hands on evolutie docenteninformatie voor de onderbouw van het Midshipmens berth Gangway Whaleboat Poop cabin Captains Store-room Gun room Water

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "hands on evolutie docenteninformatie voor de onderbouw van het Midshipmens berth Gangway Whaleboat Poop cabin Captains Store-room Gun room Water"

Transcriptie

1 1 Gangway hands on evolutie yab kcis Midshipmens berth Whaleboat pihsdima lway selbat ssem snem Gun room eloh laoc 1 voor de onderbouw van het 1 onderwijs voortgezet Spirit Room Bread Room 1 Poop cabin Captains Store-room Water Captains Cabin docenteninformatie

2 Voorwoord Voorwoord 009 is uitgeroepen tot het Darwinjaar. Het is dan 00 jaar geleden dat Charles Darwin werd geboren en 150 jaar geleden dat zijn boek The Origin of Species werd gepubliceerd. In dat boek zette hij uiteen hoe de nu op aarde levende soorten planten en dieren uit gemeenschappelijke voorouders zijn ontstaan. Zijn evolutietheorie, de theorie van natuurlijke selectie, wordt binnen de biologie gezien als de belangrijkste theorie. De soortenrijkdom en de kenmerken die soorten hebben, kunnen wetenschappelijk alleen vanuit die theorie worden begrepen. Het is dan ook een goed initiatief van een aantal Nederlandse musea en science centra om aandacht te besteden aan het Darwinjaar. Omdat deze musea en centra zich sterk op leerlingen in het voortgezet onderwijs richten, lag het voor de hand om lesmateriaal te ontwikkelen dat gebruikt zou kunnen worden als introductie op de activiteiten die de musea en centra ter gelegenheid van het Darwinjaar aan scholen aanbieden. In alle huidige methoden voor de bovenbouw havo/vwo wordt aandacht besteed aan evolutie, maar voor de onderbouw was eigenlijk nog geen lesmateriaal beschikbaar. Daarom is gekozen voor ontwikkeling van een lessenreeks met een beperkte omvang voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Daarbij doet zich natuurlijk het probleem voor dat leerlingen in de onderbouw nog niet over kennis van genetica beschikken. Zonder enige elementaire kennis van erfelijkheid kan niet worden uitgewerkt waar de genetische diversiteit vandaan komt en waar natuurlijke selectie op aangrijpt. Darwin verkeerde op dit punt echter in dezelfde omstandigheid als de onderbouwleerlingen van nu. Ondanks dat hij niet kon verklaren waar de verschillen binnen een populatie vandaan kwamen betoogde hij feilloos hoe reproductieverschillen binnen een populatie tot selectie van eigenschappen kunnen leiden en tot ontstaan van nieuwe soorten. Het lesmateriaal Hands on: evolutie dat u hierbij aantreft biedt onderbouwleerlingen de mogelijkheid om kennis te nemen van Darwin en van de manier waarop door natuurlijke selectie nieuwe soorten kunnen ontstaan. De schrijver van het lesmateriaal, Krijn Kieviet, heeft het materiaal in een aantal klassen uitgetest en mede op grond daarvan bijgesteld. We weten daardoor dat het goed uitvoerbaar is. Om die reden wil ik het dan ook graag aanbevelen aan alle docenten die biologie geven in de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Prof.dr. Kerst Boersma (hoogleraar Didactiek van de Biologie, Universiteit Utrecht) 1

3 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Voor de docent Antwoorden 6 Darwinjaar009 8 colofon 8

4 Voor de docent Voor de docent Introductie In vier lessen maken de leerlingen kennis met Darwin en de evolutietheorie. In dit boekje vind u vooral het leerlingenmateriaal dat u kunt kopieren. Bij de vormgeving is er rekening mee gehouden dat veel scholen dat in zwart/wit zullen doen. De kwaliteit is mooier wanneer u het print vanaf het pdf-bestand op de website Het onderwerp leent zich voor onderwijsleergesprekken, die laten zich niet makkelijk in een leerlingenboekje opnemen. We geven hieronder wel enige suggesties in die richting. We gaan er van uit dat elke docent het leerlingenmateriaal in zijn eigen stijl van lesgeven inpast. Op de laatste pagina staat een lijst van musea en science centra die ter voorbereiding van het darwinjaar betrokken zijn ge weest bij de samenstelling van dit boekje en die een evolutieten toonstelling hebben. We hopen dat dit lesmateriaal ook na 009 gebruikt zal worden. Ook dan zal het mogelijk zijn musea/science centers te bezoeken die aandacht aan evolutie besteden. Hieronder vind u een paar lessuggesties en een aantal interessante links. Interessante achtergrondinformatie voor de docent is te vinden op de websites: Hier is over tal van onderwerpen meer Nederlandstalige informatie te vinden. The complete works of Charles Darwin online Understanding evolution, uitgebreide site met informatie en lessen over evolutie. met materiaal voor docenten en leerlingen. Ook animaties. Van de Amerikaanse publieke omroep behorend bij een televisieserie met mooi materiaal.

5 Voor de docent Les 1 Tijdens deze les maken leerlingen kennis met Darwin als natuuronderzoeker. De les bestaat uit een introducerende tekst en vragen die ingaan op de omstandigheden aan boord van de Beagle en hoe Darwin met zijn vondsten omging. Ter afsluiting en introductie op les wordt vast ingegaan op fossielen. Snelle leerlingen gaan dieper in op de reis van de Beagle. Hoewel deze les nog niet over evolutie gaat kan de docent er voor kiezen in een onderwijsleergesprek bij de leerlingen te peilen wat hun ideeen over evolutie zijn, bv aan de hand van de volgende vragen: - Wat versta je onder evolutie? - Waarom is het belangrijk wat van evolutie te weten? - Wat heeft Darwin met evolutie te maken? Ook leent deze les zich om te praten over waarnemingen, zoals Darwin tijdens zijn reis deed en interpretaties van waarnemingen. Extra informatie Leerdoelen Leerlingen leren wie Darwin was. Leerlingen leren wat een natuuronderzoeker is en doet. Leerlingen leren het verschil tussen een privé-verzameling en een wetenschappelijke collectie. In de verdieping krijgen leerlingen een beeld van de reis van de Beagle. Les Les 1 besteedt al even aandacht aan fossielen. De les zou kunnen starten met een onderwijsleergesprek over fossielen en de omstandigheden waaronder fossielen gevormd worden. Leerlingen kijken daarna zelf naar (papieren) fossielen. Kennis die ze hebben opgedaan over de bouw van het skelet komt hierbij van pas. Op de site staat een determinatietabel voor botten en voor kiezen. In een eindgesprek kan de docent ingaan op het bouwplan van een skelet en over overeenkomsten hierin bij verwante soorten. De docent kan hier introduceren dat soorten die veel overeenkomst vertonen een gemeenschappelijke voorouder gehad zullen hebben. Ook hier kan het gaan over waarneming en interpretatie. De verdiepende vragen zijn bedoeld om leerlingen te laten nadenken over wat we kunnen reconstrueren over uitgestorven dieren. Extra informatie Leerdoelen Leerlingen leren wat een fossiel is. Leerlingen leren waarnemen aan een fossiel. Leerlingen ontdekken dat een fossiel skelet ook informatie geeft over de leefwijze van een dier. In de verdieping denken leerlingen na over verschillende methoden om meer over uitgestorven dieren te weten te komen. Les In deze les is het thema natuurlijke selectie. Leerlingen simuleren natuurlijke selectie van snavel grootte met behulp van pincetten/tangetjes en zaden. Dit voorbeeld is gebaseerd op recent onderzoek door Peter en Rosemary Grant die jarenlang een van de Darwinvinken op het eiland Daphne gevolgd hebben. Ze vonden een flinke variatie in snavelgrootte. Door ouders en hun jongen te ringen konden ze nagaan dat deze variatie ook erfelijk was. Na een extreem droge periode bleek slechts een op de zeven vinken nog in leven. Voor de vinken heerste er voedselschaarste: er waren alleen nog grote, harde zaden om te eten. Het waren vooral de vinken met de grote snavels die overleefden. In een onderwijsleergesprek kan aan de orde komen wat er op den duur zou gebeuren met een bepaalde soort als een extreme situatie (als droogte) lang aanhoudt.

6 Voor de docent In het tweede deel berekenen leerlingen de potentiele aantallen nakomelingen van een vinkenfamilie. Leerlingen kunnen vast nog wel veel extremere voorbeelden van aantallen nakomelingen bedenken. Het kan aanleiding zijn voor een klassengesprek over de vraag waarom dieren zo veel nakomelingen krijgen. En of elk individu een gelijke kans heeft om jong dood te gaan. Voor natuurlijke selectie is het van belang dat een individu zich voortplant. In de verdieping ligt de nadruk op het verschil tussen waarneming en conclusie. Benodigdheden Mosterdzaadjes of andere kleine zaadjes Kikkererwten of grote zaden 1 pincet per tweetal* 1 punttangetje per tweetal* Een (petri)schaaltje per tweetal * voor de simulatie kunnen ook pincetten van verschillende grootte of een pincet en een knijper gebruikt worden. Extra informatie Leerdoelen Leerlingen leren dat er variatie binnen een soort is en dat veel van die variatie erfelijk is. Leerlingen leren dat er een strijd is om het bestaan. Leerlingen leren dat beter aangepaste soorten meer nakomelingen krijgen. Leerlingen kunnen het proces van natuurlijke selectie beschrijven. In de verdieping gaan leerlingen dieper in op de denkstappen van Darwin. Les Les gaat over de evolutie van vogels en veren. In les ging het over veranderingen op de korte termijn. Hier is de stap gemaakt naar evolutie als gevolg van natuurlijke selectie op lange termijn. De bedoeling is om leerlingen te laten zien dat zoiets als een veer niet ineens is ontstaan, maar dat er fasen tussenzitten. De les laat leerlingen ook zien dat veren waarschijnlijk eerst vooral een isolerende functie hebben gehad en dat pas later de ingewikkelde slagpennen zijn ontstaan. Aan deze les kan een practicumopdracht worden gekoppeld waarin leerlingen de bouw van veren eens goed bekijken. U kunt deze les ook gebruiken om de leerlingen te laten zien dat veel onderzoekers aan evolutie werken en dat er voortdurend nieuwe inzichten zijn. Deze korte lessenserie kan afgesloten worden met een klassengesprek over natuurlijke selectie en afstamming van soorten. Benodigdheden De les wordt voor leerlingen interessanter als ze echte veren (dons/slagpen) met een loep kunnen bekijken Extra informatie Aardig als ander voorbeeld van nieuwe inzichten: Evolutie van walvissen Leerdoelen Leerlingen kunnen aangeven waarom we denken dat vogels van dinosaurussen afstammen. Leerlingen leren wat een overgangsvorm is. Leerlingen kunnen de evolutie van veren beschrijven. In de verdieping gaan leerlingen dieper in op de functie van veren en hoe dit relatie staat tot natuurlijke selectie. 5

7 Antwoorden Antwoorden Les 1 Wat is een natuuronderzoeker? 1a. Poop cabin. Deze ligt linksboven, boven de hut van de kapitein. 1b. De kaartentafel. 1c. De mast. 1d. Darwin sliep in een hangmat boven de kaartentafel. 1e. De ruimte voor Darwin was heel beperkt. Op het lichtgrijze deel kon hij wat kwijt en in de kabinetten (groen). 1f. Leerlingen denken na over de omstandigheden waarin Darwin op het schip zat. a. Leerlingen letten waarschijnlijk op of iets mooi is. b. Darwin wil zo veel mogelijk verschillende soorten verzamelen. Daarnaast legt hij vast waar en onder welke omstandigheden hij de soort vindt. Hij maakt aantekeningen en legt verbanden. Hij probeert zijn vondsten op naam te brengen. c. Bij een wetenschappelijke verzameling als van Darwin is belangrijk: gegevens over de vondst, zo veel mogelijk verschillende soorten, juiste naam erbij. a. Het kost veel minder ruimte en het kost minder tijd door het dier zo te bewaren. In het depot van een museum worden de meeste vogels op deze manier bewaard. Je noemt dat een balg. b. De veren, de huid, de snavel en de poten zijn nog van het oorspronkelijke dier. De overige onderdelen zijn verwijderd. Het skelet hoeft niet per se verwijderd te worden, maar dit werd meestal wel gedaan. Het skelet werd dan wel bewaard. De ingewanden en ogen bederven. Deze werden daarom verwijderd. Ogen in opgezette dieren zijn van glas. c. Dan zou het gaan rotten. d. De vindplaats, de datum waarop het is gevonden, de vinder, de naam van de soort, het geslacht. e. Natuuronderzoekers verzamelden zo veel mogelijk verschillende soorten planten, dieren (en/of fossielen). Ze hielden bij waar ze welke soorten hadden gevonden. Ze zorgden zelf voor het prepareren (opzetten van dieren, drogen van planten) en voor het verzenden naar huis. Natuuronderzoekers werden vaak niet betaald (het was soms een bijbaan voor de scheepsarts) a. Fossielen zijn versteende resten of afdrukken van (uit)gestorven dieren en planten. b. De tanden van een haai Het skelet van een mammoet De schelp van een schelpdier Het pantser van een insect Het gebeurt niet vaak dat een gestorven dier uiteindelijk fossiel wordt. Harde delen die niet snel vergaan hebben een grotere kans om fossiel te worden. Van de genoemde onderdelen hebben de ingewanden en de octopusarmen dus de kleinste kans om fossiel te worden. Toch worden er af en toe fossielen gevonden waarin afdrukken van de weke delen zijn bewaard. 5a. Op oktober 186 komt de Beagle weer aan in Falmouth te Engeland. De reis heeft dan jaar, 9 maanden en 5 dagen in beslag genomen. 5b. Leerlingen zien bij deze opdracht de verscheidenheid van de gebieden waar Darwin langs kwam. 5c. De westkust van Chili. 5d. Deze kust bestaat uit veel kleine eilandjes, dat kost veel tijd om goed in kaart te brengen. Les Wat vertellen fossielen 1a. Rond 1b. Recht 1c. Komgewricht 1d. Scharniergewricht 1e. Bovenbeen en onderarm 1f. De twee mogelijkheden zijn dijbeen en opperarmbeen. 1g. De kogel van het komgewricht aan de bovenkant staat niet in hetzelfde vlak als het scharniergewricht aan de onderkant. Daardoor kunnen we concluderen dat het een dijbeen is. a. Koe b. De koe mist het kuitbeen. c. Kuitbeen Hond Olifant Loopt het dier op de punten van zijn tenen, op zijn tenen of op platte voeten? d. Olifant. e. Ze hebben de meeste overeenkomsten. f. Ongeveer 10 cm. g. Ongeveer meter hoog. Beer Heeft het lange botjes in zijn voeten zitten? Klauwen Fossiel X Tenen Koe Punt van de tenen X IJsbeer X Platte voet X Olifant X Tenen Hond X Tenen X X a. Mammoeten hadden kiezen met een groot kauwvlak en grove ribbels om plantmateriaal te vermalen. Grottenleeuwen hadden knipkiezen en grote hoektanden. b. Uit voetsporen kun je de pasgrootte te weten komen, daarmee krijg je ook aanwijzingen over de grootte van het dier, of het op of poten liep. e. De Doggersbank is een heuvel onder water. De botten kunnen daar op twee manieren terecht zijn gekomen. De Doggersbank was vroeger land, dus de dieren kunnen daar zijn gestorven. Daarnaast kunnen er door zeestromen botten worden afgezet. a. Bijvoorbeeld door het skelet te vergelijken met nog levende verwanten. Of door goed naar de fossiele botten te kijken: licht of zwaar gebouwd. Geeft aanwijzingen voor postuur van het dier. b. Ook weer vergelijken. Of door een model te bouwen en daarmee bewegingen na te maken. c. Door naar hun gebit te kijken en naar fossielen die in de directe omgeving zijn gevonden. d De kleur, het geluid, gedrag. 6

8 Antwoorden Les Wat is natuurlijke selectie? 1a. Grote snavels. 1b. De vogel met de kleine snavel eet waarschijnlijk de meeste kleine zaden. De vogel met de grote bek eet waarschijnlijk de meeste grote zaden. Die snavels lijken het best geschikt voor die functie. 1c. De vogel die de kleine zaadjes eet zal het moeilijker hebben als het een droog jaar is. Dat is waarschijnlijk de vogel met de kleine snavel. Als het een nat jaar is, zullen de rollen omdraaien. Er zijn dan weinig grote zaden. De vogels met de grote snavel hebben weinig te eten.. Leerlingen komen er tijdens het practicum zelf achter dat de ene snavel een voordeel heeft ten opzichte van de andere snavel. Als het een tijd droog is, zal de samenstelling van de populatie veranderen. De vogels met een snavel die het best geschikt is om de grote zaden te pakken, zullen meer nakomelingen hebben gekregen. h Bij afwisselend droge en natte jaren hebben afwisselend kleine en grote snavels een voordeel: er zullen kleine en grote vogels blijven. i Als het lang achter elkaar droog is, verwacht je dat alleen de vogels met grote snavels overblijven. Als het lang achter elkaar droog is verwacht je dat de vogels met de kleine snavels overblijven. a. Jaar twee: zes volwassen vogels en twaalf jongen. Jaar drie: 18 volwassen vogels en 6 jongen. Jaar vier: 5 volwassen vogels en 108 jongen. b. Er gaan vinken dood. c. Er zullen meer vogels met grote snavels in de populatie komen. d. Binnen de populatie vinken zijn er vinken met grote en met kleine snavels. Er is variatie. De grootte van de snavel wordt van ouders op kinderen doorgegeven: snavelgrootte is erfelijk. Er blijven meer vinken met grote snavels leven. Er treedt selectie op waardoor er meer vogels met grote snavels in de populatie komen. Als de selectie steeds in dezelfde richting is, dan verandert de samenstelling van de populatie in de loop van de tijd. Dit proces heet natuurlijke selectie. a. Een waarneming is iets wat je kunt zien. Een conclusie trek je uit waarnemingen. b. Er is te weinig voedsel voor alle individuen in een populatie. Als er geen voedsel wordt gevonden door een individu, gaat het dood. Het zal moeten strijden om te overleven. c. Als er een strijd is om het bestaan en niet iedereen dezelfde eigenschappen heeft, heeft niet iedereen dezelfde kans om te overleven. Individuen met betere eigenschappen zullen meer nakomelingen krijgen. Als eigenschappen erfelijk zijn, zullen deze nakomelingen deze eigenschappen krijgen. Een populatie zal zich daarom aanpassen aan zijn omgeving. Les Waar komen vogels vandaan? 1a. Vogels hebben veren, vleugels, een snavel en ze leggen eieren. 1b. Veren: geven vleugels de oppervlakte om te kunnen vliegen. Snavel: is lichter dan een kaak met tanden. Sterke borstspieren: om voldoende kracht te hebben bij het vliegen. Holle botten: deze zijn licht. Eieren te leggen: scheelt een hoop gewicht. Vogel hoeft embryo s niet mee te dragen. 1c. vogel dinosaurus 1 korte staart lange staart groot borstbeen klein borstbeen sterke voorpoten kleine voorpoten voorpoten naar voorpoten naar achteren gericht voren gericht a. De kop, de staart en de achterpoten. b. De voorpoten (vleugel): goed ontwikkeld en naar achteren gericht. c mening leerling d mening leerling a. Isolatie. b. Een dier met donsveren blijft warmer als het koud is. c. Uit de huid komt een (hol) buisje. Aan het eind zie je een pluimpje. d. Een slagpen is: stevig, gebogen en asymmetrisch (er is een verschil tussen beide zijden). a. Tussen stadium I en stadium II ontstaan de baarden. c. Tussen stage II en stage IIIa ontstaat de schacht. c. Tussen stage II en stage IIIb ontstaan de baardjes c. Stage IIIa+b is de combinatie van een schacht en baarden met baardjes. Tussen stage IIIa+b en stage IV krijgen de baardjes haakjes. d. De functie van (een deel van de) veren is veranderd. e. IIIa en IIIb staan naast elkaar omdat onderzoekers nog niet zeker weten hoe de evolutie precies is verlopen. f Vanaf stap IV. Door de haakjes op de baardjes kan er een stevige gesloten structuur ontstaan die nodig is om te vliegen. 5a. Veren waren een voordeel en de dinosaurussen met veren kregen daardoor meer nakomelingen dan de dinosaurussen zonder. 5b. Als het plotseling heel warm zou zijn geworden, zouden de veren een nadeel zijn en verdwijnen uit de populatie. 5c. Als het klimaat warmer wordt, wordt het hebben van veren een nadeel. Soorten met minder veren, hebben dan een voordeel, dus de eigenschap veren verdwijnt weer uit de populatie. 5d Een eigenschap die eerst een voordeel biedt, kan later alsnog een nadeel worden. 7

9 Darwinjaar009 Tijdens het Darwinjaar zijn er tal van tentoonstellingen, workshops, lezingen en congressen. Alle activiteiten worden aangekondigd op de website Daarnaast is er een inhoudelijke website met artikelen over evolutionaire onderwerpen De volgende musea en science centers zijn betrokken geweest bij het tot stand komen van dit boekje. Zij hebben allen een tentoonstelling over evolutie, vanuit heel verschillende invalshoeken. In de loop van het afgelopen jaar bleek dat er naast de tentoonstellingen van onderstaande musea/ science centers nog andere tentoonstellingen georganiseerd gaan worden. Tentoonstellingen Universiteitsmuseum Utrecht Lange Nieuwstraat 106, 51 PN Utrecht 0 februari 009 tot 1 februari 010 Tentoonstelling De evolutie draait door Naturalis Darwinweg, CR Leiden 1 februari 009 t/m januari 010 Tentoonstelling Expeditie Darwin, evolutie op eilanden Natuurmuseum Rotterdam Westzeedijk 5 (Museumpark) 1 februari t/m 5 oktober 009 Tentoonstelling: H5N1 de evolutie van een griepvirus Industrion Museumplein, Kerkrade 9 juni januari 010 Tentoonstelling Evolutie Science center NEMO Oosterdok, 1011 VX Amsterdam Vanaf voorjaar 009 Tentoonstelling Zoeken naar leven: van oersoep tot alien Natuurhistorisch Museum Maastricht De Bosquetplein 6/7, 611 KJ Maastricht 1 februari - 1 juni Tentoonstelling: Darwin, Cuvier en het Grand Animal de Maestricht Teylersmuseum Spaarne CH Haarlem 0 mei t/m 6 september 009 De Ark van Noach Museon Museon stadhouderslaan 7, 517 HV Den Haag Heel 009 Tentoonstelling: Ontdek Darwin in het Museon! MEGALAB Het brede publiek en scholen kunnen meedoen aan evolutieonderzoek naar de evolutie van de tuinslak. Meer informatie: Noordhoff Uitgevers biedt scholen die werken met Nectar of met Explora biologie/verzorging of biologie/nask korting bij een bezoek aan een evolutietentoonstelling. Voor meer informatie zie of Hands on: evolutie Lesmateriaal voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Docenten kunnen een exemplaar bestellen bij Onder vermelding van de eigen naam en naam en adres van de school. Het staat ook als pdf.bestand op colofon Dit lesmateriaal is mede mogelijk gemaakt door: Fonds Ondersteuning Science Centra VSC, vereniging van samenwerkende centra en musea in wetenschap en techniek Auteur: Begeleiding: Krijn Kieviet MSc Professor dr. K. T. Boersma Drs. I. Puijk Vormgeving en beeldmateriaal p., 5, 11, 1, 1, 19, 0: Catholijn Luteijn, Communicatie & Vormgeving, Faculteit Bètawetenschappen, Universiteit Utrecht Druk: ZuidamUithof Drukkerijen Beeldmateriaal: met dank aan Naturalis, Natuurmuseum Rotterdam, Universiteitsmuseum Utrecht, Universiteit Bonn. Bron van de afbeelding veerevolutie (p.19): Prum, R. O. and A. H. Brush (00). "The evolutionary origin and diversification of feathers." The Quarterly Review of Biology 77(): 7. 8 Dit materiaal is uitdrukkelijk bedoeld voor gebruik in het onderwijs. Wij horen graag hoe het is om er mee te werken. Reacties kunt u sturen naar

hands on evolutie voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs Midshipmens berth Gangway Whaleboat Poop cabin Captains Store-room Gun room Water

hands on evolutie voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs Midshipmens berth Gangway Whaleboat Poop cabin Captains Store-room Gun room Water Gangway 1 2 3 hands on evolutie 1 1 Midshipmens berth Whaleboat Gun room Spirit Room Bread Room Poop cabin 2 3 1 3 4 2 4 Captains Store-room Water Captains Cabin voor de onderbouw van het 2 voortgezet

Nadere informatie

hands on evolutie voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs Midshipmens berth Gangway Whaleboat Poop cabin Captains Store-room Gun room Water

hands on evolutie voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs Midshipmens berth Gangway Whaleboat Poop cabin Captains Store-room Gun room Water Gangway hands on evolutie Midshipmens berth Whaleboat Gun room Spirit Room Bread Room Poop cabin Captains Store-room Water Captains Cabin voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs Les Wat is een natuuronderzoeker?

Nadere informatie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie On the origin of species En toen kwam Darwin 1. Het ontstaan van het leven 2. Getuigen van deevolutietheorie Verklaring voor het ontstaan van leven komt voor in alle culturen. Creationisme Nemen de bijbel

Nadere informatie

Darwin en de evolutieleer

Darwin en de evolutieleer Darwin en de evolutieleer Joost Raeymaekers science4fun - 16 oktober 2009 Wie was Charles Darwin? - Een echte Engelsman uit de vorige eeuw (geboren in 1809) - Wetenschapper - Studeerde biologie, de leer

Nadere informatie

Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde.

Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde. Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde. Fig. 22-3 Verschillende aardlagen, Ontstaan in verschillende tijden Jongere

Nadere informatie

Evolutie: De ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen.

Evolutie: De ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen. Evolutie: De ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen. Evolutietheorie: Vanaf de 18 de eeuw. Het is niet te bewijzen, maar er zijn genoeg argumenten die

Nadere informatie

Evolutie - natuurlijke selectie

Evolutie - natuurlijke selectie Auteurs Laatst gewijzigd Licentie Webadres Jirin van Leeuwen ; 26 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/77573 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

1. Fossielen, dood of levend?

1. Fossielen, dood of levend? 1. Fossielen, dood of levend? Op veel plaatsen op aarde kun je fossielen vinden. Deze oeroude overblijfselen van organismen vertellen een deel van het levensverhaal van de aarde. Soms worden er planten

Nadere informatie

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?!

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Heb je je wel eens afgevraagd waarom er zo veel verschillende soorten vlinders, vogels of vissen zijn? Waarom is er niet gewoon één soort van die dieren? Er is toch

Nadere informatie

infprg03dt practicumopdracht 4

infprg03dt practicumopdracht 4 infprg03dt practicumopdracht 4 W. Oele 31 augustus 2008 1 Evolutie Het volgende citaat komt letterlijk van Wikipedia: Met evolutietheorie (soms ook wel evolutieleer genoemd) wordt de wetenschappelijke

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE LESPAKKET ORDENING HAVO / VWO EN EVOLUTIE Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK KENMERKEN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie

Nadere informatie

Docentenhandleiding Coldcase Evolutie van olifantachtigen

Docentenhandleiding Coldcase Evolutie van olifantachtigen Docentenhandleiding Coldcase Evolutie van olifantachtigen Doelgroep: 4-5 Havo, 4-6 VWO Leerstofgebied: Biologie (evolutie), Aardrijkskunde (aarde) Werkvorm: digitaal, groepswerk (max. 3 leerlingen per

Nadere informatie

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1 Slakkenevolutiespel 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 15 minuten Klassikaal Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het begrijpen waarom slakken verschillende kleuren hebben

Nadere informatie

11. o - 8 ... ... ... ... f e. d i. Apenrots Leeuwenterras Kleine-Zoogdierenhuis Uilenruïne Californische zeeleeuwen Insectarium

11. o - 8 ... ... ... ... f e. d i. Apenrots Leeuwenterras Kleine-Zoogdierenhuis Uilenruïne Californische zeeleeuwen Insectarium o - 8 11. We hadden al gezien dat sommige dieren toevallig bepaalde voordelige eigenschappen hebben. Je kunt je voorstellen dat zo n dier-met-voordeel meer nakomelingen krijgt dan andere dieren. En die

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

Museumlessen voor het onderwijs

Museumlessen voor het onderwijs Museumlessen voor het onderwijs Het Natuurhistorisch Museum Rotterdam is een laagdrempelig museum met bijzondere aandacht voor de natuurhistorie van de regio Rotterdam en de rest van de wereld. De aansprekende

Nadere informatie

Wakker Worden Kinderlezing: Komen er nog diersoorten bij? Verslag lezing zondag 22 mei 2016

Wakker Worden Kinderlezing: Komen er nog diersoorten bij? Verslag lezing zondag 22 mei 2016 Wakker Worden Kinderlezing: Komen er nog diersoorten bij? Verslag lezing zondag 22 mei 2016 Honden, eenden, paarden, vlinders, giraffen en inktvissen: op aarde lopen, vliegen en zwemmen ontelbaar veel

Nadere informatie

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE LESPAKKET ORDENING VMBO EN EVOLUTIE Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK KENMERKEN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: evolutieleer 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: evolutieleer 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: evolutieleer 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

10. 11. b - 8. een dikke vetlaag hebben. een dunne vacht hebben. een middagdutje doen. een witte vacht hebben. hele grote oren hebben

10. 11. b - 8. een dikke vetlaag hebben. een dunne vacht hebben. een middagdutje doen. een witte vacht hebben. hele grote oren hebben b - 8 10. Ga naar het verblijf van de fennek (in het Kleine-Zoogdierenhuis). Deze woestijnvos leeft in de Sahara (in Afrika) waar het in de zomer heel heet en droog is. In Noord- Amerika en Noord-Europa

Nadere informatie

Projectinformatie DIEREN VERZAMELEN. Groep 5-6 Erfgoed keuzeproject Primair Onderwijs

Projectinformatie DIEREN VERZAMELEN. Groep 5-6 Erfgoed keuzeproject Primair Onderwijs Projectinformatie DIEREN VERZAMELEN Groep 5-6 Erfgoed keuzeproject Primair Onderwijs BESTE LEERKRACHT Graag informeren wij u over het project Dieren verzamelen waaraan uw school binnenkort mee doet. In

Nadere informatie

Katholieke Universiteit Leuven, 2009! Samenstelling: Bert De Groef! Lay-out: Sylvia Grommen & Bert De Groef! Met de financiële steun van! vzw!

Katholieke Universiteit Leuven, 2009! Samenstelling: Bert De Groef! Lay-out: Sylvia Grommen & Bert De Groef! Met de financiële steun van! vzw! Katholieke Universiteit Leuven, 2009! Samenstelling: Bert De Groef! Lay-out: Sylvia Grommen & Bert De Groef! Met de financiële steun van! vzw! ➎ ➓ ➎ ➏ ➏ ➑ Benedenverdieping! ➒ ➍ ➐ ➊ ➏ ➋ ➌ Bovenverdieping!

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Werkblad schedels groep 1

Werkblad schedels groep 1 Werkblad schedels groep 1 De lengte van het dier is ongeveer 5 keer de lengte van de schedel Hoe lang is de schedel? Meet langs de zijkant Hoe breed is de oogkas? Schedel nr 1 Schedel nr 2 Schedel nr 3

Nadere informatie

2. We nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant aan de Poema? A de Cheeta B de Europese lynx C de Huiskat D de Jaguar

2. We nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant aan de Poema? A de Cheeta B de Europese lynx C de Huiskat D de Jaguar 14 C datering De techniek van werken met het verval van 14 C is afkomstig uit onderzoek naar de ouderdom van bepaalde fossielen. De halfwaardetijd van 14 C is 5730 jaar. Over dit onderzoek worden twee

Nadere informatie

Darwins vinken Van waarneming naar theorie, en terug Bert Theunissen Uit: Diesels Droom en Donders' Bril. Hoe Wetenschap Werkt.

Darwins vinken Van waarneming naar theorie, en terug Bert Theunissen Uit: Diesels Droom en Donders' Bril. Hoe Wetenschap Werkt. Darwins vinken Van waarneming naar theorie, en terug Bert Theunissen Uit: Diesels Droom en Donders' Bril. Hoe Wetenschap Werkt. (Amsterdam, 2004) Op een mooie najaarsdag zat Isaac Newton uit te rusten

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Veren maken de vogel Groep 6-7-8

Voorbereiding post 2. Veren maken de vogel Groep 6-7-8 Voorbereiding post 2 Veren maken de vogel Groep 6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 2: Veren maken de vogel, voor groep 6, 7 en 8. Inhoud: Algemeen Verhaal

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Oog in oog met de dino s expeditie oertijd

Oog in oog met de dino s expeditie oertijd Oog in oog met de dino s expeditie oertijd Museumles - Expeditie Oertijd Informatie voor leerlingen basisonderwijs groepen 4 t/m 8 experience www.limburgsmuseum.nl wat je ziet, ben je zelf Oog in oog met

Nadere informatie

Lesactiviteit 2.1 Aanpassingen vogels algemeen en die van kusttrekvogels

Lesactiviteit 2.1 Aanpassingen vogels algemeen en die van kusttrekvogels Lesactiviteit 2.1 Aanpassingen vogels algemeen en die van kusttrekvogels Werkvorm: Klassikaal, binnen. Materialen: bord; plaatjes van vogels, opgezette vogels of delen daarvan. Achteraan deze lesactiviteit

Nadere informatie

Verschillende eters vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73578

Verschillende eters vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73578 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 21 April 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73578 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Veren maken de vogel Groep 1-2-3

Voorbereiding post 2. Veren maken de vogel Groep 1-2-3 Voorbereiding post 2 Veren maken de vogel Groep 1-2-3 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 2: Veren maken de vogel, voor groep 1, 2 en 3. Inhoud: Algemeen Verhaal

Nadere informatie

Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Letteren Afdeling Nederlands Tweede Taal De Boelelaan 1105 1081 HV Amsterdam

Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Letteren Afdeling Nederlands Tweede Taal De Boelelaan 1105 1081 HV Amsterdam De deur uit is ontwikkeld door de Vrije Universiteit Amsterdam Afdeling Nederlands Tweede Taal, mede op initiatief van het Amsterdams Buurvrouwen Contact (ABC). De ontwikkeling was mogelijk dankzij een

Nadere informatie

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen.

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Amfibieën Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Hulpmiddel Prezi les 1: http://prezi.com/hwpatwdyvqpv/?utm_campaign

Nadere informatie

Beest binnenste buiten

Beest binnenste buiten binnenste buiten Lesbrief websessie Beest binnenste buiten Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving websessie 3. Afsluiting

Nadere informatie

De kunst van het opzetten

De kunst van het opzetten De kunst van het opzetten Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief De kunst van het opzetten 1 Introductieles 2 Uitzending 3 Afronding

Nadere informatie

Vakopdrachten. Opdracht Geschiedenis Londen. Voor geschiedenis moet je in het British Museum en in het Imperial War Museum opdrachten doen:

Vakopdrachten. Opdracht Geschiedenis Londen. Voor geschiedenis moet je in het British Museum en in het Imperial War Museum opdrachten doen: Vakopdrachten Opdracht Geschiedenis Londen. Voor geschiedenis moet je in het British Museum en in het Imperial War Museum opdrachten doen: Maak groepjes van twee of drie personen. Maak in het British Museum

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie Jouw werkbladen In de klas Naam: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene

Nadere informatie

De Evolutietheorie. Gemaakt door : Thomas Pereira Datum : 26-3-2010 School : Het Baken Klas : 7a

De Evolutietheorie. Gemaakt door : Thomas Pereira Datum : 26-3-2010 School : Het Baken Klas : 7a De Evolutietheorie Gemaakt door : Thomas Pereira Datum : 26-3-2010 School : Het Baken Klas : 7a 1 Inhoudsopgave 2. Inleiding... 3 3. Wat is Evolutie en wie is Darwin?... 4 3.1 Wat is Evolutie?... 4 3.2

Nadere informatie

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1 Fenomena Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1 Fenomena Welkom bij Fenomena! Deze hele

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

platte botten Langwerpige en smalle botten met aan één kant een gewricht, of botten met brede, platte kanten en een gewrichtskom.

platte botten Langwerpige en smalle botten met aan één kant een gewricht, of botten met brede, platte kanten en een gewrichtskom. Welk bot is dit? Welk bot is dit? let op de vorm lange botten Botten die bestaan uit een lange staaf met aan beide uiteinden een gewricht. platte botten Langwerpige en smalle botten met aan één kant een

Nadere informatie

Lesbrief Beestjes tekenen naar verhaal

Lesbrief Beestjes tekenen naar verhaal Lesbrief Beestjes tekenen naar verhaal Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Werkvorm: Zelfstandig Doel van de opdracht: Het leren hoe

Nadere informatie

Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw.

Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Vlinders in de tuin Vooral op warme dagen kun je veel vlinders zien in allerlei

Nadere informatie

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Lesbrief online gastles Een bek vol tanden Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving uitzending Online gastles 3. Afsluiting

Nadere informatie

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Werkvorm: Groepjes of alleen Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het leren herkennen van een bij,

Nadere informatie

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben?

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben? Naam: VLINDERS Vlinders zijn niet weg te denken uit onze leefomgeving. In het voorjaar kunnen we haast niet wachten tot de eerste Kleine vosjes of Citroenvlinders zich laten zien. En dan in de zomer en

Nadere informatie

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid Voor meer informatie zie: Kerndoelen onderbouw Vakportaal Mens & maatschappij Vakportaal Natuur & techniek kerndoelen primair onderwijs kerndoelen

Nadere informatie

Lessuggesties voor groep 3 & 4

Lessuggesties voor groep 3 & 4 Lessuggesties voor groep 3 & 4 1 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/downloadslesmateriaal - Leskaarten met lessuggesties groep 3 & 4 - Materialen van het pakket: Leskaart

Nadere informatie

Werkboekje 2010. Boerderijles Groep 5/6. Naam..

Werkboekje 2010. Boerderijles Groep 5/6. Naam.. Werkboekje 2010 Boerderijles Groep 5/6 Naam.. 1 Inhoudsopgave 1 KIPPEN 3 1.1 SOORTEN VEREN. 3 1.2 VERENONDERZOEK. 4 1.3 HET GEDRAG VAN KIPPEN 4 1.4 WAT KIPPEN ETEN. 4 1.5 KAN EEN KIP KNIPOGEN? 4 2 SCHAPEN

Nadere informatie

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen Voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkblad Dit werkblad hoort bij de film Giganten uit de IJstijd. Een film die je meeneemt naar de laatste ijstijd, zo n 116.000 tot 10.000

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: dinosaurussen

Auditieve oefeningen bij het thema: dinosaurussen Auditieve oefeningen bij het thema: dinosaurussen Boek van de week: 1; De archeoloog 2; Dinosaurussen 3; Tom en de dinosaurussen in het museum 4; Dinosaurussen Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende

Nadere informatie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie DinoLab LIVE Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 6, 7 en 8 1 DinoLab LIVE lesbrief DinoLab LIVE 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie 3 Afsluiting 4 Bijlage:

Nadere informatie

Een treinreis door de mist

Een treinreis door de mist 4 DE TRAM ALS SPIEGEL VAN DE EVOLUTIE 1 (P. J. Kipp) In het vorige hoofdstuk keken we aan de hand van J.H. van den Berg naar de hoofdpijnpunten die Darwin noemt als hij het over zijn evolutietheorie heeft.

Nadere informatie

WOLF. Huilend roofdier

WOLF. Huilend roofdier WOLF Huilend roofdier Wolven hebben vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die haar oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

De kunst van het opzetten

De kunst van het opzetten Lesbrief websessie De kunst van het opzetten Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Uitzending 3. Afronding Inhoud in het kort:

Nadere informatie

Ithaka Science Center:

Ithaka Science Center: Ithaka Science Center: Partner van scholen Samen bouwen aan de toekomst Samen bouwen aan de toekomst Raadhuislaan 11 5931 NR Venlo Tel: 077-3210101 info@myithaka.nl www.myithaka.nl Ithaka Science Center

Nadere informatie

In de voetsporen van de poolvos. een lessenserie over natuurlijke selectie, Caspar Geraedts (1999)

In de voetsporen van de poolvos. een lessenserie over natuurlijke selectie, Caspar Geraedts (1999) In de voetsporen van de poolvos een lessenserie over natuurlijke selectie, Caspar Geraedts (1999) 1. Erfelijkheid en evolutie Sinds een aantal decennia zijn wetenschappers er van overtuigd dat al het leven

Nadere informatie

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1 Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1 Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 45 minuten Groepjes of zelfstandig Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het leren herkennen van een bij,

Nadere informatie

Over haaien, vissen en bruinvissen. Leerlingen ontdekken het verschil tussen hondshaaien, bruinvissen en vissen.

Over haaien, vissen en bruinvissen. Leerlingen ontdekken het verschil tussen hondshaaien, bruinvissen en vissen. VO Werkblad Doel: Leerlingen ontdekken het verschil tussen hondshaaien, bruinvissen en vissen. Materialen: - Werkblad 3: - Potlood - Filmpjes: Dolfijnen, bruinvissen en vissen. De filmpjes zijn te vinden

Nadere informatie

SAFARIPARK BEEKSE BERGEN

SAFARIPARK BEEKSE BERGEN SAFARIPARK BEEKSE BERGEN Lespakket groep 7 en 8 Zo, wij zullen jou eens een spannend lesje leren! Groep 7 Opdracht 1 Wij hebben in het safaripark verschillende giraffen. Ga er eens goed voor zitten om

Nadere informatie

Museumexpeditie Werkboek 12-14 jaar

Museumexpeditie Werkboek 12-14 jaar Museumexpeditie Werkboek 12-14 jaar Naam: Inleiding Welkom in Natuurmuseum Fryslân. Wat leuk dat je ons museum bezoekt! Dit werkboekje leidt je rond door bijna het hele museum. Als je de bordjes van de

Nadere informatie

4 A A N P A S S E N D O E T O V E R L E V E N

4 A A N P A S S E N D O E T O V E R L E V E N AANPASSEN DOET OVERLEVEN 1 I n l e i d i n g Afbeelding 4-1 Hierboven zie je een aantal soorten organismen. Hoe zijn ze ontstaan? Blijven deze soorten altijd hetzelfde? In dit hoofdstuk krijg je hierop

Nadere informatie

Onze bijzondere planeet De aarde is een bijzondere planeet. Er zijn in het heelal veel meer planeten. Leven op onze planeet is mogelijk door de zon.

Onze bijzondere planeet De aarde is een bijzondere planeet. Er zijn in het heelal veel meer planeten. Leven op onze planeet is mogelijk door de zon. Project Dieren C- verrijking week 1 Info plus Algemeen Tijdbalk Het is heel moeilijk om je voor te stellen hoe lang geleden de aarde is ontstaan. Hoe lang duurde het voordat het eerste leven ontstond?

Nadere informatie

Arie Aardvarken. Lesbrief. Tips

Arie Aardvarken. Lesbrief. Tips Lesbrief Arie Aardvarken In Naturalis ontmoet u met uw groep Arie Aardvarken. Hij laat uw leerlingen ontdekken dat dieren heel handig in elkaar zitten. Het museumbezoek bestaat uit een interactieve rondleiding

Nadere informatie

Spreken - Presenteren HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52520

Spreken - Presenteren HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52520 Spreken - Presenteren HV 1 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 21 July 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52520 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

DE WOLF. Huilend roofdier

DE WOLF. Huilend roofdier DE WOLF Huilend roofdier De wolf heeft vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

Er groeit iets in Meise!

Er groeit iets in Meise! Gidsprocedures Atelier Evolution Overzicht van de onderdelen Inleiding: Hoe werkt evolutie? Locatie : Van Heurck-auditorium Duur : 20 minuten Alle leerlingen samen Deel I: Evolutie in actie: Radiatie en

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. 913-0191-a-GT-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met

Nadere informatie

Jonge kinderen sprankelen in Naturalis

Jonge kinderen sprankelen in Naturalis Programmaboekje TalentenKracht Publieksdag Jonge kinderen sprankelen in Naturalis zondag 6 november 2011 Welkom! Hartelijk welkom op deze speciale dag in Naturalis! Je maakt vandaag kennis met de leukste

Nadere informatie

educatie in Natura Artis Magistra natuurbewust, onderzoekend, belevend en verwonderend opzet educatieve visie Natura Artis Magistra 23-4-2015

educatie in Natura Artis Magistra natuurbewust, onderzoekend, belevend en verwonderend opzet educatieve visie Natura Artis Magistra 23-4-2015 educatie in Natura Artis Magistra natuurbewust, onderzoekend, belevend en verwonderend Jasper Buikx formeel onderwijs en Artis Academie Artis-bioloog opzet Natura Artis Magistra: een educatieve instelling

Nadere informatie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. Agapornissen Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. 2p 41 In informatie 1 worden enkele eigenschappen

Nadere informatie

Past en a ll e di eren i n de Ark van Noa c h

Past en a ll e di eren i n de Ark van Noa c h Past en a ll e di eren i n de Ark van Noa c h Uitgangspunt vormen de gegevens over de zondvloed zoals we die lezen in het eerste boek van de Bijbel, het boek Genesis. Als we kijken naar de grootte en de

Nadere informatie

Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos.

Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos. John van Schoor Medewerker educatie van NCB Naturalis in Leiden schatrijk Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos. Ongelooflijk vuil ondergoed en sokken die verdwijnen

Nadere informatie

Op Wandel met Walvissen

Op Wandel met Walvissen Vliebergh-Sencie Biologie 2009 Op Wandel met Walvissen Evolutie in het Museum voor Dierkunde I. Het evolutieparcours in het museum De brochure I think... Evolutie in het Museum voor Dierkunde kan je downloaden

Nadere informatie

4. Sterk dino-rekenwerk

4. Sterk dino-rekenwerk 4. Sterk dino-rekenwerk Vul aan met +, - en = 7 + 8 = 20-5 20 4 12 4 100 45 30 25 25 30 45 100 1 000 400 300 300 670 300 250 120 340 300 28 12 Vul aan met > of < of = 45 : 9 2 x 3 100 x 8 1000 200 70 x

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1

Energie. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1 Energie Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1 Energie Energie is overal. Denk aan de zon, aan beweging

Nadere informatie

DOCENT. Thema: water DROOG NAAR DE OVERKANT. groep 3 en 4. Stadshagen

DOCENT. Thema: water DROOG NAAR DE OVERKANT. groep 3 en 4. Stadshagen In groep 1 en 2 hebben de leerlingen ontdekt dat er veel water in is en hebben ze onderzocht welke dieren in en bij het water leven. In groep 3 en 4 verdiepen de leerlingen hun kennis over het water in

Nadere informatie

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius Lesbrief Lesbrief Onder onze voeten U gaat met uw klas een bezoek brengen aan Min40Celsius, aan de hand van deze lesbrief kunt het bezoek (kort) voorbereiden.

Nadere informatie

Speluitleg: Gebruik bij de speluitleg het bestand Hoe wordt het spel gespeeld op www.groenewiel.nl/biodiversiteit.

Speluitleg: Gebruik bij de speluitleg het bestand Hoe wordt het spel gespeeld op www.groenewiel.nl/biodiversiteit. 1 IN HET KORT Doel van de les: De kinderen worden zich bewust van de verbanden tussen soorten. Dit gebeurt doordat ze beseffen dat de roofvogel niet alleen een boom en een merel of lijster nodig heeft,

Nadere informatie

Evolutie. schepping. belangrijk! Wat geloof jij?

Evolutie. schepping. belangrijk! Wat geloof jij? Evolutie schepping belangrijk! Van levensbelang van levensbelang Wat geloof jij? 1 1. Onze gedachten bepalen wat we zien. Zal een kleuter van vier jaar een boek zonder plaatjes mooi vinden? Nee, uiteraard

Nadere informatie

Lesbrief Vlinderkids 1

Lesbrief Vlinderkids 1 Vlinderkids 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 30 minuten Tweetallen Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met een aantal vlindersoorten

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Thema: de mosasaurus. Handleiding en opgaven niveau A1. Opgave 1: Samen

Thema: de mosasaurus. Handleiding en opgaven niveau A1. Opgave 1: Samen Handleiding en opgaven niveau A1 Thema: de mosasaurus Benodigd materiaal - Voor alle leerlingen een exemplaar van Opgavenblad A1 (zie pagina 6) - Voor alle leerlingen drie exemplaren van Werkblad Stappenplan

Nadere informatie

Examentrainer. Vragen. Onderzoek bij vissen. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees het onderstaande artikel over een onderzoek bij vissen.

Examentrainer. Vragen. Onderzoek bij vissen. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees het onderstaande artikel over een onderzoek bij vissen. Examentrainer Vragen Onderzoek bij vissen Lees het onderstaande artikel over een onderzoek bij vissen. Vissen in een aquarium blijken zich meestal rechtop door het water te bewegen. Hierbij wijst hun rugvin

Nadere informatie

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui.

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. KB2 Tijdsinvestering: 45 minuten Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. 1. Inleiding Een mol eet per jaar wel 50 kg wormen. Dat is veel, maar als je bedenkt dat in je

Nadere informatie

Arie Aardvarken. Lesbrief

Arie Aardvarken. Lesbrief Arie Aardvarken Lesbrief Arie Aardvarken Lesbrief In Naturalis ontmoet u met uw groep Arie Aardvarken. Hij laat uw leerlingen ontdekken dat dieren heel handig in elkaar zitten. Het museumbezoek bestaat

Nadere informatie

Maak je schoolplein vogelvriendelijk

Maak je schoolplein vogelvriendelijk Maak je schoolplein vogelvriendelijk Leerlijn: kinderen leren vanuit het perspectief van vogels nadenken over hun omgeving. Wat hebben vogels nodig om te overleven? Schuilmogelijkheden, nestmogelijkheid,

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Beestenboel

Docentenhandleiding. Beestenboel Docentenhandleiding Beestenboel Inhoud 1 Inleiding Beestenboel 2 a. Educatief programma 2 b. Leerdoelen 2 c. Doelgroep 2 d. Tijd 2 e. Indeling programma 3 f. Kosten 3 g. Praktische informatie 3 2 Voorbereidende

Nadere informatie

Ontdekdoos Zaden. groep 5 en 6. docentenhandleiding

Ontdekdoos Zaden. groep 5 en 6. docentenhandleiding Ontdekdoos Zaden groep 5 en 6 docentenhandleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Zaden Docentenhandleiding De ontdekdoos Zaden is voor groep 5 en 6 Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden

Nadere informatie

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 2 Exoten in Nederland. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Exotische dieren die in Nederland leven

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 2 Exoten in Nederland. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Exotische dieren die in Nederland leven Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 2 ALLES WAT LEEFT LES 2 Exoten in Nederland Deze les gaat over: Exotische dieren die in Nederland leven Bij dit thema horen ook: Les 1 Ecosystemen en voedselketens

Nadere informatie

Museumexpeditie. G ro e p 5 e n 6. Jouw naam:

Museumexpeditie. G ro e p 5 e n 6. Jouw naam: Museumexpeditie G ro e p 5 e n 6 Jouw naam: Welkom in het Natuurmuseum Fryslân. Het thema van het museum is de natuur van Fryslân. Drie verdiepingen vol informatie, bijzondere dieren en planten, opdrachten,

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-15-1-b Grote namen in de biologie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot

Nadere informatie

Voeding. Voor klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs

Voeding. Voor klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs Voeding Voor klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs DMVVOO-B&E-2012 Voeding is belangrijk voor de mens, dier en plant. In het dierenpark zie je heel veel verschillende dieren. De planteneter eet planten,

Nadere informatie