Een jeugdzorgakkoord: geestelijk fit naar zelfstandige volwassenheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een jeugdzorgakkoord: geestelijk fit naar zelfstandige volwassenheid"

Transcriptie

1 Een jeugdzorgakkoord: geestelijk fit naar zelfstandige volwassenheid Best bewezen zorg voor jeugd, duurzaam georganiseerd naar elk jaar beter. Voorwoord Deze notitie werd geschreven naar aanleiding van de inspiratiebijeenkomst met VNG, VWS en jeugdggz die op initiatief van staatssecretaris van Rijn werd gehouden. Deze bijeenkomst eindigde met de suggestie dat het wellicht goed zou zijn tot een zorgakkoord jeugd te komen. Een afspraak werd gemaakt voor een vervolgoverleg. Deze notitie beschrijft hoe anno 2103 zorg vanuit wetenschappelijke optiek zo georganiseerd zou kunnen worden dat hij onderbouwd in de loop der jaren meer doelmatig kan worden. Kan deze notitie mede basis zijn onder een jeugdzorgakkoord? Inhoud Samenvatting... 2 Inleiding... 2 Geestelijk welzijn in de samenleving... 3 Geestelijke gezond en geestelijk ziek... 4 Fitheid... 4 Biopsychosociaal... 5 Zorg voor jeugd in de samenleving... 5 Evidence Based Practice... 6 Een veelomvattend begrip... 6 Een misverstand... 7 Beïnvloeden van gedrag, emotie en interactie in hun context... 7 Taken van zorg voor jeugd... 8 Basiswetenschappen... 8 Evidence Based Practice in huidige zorg voor jeugd... 9 Geïntegreerde aanpak: Evidence Based Youth Care Jeugdzorgakkoord: met EBYC naar een betere en 25% goedkopere zorg voor jeugd Bibliografie Pagina 1

2 Samenvatting Zorg voor jeugd heeft als doel kwetsbare jeugd te ondersteunen, maar ook de jeugd als geheel goed voor te bereiden op een toekomst als actieve, zelfstandige en competente volwassenen. Hoe veel geld mag zorg kosten? Wat moet zorg opleveren? Toenemende kosten, maar ook de toenemende mogelijkheden die hulpverlening kan bieden en de toenemende vraag van het publiek maken dat er keuzes gedaan moeten worden. Niet alles kan betaald worden. Een belangrijk deel van de kosten kan bespaard worden als de volgende problemen worden opgelost: Zwakke kwaliteit zorg afschaffen Zorgen voor zo min mogelijk fouten en vergissingen Niet te enthousiast aan nieuwe interventies of systemen beginnen die over het algemeen van weinig waarde zijn, of zelfs schadelijk Niet te langdurig zorg inzetten die niet (meer) effectief is Beter werkzame methodes vaker en beter toepassen Onwetendheid en onzekerheid geleidelijk verminderen en vervangen door meer kennis Evidence Based Practice is naast een manier om zorg te bieden aan individuen ook de wetenschappelijk ontwikkelde stijl waarin de keuzes en beslissingen over de organisatie van zorg voor groepen patiënten, of cliënten, of voor populaties gedaan kunnen worden. Die beslissingen zijn dan gebaseerd op het beste actuele bewijs, waarin ook rekening wordt gehouden met de wensen en de waarden van die groepen of populaties en van de samenleving (Gray, 2009, p. 11). Literatuuronderzoek, wetenschappelijk onderzoek, voortdurende evaluaties, het doen van pilots en scholing zijn kenmerkend voor de manier van organiseren. Als we anno 2013 spreken over een transformatie van de zorg voor jeugd, moet een masterplan geschreven worden, of een jeugdzorgakkoord om de structuren van evidence based zorg voor jeugd inhoudelijk, organisatorisch en financieel voor nabije en verre toekomst vorm te geven. Dit zou gedaan moeten worden door inhoudelijk deskundigen, vertegenwoordigers van de samenleving en financiers als overheden en verzekeraars. Inleiding Geestelijke fitheid is iets wat we iedereen toewensen. Het is voor een individu een voorwaarde om prettig door het leven te gaan. Voor de samenleving is geestelijke fitheid van haar burgers een voorwaarde om goed te kunnen functioneren. Zorg voor jeugd beoogt niet alleen kwetsbare jeugd nu te helpen, maar ook een bijdrage te leveren aan de toekomstige fitheid van haar burgers. De zorg voor jeugd anno 2013 kost veel geld en is zeker niet altijd doelmatig. Daarom ligt er een nieuwe wet voor die zaken anders wil regelen. In die wet is niets geschreven over hoe we zorg optimaal vorm kunnen geven. Bij een zo grote operatie, die van zo n eminent belang is als de zorg voor jeugd en dus voor de geestelijke fitheid van onze hele bevolking tot in de verre toekomst zou er eerst een grand design hebben moeten liggen over hoe zorg vanuit wetenschappelijk onderbouwde inhoudelijke kennis vorm gegeven en ontwikkeld zou moeten worden, hoe kennis gegenereerd, verspreid en benut moet worden, hoe we de komende 20 jaar elk jaar beter worden in onze zorg voor kinderen, jeugdigen en gezinnen etc. Of de wet nu wel of niet en al of niet geamendeerd wordt aangenomen, Pagina 2

3 er moet een transformatie van zorg plaats vinden. Inhoudelijk deskundigen, financiers en dus de samenleving zullen daar een plan voor moeten hebben. Wat is een model dat helpt zorg zo vorm te geven dat we iedereen garanderen dat steeds de best bekende zorg geboden wordt tegen de laagste prijs en dat we tegelijkertijd weten dat we over 20 jaar meer te bieden hebben aan jeugd dan nu? Dat model kunnen we maken. Geestelijk welzijn in de samenleving De jeugdwet zoals die in het najaar van 2013 voorligt gaat er vooral over dat zorg anders moet worden vormgegeven. Natuurlijk wordt impliciet met de wet beoogd welzijn van kinderen te verbeteren met het oog op een goede toekomst, maar dit doel wordt niet benoemd. De VNG verwoordt in Bakens transformatie jeugdbeleid de doelen die we met en voor jeugd hebben aldus:.vanuit de maatschappelijke ambitie dat alle kinderen gezond en veilig opgroeien, naar vermogen kunnen meedoen in de eigen leefomgeving en hun talenten benutten, zodat zij zich ontwikkelen tot zelfstandige, actieve, competente volwassenen, die verantwoordelijkheid kunnen en willen dragen voor zichzelf en hun omgeving en een positieve bijdrage leveren aan de samenleving. (Vereniging Nederlandse Gemeenten, 2013) Ontleend aan een tekst van het NJI zijn in deze zelfde tekst (Vereniging Nederlandse Gemeenten, 2013) opgenomen de jeugdbakens zoals de VNG die wil hanteren, fraai in ik-vorm geformuleerd: Kinderen doen mee en groeien gezond en veilig op 1. Ik mag zijn wie ik ben 2. Ik doe mee en krijg de ruimte en steun om mijn talenten te ontwikkelen. De eigen kracht van kinderen, gezinnen en hun netwerk is de leidraad 3. Mijn ouders kennen mij het beste en zijn ook als eerste verantwoordelijk voor mijn ontwikkeling en opvoeding. 4. Mijn ouders en ik gaan zelf de dagelijkse uitdagingen aan die horen bij het opgroeien en opvoeden. Als we dat niet alleen kunnen, doen we het samen met de mensen om ons heen. De professional als onderdeel van het netwerk 5. Als ik of mijn ouders het niet met de mensen om ons heen kunnen oplossen, zijn er hulpverleners die ons ondersteunen zodat wij het (weer) zelf kunnen. Deze mensen zorgen dat hun hulp goed past bij mij, ons gezin en onze omgeving. 6. Een hulpverlener die mij of ons gezin helpt of ondersteunt, houdt altijd rekening met mijn hele ontwikkeling en kijkt goed naar alles wat er speelt in ons gezin. 7. De hulpverlener is goed in haar werk en mag daarom doen wat nodig is om mij of ons zo goed mogelijk te helpen of steunen. De juiste zorg op de juiste plek en de juiste tijd 8. Mijn ouders en ik krijgen de hulp die we nodig hebben op het moment dat het nodig is en op de plek die handig is voor ons. 9. Ik ben veilig: thuis, op school, in de buurt en in de zorg. 10. Alle mensen om mij heen werken goed samen en daardoor kan ik zijn wie ik ben en later worden wie ik wil. Pagina 3

4 Geestelijke gezond en geestelijk ziek WHO: Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en maatschappelijk welzijn en niet slechts de afwezigheid van ziekte of andere lichamelijk gebreken. Over geestelijke gezondheid zegt de WHO dat er moeilijk een definitie te formuleren is, omdat cultuur, subjectieve oordelen en verschillende professionele visies daar verschillend naar kijken. Het is niet moeilijk te zeggen dat iemand die ernstig depressief is ziek is, maar wanneer noemen we iemand die niet lekker in zijn vel zit depressief? Ook de tijdgeest speelt daarin een rol. Een jongen van 10 die in 2013 de diagnose PDD-NOS krijgt, omdat hij met en door de kenmerken die hij heeft in zijn ontwikkeling belemmerd wordt, zou die diagnose 50 jaar geleden niet gekregen hebben. Zijn opa van wie iedereen vindt dat de kleinzoon in gedrag en interactie als 2 druppels water op hem lijkt ging op zijn 12 e van school en werkte zonder problemen jarenlang met plezier en tot ieders tevredenheid als boerenknecht bij dezelfde boer. In 2014 komt de kleinzoon in de problemen, omdat we vinden dat jongeren tot hun 18 e naar school moeten en omdat we de langdurige baan als boerenknecht niet meer kennen. Is deze jongen dan ziek? Moeten we hem net als zijn opa niet helpen? Moeten we hem in 2013 wel behandelen, omdat we hem moeten ondersteunen zijn plek in deze samenleving te vinden? Moet hij zichzelf redden? Moet de samenleving anders? Of is hij gewoon wat minder fit en moeten hij, zijn ouders en de samenleving dat accepteren? En doen ze dat dan ook? Een cultuur- en tijdbestendige definitie van geestelijk welzijn van een individu is misschien: iemand leeft in geestelijk welzijn als hij een persoonlijk betekenisvol leven kan leiden, wat betekent dat hij zich kan ontwikkelen in en kan aanpassen aan de samenleving ongeacht symptomen of beperkingen (Davidson, Tondora, & Lawless, 2009) Fitheid Als iemand geestelijk fit is kan hij naar eigen vermogen participeren in de samenleving. Het is het geheel van kenmerken van het individu, in samenspel met het geheel van kenmerken van de samenleving waarin hij leeft (gezin, vriendengroep, school, werk, stad, land) die bepalen of je kunt spreken van leven in geestelijk welzijn. Iemand kan een geestelijke ziekte of een beperking hebben, maar door andere persoonlijke eigenschappen of door kenmerken van de omgeving wel degelijk in geestelijk welzijn leven. Welzijn is dus iets wat altijd bepaald wordt door én de individu én de samenleving. Deels gaat dat over zaken die vast liggen, deels over zaken waarin keuzes gedaan worden. Temperament bijvoorbeeld, of de intelligentie waarmee iemand geboren wordt ligt vast. Iemand kan in zijn leven ook zo beschadigd zijn dat daarmee ook kenmerken vast liggen (bij de huidige stand van kennis), of tijdelijk aanwezig zijn (depressie). Een arm land heeft minder te besteden aan welzijn dan een rijk land, ook dat ligt vast. Zowel het individu als ook de samenleving kan echter ook keuzes doen. Waar geld aan wordt uitgegeven. Dit is een ingewikkeld samenspel. Is het een vrije keus om te gaan roken? Wel of niet gaan roken wordt door veel zaken bepaald. Beschik je over kennis over de risico s van roken? Leef je in een omgeving waar gerookt wordt? Hoe is de druk vanuit de omgeving? Hoe ga je met jouw persoonlijkheid met je omgeving om? Pagina 4

5 Een samenleving die wil dat zijn burgers in geestelijk welzijn leven zal die burgers daartoe moeten faciliteren. We kunnen niet zeggen dat we zieke mensen behandelen en dat de anderen voor zichzelf kunnen zorgen. Om voor jezelf te kunnen zorgen, moet de samenleving randvoorwaarden bieden. Het is natuurlijk aan die samenleving zelf om te bepalen hoe ver ze daarin wil gaan. Hoeveel geld investeren we in onderwijs? En hoe zorgen we dat dat onderwijs kwalitatief goed is? Hoeveel geld hebben we over voor de behandeling van depressieve mensen? En hoeveel voor de ontwikkeling van nieuwe behandelmethoden van depressieve mensen? Gaan we onzekere kinderen behandelen? Gaan we technieken ontwikkelen die maken dat deze kinderen hun onzekerheid sneller overwinnen, zodat ze gemiddeld een jaar minder doubleren? Doen we dat uit menselijke overwegingen, of vinden we het juist beter dat mensen hun eigen boontjes doppen? Of bieden we die zorg uit economische overwegingen? Kennis, ontwikkeld voor zieke mensen (ernstige ADHD) kan op den duur dus ook benut worden voor mensen met een zwakke plek (kind wat niet stil kan zitten). Gaan we die kennis ook benutten om te zorgen dat grote talenten voor zichzelf en de samenleving nog meer rendement uit hun talent halen door ook hun te ondersteunen met dit soort kennis? Fitheid gaat over iedereen: ziek en gezond en mensen met zwakke plekken en mensen met enorme talenten Biopsychosociaal Lichamelijke ziekten, maar ook geestelijk en sociaal minder goed functioneren kunnen in een biopsychosociaal model begrepen worden. Altijd spelen aanleg, psychologische en omgevingsfactoren een rol, bij zowel ogenschijnlijk beperkt als bij ernstiger minder goed functioneren. Bij angstklachten, bij mishandeling in een gezin, of bij verwaarlozing, altijd moet onderzocht worden of en in hoeverre deze 3 factoren een rol spelen. En ook in de oplossings- of behandelingszin moeten alle drie factoren bekeken worden. Welke, of welke combinatie van interventies werkt het best en meest duurzaam en welke is minst kostbaar. Zorg voor jeugd in de samenleving De nieuwe jeugdwet beoogt vooral dát het zorgsysteem moet veranderen. De VNG formuleert in het kader van haar nieuwe taak waaróm een zorgsysteem bestaat. Zorg moet bijdragen aan het bereiken van de bovenbeschreven jeugdbakens. Samengevat komen die erop neer dat ieder in de samenleving. een persoonlijk betekenisvol leven kan leiden, wat betekent dat hij zich kan ontwikkelen in en kan aanpassen aan de samenleving ongeacht symptomen of beperkingen.... Gray formuleert in zijn boek evidence based health care and public health (Gray, 2009) de vier basale aspecten van een maatschappelijk zorgsysteem en dus ook van een systeem van zorg voor jeugd, of van geestelijke jeugdgezondheidszorg: 1. Het voorzien in (zorg-)behoeften die in die samenleving bestaan en dat op een acceptabele en toegankelijke manier 2. Werken aan de doelen en met de krachten van de mensen met psychische problemen in de betrokken populatie 3. Er moet een breed netwerk zijn van ondersteuning, diensten en hulpbronnen van passende kwaliteit Pagina 5

6 4. Het hierbij gebruik maken van evidence based methodes en vaardigheden die altijd op herstel gericht zijn Evidence Based Practice Een veelomvattend begrip Langzaam wordt het hier en daar in de zorg echt beter, maar in het totaal van de zorg voor geestelijke gezondheid en welzijn wordt al vele jaren een maatschappelijke vergissing gemaakt. Misschien wel vanwege de ruimte van de steeds maar groeiende budgetten. Groei van budget prikkelt niet om te zoeken naar de beste manier om het werk te doen, maar leidt slechts tot meer van het hetzelfde bij groeiende vraag. In de Verenigde Staten ging de zorg steeds meer volgens Evidence Based Practice werken en daarmee steeds beter en tegen lagere kosten toen de budgetten omlaag gingen (Gray, 2009, p. 5). Evidence Based Practice is het model anno 2014 waarmee én het maatschappelijk systeem van zorg (van eigen kracht tot en met hooggespecialiseerde zorg) vorm gegeven moet worden en hoe zorg aan de individuele patiënt verzorgd moet worden. Wie wil er nog als financier betalen voor zorg die niet de beste prijs-kwaliteitverhouding heeft binnen het beschikbare budget? Wie wil er als ouder voor zijn kind niet die zorg die op dat moment het best is? Welke samenleving wil niet zijn kinderen de beste zorg bieden met de grootste kans op fitte burgers die naar vermogen participeren? Evidence Based Practice zegt: doe overal de juiste dingen, doe die op de juiste manier en tegen de laagste kosten. Evidence based medicine is uitgevonden in de geneeskunde, maar omdat het nu in sectoren van zorg tot en met industrie gebruikt wordt, spreken we tegenwoordig van evidence based practice. Evidence Based Practice is een stijl van werken die heel veel omvat. Het is een wetenschappelijke benadering van een praktijk die moet leiden tot enerzijds nu het best beschikbare antwoord op een vraag, maar die tegelijk zorgt dat er gegevens verzameld worden die over een aantal jaren wellicht tot nog betere of goedkopere antwoorden leiden. Daarvoor is het nodig dat de werkers in die praktijk altijd kunnen zoeken naar die actuele kennis, of die kennis aangereikt krijgen. Het is ook nodig dat al die werkers een attitude hebben dat ze altijd bereid en in staat zijn hun werk op weer een andere, betere manier te gaan doen. Dat zal nooit slagen als niet ook leidinggevenden, financiers en afnemers van de diensten diezelfde nieuwsgierigheid hebben en eisen stellen, ook voor hun eigen werk. In de zorg betekent dat dat er hulpverleners nodig zijn die basaal heel goed geschoold zijn, voorbereid op flexibel zijn. Middels richtlijnen, zorgprogramma s en protocollen kan steeds actuele kennis aangereikt worden. Die moeten geregeld geactualiseerd worden. Natuurlijk kan dat het best door dat min of meer centraal te organiseren. Overigens moeten dergelijke programma s altijd een zekere flexibiliteit hebben, omdat aangepast moet kunnen worden aan wensen, of kenmerken van de cliënt/patiënt. Evidence Based Practice gebruikt epidemiologische cijfers, dus hoe vaak komt iets voor en hoe zeer is het dan nuttig daar wat aan te doen, Pagina 6

7 streeft altijd naar de hoogste kosteneffectiviteit (inclusief baten op termijn) én streeft naar en werkt met de best bewezen kennis én vaardigheden geeft antwoord op de vraag van een individu of groep, rekening houdend met diens persoonlijke voorkeuren en waarden Wetenschappelijk onderzoek is een voorwaarde voor Evidence Based Practice. Zonder onderzoek weet je niet zeker wat het best werkt. Dat onderzoek hoeft natuurlijk niet overal gedaan te worden, maar een bedrijf of een samenleving moet het wel organiseren om vooruit te kunnen komen. Voer een verandering in het klein en experimenteel in en voer hem door als zeker is dat hij beter werkt dan een eerdere methode. Effectmetingen horen eveneens bij evidence base zorg. Je moet zo zeker mogelijk weten of wat je doet ook werkelijk leidt tot een antwoord op de vraag van de klant. Tenslotte politiek en overheidsbeleid. Ook deze sectoren moeten de principes van EBP doorgronden en dus weten op basis waarvan ze kunnen beslissen. Ze zullen echter ook zelf volgens EBP-principes moeten werken. Het moet niet gebeuren dat een overheid tegen bijvoorbeeld zorg, of onderwijs zegt dat er volgens de principes van Evidence Based Practice gewerkt moet worden en dat diezelfde overheid zichzelf niet aan dergelijke principes houdt. Bijvoorbeeld het opleggen dat uitkomsten gemeten worden en daarop ook afrekenen, terwijl duidelijk is dat er (nog?) geen instrumenten bestaan om die uitkomsten te meten is een beleidsfout. Er is veel geschreven en ook al onderzocht over hoe je Evidence Based Practice kunt uitvoeren, wat het nut is, hoe je mensen zo ver kunt krijgen om hiermee te werken etc. Een heel goed overzicht wordt geboden door Muir Gray (Gray, 2009). Een misverstand Vaak wordt gedacht dat werken volgens EBP betekent werken met bewezen werkzame methodes. EBP gaat altijd over best bewezen werkzaam. Daarin worden verschillende niveaus van evidence onderscheiden. Voor sommige zorgactiviteiten is wetenschappelijk bewezen dat ze goed werken (angstbehandeling bijvoorbeeld), voor andere behandelingen of manieren van ingrijpen is echter geen wetenschappelijk bewijs van werkzaamheid. Dan kan het hoogste niveau van evidence bijvoorbeeld zijn de overeenstemming die er is tussen deskundige professionals dat dit de best beschikbare interventie is. Ook dit is dan dus werken volgens evidence based practice, namelijk volgens de best bekende kennis. Beïnvloeden van gedrag, emotie en interactie in hun context Het waarom van de transformatie is besproken, de geestelijk fitte samenleving is het doel. Het hoe is het evidence based zorgsysteem. Blijft over het wat. Wat er nodig is om die fitte samenleving op het gebied van geestelijk functioneren te krijgen is het beïnvloeden van gedrag, interactie en emotie in hun context. Of het nu gaat om kinderen met ernstige problemen als het autistische kind, het thuis misbruikte meisje, of die jongen met zijn angstklachten, of dat het gaat over kinderen die nog niet zo zeer in hun ontwikkeling geremd zijn, maar waar wel risicofactoren aanwezig zijn, of de gymnasium leerling die door zijn dyslexie dreigt te blijven zitten. Het gaat altijd over beïnvloeden van gedrag, emotie en interactie in hun context en dat beïnvloeden kun je het best Pagina 7

8 doen met best bewezen kennis. Ook eigen kracht is beïnvloeden van gedrag, emotie en interactie in hun omgeving. Maar eigen kracht moet je niet inzetten als iets anders beter of sneller werkt, zoals bij het angstige kind wat je met 12-15x therapie door een deskundige goed kan helpen. Een eigen kracht conferentie is dan duurder en minder duurzaam. Het beïnvloeden van gedrag, interactie en emotie in een gezin met schulden met een te veel drinkende vader, die zijn lastige zoon soms slaat en een moeder die 12 uur per dag werkt om nog een beetje de eindjes aan elkaar te knopen is daar wel bij gebaat. Ook zaken als voogdij, of plaatsing in een jeugdgevangenis, maar ook voorlichting over drugsgebruik zijn vormen van beïnvloeding en daar kun je dus over nadenken welke wetenschappelijke kennis er is, of ontwikkeld kan worden om tot betere resultaten te komen Taken van zorg voor jeugd De hele zorg voor jeugd heeft op historische gronden zijn vorm gekregen. Welzijn, voorlichting en jeugdzorg, voogdij, reclassering en case-management, jeugdgezondheidszorg en jeugd-ggz en KJP, ze hebben allemaal zo hun geschiedenis. Vaak in oorsprong weinig inhoudelijk doordacht en meer vanuit zorgzaamheid, patriarchaal denken, zorgen over overlast of geloof zijn ze ontstaan. Vandaaruit zijn deze sectoren zich gaan ontwikkelen naar geleidelijk steeds meer professionaliteit. Om een transformatie goed vorm te geven zou het goed zijn, los te gaan denken van deze structuren en te denken vanuit functies die de zorg voor jeugd zou moeten hebben. Vanuit die functies zou een nieuwe structuur kunnen ontstaan. Functies die er voor de hele zorg voor jeugd liggen zijn zaken als. kennis en debat in de samenleving versterken van iedereen in de samenleving ondersteunen bij kwetsbaarheid zorgen voor veiligheid preventie en behandeling Deze functies worden allemaal uitgevoerd middels het beïnvloeden van gedrag, interactie en emotie in hun context en dat zou allemaal met kennis uit dezelfde bronnen optimaal vorm gegeven kunnen worden. Basiswetenschappen De voor de hand liggende basisvakken waar in de zorg voor jeugd gebruik van wordt gemaakt zijn psychologie, geneeskunde/psychiatrie en (ortho-)pedagogiek. Andere wetenschappen die de zorg helpen verbeteren zijn bijvoorbeeld criminologie, ethiek en filosofie, epidemiologie, genetica, sociologie, economie en bedrijfskunde. Serieus gebruik van dit soort kennis hoeft niet duur te zijn en niet ingewikkeld, maar kan juist snel tot ontwikkeling leiden en tot kosten efficiëntie. Een tekortkoming in de huidige zorg voor jeugd is kennis over volwassenen. In een evidence based zorgsysteem zal er kennis moeten zijn over ouders/volwassenen met hun eigenheden en met name ook over kennis hoe dat te herkennen en te beïnvloeden én er moet een relatie zijn in de zin van continuïteit. Problematiek verdwijnt niet of wordt niet ineens anders als iemand 18 is en als we ook Pagina 8

9 in de toekomst onze kennis willen ontwikkelen zal er ook wetenschappelijk een relatie moeten zijn. De meeste psychiatrische ziekten openbaren zich in de jeugd, trauma s als kind opgelopen hebben hun invloed op volwassenen. Evidence Based Practice in huidige zorg voor jeugd Anekdote, 50 jaar kinderoncologie: Een aantal kinderoncologen bedacht 50 jaar geleden dat ze leukemie beter moesten gaan begrijpen om goed te kunnen behandelen. Ze wisten dat het probleem in het bloed zat, maar niet hoe. Ze begrepen dat ze geduld moesten hebben en hard moesten doorwerken. Ze besloten beter naar dat bloed te gaan kijken, gingen bloed bewaren. Zo konden ze na verloop van tijd bloed van een ziek kind vergelijken met bloed van datzelfde kind na behandeling met middel A. Ze wisten nog steeds niet precies waar te kijken, maar langzaam begonnen zaken op te vallen. Middel B veranderde niks aan het bloedbeeld of aan de gezondheid van het kind, maar middel Y wel. Ze gingen door met middel B en gingen vergelijken met C en ineens bleef een kind langer leven. Het leek er echter op dat dat kind daar mogelijk schade aan overhield in de hersenen. Daarom werd met neuropsychologisch onderzoek dat brein in kaart gebracht. Dan kun je immers later verschillen zien. Jaren na de start van deze EBP manier van werken kon men de oude psychologisch onderzoeken benutten, omdat er bij volwassen ex-patiënten bijzonderheden opvielen in het psychologisch functioneren. Behandeling kon ook daardoor weer verder verbeterd worden. In 40 jaar is de sterfte aan leukemie zo terug gebracht van 95% naar 5% In de huidige zorg voor jeugd is er nog weinig sprake van werken volgens EBP. Er wordt te weinig systematisch onderzoek gedaan en er wordt te weinig kennis benut. Een ouder met een hechtingsstoornis wordt op veel plaatsen nog niet herkend. Dat terwijl we weten dat die ouder bijna per definitie een kind met een hechtingsprobleem gaat krijgen en als dat kind met dat hechtingsprobleem volwassen wordt en kinderen krijgt Mensen met hechtingsproblemen hebben een grotere kans dat ze onhandig met hun kind omgaan en dat dat uiteindelijk ook onveilig wordt. Een niet toegespitste opvoedcursus gaat niet helpen. Als we het hechtingsprobleem adequaat zouden herkennen zouden we het ook volgens de laatste kennis kunnen behandelen. Daar zouden we weer van kunnen leren, zodat we na verloop van tijd weer beter kunnen behandelen en zelfs helemaal voorkomen. Ook naar het implementeren van EBP is veel onderzoek gedaan. Gaan werken volgens EBP is een cultuuromslag en niet alleen maar even invoeren van best bewezen werkzame methodes en vaardigheden. EBP is per definitie altijd in ontwikkeling, het kan immers altijd beter of goedkoper. Als er echt volgens EBP gewerkt wordt, zit dat in het denken van mensen en organisaties ik doe vandaag mijn werk zo goed als dat volgens de laatste kennis kan, maar ik moet morgen wel even kijken of het volgens wetenschappelijk onderzoek al weer beter kan. In een groot deel van de zorg voor jeugd is dat nog niet zo. Men denkt hier nog niet over na, beschikt niet over methodes om die best bewezen kennis in de organisatie te krijgen, of beschikt nog niet over de vaardigheden om die kennis goed te gaan benutten. Het is voor de hand liggend dat kennis vanuit (ortho-)pedagogiek, Pagina 9

10 psychologie en geneeskunde/psychiatrie leidend moeten zijn in de ontwikkeling van zorg voor jeugd. Die is lang niet overal in de zorg voor jeugd aanwezig. Dat betekent dat er een kennisprobleem is en een taalprobleem tussen sectoren. Waar de wijkverpleegkundige dezelfde taal spreekt als de hoogleraar/medisch specialist en zij van elkaar weten wat ze van elkaar kunnen leren, schiet dat tekort tussen bijvoorbeeld de medewerker van een CJG en de kindspecialist, zoals een klinisch psycholoog of psychiater. De kinder- en jeugdpsychiatrie is het meest ver in deze ontwikkeling door een basaal steeds betere scholing in kennis en vaardigheden volgens EBP, door implementatie van behandelprogramma s die met deze basale kennis het best kunnen worden benut en door voortdurende uitwisseling in multidisciplinaire omgeving. In de zorg voor jeugd over het geheel wordt te veel met niet bewezen activiteiten gewerkt, te weinig met wel bestaande kennis en bovendien te vaak met bewezen niet werkzame methodes. We doen onszelf als samenleving tekort als we niet heel snel een andere weg in slaan. Geïntegreerde aanpak: Evidence Based Youth Care, of Best Bewezen Jeugdzorg De sector van zorg voor jeugd, de financiers, overheden, opleidingen en misschien niet in de laatste plaats ouders moeten gaan vragen naar best werkzame zorg en die zorg gaan bieden. Zoals Gray (zie onder zorg voor jeugd in de samenleving) aangeeft betreft dat het totaal van voorzieningen van voorlichting in de samenleving en eigen kracht tot en met hooggespecialiseerde zorg van bijvoorbeeld specialistische GGZ en gesloten zorg voor jeugd. Zorg moet op individueel niveau volgens EBP geboden worden en op samenlevingsniveau zo georganiseerd worden dat je weet elk jaar te werken aan verhogen van doelmatigheid, kwaliteit en kosteneffectiviteit. Dat is de manier waarop de kans het grootst is dat het kind van de hechtingsgestoorde moeder over 25 jaar niet de hechtingsgestoorde ouder is van een volgende generatie die weer hechtingsgestoord raakt. Maar het is ook de manier om het onzekere kind zo eenvoudig mogelijk tegen de laagste kosten bij te staan geen angststoornis te ontwikkelen, zodat het niet met buikpijn naar de huisarts hoeft, niet onnodig doubleert op school en als volwassenen niet aan de alcohol hoeft om haar onzekerheden weg te drinken en toch naar haar werk te kunnen. Jeugdzorgakkoord: met BBJ naar een betere en 25% goedkopere zorg voor jeugd Een jeugdzorgakkoord kan een inhoudelijke agenda bepalen hoe zorg volgens principes BBJ geboden wordt en zo vorm gegeven wordt dat hij zich elk jaar goed onderbouwd kan ontwikkelen. Dat zou kunnen betekenen dat bestaande organisaties en sectoren straks niet meer bestaan, groter, of kleiner zijn geworden of een heel andere inhoud hebben gekregen op basis van professioneel inhoudelijke keuzes die tot optimale zorg leiden tegen de laagste kosten. Misschien dat er nauwelijks meer gesloten zorg bestaat, of juist meer. Misschien krijgen er nog meer kinderen dan nu op de een of andere manier zorg (al was het maar van een leerkracht die beter geschoold is in het beïnvloeden van gedrag, emotie en interactie), of toch minder. Dat is niet te voorspellen, te voorspellen is slechts dat de zorg beter en goedkoper moet en kan worden. In een jeugdzorgakkoord zou de inhoud bepaald moeten worden door inhoudelijk deskundigen. Zij behandelen, dirigeren het geheel van de zorg en geven de ontwikkeling ervan vorm en adviseren. Pagina 10

11 Uiteraard dat alles volgens de principes van EBP. De financiers, overheden en verzekeraars, en samenleving doen keuzes welke kant de zorg grofweg op gaat. Zij doen hun keuzes op basis van de adviezen van de inhoudelijk deskundigen en van de financiële ruimte, maar natuurlijk ook op basis van een maatschappelijk debat. Wat hebben wij waarvoor over? Hoe hard willen we zorgen dat zorg zich ontwikkelt? Zeggen we we willen dat er nu zo veel mogelijk veiligheid is voor kinderen, of zeggen we we willen nu zo veel mogelijk veiligheid, maar ook dat we daar over 10 jaar nog beter in zijn? Bibliografie Davidson, L., Tondora, J., & Lawless, M. S. (2009). A practical guide to recovery-oriented practice: tools for transforming mental health care. New York: Oxford University Press Inc. Gray, M. (2009). Evidence-Based Health Care and Public Health; how to make decisions about health services ans public health. Oxford: Churchill Liningstone Elsevier. Vereniging Nederlandse Gemeenten. (2013). Bakens transformatie jeugdbeleid. Den Haag. Pagina 11

De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel

De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel Beschikbaar, bereikbaar, betrouwbaar en in beweging Peter Dijkshoorn Bestuurder Accare bestuurslid GGZNederland Amersfoort 23 april 2015 2 transformatiedoelen

Nadere informatie

Positief Opvoeden, Triple P in de transitie stelsel jeugd

Positief Opvoeden, Triple P in de transitie stelsel jeugd Positief Opvoeden, Triple P in de transitie stelsel jeugd Jacqueline van Rijn Jolyn Berns www.nji.nl Marion van Bommel Sandra Hollander Oktober 2013 Triple P Triple P is een evidence based opvoedondersteuningsprogramma,

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf Psychologische zorg voor kinderen en jongeren De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren Samen werken aan jezelf Inhoud Belang psychologische zorg voor jeugd Psychologische

Nadere informatie

De uitdagingen van de transformatie zijn de kansen voor de JGGZ en zijn academische functie

De uitdagingen van de transformatie zijn de kansen voor de JGGZ en zijn academische functie Inleiding Rutger Hageraats Symposium De Bascule 26-06-2015 De uitdagingen van de transformatie zijn de kansen voor de JGGZ en zijn academische functie De aanleiding Wat was er ook alweer aan de hand? Niet

Nadere informatie

symposium Onderzoek de Jeugdhulp! Hoe wetenschap kinderen mee laat doen De uitdaging

symposium Onderzoek de Jeugdhulp! Hoe wetenschap kinderen mee laat doen De uitdaging Onderzoek de Jeugdhulp! symposium dinsdag 5 april 2016 van 13.00-17.00 uur in Theater De Nieuwe Kolk, Weierstraat 1 in Assen Hoe wetenschap kinderen mee laat doen Goede jeugdhulp is van onschatbaar belang

Nadere informatie

OverEindse Dagen, Cascaïs, 15-18 april 2015

OverEindse Dagen, Cascaïs, 15-18 april 2015 Transitie jeugd-ggz OverEindse Dagen, Cascaïs, 15-18 april 2015 Bas Bakx, huisarts Tom Hendriks, kinderarts CZE Bas Zegers, kinderarts MMC in samenwerking met Mieke Bovens, POH-Jeugd Wat wil je leren en

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Opleiding ouderbegeleiding

Opleiding ouderbegeleiding Opleiding ouderbegeleiding me nse nkennis vanuit een visie op ouderschap in ontwikkeling Als je krachtgericht werken met het netwerk rond het kind wilt invullen, dan zit hier alles in. Vanuit een betere

Nadere informatie

Heel het Kind Samenvatting van de concept kadernota

Heel het Kind Samenvatting van de concept kadernota Heel het Kind Samenvatting van de concept kadernota 2 Samenvatting van de concept kadernota - Heel het Kind Heel het Kind Op 18 februari 2014 heeft de Eerste Kamer de nieuwe Jeugdwet aangenomen. Daarmee

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Stelselwijziging Jeugd Factsheet Familiegroepsplan

Stelselwijziging Jeugd Factsheet Familiegroepsplan Stelselwijziging Jeugd Factsheet Familiegroepsplan Factsheet Familiegroepsplan 1 Inhoud van deze factsheet Deze factsheet gaat in op: Wat is een familiegroepsplan? Wat staat er in de Jeugdwet over het

Nadere informatie

Centrum voor Jeugd en Gezin

Centrum voor Jeugd en Gezin Centrum voor Jeugd en Gezin De rol van het CJG in het toekomstige stelsel van zorg voor jeugd Yvonne Westering, Nji Stan van Haaren, Nji Jaarcongres VNG Divosa 29 november 2012 Huidige jeugdstelsel (vereenvoudigd)

Nadere informatie

Transitie en transformatie van de zorg voor jeugd

Transitie en transformatie van de zorg voor jeugd Transitie en transformatie van de zorg voor jeugd Een geslaagde transformatie & transitie? Vanaf januari 2015 worden gemeenten verantwoordelijk voor het preventieve en curatieve jeugdbeleid. Hieronder

Nadere informatie

Transitie Jeugdzorg. 2 april 2014 Ronald Buijs Directeur Yulius KJP

Transitie Jeugdzorg. 2 april 2014 Ronald Buijs Directeur Yulius KJP Transitie Jeugdzorg 2 april 2014 Ronald Buijs Directeur Yulius KJP 2 Vragen van het organisatiecomité De transities in het sociale domein, een antwoord op? Wat is de transitie Jeugdzorg precies? Hoe ziet

Nadere informatie

Investeren in opvoeden en opgroeien loont!

Investeren in opvoeden en opgroeien loont! Investeren in opvoeden en opgroeien loont! Kosteneffectiviteit van de preventie van pedagogische, psychosociale en psychosomatische problematiek door de jeugdgezondheidszorg Investeren in opvoeden en opgroeien

Nadere informatie

Transitie jeugdzorg informatieavond gemeenteraden BAR

Transitie jeugdzorg informatieavond gemeenteraden BAR Transitie jeugdzorg informatieavond gemeenteraden BAR Ronald Buijs, directeur Kind- en jeugdpsychiatrie Yulius Ireza Versteeg, programmamanager transitie jeugdzorg Yulius 1 Opzet presentatie Kind- en jeugdpsychiatrie

Nadere informatie

Plaats: Amersfoort Datum: 24 september 2013. Professionele Kracht, vrijwillige kracht, eigen kracht: Samen voor Jeugd!

Plaats: Amersfoort Datum: 24 september 2013. Professionele Kracht, vrijwillige kracht, eigen kracht: Samen voor Jeugd! Plaats: Amersfoort Datum: 24 september 2013 Professionele Kracht, vrijwillige kracht, eigen kracht: Samen voor Jeugd! MeeleefGezin gaat voor de kracht van het jonge kind Opvang voor het jonge kind (0 t/m

Nadere informatie

Maak kennis. met GGZ Friesland

Maak kennis. met GGZ Friesland Maak kennis met GGZ Friesland Psychische klachten hebben veel invloed op het dagelijks leven. Elke dag is een uitdaging en het is moeilijk om een normaal leven te leiden, contacten te onder houden, naar

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 015 Kindermishandeling Nr. 82 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

ondersteuning in het onderwijs

ondersteuning in het onderwijs ondersteuning in het onderwijs School is een centraal onderdeel van het leven van kinderen en jongeren. Ervaringen op school zijn vormend en het wel of niet afmaken van school is bepalend voor hun toekomst.

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Aanpak: Interventieteam Gezinnen. Beschrijving

Aanpak: Interventieteam Gezinnen. Beschrijving Aanpak: Interventieteam Gezinnen De gemeente heeft de vragenlijst betreffende deze aanpak ingevuld en relevante documentatie toegestuurd. Een beperktere vragenlijst over deze aanpak is ingevuld door: Fier

Nadere informatie

Visie op de Jeugd GGZ in de regio Groot Amsterdam 2015 2016

Visie op de Jeugd GGZ in de regio Groot Amsterdam 2015 2016 Visie op de Jeugd GGZ in de regio Groot Amsterdam 2015 2016 Versie 1, april 2015 SIGRA Netwerk Jeugd GGZ INHOUDSOPGAVE 1. Doelstelling 2. Psychische aandoeningen bij de jeugd in cijfers 3. Jeugd GGZ binnen

Nadere informatie

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Opleiden voor Public Health Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Public Health = alles wat we doen om de volksgezondheid te verbeteren Cellen > individuen -> maatschappij Preventie Effectiviteit

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Bijlage Programma van Eisen

Bijlage Programma van Eisen Bijlage Programma van Eisen Functie: Vaak is er sprake van problematiek thuis of op school met betrekking tot het gedrag van de jongere waarvan de oorzaak en dus de oplossing nog onvoldoende duidelijk

Nadere informatie

Neurowetenschapper en psychiater Bruce Perry:

Neurowetenschapper en psychiater Bruce Perry: Neurowetenschapper en psychiater Bruce Perry: Er is altijd hoop op herstel Auteur: Mirjam Blaak De relatie die je als professional met het kind aangaat, kan op zichzelf al helend zijn, stelt de Amerikaanse

Nadere informatie

Perceelbeschrijving 1 Gespecialiseerde ambulante hulp

Perceelbeschrijving 1 Gespecialiseerde ambulante hulp Perceelbeschrijving 1 Gespecialiseerde ambulante hulp Samenwerkende gemeenten Friesland Achtkarspelen Ameland het Bildt Dantumadiel Dongeradeel Ferwerderadiel Franekeradeel De Friese Meren Harlingen Heerenveen

Nadere informatie

KIND & jeugd Zuidoost Brabant

KIND & jeugd Zuidoost Brabant KIND & jeugd abant r B t s o o Zuid nleiding Kind&Jeugd Oost Brabant in transformatie Op 1 januari 2015 is de nieuwe Jeugdwet ingegaan. Vanaf die datum valt de zorg en ondersteuning voor kinderen en jongeren

Nadere informatie

Kwaliteit. 1 Inleiding. 2 De wettelijke voorwaarden. 2.1 Jeugdwet

Kwaliteit. 1 Inleiding. 2 De wettelijke voorwaarden. 2.1 Jeugdwet Kwaliteit 1 Inleiding Wat is kwaliteit van zorg en wat willen we als gemeenten samen met onze zorgaanbieders ten aanzien van kwaliteit afspreken? Om deze vraag te beantwoorden vinden twee bijeenkomsten

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

Werkgroep 4-12 jarigen

Werkgroep 4-12 jarigen Aan: Team Regionale Inkoop 2017 Specialistische Zorg voor Amsterdam Amstelland en Zaanstreek Waterland. Van: Hanneke Vrielink (directeur Cordaan Jeugd) namens de werkgroep 4-12jaar Datum: 16 november 2015

Nadere informatie

Overzicht. Decentralisaties. Per 1 januari 2015 gaan cliënten van de AWBZ naar de Wmo. Inleiding

Overzicht. Decentralisaties. Per 1 januari 2015 gaan cliënten van de AWBZ naar de Wmo. Inleiding Interdisciplinaire samenwerking in wijkteam: de T-shaped professional Inleiding Overzicht Congres Sociaal werk, het hart van het sociale domein De positie van sociale professionals en de drie decentralisaties

Nadere informatie

[2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen. "Kids Skills" Gerrit van de Vegte www.centrumoplossingsgerichtwerken.nl gerritvandevegte@home.

[2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen. Kids Skills Gerrit van de Vegte www.centrumoplossingsgerichtwerken.nl gerritvandevegte@home. [2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen "Kids Skills" Gerrit van de Vegte gerritvandevegte@home.nl WAT IS KIDS SKILLS? Kids Skills is een speelse,praktische en oplossingsgerichte benadering om kinderen

Nadere informatie

Betreft: Veranderingen in de jeugdhulp en het overgangsrecht - informatie voor ouders en verzorgers van kinderen in jeugdhulp

Betreft: Veranderingen in de jeugdhulp en het overgangsrecht - informatie voor ouders en verzorgers van kinderen in jeugdhulp 10 november 2014 Betreft: Veranderingen in de jeugdhulp en het overgangsrecht - informatie voor ouders en verzorgers van kinderen in jeugdhulp Geachte heer, mevrouw, Op 1 januari 2015 gaat de nieuwe Jeugdwet

Nadere informatie

WELKOM Informatiebijeenkomst wetsvoorstel jeugd

WELKOM Informatiebijeenkomst wetsvoorstel jeugd WELKOM Informatiebijeenkomst wetsvoorstel jeugd Transitiebureau Jeugd September 2013 Stand van zaken jeugdwet en landelijke ontwikkelingen 2 Voorlichtingsbijeenkomst nieuwe jeugdwet Het gebeurt per 1 januari

Nadere informatie

3. Hoeveel klinische locaties heeft uw organisatie? 4. Ligging van de hoofdlocatie: a) Adres: b) Type ligging: Platteland / Dorp / Kleine stad / Stad

3. Hoeveel klinische locaties heeft uw organisatie? 4. Ligging van de hoofdlocatie: a) Adres: b) Type ligging: Platteland / Dorp / Kleine stad / Stad Vragenlijst mate van bereidheid van de organisatie van een organisatie Deze vragenlijst is een bewerking van de General Organisational Index (ontwikkeld door Dartmouth Psychiatric Research Centre 1 ) die

Nadere informatie

Ondersteuning en hulp. in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015

Ondersteuning en hulp. in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015 Ondersteuning en hulp in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015 Voorwoord Dichtbij, bereikbaar en aanspreekbaar Het klinkt zo vanzelfsprekend en simpel: biedt mensen ondersteuning en hulp dichtbij, in

Nadere informatie

Literatuur 145. Het Nederlands Jeugdinstituut: kennis over jeugd en opvoeding 173

Literatuur 145. Het Nederlands Jeugdinstituut: kennis over jeugd en opvoeding 173 Inhoud Inleiding 7 Deel 1: Theorie 1. Kindermishandeling in het kort 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Aard en omvang 13 1.3 Het ontstaan van mishandeling en verwaarlozing 18 1.4 Gevolgen van kindermishandeling

Nadere informatie

Succesvol herstel en duurzame inzetbaarheid

Succesvol herstel en duurzame inzetbaarheid Ketenpartners Succesvol herstel en duurzame inzetbaarheid Behandelcentrum voor bewegen en functioneren Samen resultaten boeken met eigen verantwoordelijkheid Effectieve behandelprogramma bij langdurige

Nadere informatie

Postmaster opleiding diagnostiek in de jeugdzorg en jeugdhulpverlening

Postmaster opleiding diagnostiek in de jeugdzorg en jeugdhulpverlening me nse nkennis Postmaster opleiding diagnostiek in de jeugdzorg en jeugdhulpverlening Door te werken met de laatste wetenschappelijke inzichten, vergroot je de kans dat je adviezen juist blijken. Postmaster

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen.

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen. tekst raadsvoorstel Inleiding Vanaf januari 2015 (met de invoering van de nieuwe jeugdwet) worden de gemeenten verantwoordelijk voor alle ondersteuning, hulp en zorg aan kinderen, jongeren en opvoeders.

Nadere informatie

Waarom doen sommige personen wel aan sport en anderen niet? In hoeverre speelt

Waarom doen sommige personen wel aan sport en anderen niet? In hoeverre speelt Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Waarom doen sommige personen wel aan sport en anderen niet? In hoeverre speelt genetische aanleg voor sportgedrag een rol? Hoe hangt sportgedrag samen met geestelijke

Nadere informatie

Interdisciplinaire samenwerking in de wijk: de T-shaped professional

Interdisciplinaire samenwerking in de wijk: de T-shaped professional Interdisciplinaire samenwerking in de wijk: de T-shaped professional Groningen, 11 november 2013 Lies Korevaar, lector Rehabilitatie e.l.korevaar@pl.hanze.nl Overzicht Inleiding Interdisciplinaire samenwerking

Nadere informatie

Ontwikkelingen. Cliënten van de AWBZ naar de Wmo. Mensen met beperkingen participeren in de wijk (en daar buiten)

Ontwikkelingen. Cliënten van de AWBZ naar de Wmo. Mensen met beperkingen participeren in de wijk (en daar buiten) Interdisciplinaire samenwerking: de T-shaped professional in relatie tot de participatie van burgers met ernstige en langdurige beperkingen Welzijn nieuwe stijl vraagt om onderwijs nieuwe stijl Ontwikkelingen

Nadere informatie

Business case. Integraal FACT-team Zuidoost Emmen. Samenwerkingsproject van Accare, Ambiq, Promens Care en VNN. November 13

Business case. Integraal FACT-team Zuidoost Emmen. Samenwerkingsproject van Accare, Ambiq, Promens Care en VNN. November 13 Business case Integraal FACT-team Zuidoost Emmen. Samenwerkingsproject van Accare, Ambiq, Promens Care en VNN. November 13 1. Inleiding/aanleiding In het voorjaar van 2013 heeft Ambiq het voorstel gedaan

Nadere informatie

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Voorwoord. De planperiode van 2011-2014 ligt bijna achter ons en geeft ons reden tot nadenken over de doelen voor de komende vier jaar. Als we terugdenken

Nadere informatie

Inleiding 11. 1 Sociale psychiatrie 19 Ivonne van der Padt. 2 Elementen van een sociaal- psychiatrische methodiek 45 Ben Venneman

Inleiding 11. 1 Sociale psychiatrie 19 Ivonne van der Padt. 2 Elementen van een sociaal- psychiatrische methodiek 45 Ben Venneman Inhoud Inleiding 11 1 Sociale psychiatrie 19 Ivonne van der Padt 1.1 Inleiding 19 1.2 Stand houden ondanks golfbewegingen 19 1.3 Uitgangspunten van de sociale psychiatrie 24 1.4 Sociale psychiatrie in

Nadere informatie

amersfoort Hoe bereik ik CJG Amersfoort?

amersfoort Hoe bereik ik CJG Amersfoort? amersfoort Folder voor ouders van 0-8 jarigen Bezoekadres Heiligenbergerweg 36, 3816 AK Amersfoort T 033 47 94 000, E info@cjgamersfoort.nl I www.cjgamersfoort.nl carta U kunt binnenlopen bij CJG Amersfoort.

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

Stadskanaal: Samen met de burger Integraal beleidskader Sociaal Domein

Stadskanaal: Samen met de burger Integraal beleidskader Sociaal Domein Stadskanaal: Samen met de burger Integraal beleidskader Sociaal Domein Versie: 31 maart 2014 1. Inleiding: Wij kunnen ons in Nederland gelukkig prijzen met een van de sterkste sociale stelsels ter wereld.

Nadere informatie

Zorg op maat voor het jonge kind en zijn ouders

Zorg op maat voor het jonge kind en zijn ouders Zorg op maat voor het jonge kind en zijn ouders Wie zijn wij? Iedere ouder maakt zich wel eens zorgen om zijn kind. Eet mijn kind goed? Speelt hij genoeg met andere kinderen? Zijn die woedeaanvallen normaal?

Nadere informatie

Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ. Vrijdag 13 juni 2014

Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ. Vrijdag 13 juni 2014 Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ Vrijdag 13 juni 2014 Wie zijn we? Ons Tweede thuis is een organisatie ten dienste van ongeveer 2000 mensen met een verstandelijke, meervoudige of lichamelijke

Nadere informatie

Visie op TripiO 2014-2017

Visie op TripiO 2014-2017 Visie op TripiO 2014-2017 Met de transitie worden verantwoordelijkheden en bevoegdheden van de geïndiceerde jeugdzorg naar de gemeentes overgeheveld. Naast de taken die gemeenten al hebben op het terrein

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS Dat vind ik een van de mooiste dingen aan de seksuologie: dat de geestelijke en de somatische gezondheidszorg erin samen komen. evaluatie deelnemer mensenkennis Opleiding consulent seksuele gezondheid

Nadere informatie

AWBZ zorg bij Bureau Jeugdzorg (BJz)

AWBZ zorg bij Bureau Jeugdzorg (BJz) AWBZ zorg bij Bureau Jeugdzorg (BJz) Waar gaan we het over hebben? Wie ben ik en waarom deze presentatie? Algemeen: beleidsregels en doelgroep Welke zorg valt voor onze doelgroep onder de AWBZ? Hoe wordt

Nadere informatie

Zorg. Omdat een andere blik je leven verrijkt

Zorg. Omdat een andere blik je leven verrijkt Zorg vanuit bekeken Omdat een andere blik je leven verrijkt Je kind heeft autisme Je kind blijkt autisme te hebben. Waarschijnlijk had je al langere tijd een vermoeden. Ouders weten vaak al vroeg dat hun

Nadere informatie

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares Zorgprogramma Amares Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie Deze folder is bedoeld voor kinderen en jongeren die behandeling krijgen bij Amares. De folder is ook bedoeld voor ouder(s)/verzorger(s) die binnenkort

Nadere informatie

Wat doet Thuisbegeleiding? Informatie over Thuisbegeleiding

Wat doet Thuisbegeleiding? Informatie over Thuisbegeleiding Wat doet Thuisbegeleiding? Informatie over Thuisbegeleiding Informatie over Thuisbegeleiding Thuisbegeleiding biedt hulp aan multiproblemgezinnen en risicogezinnen, en aan volwassenen met psychiatrische

Nadere informatie

Maatschappelijke Advies Raad Gemeente Brummen. Brummen, 26 januari 2014. Betreft: Verordening Jeugzorg. Geacht College van B&W van de gemeente Brummen

Maatschappelijke Advies Raad Gemeente Brummen. Brummen, 26 januari 2014. Betreft: Verordening Jeugzorg. Geacht College van B&W van de gemeente Brummen Maatschappelijke Advies Raad Gemeente Brummen Brummen, 26 januari 2014 Betreft: Verordening Jeugzorg Geacht College van B&W van de gemeente Brummen De MAR heeft veel waardering voor de inhoud van de kadernotitie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 20 december 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 20 december 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

Workshop 10: Het gezin in GGZ en Verslavingszorg

Workshop 10: Het gezin in GGZ en Verslavingszorg Workshop 10: Het gezin in GGZ en Verslavingszorg Door: - Rianne van der Zanden (Trimbos-instituut) - Froukje Kamstra en Pieter Brunner (De Gelderse Roos) - Peter de Vet (Regionaal Centrum Kinder en Jeugd

Nadere informatie

Voorbereiden door krachten te bundelen... 2. Visie op nieuwe taken... 2. Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2

Voorbereiden door krachten te bundelen... 2. Visie op nieuwe taken... 2. Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2 Nieuwsbrief sociaal domein, #1 Vernieuwing welzijn, (jeugd)zorg en werk Inhoud Voorbereiden door krachten te bundelen... 2 Visie op nieuwe taken... 2 Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2

Nadere informatie

Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige

Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige L I L I A N F I G E E S E N I O R V E R P L E E G K U N D I G E P O L I D E R M A T O L O G I E U M C / W K Z U T R E C H T Kwaliteit van leven Definitie

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij 2 Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Jeugdzorg naar gemeente: agenda voor inhoudelijke vernieuwing

Jeugdzorg naar gemeente: agenda voor inhoudelijke vernieuwing Jeugdzorg naar gemeente: agenda voor inhoudelijke vernieuwing Tom van Yperen Nederlands Jeugdinstituut 18 januari 2012 te Den Bosch t.vanyperen@nji.nl / s.vanhaaren@nji.nl Waarom de stelselwijziging? 1.

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Een gezond leven in een gezond ROC. ZAT structuur MBO Rotterdam

Een gezond leven in een gezond ROC. ZAT structuur MBO Rotterdam Een gezond leven in een gezond ROC ZAT structuur MBO Rotterdam Programma Kort Kennismaken Inleiding: De ZAT structuur MBO Rotterdam Casus: een Mini ZAT Plus Inzet zorg in de ROC s Afronding Kennismakingsvraag

Nadere informatie

1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V

1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V 1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V 1.1 V&V 2020 heeft op basis van: de rondetafelgesprekken met vele honderden beroepsbeoefenaren; de achtergrondstudies met een review van wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Centra voor Jeugd en Gezin in Nederland

Centra voor Jeugd en Gezin in Nederland Centra voor Jeugd en Gezin in Nederland Caroline Vink Nederlands Jeugdinstituut 28-02-2012 Inleiding: De ontwikkeling van de CJGs in Nederland Stelselwijziging De positie van het CJG in het nieuwe stelsel

Nadere informatie

Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn

Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn Jongeren met complexe problemen krijgen bij voorkeur ondersteuning thuis en in de wijk. Zo kort en effectief mogelijk. Soms is tijdelijk verblijf in een behandelcentrum

Nadere informatie

Ik bouw aan mijn toekomst. Stap voor stap. Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn

Ik bouw aan mijn toekomst. Stap voor stap. Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn Ik bouw aan mijn toekomst. Stap voor stap. Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn De zorgbehoefte van jongeren en hun gezin staat centraal. Pluryn onderschrijft deze stelling uit het huidige zorgstelsel.

Nadere informatie

Welkom. Pedagogische verwaarlozing anno 2013. Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl

Welkom. Pedagogische verwaarlozing anno 2013. Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl Welkom Pedagogische verwaarlozing anno 2013 Bron: Haren de Krant d.d. 22 april 2010 1 2 Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl Vraagstelling n.a.v. twitterbericht d.d. 12-06-2013 van Chris Klomp

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 25 424 Geestelijke gezondheidszorg Nr. 258 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Er zijn als het moet. Visie van de William Schrikker Groep op gespecialiseerde jeugdzorg aan kinderen (van ouders) met een beperking

Er zijn als het moet. Visie van de William Schrikker Groep op gespecialiseerde jeugdzorg aan kinderen (van ouders) met een beperking Er zijn als het moet Visie van de William Schrikker Groep op gespecialiseerde jeugdzorg aan kinderen (van ouders) met een beperking Onze cliënten Jeugdzorg is er in soorten en maten. De William Schrikker

Nadere informatie

Als opvoeden een probleem is

Als opvoeden een probleem is Als opvoeden een probleem is Inhoud 3 > Als opvoeden een probleem is 3 > De Raad voor de Kinderbescherming 4 > Maakt u zich zorgen over een kind? 5 > Opvoedingsproblemen 6 > De rol van de Raad 10 > Maatregelen

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Sport- en beweegvragen van kwetsbare doelgroepen/ mensen met een beperking in het sociale wijkteam en de rol van MEE

Sport- en beweegvragen van kwetsbare doelgroepen/ mensen met een beperking in het sociale wijkteam en de rol van MEE Sport- en beweegvragen van kwetsbare doelgroepen/ mensen met een beperking in het sociale wijkteam en de rol van MEE Dordrecht 17 maart 2016 Nynke Tilstra, Sportconsulent Introductie MEE Uitleg Wijkteams

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

even VoorSTELLEN Met Cardea kun je verder!

even VoorSTELLEN Met Cardea kun je verder! even VoorSTELLEN Met Cardea kun je verder! Als we over cliënten praten, bedoelen we kinderen, jongeren en hun ouders. Als we over ouders praten, bedoelen we ook eenoudergezinnen, verzorgers, voogden en/of

Nadere informatie

De kinder- en jeugdpsycholoog in het ziekenhuis

De kinder- en jeugdpsycholoog in het ziekenhuis PSYCHOLOGIE De kinder- en jeugdpsycholoog in het ziekenhuis Uw kind is door een medisch specialist van het Laurentius Ziekenhuis verwezen naar de afdeling Medische Psychologie. Deze folder geeft informatie

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

De krachtgerichte methodiek

De krachtgerichte methodiek Het Centrum Voor Dienstverlening is u graag van dienst met: De krachtgerichte methodiek Informatie voor samenwerkingspartners van het CVD Waar kunnen we u mee van dienst zijn? Centrum Voor Dienstverlening

Nadere informatie

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION Leven met epilepsie: Zelfmanagement Loes Leenen, MANP PhD trainee zelfmanagement Inleiding Achtergrond Zelfmanagement Zelfmanagement & Kwaliteit van leven

Nadere informatie