / 00 / 2012 Agenda Introductie RWE en inkoop bij RWE Essent, de groene parel in de kroon De energiemarkt van vandaag 2 Korte intro RWE Profile: Revenue: Leading electricity

Nadere informatie

De groeiende informele arbeidsmarkt: is zwart werk onmisbaar?

De groeiende informele arbeidsmarkt: is zwart werk onmisbaar? De groeiende informele arbeidsmarkt: is zwart werk onmisbaar? Prof dr Joanne van der Leun, Leiden Law School Met dank aan Piet Renooy, Regioplan Amsterdam DE STAAT VAN NEDERLAND, 22 september 2014 Informele

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2001 2002 28 178 Voorstel van wet van het lid M. B. Vos tot wijziging van de Electriciteitswet 1998 ter invoering van etikettering van elektriciteit Nr.

Nadere informatie

Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting. www.enduris.

Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting. www.enduris. Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting www.enduris.nl Wanneer wordt u aangemerkt als grootverbruiker? U valt

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC

FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC Innovaties in Zonne-energie ~~~~ een bloeiend stukje Nederlandse kenniseconomie Waarom zonne-energie? Prijsdaling PV modules Average module spot price

Nadere informatie

Lelystad, Mainport Park A6

Lelystad, Mainport Park A6 Lelystad, Mainport Park A6 kavels vanaf 0,5 tot 21 hectare building plots as of 5,000 up 21 hectares 100% bebouwbaar site coverage 100% direct aan luchthaven directly linked to airport centraal in Nederland

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 28 (1980) Nr. 7 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2011 Nr. 95 A. TITEL Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst; (met Protocol en Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Europese schakel NorNedvoor de toekomst

Europese schakel NorNedvoor de toekomst NorNedvoor de Europese schakel toekomst NorNed Europese schakel voor de toekomst Elektriciteit is vanzelfsprekend in ons dagelijks leven. Zonder er verder bij stil te staan gaat het licht aan, pruttelt

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2010-2016 Kwaliteits- en Capaciteitsplan Deel II A Nederlands transportnet 1 September 2009 Feda (Noorwegen) Eemshaven Bergum Weiwerd Diele Louwsmeer Vierverlaten Zeyerveen Meeden Oudehaske Ens Hessenweg

Nadere informatie

YUSO. Marktintegratie van Hernieuwbare Energie. Bart Pycke. Smart Grids School. Brussel, 8th of October 2013

YUSO. Marktintegratie van Hernieuwbare Energie. Bart Pycke. Smart Grids School. Brussel, 8th of October 2013 YUSO Marktintegratie van Hernieuwbare Energie Bart Pycke Smart Grids School Brussel, 8th of October 2013 October 2013 1 Topics Over Yuso De energiemarkt op zijn kop Hernieuwbare energie in België Over

Nadere informatie

ROI DRIVEN INTERNET MARKETING AGENCY IN VOGELVLUCHT

ROI DRIVEN INTERNET MARKETING AGENCY IN VOGELVLUCHT ROI DRIVEN INTERNET MARKETING AGENCY IN VOGELVLUCHT Meer dan 11 jaar ROI gefocust als agency Full service strategisch tactisch - operationeel 45 professionals vanuit 2 kantoren Hoofdkantoor in Breda, Nederland

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1996 Nr. 209

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1996 Nr. 209 25 (1996) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1996 Nr. 209 A. TITEL Protocol tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Tsjechische Republiek tot wijziging van de Overeenkomst

Nadere informatie

Betalingsachterstand bij handelstransacties

Betalingsachterstand bij handelstransacties Betalingsachterstand bij handelstransacties 13/05/2008-20/06/2008 408 antwoorden 0. Uw gegevens Land DE - Duitsland 48 (11,8%) PL - Polen 44 (10,8%) NL - Nederland 33 (8,1%) UK - Verenigd Koninkrijk 29

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

PIR DC-SWITCH. DC Passive infra-red Detector. Model No. PDS-10 GEBRUIKSAANWIJZING/INSTRUCTION MANUAL

PIR DC-SWITCH. DC Passive infra-red Detector. Model No. PDS-10 GEBRUIKSAANWIJZING/INSTRUCTION MANUAL PIR DC-SWITCH DC Passive infra-red Detector Model No. PDS-10 GEBRUIKSAANWIJZING/INSTRUCTION MANUAL Please read this manual before operating your DETECTOR PIR DC-Switch (PDS-10) De PDS-10 is een beweging

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ EXPLANATORY NOTES TO THE LEGAL MERGER PROPOSAL Het bestuur van: The management board of: Playhouse Group N.V., een naamloze Vennootschap, statutair gevestigd te Amsterdam,

Nadere informatie

DECLARATION FOR GAD approval

DECLARATION FOR GAD approval Version 1.2 DECLARATION FOR GAD approval Declare that for the following central heating boilers Intergas Calderas de Calefacción S. L. Kombi Kompakt R 24, 28/24, 36/30 and Prestige The installation and

Nadere informatie

Hoe gaat de bouw & installatie in 2015 met BIM om

Hoe gaat de bouw & installatie in 2015 met BIM om Hoe gaat de bouw & installatie in 2015 met BIM om Lezing tbv BIM Praktijkdag 2015 Drs. Jan-Paul Schop Managing Partner USP Marketing Consultancy USP Marketing Consultancy: Specialist in construction, DIY,

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1957 Nr. 237

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1957 Nr. 237 48 (1957) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1957 Nr. 237 A. TITEL Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het Koninkrijk Denemarken inzake het internationale

Nadere informatie

Statistieken 2012 96 ste Vierdaagse

Statistieken 2012 96 ste Vierdaagse Statistieken 2012 96 ste Vierdaagse De limiet voor het aantal inschrijvingen is in 2012 gesteld op 45.000. In totaal zijn 4.896 personen uitgeloot voor de Vierdaagse. Barometer 2012 alle lopers % uitval

Nadere informatie

Non-Obligatory information TO LET Shannonweg 15 Rotterdam Botlek

Non-Obligatory information TO LET Shannonweg 15 Rotterdam Botlek Non-Obligatory information TO LET Shannonweg 15 Rotterdam Botlek Pagina 1 Property Location To Let Shannonweg 15 in Rotterdam-Botlek. Distripark Botlek is excellently situated in the Rotterdam Port area.

Nadere informatie

Personal Hygiene Products. Turkey

Personal Hygiene Products. Turkey Personal Hygiene Products Turkey Introduction Even in a turbulent year due to increased socio political tension external economic outlook, the Turkish economy retained its momentum and achieved 2.9% growth

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

Brochure geldige identiteitsdocumenten. Voor gebruik bij verkiezingen in het stemlokaal vanaf 2014

Brochure geldige identiteitsdocumenten. Voor gebruik bij verkiezingen in het stemlokaal vanaf 2014 Brochure geldige identiteitsdocumenten Voor gebruik bij verkiezingen in het stemlokaal vanaf 2014 Brochure geldige identiteitsdocumenten Voor gebruik bij verkiezingen in het stemlokaal vanaf 2014 1 Inleiding

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de toeleveringswereld.

Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de toeleveringswereld. S H E E T M E T A L p a r t s a n d a s s e m b l i e s I n t r o d u c t i e Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de

Nadere informatie

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij:

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 9. ENERGIE 1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 31973 D 0045: Besluit 73/45/Euratom van de Raad van 8 maart

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

Credit Risk Management in een internationale omgeving

Credit Risk Management in een internationale omgeving in een internationale omgeving 5 e Jaarcongres Credit Management Algemeen LeasePlan Corporation: Historie Profiel Internationale omgeving Risk Management Historie LeasePlan Corporation 1963 - Start LeasePlan

Nadere informatie

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN?

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? 2/09/2008-22/10/2008 Er zijn 329 antwoorden op 329 die voldoen aan uw criteria DEELNAME Land DE - Duitsland 55 (16.7%) PL - Polen 41 (12.5%) DK - Denemarken 20

Nadere informatie

SmartGrid in de praktijk*:

SmartGrid in de praktijk*: Round Table event February 2014 Smartgrid in de praktijk oct 2012 26 februari 2014 SmartGrid in de praktijk*: De uitdagingen: o Energiecollectieven o Systeem stabiliteit o Cybersecurity * deze presentatie

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Johto. Flexible light

Johto. Flexible light Johto Flexible light Johto is a high quality lighting system based on LED for technically sophisticated interior and exterior light. It provides homogeneous and dot free illumination in very low installation

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie