Deel 1: in het Standaard Model bestaan er 3 generaties (flavours) neutrino s. dit werd met grote precisie bevestigd door de metingen bij de LEP

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Deel 1: in het Standaard Model bestaan er 3 generaties (flavours) neutrino s. dit werd met grote precisie bevestigd door de metingen bij de LEP"

Transcriptie

1 In dit hoofdstuk worden eerst de ontdekkingen van de neutrale en geladen leptonen besproken. Vervolgens wordt de ontdekking van het pion besproken, nauw verbonden met de ontdekking van het muon. Ten slotte volgt een bespreking van de ontdekking van de eerste vreemde deeltjes, die een s-quark bevatten. Na de ontdekking van het elektron als deeltje verantwoordelijk voor lading door J.J. Thomson in 1897 volgt de bevestiging door Einstein dat licht bestaat uit kwanta met energie E=hν. Einstein test experimenteel het foto-elektrisch effect. De verstrooiingsproeven van Rutherford tonen dat het atoom grotendeels leeg is, en bestaat uit een kleine dense kern. Rutherford voorspelt het bestaan van het neutron, neutraal equivalent van de waterstofkern. Het neutron wordt in 1932 waargenomen door J. Chadwick. De observatie van schending van behoud van vier-impuls en impulsmoment leidt Pauli in 1930 tot de voorspelling van het bestaan van het neutrino. Het duurt tot 1956 vooraleer men in staat is om neutrino s waar te nemen. De eerste interacties van elektron antineutrino s bij een reactor worden gerealiseerd door Cowan en Reines. In 1935 maakt H. Yukawa de voorspelling dat er mesonen bestaan, sterk interagerende hadronen met massa tussen deze van het elektron en het proton. Het pion is volgens Yukawa het deeltje dat verantwoordelijk is voor de sterke interacties tussen nucleonen. Het duurt tot 1947 vooraleer men de pionen ontdekt in kosmische straling. Terzelfdertijd zijn ook muonen in kosmische straling waargenomen. Gedurende een hele tijd was er verwarring over welk van de twee deeltjes nu het Yukawa meson was. Bleek dat het pion vervalt in het muon. Met de ontdekking van het muon heeft men de 2de generatie leptonen aangeboord. De discussie van de Yukawa theorie volgt in hoofdstuk V. Parallel met de ontdekking van de pionen en muonen heeft men in kosmische straling in 1947 vreemde deeltjes ontdekt: kaonen en lambda s. Hiermee werd een nieuw kwantumgetal, vreemdheid, geassocieerd, en werd de 2de generatie quarks aangeboord. Voor de meeste ontdekkingen gedaan in de periode tot 1960 gebruikte men nucleaire emulsies of nevelvaten. Een overzicht van deze detectoren wordt gegeven in hoofdstuk IV. 1

2 Deel 1: in het Standaard Model bestaan er 3 generaties (flavours) neutrino s. dit werd met grote precisie bevestigd door de metingen bij de LEP versneller in CERN. We zullen het postulaat van het neutrino door Pauli bespreken, vervolgens de ontdekking van de 3 soorten neutrino s. Het neutrino is enkel gevoelig aan de zwakke wisselwerkingen. Dit betekent dat de kans om te interageren zeer klein is en men grote detectoren nodig heeft met grote dichtheid aan kernen. Het heeft bvb 25 jaar geduurd tussen de invoering van het elektronneutrino om beta verval te verklaren, en de waarneming van de eerste neutrino s bij een reactor. Deel 2: het elektron werd ontdekt door Thomson on 1897, het muon wordt besproken samen met de ontdekking van het pion. Het tau-lepton wordt in dit deel besproken. Deel 3: waarneming eerste pion (u,d quarks) en muon en verband met de Yukawa theorie voor de sterke wisselwerkingen. Deel 4: ontdekking vreemde deeltjes. Men heeft ze zo genoemd omdat ze sterk wisselwerken maar zwak vervallen. Ze dragen een nieuw kwantumgetal, vreemdheid, verbonden met het s-quark. 2

3 3

4 4

5 5

6 6

7 In 1935 is men overtuigd dat materie bestaat uit 4 deeltjes: p,n,e,neutrino. Men kan met deze deeltjes alle atomen bouwen. Wat nog ontbreekt is het deeltje dat de propagator is voor de sterke wisselwerkingen, het meson uit de Yukawa theorie. Alle experimenten zijn dan ook gericht op de ontdekking van dit meson. In 1937 ontdekt men in kosmische straling een penetrerend deeltje (het muon) dat men eerst aanziet als het meson van Yukawa. In 1947 ontdekt men het pion dat sterk interagerend is (en bijgevolg het Yukawa meson is) en in een muon en neutrino vervalt. De pion-muon puzzle is opgelost. ost Men stelt t zich de vraag of het neutrino uit pion verval hetzelfde neutrino is als in beta verval van het neutron. In muon verval worden 2 neutrino s geproduceerd. Men postuleert het bestaan van 2 soorten neutrino s: elektron en muon type. Steinberger en Co stellen voor om een muon-neutrino bundel te bouwen vertrekkend van pion verval. Dit is de eerste keer dat men neutrinobundels kan realiseren. Hun experiment toont aan dat er inderdaad 2 soorten neutrino s bestaan. Dit wordt in deze paragraaf besproken. 7

8 Dit experiment werd uitgevoerd door J. Steinberger. Hij heeft voor de ontdekking van het muon neutrino en de productie van de eerste neutrinobundel de Nobelprijs gekregen in

9 9

10 10

11 Met de ontdekking van het tau-lepton in 1975 (zie deel 2) is het aantal lepton generaties uitgebreid van 2 naar 3. In 1977 werden deeltjes met b-quark ontdekt, zodat toen het aantal generaties quarks ook uitgebreid werd naar 3. Het top quark werd pas ontdekt in 1995 (zie hoofdstuk IX). In 2000 werd voor het eerste tau-neutrino bundels geproduceerd en werden interacties van tau-neutrino s waargenomen. Daarmee is het plaatje van de bestaande leptonen volledig: er zijn 3 generaties leptonen, elke generatie bestaan uit een geladen en neutraal lepton. Het aantal neutrino soorten werd met grote nauwkeurigheid gemeten bij de LEP versneller in CERN, en is gelijk aan 3. Er dient opgemerkt te worden dat dit enkel geldt binnen het Standaard Model. Theoriën buiten het Standaard Model kunnen meer soorten neutrino s voorspellen, maar deze werden nog niet waargenomen. 11

12 12

13 13

14 14

15 Dit is een van de tau-neutrino interacties, bekeken in verschillende projecties en met zoom op de emulsieplaten. De interactie vertex (interactie punt IP) wordt voorspeld door de sporenkamers in de spectrometer. De metingen van alle sporen in de sporenkamers worden ge-extrapoleerd tot een punt (binnen de µm meetresolutie). Nadien scant men de emulsie om te zoeken naar een interactiepunt rond de voorspelde positie. Het tau-lepton (rood) is ge-identificeerd als het spoor met een knik (kink) op 4,5 mm van het interactiepunt te wijten aan zijn verval (korte levensduur!). In de detector werd in het verlengde van het (groene) elektron spoor een elektromagnetische shower gevonden. Het gaat hier dus om een tau verval in elektron en 2 neutrino s (welke?). Er werden opnames gemaakt tijdens 6 maanden in daarin werden 500 interacties weerhouden waarbij een interactiepunt voorspeld werd in de emulsieplaten. Hiervan waren er 203 events mogelijke neutrino interacties (elektron, muon of tau neutrino interacties). Er werden 4 tau-neutrino kandidaten gevonden, waar men 0.34 achtergrond gebeurtenissen verwacht volgens het standaard model. 15

16 16

17 SPEAR is een e+e- collider die botsingen produceerde bij massamiddelpuntsenergie van 4 tot 8 GeV. Deze versneller is beroemd omdat daar het eerste deeltje met charm ontdekt werd in 1974 (zie hoofdstuk IX) en vervolgens het tau-lepton in In het experiment van M. Perl werden 64 gebeurtenissen met een elektron + muon waargenomen. Er was geen conventionele uitleg hiervoor: behoud van generatie leptongetal verbiedt de productie van een elektron + muon. Men vermoedde dat er twee zware leptonen e (tau-leptonen) e geproduceerd d werden die elk vervielen in elektron of muon. De metingen waren hiermee in overeenstemming. In de interactie (1) staat X voor geladen hadronen die ontsnappen aan detectie omdat de detector geen 4p ruimtehoek beslaat, of neutrino s, of fotonen, of neutrale hadronen. 17

18 De anomalie in de gebeurtenissen ligt in het feit dat men een combinatie elektron+muon detecteert. Dit is verboden volgens behoud van lepton generatie getal (lepton flavour). Vermits de 2 geladen deeltjes niet op een lijn liggen zijn ze geproduceerd in het verval van een zwaarder deeltje. Uit vier-impuls behoud kan men afleiden dat er minstens 2 niet-gedetecteerde deeltjes geproduceerd zijn, waarschijnlijk neutrino s. Buiten het elektron en muon zijn er geen geladen deeltjes, noch fotonen waargenomen. Uit behoud van vier-impuls kan men berekenen dat het nieuwe deeltje een massa van de orde GeV/c2 heeft. 18

19 De ontdekking van het pion en het muon zijn nauw met elkaar verbonden. Yukawa postuleerde in 1935 dat het kwantum van de sterke wisselwerkingen een meson was met een massa tussen dat van het elektron en dat van het proton. Dit wordt besproken in hoofdstuk V. Zijn theorie is analoog aan deze voor elektromagnetisme: tussen twee sterk interagerende deeltjes wordt een meson uitgewisseld op analoge manier als het foton tussen twee geladen deeltjes. Het verschil is dat het meson een massa verschillend van nul heeft en bijgevolg de dracht dac van deste sterke ewisselwerking e zeer kort otis. De theorie werd pas echt bevestigd toen het pion ontdekt werd. Pion uitwisseling beschrijft de sterke wisselwerkingen goed op grote afstand (atoomkern), niet op afstanden tussen quarks. Voor de beschrijving van interacties tussen quarks heeft men quantum-chromo-dynamica (QCD) nodig, zoals we zullen zien in hoofdstuk V en X. 19

20 Zowel het muon als het pion hebben een massa in de buurt van de verwachting voor het Yukawa meson: het muon heeft massa 105 MeV/c2 en het geladen pion heeft een massa van 139 MeV/c2. In de periode heeft men eerst in kosmische straling muonen ontdekt en een tijd gedacht dat dit het Yukawa meson was. Vervolgens heeft men in kosmische straling pionen waargenomen. Deze bleken het Yukawa deeltje te zijn, met de juiste massa en onderhevig aan de sterke wisselwerkingen. Men heeft ook ontdekt dat het pion vervalt in het muon. De pion-muon puzzle is opgelost in De opstelling van Neddermeyer & Anderson was analoog als het nevelvat waarin Anderson het positron ontdekt heeft (zie hoofdstuk). Het verband tussen de/dx en βγ=p/m wordt gegeven door de Bethe Bloch formule voor ionisatie en wordt besproken in hoofdstuk IV. Uit de kromtestraal r en het magneetveld B kan men de impuls p van een deeltje met lading q berekenen als: p=qbr (Lorentz kracht). Een proton van 100MeV/c heeft een snelheidsfactor βγ=p/mc=100/938ª0,1 wat overeenkomt met een snelheid v ª 0,1c. Terwijl voor een muon van 100 MeV/c βγ=p/mc=100/105ª1 wat overeenkomt met een snelheid v ª 0,7c. 20

21 We weten nu dat dit penetrerend deeltje het muon was. Dit is een lepton en is bijgevolg niet onderhevig aan de sterke wisselwerkingen. Het kon dus niet het kwantum van de sterke wisselwerkingen zijn. 21

22 Het doel van de experimenten van Conversi en collega s was het gedrag van de pas ontdekte penetrerende deeltjes in de absorbers te onderzoeken. In de absorbers worden de deeltjes vertraagd tot zeer lage snelheid. In het mangeetveld zullen de positieve deeltjes en negatieve deeltjes in andere richtingen afgebogen worden. Zo kan men ze van elkaar onderscheiden. De typische tijd voor sterke interacties is s, terwijl de typische tijd voor zwak verval van de orde s is. De probabiliteit voor absorptie hangt af van de dichtheid van de kernen. In Fe worden de negatieve muonen dus vaker gestopt dan in C. 22

23 Cecil Powell heeft in 1950 de Nobelprijs gekregen voor de ontwikkeling van fotografische methodes voor de studie van nucleaire processen en voor het ontdekken van het geladen pion. Hij heeft in 946 een proces uitgewerkt waardoor de concentratie aan emulsie groter werd en korte sporen beter zichtbaar werden. 23

24 24

25 Het neutraal pion vervalt elektromagnetisch. De geladen pionen vervallen zwak: het is een twee-deeltjes verval. Bijgevolg is het muon spoor altijd even lang. In muon verval worden 3 deeltjes geproduceerd. Het positron heeft een energieverdeling en zijn spoor heeft variërende lengte (zie oefeningen). 25

26 In 1943 werd door Louis Leprince-Ringuet in een nevelvat opgesteld in de Franse Alpen een ongekend positief deeltje ontdekt met een massa tussen dat van het elektron en dat van het proton. Dit was het eerste geladen kaon. In 1947 hebben G.D. Rochester en C.C. Butler nieuwe onstabiele materie waargenomen in twee opnames met een nevelvat: een neutraal en een geladen V deeltje. Deze blijken te vervallen in geladen deeltjes. Dit waren een neutraal en geladen kaon. Het eerste Λ deeltje werd ontdekt in 1951 in kosmische straling. Ondertussen had men in 1947 ook het geladen pion en het muon ontdekt, t, ook in kosmische straling. De nieuwe deeltjes hadden een vreemd gedrag: zij interageren volgens de sterke wisselwerkingen, maar hebben een lange levensduur, van de orde verwacht voor zwakke wisselwerkingen. De deeltjes blijken later bij versnellers steeds in paar voor te komen. Men geeft de nieuwe deeltjes een nieuw kwantumgetal, vreemdheid, dat additief behouden is in de sterke wisselwerkingen, maar niet noodzakelijk behouden is in de zwakke interacties. De neutrale kaonen (kaon en anti-kaon) zijn experimenteel niet waarneembaar maar mengen tot twee kaon toestanden (K-short en K-long) die een zeer verschillende levensduur hebben en waarneembaar zijn. Dit is het fenomeen van kaon mixing. Dit fenomeen houdt verband met schending van CP-symmetrie in de zwakke wisselwerkingen (zie hdst VII). 26

27 Leprince-Ringuet plaatste een nevelvat in een magentisch veld van 2,5 Tesla, in de Franse Alpen, met de bedoeling om penetrerende deeltjes uit de kosmische straling te bestuderen (de muonen die toen pas ontdekt waren). Dit zijn deeltjes die weinig energie verliezen in de detector. Een van de foto s toonde een positief deeltje met impuls van 500 MeV/c dat een secundair deeltje produceerde met impuls 1 MeV/c. Hij veronderstelde dat het om een elastische botsing van het nieuw deeltje met een elektron ging. Daaruit leidde hij de massa van het kaon af : MeV/c2 (K+ massa is 493,68 MeV/c2). Het kon geen proton zijn. 27

28 Rochester en Butler (Manchester) doen experimenten met een nevelvat in een magneetveld om de deeltjes te bestuderen die geproduceerd worden door interacties van kosmische straling met een Pb plaat. Zij vinden twee onbegrijpelijke opnames. Het blijken nieuwe onstabiele deeltjes te zijn met een verval in de vorm van een V. Men noemt ze dan ook V+ en V0 deeltjes. Om de statistiek te verhogen hebben ze het nevelvat verplaatst naar de Pic du Midi (Franse Pyreneen) waar de rate aan kosmische straling hoger was. Toen werden twee soorten V deeltjes waargenomen. Het bleek om K-mesonen en Λ hyperonen te gaan. 28

29 Dit zijn de eerste opnames van Rochester en Butler. 29

30 Het K+ komt links binnen en vervalt in 3 pionen (A). Twee ervan verlaten de emulsieplaat ( a en b), het derde d pion interageert tin B en produceert ttwee geladen deeltjes. Dit bevestigt tdat het nieuwe deeltje met massa tussen de elektron en proton massa onstabiel is. 30

31 Zoals later zal blijken worden vreemde deeltjes in een interactie steeds in paren geproduceerd. Men spreekt van geassocieerde productie. Het Lambda vervalt in een proton. Wegens behoud van baryongetal moet het lambda dan een baryon zijn. 31

32 De werkzame doorsnede meet de probabiliteit dat een interactie plaats grijpt. Dit wordt besproken in hoofdstuk VI. Mosten de vreemde deeltjes sterk vervallen dat zou hun levensduur van de orde s zijn. 32

33 Men heeft ervoor gekozen om het positieve K + een positieve vreemdheid te geven. Bijgevolg heeft het s-quark een negatieve vreemdheid. 33

34 De K 0 en anti-k 0 kwantummechanische toestanden gaan in elkaar over door een C-pariteit transformatie (deeltje naar antideeltje). Deze toestanden zijn zelf niet waarneembaar. Ze mengen echter en dit geeft aanleiding tot de 2 waarneembare toestanden K 0 s (K 0 short) en K 0 L(K 0 long), met sterk verschillende levensduur. Het feit dat geladen kaonen zowel in 2 als in 3 pionen kunnen vervallen heeft lang voor controverse gezorgd, de zgn τ-θ puzzle. Immers een twee-pion systeem heeft pariteit P=+1 terwijl de pariteit van een drie-pion systeem = -1. De verklaring is dat pariteit t niet behouden is in de zwakke interacties es (vervallen). e Dit wordt besproken in hdst VII. 34

35 35

De wisselwerkingen tussen elementaire deeltjes worden experimenteel bestudeerd aan de hand van botsingen tussen deeltjes of het verval van deeltjes.

De wisselwerkingen tussen elementaire deeltjes worden experimenteel bestudeerd aan de hand van botsingen tussen deeltjes of het verval van deeltjes. De wisselwerkingen tussen elementaire deeltjes worden experimenteel bestudeerd aan de hand van botsingen tussen deeltjes of het verval van deeltjes. Deze wisselwerkingen geschieden via de kortstondige

Nadere informatie

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling Quantummechanica en sleer bij kosmische straling Niek Schultheiss 1/19 Krachten en krachtdragers Op kerndeeltjes werkt de zwaartekracht. Op kerndeeltjes werkt de elektromagnetische kracht. Kernen kunnen

Nadere informatie

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier.

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier. Alfa -, bèta - en gammastraling Al in 1899 onderscheidde Ernest Rutherford bij de uraniumstraling "minstens twee" soorten: één die makkelijk wordt geabsorbeerd, voor het gemak de 'alfastraling' genoemd,

Nadere informatie

Kosmische straling: airshowers. J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam

Kosmische straling: airshowers. J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam Kosmische straling: airshowers J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam 1. Kosmische straling. Kosmische straling wordt veroorzaakt door zeer energetische deeltjes die vanuit de ruimte de aardatmosfeer binnendringen

Nadere informatie

H2: Het standaardmodel

H2: Het standaardmodel H2: Het standaardmodel 2.1 12 Fundamentele materiedeeltjes De elementaire deeltjes worden in 2 groepen opgedeeld volgens spin (aantal keer dat een deeltje rond zijn eigen as draait), de fermionen zijn

Nadere informatie

2.1 Elementaire deeltjes

2.1 Elementaire deeltjes HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer 2.1 Elementaire deeltjes Bij de botsing van een primair kosmisch deeltje met een zuurstof-

Nadere informatie

HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics. Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer

HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics. Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer 2.3 Airshowers In ons Melkwegstelsel is sprake van een voortdurende stroom van hoogenergetische

Nadere informatie

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen Meesterklas Deeltjesfysica Universiteit Antwerpen Programma 9u45 10u00 11u00 11u15 11u45 12u00 13u00 15u00 15u30 17u00 Verwelkoming Deeltjesfysica Prof. Nick van Remortel Pauze Versnellers en Detectoren

Nadere informatie

Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV

Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV CMS Experiment, CERN 4 juli 2012 Samenvatting In een seminarie dat vandaag plaatsvond in het Europees Laboratorium voor Nucleair Onderzoek (CERN), en

Nadere informatie

Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t

Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t Vragen? Inleiding elementaire deeltjes fysica College

Nadere informatie

In de hoge-energiefysica werken we met deeltjes die hoge snelheden bezitten, soms zeer dicht bij de

In de hoge-energiefysica werken we met deeltjes die hoge snelheden bezitten, soms zeer dicht bij de In de hoge-energiefysica werken we met deeltjes die hoge snelheden bezitten, soms zeer dicht bij de lichtsnelheid c (in vacuüm). De fysische wetten die de interacties tussen deze deeltjes beschrijven mogen

Nadere informatie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie ? = Majorana Neutrino s en Donkere Materie Patrick Decowski decowski@nikhef.nl Majorana mini-symposium bij de KNAW op 31 mei 2012 Elementaire Deeltjes Elementaire deeltjes en geen quasi-deeltjes! ;-) Waarom

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd Samenvatting Inleiding De kern Een atoom bestaat uit een kern en aan de kern gebonden elektronen, die om de kern cirkelen. Dat de elektronen aan de kern gebonden zijn, komt doordat er een kracht werkt

Nadere informatie

Het Higgs-deeltje ontdekt. En wat dan?

Het Higgs-deeltje ontdekt. En wat dan? Samenvatting door Carlos Van Cauwenberghe van de lezing over Het Higgs-deeltje ontdekt. En wat dan? gegeven door Prof. Dirk Ryckbosch, Universiteit Gent Inleiding: Zie informatie over de lezing van 9/2/2015

Nadere informatie

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen Zoektocht naar het Higgs deeltje De Large Hadron Collider in actie Stan Bentvelsen KNAW Amsterdam - 11 januari 2011 1 Versnellen op CERN De versneller Large Hadron Collider sub- atomaire deeltjes botsen

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Het atoom: hoe beter men keek hoe kleiner het leek Ivo van Vulpen CERN Mijn oude huis Anti-materie ATLAS detector Gebouw-40 globe 21 cctober, 2006

Nadere informatie

KERNEN & DEELTJES VWO

KERNEN & DEELTJES VWO KERNEN & DEELTJES VWO Foton is een opgavenverzameling voor het nieuwe eindexamenprogramma natuurkunde. Foton is gratis te downloaden via natuurkundeuitgelegd.nl/foton Uitwerkingen van alle opgaven staan

Nadere informatie

Samenvatting PMN. Golf en deeltje.

Samenvatting PMN. Golf en deeltje. Samenvatting PMN Golf en deeltje. Het foto-elektrisch effect: Licht als energiepakketjes (deeltjes) Foton (ã) impuls: en energie Deeltje (m) impuls en energie en golflengte Zowel materie als golven (fotonen)

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Relativistische kinematica

Relativistische kinematica Relativistische kinematica Gebruik van de Speciale Relativiteitstheorie vier vectoren Lengte van 4 vector: Inproduct van twee 4 vectoren Snelheid van CM systeem In LAB systeem staat deeltje 2 stil en kunnen

Nadere informatie

Up quark (u) Down quark (d) Up anti-quark (ū) Down anti-quark (đ) Charm quark (c) Strange quark (s) Charm anti-quark(č) Strange anti-quark(š)

Up quark (u) Down quark (d) Up anti-quark (ū) Down anti-quark (đ) Charm quark (c) Strange quark (s) Charm anti-quark(č) Strange anti-quark(š) HOOFDSTUK 11 ATOOMFYSICA 17 pag. Deeltjes Terug naar de (atoom)deeltjes. We kennen er al heel wat, maar er zijn zovéél deeltjes, het duizelt! Alles op deze wereld, in het heelal, alles bestaat uit deeltjes,

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

Wisselwerking. van ioniserende straling met materie

Wisselwerking. van ioniserende straling met materie Wisselwerking van ioniserende straling met materie Wisselwerkingsprocessen Energie afgifte en structuurverandering in ontvangende materie Aard van wisselwerking bepaalt het juiste afschermingsmateriaal

Nadere informatie

Kernenergie. FEW cursus: Uitdagingen. Jo van den Brand 6 december 2010

Kernenergie. FEW cursus: Uitdagingen. Jo van den Brand 6 december 2010 Kernenergie FEW cursus: Uitdagingen Jo van den Brand 6 december 2010 Inhoud Jo van den Brand jo@nikhef.nl www.nikhef.nl/~jo Boek Giancoli Physics for Scientists and Engineers Week 1 Week 2 Werkcollege

Nadere informatie

In hoofdstuk V werden de verschillende soorten interacties besproken die relevant zijn voor

In hoofdstuk V werden de verschillende soorten interacties besproken die relevant zijn voor In hoofdstuk V werden de verschillende soorten interacties besproken die relevant zijn voor elementaire deeltjes. Wij hebben gezien dat de dynamica van de interactie ti beschreven wordt bij middel van

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

Deeltjes binnen het standaardmodel

Deeltjes binnen het standaardmodel 1 Deeltjes binnen het standaardmodel N.G. Schultheiss 1 Inleiding Rond het jaar 1900 was de samenstelling van atomen het onderwerp van onderzoek. Joseph John Thomson (1856-1940) dacht dat atomen een soort

Nadere informatie

Large Hadron Collider. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen

Large Hadron Collider. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen Werkbladen HiSPARC Large Hadron Collider C.G.N. van Veen 1 Inleiding In het voorjaar van 2015 start de LHC onieuw o. Ditmaal met een hogere energie dan ooit tevoren. Protonen met een energie van 7,0 TeV

Nadere informatie

1 De ontdekking van kosmische straling 3 1.1 Geleiding in de buitenlucht... 3 1.2 Buitenaardse bron... 4 1.3 Twijfels en bevestiging...

1 De ontdekking van kosmische straling 3 1.1 Geleiding in de buitenlucht... 3 1.2 Buitenaardse bron... 4 1.3 Twijfels en bevestiging... Muonen! Colofon Het muon levensduurexperiment is ontwikkeld aan het NIKHEF te Amsterdam onder leiding van prof. dr. Frank Linde. Ook de detectoren en elektronica zijn aan het NIKHEF ontworpen en gefabriceerd.

Nadere informatie

VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES

VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES Alle verschijnselen om ons heen en in het heelal kunnen uitgelegd worden met vier basiskrachten: gravitatie, elektromagnetisme, sterke en zwakke wisselwerking. Op het eerste

Nadere informatie

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel!

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel! Elektronen, protonen & neutronen: dat zijn de bouwstenen van alles wat ik hier om mij heen zie: jullie, de stoelen waarop jullie zitten en het podium waar ik op sta. En de lucht die we inademen. En in

Nadere informatie

21/05/2014. 3. Natuurlijke en kunstmatige radioactiviteit 3.1 3.1. 3.1 Soorten radioactieve straling en transmutatieregels. (blijft onveranderd)

21/05/2014. 3. Natuurlijke en kunstmatige radioactiviteit 3.1 3.1. 3.1 Soorten radioactieve straling en transmutatieregels. (blijft onveranderd) 3. Natuurlijke en kunstmatige radioactiviteit 3.1 Soorten radioactieve straling en transmutatieregels 3.2 Halveringstijd Detectiemethoden voor radioactieve straling 3.4 Oefeningen 3.1 Soorten radioactieve

Nadere informatie

Deeltjes in Airshowers. N.G. Schultheiss

Deeltjes in Airshowers. N.G. Schultheiss 1 Deeltjes in Airshowers N.G. Shultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module Krahten in het standaardmodel. Deze module probeert een beeld te geven van het ontstaan van airshowers (in de atmosfeer)

Nadere informatie

1 Uitgewerkte opgaven: relativistische kinematica

1 Uitgewerkte opgaven: relativistische kinematica 1 Uitgewerkte opgaven: relativistische kinematica 1. Impuls van een π + meson Opgave: Een π + heeft een kinetische energie van 200 MeV. Bereken de impuls in MeV/c. Antwoord: Een π + meson heeft een massa

Nadere informatie

Samenvatting Eerste meting van de fragmentatiebreukverhouding f s /f d met laagste orde hadronische vervallen bij 7 TeV pp botsingen

Samenvatting Eerste meting van de fragmentatiebreukverhouding f s /f d met laagste orde hadronische vervallen bij 7 TeV pp botsingen Samenvatting Eerste meting van de fragmentatiebreukverhouding f s /f d met laagste orde hadronische vervallen bij 7 TeV pp botsingen Het belangrijkste in het leven, is om niet op te houden met het stellen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Veroudering en het Verval van Schoonheid Stralingshardheid van de LHCb Outer Tracker en Tijdsafhankelijke CP-Schending in Vervallen van het Type B 0 s J/ψ φ Dit proefschrift markeert

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 109

Samenvatting. Samenvatting 109 Samenvatting 109 Samenvatting Het Standaard Model van de deeltjesfysica is zeer succesvol gebleken in het identificeren van drie generaties van quarks, leptonen en verscheidene bosonen als de fundamentele

Nadere informatie

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen Het grootste en het kleinste volgens mijn dochter van 3 volgens haar vader Olifant Klein muisje Grootst Kleinst 10 +22 m 10-9

Nadere informatie

Bachelorproject: Onderscheiden van signaal en achtergrond in de CMS-detector van LHC te CERN. Promotor: Jorgen D'Hondt. Academiejaar 2006-2007

Bachelorproject: Onderscheiden van signaal en achtergrond in de CMS-detector van LHC te CERN. Promotor: Jorgen D'Hondt. Academiejaar 2006-2007 Academiejaar 2006-2007 Faculteit Wetenschappen Departement Natuurkunde Michael Maes Bachelorproject: Onderscheiden van signaal en achtergrond in de CMS-detector van LHC te CERN. Promotor: Jorgen D'Hondt

Nadere informatie

IN AFWACHTING VAN HET ZESDE QUARK 1. door. Pierre van Baal, Instituut-Lorentz, Universiteit Leiden

IN AFWACHTING VAN HET ZESDE QUARK 1. door. Pierre van Baal, Instituut-Lorentz, Universiteit Leiden IN AFWACHTING VAN HET ZESDE QUARK 1 door Pierre van Baal, Instituut-Lorentz, Universiteit Leiden Samenvatting In deze voordracht zal de huidige stand van de natuurkunde der elementaire deeltjes worden

Nadere informatie

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef. 2009/1 viii Nikhef Workshop Black Holes in de LHC 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.nl) Dr. Marcel Vreeswijk (h73@nikhef.nl)

Nadere informatie

Het berekenbare Heelal

Het berekenbare Heelal Het berekenbare Heelal 1 BETELGEUSE EN HET DOPPLEREFFECT HET IS MAAR HOE JE HET BEKIJKT NAAR EEN GRENS VAN HET HEELAL DE STRINGTHEORIE HET EERSTE BEREKENDE WERELDBEELD DE EERSTE SECONDE GUT, TOE, ANTROPISCH

Nadere informatie

Rutherford verstrooiing

Rutherford verstrooiing Rutherford verstrooiing Hoofdstuk 1 van Das & Ferbel Lange afleiding van in 1.2 niet, maar 1.3 en 1.4 zijn belangrijk en 1.7 slaan we over Deeltjesfysica I Hoorcollege 2 1 3 typen straling Er werden drie

Nadere informatie

H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN

H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN H3: Deeltjesversneller: LHC in CERN CERN = Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire = Europese organisatie voor nucleair onderzoek CERN ligt op de grens tussen Frankrijk en Zwitserland, dicht bij Genève.

Nadere informatie

Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen

Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen Het Standaardmodel Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen Lezing 13 februari 2015 - Koksijde Christian Rulmonde Er zijn 18 elementaire deeltjes waaruit de materie is opgebouwd. Ook de deeltjes die de natuurkrachten

Nadere informatie

Elementaire deeltjes fysica: een reductionistische zoektocht naar de schepping. Meesterklassen deeltjesfysica 10 Maart 2012 Nick van Remortel EDF-UA

Elementaire deeltjes fysica: een reductionistische zoektocht naar de schepping. Meesterklassen deeltjesfysica 10 Maart 2012 Nick van Remortel EDF-UA Elementaire deeltjes fysica: een reductionistische zoektocht naar de schepping Meesterklassen deeltjesfysica 10 Maart 2012 Nick van Remortel EDF-UA Nick van Remortel Meesterklassen 10 Maart 2012 2 Elementaire

Nadere informatie

Betekenis en Ontdekking van het Higgs-deeltje

Betekenis en Ontdekking van het Higgs-deeltje Betekenis en Ontdekking van het Higgs-deeltje Lezing bij de afsluiting van het studiejaar 2012-2013 van HOVO Universiteit Leiden op 13 mei 2013 Door prof. dr. Jos Engelen Universiteit van Amsterdam/NIKHEF

Nadere informatie

PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica

PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica Wat zie je? PositronEmissieTomografie (PET) Nucleaire geneeskunde: basisprincipe Toepassing van nucleaire geneeskunde Vakgebieden

Nadere informatie

De golfvergelijking van Schrödinger

De golfvergelijking van Schrödinger De golfvergelijking van Schrödinger De golfvergelijking van Schrödinger beschrijft het gedrag van het elektron in het atoom. De oplossing van die vergelijking? i bevat informatie over de energie in de

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF Tweede Fase Het neutrinomysterie Foto: CERN 1 Het was op het nieuws, het was in de krant, iedereen had het er over: neutrino s die sneller gaan dan het licht.

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en

Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en recent Higgs. 1 Als ik deze voetbal een trap geef schiet

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

Samenvatting. Spin? Wat is dat eigenlijk?

Samenvatting. Spin? Wat is dat eigenlijk? Samenvatting Spin? Wat is dat eigenlijk? In de zomer van het jaar 1925 werd door twee Nederlandse promovendi, Samuel Goudsmit en George Uhlenbeck, de spin van het elektron ontdekt. Deze ontdekking werd

Nadere informatie

HET PROJECT LARGE HADRON COLLIDER

HET PROJECT LARGE HADRON COLLIDER HET PROJECT LARGE HADRON COLLIDER LHC of Large Hadron Collider zal in de 21 ste eeuw voor een groot deel de natuurkunde van de elementaire deeltjes reviseren. Het voorbereidingswerk heeft meer dan 10 jaar

Nadere informatie

Muonen. Auteur: Hans Uitenbroek Datum: 5 februari 2013. Opleiding: VWO 6

Muonen. Auteur: Hans Uitenbroek Datum: 5 februari 2013. Opleiding: VWO 6 Muonen Auteur: Hans Uitenbroek Datum: 5 februari 2013 Opleiding: VWO 6 1 Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding 1.1. Aanleiding van het onderzoek 1.2. Probleemstelling 2. Methode en werkwijze 3. Onderzoek

Nadere informatie

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II In de reactor binnen in het reactorgebouw van een kerncentrale komt warmte vrij door kernsplijtingen. Die warmte wordt afgevoerd door het water in het primaire

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Wetenschappelijke Begrippen

Wetenschappelijke Begrippen Wetenschappelijke Begrippen Isotoop Als twee soorten atoomkernen hetzelfde aantal protonen heeft (en dus van hetzelfde element zijn), maar een ander aantal neutronen (en dus een andere massa), dan noemen

Nadere informatie

Eindexamen vwo natuurkunde pilot 2012 - I

Eindexamen vwo natuurkunde pilot 2012 - I Eindexamen vwo natuurkunde pilot 0 - I Opgave Lichtpracticum maximumscore De buis is aan beide kanten afgesloten om licht van buitenaf te voorkomen. maximumscore 4 De weerstanden verhouden zich als de

Nadere informatie

Hoogtepunten uit de Speciale Rela2viteit theorie van Einstein Stan Bentvelsen s.bentvelsen@uva.nl

Hoogtepunten uit de Speciale Rela2viteit theorie van Einstein Stan Bentvelsen s.bentvelsen@uva.nl Speciale rela*viteit Hoogtepunten uit de Speciale Rela2viteit theorie van Einstein Stan Bentvelsen s.bentvelsen@uva.nl Albert Einstein (1879 1955) Einstein s grensverleggende papers (1905): De speciale

Nadere informatie

Naam:... Natuurkunde klas 3...

Naam:... Natuurkunde klas 3... Naam:... Natuurkunde klas 3... Hoofdstuk 3 Elektriciteit Lading 3 2 Elektrische energie 7 3 Spanning 8 4 Stroomsterkte 2 5 Vermogen 4 6 Weerstand 7 7 Serieschakeling 2 8 Parallelschakeling 22 9 Practicumproeven

Nadere informatie

Start van de Large Hadron Collider te CERN

Start van de Large Hadron Collider te CERN Start van de Large Hadron Collider te CERN Zoektocht voor een Belgische Nobelprijs in de fysica Belgische Persmap Korte samenvatting: Wetenschappers en ingenieurs uit alle hoeken van de wereld leggen de

Nadere informatie

arxiv:1412.4226v1 [hep-ph] 13 Dec 2014

arxiv:1412.4226v1 [hep-ph] 13 Dec 2014 NIKHEF/2014-050 Neutrinos a window on new physics J.W. van Holten a arxiv:1412.4226v1 [hep-ph] 13 Dec 2014 Nikhef, Amsterdam NL and Lorentz Insitute Leiden University, Leiden NL Abstract This paper reviews

Nadere informatie

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel.

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel. H7: Radioactiviteit Als een bepaalde kern van een element te veel of te weinig neutronen heeft is het onstabiel. Daardoor gaan ze na een zekere tijd uit elkaar vallen, op die manier bereiken ze een stabiele

Nadere informatie

the Astrophysical Herald

the Astrophysical Herald the Astrophysical Herald Neutrinos as probes for particle physics and astronomy H. B. J. Koers Samenvatting Beste radioactieve dames en heren, Met deze aanhef opende Wolfgang Pauli een brief die hij op

Nadere informatie

Inleiding stralingsfysica

Inleiding stralingsfysica Inleiding stralingsfysica Historie 1896: Henri Becquerel ontdekt het verschijnsel radioactiviteit 1895: Wilhelm Conrad Röntgen ontdekt Röntgenstraling RadioNucliden: Inleiding Stralingsfysica 1 Wat maakt

Nadere informatie

7. Hoofdstuk 7 : De Elektronenstructuur van Atomen

7. Hoofdstuk 7 : De Elektronenstructuur van Atomen 7. Hoofdstuk 7 : De Elektronenstructuur van Atomen 7.1. Licht: van golf naar deeltje Frequentie (n) is het aantal golven dat per seconde passeert door een bepaald punt (Hz = 1 cyclus/s). Snelheid: v =

Nadere informatie

Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen?

Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen? Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen? We leven op aarde, een kleine blauwgroene planeet, de derde van de zon en één van de naar schatting 400 miljard sterren van de Melkweg, één

Nadere informatie

Inhoudsopgave Werkbladen Kwantumstructuur van de Materie

Inhoudsopgave Werkbladen Kwantumstructuur van de Materie Inhoudsopgave Werkbladen Kwantumstructuur van de Materie Bijlage A Werkbladen bij deel A 2 Werkblad A-1: Elektronenverstrooiing aan grafiet 2 Werkblad A-2: Golffuncties bekijken met psi 6 Werkblad A-3:

Nadere informatie

Samenvattitrg. De BBS

Samenvattitrg. De BBS Samenvattitrg Dit proefschrift bestaat uit twee delen. Het eerste deel, bestaande uit de hoofdstukken 3 tot en met 5, behandelt de diverse rnetingen die aan de Big-Bite Spectrometer (BBS) op het KVI zijn

Nadere informatie

QUANTUMFYSICA DE EPR-PARADOX. Naam: Klas: Datum:

QUANTUMFYSICA DE EPR-PARADOX. Naam: Klas: Datum: DE EPR-PARADOX QUANTUMFYSICA DE EPR-PARADOX Naam: Klas: Datum: DE EPR-PARADOX DE EPR-PARADOX EEN GEDACHTE-EXPERIMENT Volgens de wetten van de quantummechanica kunnen bepaalde deeltjes spontaan vervallen.

Nadere informatie

versie 21 februari 2013 Quantumtheorie J.W. van Holten NIKHEF Amsterdam LION Universiteit Leiden

versie 21 februari 2013 Quantumtheorie J.W. van Holten NIKHEF Amsterdam LION Universiteit Leiden versie 21 februari 2013 Quantumtheorie J.W. van Holten NIKHEF Amsterdam en LION Universiteit Leiden c 1 Deeltje-golf dualisme Een vlakke golf wordt gekenmerkt door een golflengte λ en een periode T, of

Nadere informatie

Chemie 4: Atoommodellen

Chemie 4: Atoommodellen Chemie 4: Atoommodellen Van de oude Grieken tot het kwantummodel Het woord atoom komt va, het Griekse woord atomos dat ondeelbaar betekent. Voor de Griekse geleerde Democritos die leefde in het jaar 400

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Versnellers en Detectoren

Versnellers en Detectoren Versnellers en Detectoren Nieuwe deeltjes ontdekken, bestuderen Maken van nieuwe deeltjes: creëren van massa Meesterklassen Deeltjesfysica p.1/20 Versnellers en Detectoren Nieuwe deeltjes ontdekken, bestuderen

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Kernfysica. 25 juli 2015. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Kernfysica. 25 juli 2015. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Fysica: Kernfysica 25 juli 2015 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Atheneum van Veurne (http://www.natuurdigitaal.be/geneeskunde/fysica/wiskunde/wiskunde.htm),

Nadere informatie

Bijkomende informatie over de publicaties in Nature en Nature Communications

Bijkomende informatie over de publicaties in Nature en Nature Communications Bijkomende informatie over de publicaties in Nature en Nature Communications Achtergrond Kernfysici bestuderen allerlei eigenschappen van atoomkernen. Voor de onderzoeksgroep van Mark Huyse en Piet Van

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand & Laura van der Schaaf Quantumfysische verschijnselen: 9 september 2014 Inhoud Inleiding Overzicht Klassieke mechanica Galileo, Newton Lagrangeformalisme

Nadere informatie

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet!

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet! Einstein (6) n de voorafgaande artikelen hebben we het gehad over tijdsdilatatie en Lorenzcontractie (tijd en lengte zijn niet absoluut maar hangen af van de snelheid tussen waarnemer en waargenomene).

Nadere informatie

1 Overzicht vragen mondeling examen - 6WW8/6

1 Overzicht vragen mondeling examen - 6WW8/6 1.1 Mechanische trillingen en golven 1. Toon aan dat twee trillingen met dezelfde frequentie en willekeurig faseverschil zich opnieuw samenstellen tot een trilling met dezelfde frequentie. Leid een uitdrukking

Nadere informatie

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 vroedvrouwen in Nijmegen zwaartekracht vs. druk het viriaal theorema energie-transport kernfusie Overzicht (voorlopig) 4 mrt: Kijken naar de hemel 11 mrt:

Nadere informatie

Proloog. 1897 J.J.Thomson Ontdekking van het ELEKTRON

Proloog. 1897 J.J.Thomson Ontdekking van het ELEKTRON Proloog HEP: een jong onderzoeksdomein 1897 J.J.Thomson Ontdekking van het ELEKTRON Fundamenteel onderzoek met spin off o De meest elementaire bouwstenen van alle materie o De fundamentele krachten die

Nadere informatie

NIKHEF en CERN De ontwikkeling van de Hoge Energie Fysica in Nederland. H.G. Tiecke (NIKHEF) November 2004

NIKHEF en CERN De ontwikkeling van de Hoge Energie Fysica in Nederland. H.G. Tiecke (NIKHEF) November 2004 NIKHEF en CERN De ontwikkeling van de Hoge Energie Fysica in Nederland. H.G. Tiecke (NIKHEF) November 2004 In oktober 2004 heeft CERN, het Europees centrum voor deeltjesonderzoek in Genève, het 50 jarig

Nadere informatie

Kosmische regen op Groningen

Kosmische regen op Groningen Kosmische regen op Groningen Wat is de samenstelling van de kosmische straling: protonen, zware kernen, neutrino s? Waar komen deze deeltjes met extreem hoge energie vandaan? Kunnen we met behulp van de

Nadere informatie

BIG BANG ANTIMATERIE IS GEEN SCIENCEFICTION

BIG BANG ANTIMATERIE IS GEEN SCIENCEFICTION Van de Een nieuwe symmetrie in de natuur? Wat is donkere materie? Bestaan er verborgen dimensies? Kunnen we de natuurkrachten unifiëren? Hoe is het universum ontstaan? Waar is de antimaterie? Eos 116 BIG

Nadere informatie

Project Moderne Natuurkunde

Project Moderne Natuurkunde Geleiding in Nanodraden SE 003ii Centraal Examen en School Examenopgaven en Correctiemodellen (Versie.0) Samenstellers dick hoekzema juni 005 ed van den berg cursus 05-06 Project Moderne Natuurkunde op

Nadere informatie

Biologische effecten van ioniserende en niet-ioniserende straling

Biologische effecten van ioniserende en niet-ioniserende straling Inhoudsopgave 01 Ioniserende straling 1 011 Ioniserende elektromagnetische straling 2 012 Straling van radioactieve Deeltjes 3 013 Tijdsconstante en halveringstijd 7 02 Absorptie 9 021 De absorptiewet

Nadere informatie

Samenvatting EEN MID INFRAROOD ELLIPSOMETER

Samenvatting EEN MID INFRAROOD ELLIPSOMETER SAMENVATTING In het begin van de vorige eeuw werd het fenomeen supergeleiding ontdekt. Als bepaalde materialen worden afgekoeld tot onder een kritische temperatuur geleiden ze stroom zonder weerstand.

Nadere informatie

Samenvatting. Bouwstenen van de natuur

Samenvatting. Bouwstenen van de natuur Uit het dagelijks leven weten we dat materialen in verschillende fases kunnen voorkomen. Water komt bijvoorbeeld voor als vloeibaar water, waterdamp en ijs. Behalve deze bekende drie zijn er nog meer fases

Nadere informatie

Biofysische Scheikunde: NMR-Spectroscopie

Biofysische Scheikunde: NMR-Spectroscopie Inleiding & Kernmagnetisme Vrije Universiteit Brussel 19 maart 2012 Outline 1 Overzicht en Context 2 3 Outline 1 Overzicht en Context 2 3 Doelstelling Eiwitten (en andere biologische macromoleculen) Functionele

Nadere informatie

Alice en de quarkgluonsoep

Alice en de quarkgluonsoep Alice en de quarkgluonsoep Designer: Jordi Boixader Geschiedenis en tekst: Federico Antinori, Hans de Groot, Catherine Decosse, Yiota Foka, Yves Schutz en Christine Vanoli Productie: Christiane Lefèvre

Nadere informatie

introductie fysische achtergronden ioniserende straling Sytze Brandenburg sb/radsaf2003/1

introductie fysische achtergronden ioniserende straling Sytze Brandenburg sb/radsaf2003/1 introductie fysische achtergronden ioniserende straling Sytze Brandenburg sb/radsaf2003/1 ioniserende straling wat is het atoomfysica elementaire deeltjes fysica waar komt het vandaan atoomfysica kernfysica

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie