Botsing geeft warmte Waar komt die warmte vandaan? Uraniumatomen bestaan, net als alle andere atomen, uit een kern

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Botsing geeft warmte Waar komt die warmte vandaan? Uraniumatomen bestaan, net als alle andere atomen, uit een kern"

Transcriptie

1 E rgens diep in de krochten van dit betonnen gebouw gebeurt het. I n de kerncentrale in het Zeeuwse Borssele wordt vier procent van de Nederlandse elektriciteit opgewekt. Maar dat bhjft onzichtbaar. Bij de deurvanhetreactorgebouw staan een detectiepoort en een druksluis. De poort controleert bij het verlaten van het gebouw of er niet per ongeluk radioactief stof op je is neergedwarreld. De druksluis zorgt dat de onderdruk die in de reactorkoepel heerst, behouden bhjft. Zo kan er niets radioactiefs in de buitenwereld komen. Meer zie je er niet van. De plaats waar de energie ontstaat, zit onder een dikke laag beton verstopt in een reactorvat met stalen wanden van wel twintig centimeter dik. Hoe wordt kernenergie opgewekt? En wat zijn de gevaren? Kern wordt heet De opwekking van kernenergie begint met tienduizenden stalen staven vol brandstof in het hart van de centrale. Die brandstof is uranium. Dat wordt niet verbrand, maar gespleten. Vandaar dat uranium ook wel sphjtstof genoemd wordt. De kernen van de atomen in de brandstofstaven worden in tweeën gebroken. 'Bij deze kemsphjting komt enorm veel energie vrij', weet Jan Leen Kloosterman, universitair hoofddocent reactorfysica aan de Technische Universiteit Delft. 'Het sphjten van een gram uranium levert net zo veel energie op als het verbranden van 3000 kilogram steenkool.' De energie die üi het reactorvat vrijkomt, wordt i n warmte omgezet. Veel warmte, het water dat door het reactorvat en langs de sphjtstofstaven stroomt, wordt 300 graden Celsius heet. Dat het niet gaat koken, komt door de enorme druk van 155 bar die er heerst, dat is 155 keer de druk van de buitenlucht De hitte van het water wordt via een warmtewisselaar aan een tweede waterckcuit overgedragen. Dit water raakt wel aan de kook. De stoom die erbij ontstaat, drijft turbines aan die op hun beurt een generator aan het werk zetten. Zo wordt uiteindehjk 38 procent van de warmte die in het reactorvat ontstaat, omgezet in elektriciteit. Botsing geeft warmte Waar komt die warmte vandaan? Uraniumatomen bestaan, net als alle andere atomen, uit een kern

2

3 Techniek Het radioactieve afval zal nog duizenden iaren op een veilig waar een wolk elektronen omheen zit. De kern is niets anders dan een hoop kerndeeltjes (protonen en neutronen) bij elkaar Ze zitten heel sterk aan elkaar gebonden. Hoe sterker, hoe meer energie er vrijkomt als je ze losbreekt. Om dat voor elkaar te krijgen, moet je de uraniumkernen beschieten met neutronen. Raak? Dan spat zo'n klomp kerndeeltjes uit elkaar in twee kleinere klompjes, in kernen van lichtere elementen. Maar dat gebeurt niet bij elke uraniumkern. Er zitten namelijk twee soorten uranium in de brandstof (zie het kader 'Rijk uranium'). Het splijtbare uranium splijt direct als het door een neutron getroffen wordt. Maar er zit ook onsplijtbaar uranium in de reactor Als dat door een neutron wordt geraakt, splijt het niet meteen. Dit uranium verandert eerst in een ander element, plutonium. Pas als er een tweede neutron deze plutoniumkern treft, splijt die in tweeën. Kloosterman: 'De meeste energie die bij kernsplijting vrijkomt, zit in de twee brokstukken die bij elke splijting ontstaan.' Deze lichtere atoomkernen worden met een slordige kilometer per seconde weggeslingerd. Door te botsen met de andere atomen in de brandstof verliezen ze hun snelheid. En hun bewegingsenergie wordt dan om- Rijk ur ' [)J ï(sfte.llrt«!l(fi!ilm i(liü:.i<t)i(«l* liiiiröiii;<;i*i(i;;iitii':il^ m^i]ii, ;^i"jila(yi;!i i': ilmi(i,<,{ii;!:iilh(;!f M!yjllll l lf(:;ii(c]ijil t:ll *: ih; c-iiiiii^.iiiliiinviy;! l!l;i v/f)wiii l!l!m!l!<hniai>l!lti'ts)i*5)l':i(s!,:!>m<' iki"u'ii ^ini;)i;;;;f:^i;(:iiiii!ty5!y(im!ï;; IfM'KJ^tllIjiWIIllföittiKil? i. i:>!j(!;k aat VOO in-238 gezet in warmte, net zo lang tot de brokstukken zijn stilgevallen. Reactie geeft reactie Een kernreactie houdt zichzelf in stand. Alleen bij het opstarten van de reactie, moet je neutronen op de brandstof schieten. Die splijten de eerste kernen. Daarna gaat het vanzelf, want bij elke splijting van een uraniumkern komen twee of drie neutronen vrij. Die splijten op hun beurt ook weer kernen. Toch blijft deze kettingreactie beheersbaar, omdat niet alle neutronen een nieuwe reactie in gang zetten. In het reactorvat zitten zogeheten regelstaven die zijn gemaakt van materiaal dat neutronen opneemt. Zo kapen ze neutronen weg uit de reactie. Kloosterman: 'Door deze staven op en neer te bewegen, kun je de kettingreactie regelen.' Als de reactie om een of andere reden toch uit de hand loopt, vallen die regelstaven naar beneden. Zitten ze helemaal in de reactorkern, dan worden alle neutronen opgenomen en valt de reactie direct stil. Met de reactie kan dus niets misgaan. zijn de meeste brokstukken die bij kernsplijting ontstaan radioactief. Ook splijt niet al het plutonium dat uit het onsplijtbare uranium ontstaat. Een deel blijft intact, en een deel verandert in het element americium. En dat is net als plutonium radioactief. 'Dit is het radioactieve afval van de centrale', zegt Kloosterman Sommige splijtingsproducten zijn al na een uur niet Straling is probleem Toch kleven er problemen aan de opwekking van kernenergie. Zo Hoe maakt een kerncentrale stroom? $ii1f».ll'i^>{:{')s<')')l''<*v/oi!il»m,.v/»)<il(.iw;! r\',vi)i!!l>. '.:>V! ltj ; it(! ii> i m i ^ n i! B ) i.('iri(:i,/i jiiitiff3' f)«l<*!»«1(!l:1r(tf<<l l«lw:h«v<>lif ylfut)!l')ii fii;i;(. lv,'/'uii;ril,i»);i IJ!Oii «s)ii(!li!!lil:ii.twil<t)riiiwml!iii ': :JlWPlil<:)li,l;(l lilwll>v(ikii: l' In het reactorvat ontstaat warmte. Deze warnfite zet het water dat door de stoomgenerator stroomt om in stoom. De stoom drijft een turbine aan. De turbine drijft een generator aan 36 rêrrainrt^nïïïl die vervolgens elektri citelt produceert. In een condensor koelt de stoom af tot het weer water Is. De Westerschelde levert het koelwater. Het opgewarmde koelwater wordt daar ook weer In geloosd. I»»MiiMili(ii.-i<.iis;w.nii itji;. ovejujjiijril! i t lï i 011 (! j ü li I i i f ^ ^ J hoogte genoeg lucht hebben om door te werken. Ook heeft de centrale een watervoorraad van 700 kubieke meter. nog warmte en straling af. Het water koelt en houdt tegelijk de straling tegen.

4 plek bewaard moeten worden De USS Nautilus maakte in 1979 zijn laatste tocht. Oranje goed H oewel alles in de kerncentrale van Borssele hermetisch Is afgesloten, kunnen er radioactieve deeltjes buiten het reactorvat terechtkomen. Een keer per jaar gaat het reactorvat namelijk open om een deel van de brandstofstaven te wisselen en onderhoud uitte voeren. Radioactieve deeltjes kunnen zich dan hechten aan stof Kom je door het poortje? Dan mag je naar huis. Wel eerst weer even je eigen kloffie aantrekken. meer radioactief. Andere reactieproducten zijn echter honderden jaren radioactief, americium zelfs duizenden jaren. Dat afval wordt goed beschermd opgeslagen (zie het kader 'Pakketje afval'). Maar een echte oplossing is er nog altijd niet voor. Een heel ander probleem is dat de straling de reactorkern opwarmt, ook als de centrale uit staat en de en zich verspreiden In de ruimte buiten het reactorvat. Om te voorkomen dat ze via medewerkers het gebouw verlaten, draagt ledereen speciale bedrijfskleding. Die blijft altijd binnen en wordt gewassen In een wasserij in het reactorgebouw. Als de kleding schoon Is, gaat die naar de kleedkamers. De kleding is opvallend oranje gekleurd, dat geldt ook voor de sokken, onderbroeken en bh's. De kans datje per ongeluk vergeet je ondergoed te wisselen wordt daarmee erg klein. kettingreactie al lang is gestopt. Daarom moet een centrale zeker nog een jaar lang worden gekoeld als hij is uitgeschakeld. Het belang daarvan zie je als de koeling door een ramp uitvalt, zoals in Japan gebeurde toen een tsunami de kust trof in Kloosterman: 'Als de hitte niet langer weg kan, kunnen brandstofstaven smelten.' Er kan dan radioactief materiaal lsf*ii;;niiïi y:,\v/j( :*lil 'J/;iii ;;ilil(l!!i;!i!.i(4\ Schadelijke straling W aarom zitten de reactor en het afval van een kerncentrale achter dikke lagen beton verstopt? Omdat de brandstof en het afval in de brandstofstaven radioactief zijn. Dat wil zeggen dat ze zogenoemde ioniserende straling uitzenden. Die is schadelijk voor je gezondheid. De straling kan alleriei weefsels in je lichaam beschadigen, waaronder je erfelijk materiaal, je DNA. Er zijn 3 soorten ioniserende straling: alfa-, bèta- en gammastraling. Alfastraling is het makkelijkst tegen te houden. Dat lukt al met een velletje papier. Bètastraling komt niet door een centimeter aluminium of plexiglas heen. Gammastraling is de lastigste. Om die te stoppen, heb je tientallen centimeters beton of meters water nodig. De kem van de centrale zit dus vooral goed ingepakt om gammastraling tegen te houden. Door straling uit te zenden, veranderen radioactieve stoffen uiteindelijk in een stof die niet meer radioactief is. Maar bij hoogradloactief materiaal kan dat wel jaar duren. p ^ [ nfi/9ni^ 37

5 Wereldcht I ter wereld e kernenergie 'iiiihiifsfflri Itelt op te wekken. Wereldwijd zijn 437 kerncentrales In gebruik en 71 in aanbouw. Van die 437 staan,ï),li;:i?)ilrijaii,,i-,r dt 12,3 van de elektriciteit in kerncentrales opgewekt. In Europa is dat ongeveer 15 procent. Met 58 kerncentrales heeft Frankrijk de meeste centrales van Europa. Ze zijn goed voor 77,7 procent v In het reactorgebouw heerst onderdruk, zodat eventuele radioactieve gassen niet naar buiten kunnen. Het gebouw is alleen via luchtsluizen tofigankeliik.jlifaime&een voor noodgevallen..<!!nr!'mi! l(iii!'ïifi(;!lti(?)iijöj:l U'HH«!.ilsK) v(i ( i I W H1} v f! Hl 1 In nieuwe veilige kerncentrales kan zelfs de koeling uitvallen zonder grote gevolgen uitlekken, datheeteenmeltdovvn. Als ook het reactorvat gescheurd is door bijvoorbeeld een explosie of een aardbeving, kan er radioactiviteit naar buiten. Het materiaal komt dan in het betonnen omhulsel om het reactorvat terecht. Maar als dat ook is beschadigd, kurmen radioactieve stoffen in de omgeving terechtkomen. Kern blijf koe\ ICerncentrales hebben veiligheidssystemen die zorgen dat het koelsysteem niet zomaar uitvalt (zie het kader 'Dubbel gekoeld'). Toch blijft die kans bestaan zolang de koeling afhankelijk is van hulpsystemen. Daarom wordeij er nu inherent veilige reactoren ontwikkeld, die voor hun koeling geen pompen en elektrische systemen nodig hebben. Een voorbeeld is de gasgekoelde hogetemperatuurreactor De reactorkern heeft in dit ontwerp een langere, dunnere vorm dan bijvoorbeeld de kern in de centrale in Borssele. Door zijn relatief grote oppervlak kan deze kern zijn warmte gemakkelijk aan het reactorvat en de omgeving afgeven, zelfs als de gaskoeling uitvah. Bovendien gebruikt dit type kernreactor ook een andere brandstof: grafietkogels die met minuscule uraniumkorrels zijn gevuld. Elke uraniumkorreltje is ingepakt in 4 laagjes die ervoor zorgen dat de radioactieve stoffen ook onder e.xtreme omstandigheden rüet vrij38 es^nfi/?ni.-^] (Hlitihili^kirH;!;!! ;)iï!i; ;= komen. Kloosterman; 'De grafietkogels kun je verhitten tot zo'n 2000 graden Celsius zonder dat ze kapot gaan. Maar dankzij het ontwerp kan de kern deze temperatuur helemaal nooit bereiken.' Afval moet minder Behalve met dit soort zelf koelende systemen experimenteren onderzoekers ook met een andere brandstof. I n India en China wordt aan onderzoeksreactoren gewerkt die lopen op thorium. Dat element is zelf niet splijtbaar, maar het wordt door neutronen in te vangen omgezet in uranium, dat vervolgens splijt. Het voordeel van thorium is dat er bij deze reactie geen plutonium ontstaat, dus ook geen lang stralend americium. En het radioactieve afval van dit type centrale hoeft geen duizenden jaren, maar slechts 500 jaar te worden opgeslagen. Waarom nog niet alle kerncentrales op thorium lopen? 'Het proces is ingewikkelder', verzucht Kloosterman. 'Pas over twintig tot dertig jaar zijn we misschien zo ver' epz.nl: de kerncentrale In Borssele. tlnyurl.com/kernenergienl: informatie over kernenergie In Nederland. Pakketje afval D e brandstof van een kerncentrale gaat zo'n 4 jaar mee. Als het meeste splijtbare uranium In de brandstofstaven verbruikt is, worden die vervangen door nieuwe staven. In de kerncentrale in Borssele verversen ze elk jaar een kwart van de staven. Als dit gebeurt, ligt de centrale tijdelijk stil. De gebruikte staven zitten vol radioactief afval, dat nog ongeveer een jaar lang warmte uitstraalt. Een speciale hijskraan hijst deze staven uit het reactorvat en zet ze in een naastgelegen koelbad. Een jaar later gaan ze naar een verwerkingsbedrijf in Frankrijk. Daar wordt ongeveer 95 procent van de brandstof gerecycled, zoals het overgebleven uranium en plutonium. De rest wordt in glas ingepakt en gaat terug naar Nederiand, want elk land moet zijn eigen radioactieve afval opslaan. Dat gebeurt in een betonnen bunker. De kerncentrale in Borssele produceert elk jaar anderhalve kubieke meter van dit afval. Het ligt minstens 100 jaar in zo'n bunker. Ondertussen wordt onderzocht of het afval na deze periode wellicht ondergronds kan worden opgeslagen.

Bouwtechnologische aspecten van kernreactoren

Bouwtechnologische aspecten van kernreactoren Bouwtechnologische aspecten van kernreactoren J.L. Kloosterman Technische Universiteit Delft Interfacultair Reactor Instituut Mekelweg 15, 2629 JB Delft J.L.Kloosterman@iri.tudelft.nl In een kernreactor

Nadere informatie

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel.

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel. H7: Radioactiviteit Als een bepaalde kern van een element te veel of te weinig neutronen heeft is het onstabiel. Daardoor gaan ze na een zekere tijd uit elkaar vallen, op die manier bereiken ze een stabiele

Nadere informatie

Energiewinning is de laatste tijd vaak in het nieuws. Energieopwekken kan op verschillende manieren. hieronder leest u daar meer over.

Energiewinning is de laatste tijd vaak in het nieuws. Energieopwekken kan op verschillende manieren. hieronder leest u daar meer over. Stratt Attent is een uitgave van Stratt+ www.stratt.nl Jaargang 4 * Nummer 1 * 3e kwartaal * 2013 In deze editie van de Stratt+ nieuwsbrief: - De kerncentrale in Borssele - Windmolenpark Kreekraksluizen

Nadere informatie

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II In de reactor binnen in het reactorgebouw van een kerncentrale komt warmte vrij door kernsplijtingen. Die warmte wordt afgevoerd door het water in het primaire

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Kernreactor voor onderzoek

Kernreactor voor onderzoek Jan Leen Kloosterman Technische Universteit Delft Toegepaste Natuur Wetenschappen Jan Leen Kloosterman 1 Kernreactor voor onderzoek Jan Leen Kloosterman 2 1 1. Het Mondiale Energievraagstuk 2. Werking

Nadere informatie

7. Wat is de huidige windrichting in Japan en hoe spreid de radioactiviteit zich?

7. Wat is de huidige windrichting in Japan en hoe spreid de radioactiviteit zich? 1. Wat is er gebeurd in Japan? Op vrijdag 11 maart 2011 heeft er een aardbeving plaatsgevonden in Japan. Deze aardbeving had een sterkte van 9.0 op de schaal van Richter en heeft veel schade aangericht.

Nadere informatie

Kernenergie. Nathal Severijns. Lessen voor de XXI ste eeuw 27/02/2012 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN

Kernenergie. Nathal Severijns. Lessen voor de XXI ste eeuw 27/02/2012 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN Kernenergie Nathal Severijns Lessen voor de XXI ste eeuw 27/02/2012 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN Fundamenteel fysica onderzoek met ionenbundels: - structuur van de atoomkern - eigenschappen van de natuurkrachten

Nadere informatie

Opwekking van elektrische energie

Opwekking van elektrische energie Inhoud Opwekking van elektrische energie... 2 Kernsplijtingscentrales... 2 Veiligheid in ontwerp... 2 Werking van de centrale... 3 Energiewinning uit kernsplijtingsreactoren... 3 Radioactief afval bij

Nadere informatie

Kernenergie: vriend of vijand?

Kernenergie: vriend of vijand? Hugo Vanderstraeten Van tsunami tot kernramp kernreactor komt er radioactieve straling vrij die 400 keer hoger is dan toegestaan. In een straal van twintig kilometer rond Op vrijdag 11 maart 2011 wordt

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

2.3 Energie uit atoomkernen

2.3 Energie uit atoomkernen 2. Energie uit atoomkernen 2.1 Equivalentie van massa en energie 2.2 Energie per kerndeeltje in een kern 2.3 Energie uit atoomkernen 2.1 Equivalentie van massa en energie Einstein: massa kan worden omgezet

Nadere informatie

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen.

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. SO Straling 1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. 2 Waaruit bestaat de elektronenwolk van een atoom? Negatief geladen deeltjes, elektronen. 3 Wat bevindt zich

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier.

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier. Alfa -, bèta - en gammastraling Al in 1899 onderscheidde Ernest Rutherford bij de uraniumstraling "minstens twee" soorten: één die makkelijk wordt geabsorbeerd, voor het gemak de 'alfastraling' genoemd,

Nadere informatie

6.1 Ioniserende straling; eigenschappen en detectie

6.1 Ioniserende straling; eigenschappen en detectie Uitwerkingen opgaven hoofdstuk 6 6.1 Ioniserende straling; eigenschappen en detectie Opgave 1 a Zie figuur 6.1. Figuur 6.1 Als je met het vliegtuig gaat, ontvang je de meeste straling, omdat je je op een

Nadere informatie

Hoogradioactief afval

Hoogradioactief afval COVRA ALGEMEEN Onze huidige maatschappij produceert miljoenen kubieke meters afval per jaar. Dat is huishoudelijk afval, chemisch afval, ziekenhuisafval, bouw- en sloopafval, en ook radioactief afval.

Nadere informatie

H8 straling les.notebook. June 11, 2014. Straling? Straling: Wordt doorgelaten of wordt geabsorbeerd. Stralingsbron en straling

H8 straling les.notebook. June 11, 2014. Straling? Straling: Wordt doorgelaten of wordt geabsorbeerd. Stralingsbron en straling Stralingsbron en straling Straling? Bron Soorten straling: Licht Zichtbaarlicht (Kleuren violet tot rood) Infrarood (warmte straling) Ultraviolet (maakt je bruin/rood) Elektromagnetische straling Magnetron

Nadere informatie

Kernreactor voor onderzoek

Kernreactor voor onderzoek Jan Leen Kloosterman Technische Universteit Delft Toegepaste NatuurWetenschappen Jan Leen Kloosterman 1 Kernreactor voor onderzoek Jan Leen Kloosterman 2 1 1. Het Mondiale Energievraagstuk 2. Werking van

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

Radioactiviteit en straling: natuurlijk nuttig!

Radioactiviteit en straling: natuurlijk nuttig! Radioactiviteit en straling: natuurlijk nuttig! Een röntgenfoto wordt gemaakt met straling. radioactiviteit en straling Kom je wel eens bij de tandarts? Dan weet je wat straling is! Jij, je vader of je

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in?

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in? 1 Inhoudsopgave Voorblad, bladzijde 1 Inhoudsopgave, bladzijde 2 Inleiding, bladzijde 3 Wat houd duurzame-energie in?, bladzijde 4 Wat is zonne-energie?, bladzijde 5 Wat is waterkracht?, bladzijde 6 Wat

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Beste leerkracht/begeleider,

Beste leerkracht/begeleider, LESMAP ANTARK 1 Voorwoord Beste leerkracht/begeleider, Binnenkort bezoekt u de voorstelling Antark met uw klas/groep. Met deze lesmap willen we u suggesties geven om voor en na de voorstelling aan de slag

Nadere informatie

Onderzoek bij de sectie PNR

Onderzoek bij de sectie PNR Onderzoek bij de sectie PNR De Zeer-Hoge Temperatuur Reactor (VHTR) De Hoge Temperatuur Reactor met extra hoge bedrijfstemperatuur (Very High Temperature Reactor-VHTR) is gevuld met enkele honderdduizenden

Nadere informatie

5 Energie. Inleiding s Morgens vroeg floept je wek-radio aan. Er komt muziek uit! Je gaat naar de badkamer. Je doet het licht aan.

5 Energie. Inleiding s Morgens vroeg floept je wek-radio aan. Er komt muziek uit! Je gaat naar de badkamer. Je doet het licht aan. 5 Energie Inleiding s Morgens vroeg floept je wek-radio aan. Er komt muziek uit! Je gaat naar de badkamer. Je doet het licht aan. Je draait de warmwater-kraan open. Het water spettert in de was-bak. Au!

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Naam: Klas: Repetitie Radioactiviteit VWO (versie A)

Naam: Klas: Repetitie Radioactiviteit VWO (versie A) Naam: Klas: Repetitie Radioactiviteit VWO (versie A) Aan het einde van de repetitie vind je de lijst met elementen en twee tabellen met weegfactoren voor het berekenen van de equivalente en effectieve

Nadere informatie

KERNENERGIE. Chemische Feitelijkheden. In 2013 moet de ruim dertig jaar oude kerncentrale in. Zorg of zegen?

KERNENERGIE. Chemische Feitelijkheden. In 2013 moet de ruim dertig jaar oude kerncentrale in. Zorg of zegen? Chemische Feitelijkheden editie 47 nr 217 juni 2005 DE CONTEXT Een heftige discussie DE BASIS Energie uit atoomkernen DE DIEPTE Een huiskamer vol radioactiviteit AUTEUR: BASTIENNE WENTZEL Zorg of zegen?

Nadere informatie

Opgave 4 Het atoomnummer is het aantal protonen in de kern. Het massagetal is het aantal protonen plus het aantal neutronen in de kern.

Opgave 4 Het atoomnummer is het aantal protonen in de kern. Het massagetal is het aantal protonen plus het aantal neutronen in de kern. Uitwerkingen 1 protonen en neutronen Opgave negatief positief neutraal positief neutraal Een atoom bevat twee soorten geladen deeltjes namelijk protonen en elektronen. Elk elektron is evenveel negatief

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Groep: 8c. Naam: Lucas

Groep: 8c. Naam: Lucas Groep: 8c Naam: Lucas Datum: 6 januari 2015 1 voorwoord Ik houd mijn werkstuk over energie omdat ik in het nieuws heb gehoord dat België aan een energie te kort komt deze winter. Er zijn daar namelijk

Nadere informatie

Kernenergie. Hiteq. www.hiteq.org. Technologische ontwikkelingen en de rol van Nederland. Mark Veltman. Domein Technologie

Kernenergie. Hiteq. www.hiteq.org. Technologische ontwikkelingen en de rol van Nederland. Mark Veltman. Domein Technologie centrum van innovatie Hiteq Hiteq, centrum van innovatie, wil komen tot duurzame vernieuwing. Het centrum richt zich daarbij op technische beroepen en opleidingen. Hiteq wil ondernemingen en onderwijsinstellingen

Nadere informatie

N.V. Elektriciteits-Produktiemaatschappij Zuid-Nederland EPZ

N.V. Elektriciteits-Produktiemaatschappij Zuid-Nederland EPZ EPZ: Pure Kracht N.V. Elektriciteits-Produktiemaatschappij Zuid-Nederland EPZ Uit aarde, water, vuur en lucht halen wij pure kracht waarmee wij ons dagelijks verwarmen, verplaatsen en verzorgen E L E M

Nadere informatie

KERNEN & DEELTJES VWO

KERNEN & DEELTJES VWO KERNEN & DEELTJES VWO Foton is een opgavenverzameling voor het nieuwe eindexamenprogramma natuurkunde. Foton is gratis te downloaden via natuurkundeuitgelegd.nl/foton Uitwerkingen van alle opgaven staan

Nadere informatie

H4: Onderdelen van de kerncentrale + werking

H4: Onderdelen van de kerncentrale + werking H4: Onderdelen van de kerncentrale + werking 4.1 Onderdelen van de kerncentrale 4.1.1 Tekening werking kerncentrale Figuur 4.1: 3D tekening van de kerncentrale van Doel 4.1.2 Reactorvat Werking Het reactorvat

Nadere informatie

FACTSHEET. Kerncentrale in Tsjernobyl 2005 - copyright Armand Simonis

FACTSHEET. Kerncentrale in Tsjernobyl 2005 - copyright Armand Simonis FACTSHEET TSJERNOBYL Kerncentrale in Tsjernobyl 2005 - copyright Armand Simonis Op zaterdag 26 april 1986 ontplofte om 1:26 Nederlandse tijd de reactor nummer 4 van de kerncentrale bij Tsjernobyl in Oekraïne.

Nadere informatie

Ioniserende straling - samenvatting

Ioniserende straling - samenvatting Ioniserende straling - samenvatting Maak eerst zélf een samenvatting van de theorie over ioniserende straling. Zorg dat je samenvatting de volgende elementen bevat: Over straling: o een definitie van het

Nadere informatie

Energie: vuil of schoon?

Energie: vuil of schoon? Info-brief Energie: vuil of schoon? Jij hebt energie nodig om huiswerk te maken, te fietsen of te spelen. Als je energie op is, word je moe. Dan moet je gaan slapen of eten. Slaap en voedsel zijn energiebronnen

Nadere informatie

Japan beeft. Aardbeving en tsunami. Hoe ontstond die aardbeving? Lieve Hoet. Diep onder het zeewater bestaat de

Japan beeft. Aardbeving en tsunami. Hoe ontstond die aardbeving? Lieve Hoet. Diep onder het zeewater bestaat de Lieve Hoet Aardbeving en tsunami Op vrijdag 11 maart om 14.45 uur Japanse tijd (bij ons was het toen 6.45 uur) beefde de aarde in het noordoosten van Japan, op ongeveer 400 km van de hoofdstad Tokio. Deze

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

Warmte. Hoofdstuk 2. Vaak zetten we Chemische energie om in Warmte

Warmte. Hoofdstuk 2. Vaak zetten we Chemische energie om in Warmte Warmte Hoofdstuk 2 Warmte is Energie Vaak zetten we Chemische energie om in Warmte Brandstoffen verbranden: Brandstof Zuurstof voldoende hoge temperatuur (ontbrandingstemperatuur) 1 Grootheid Symbool Eenheid

Nadere informatie

Levensduurverkorting Radioactief Afval. Optie voor de aanpak van het kernafvalprobleem

Levensduurverkorting Radioactief Afval. Optie voor de aanpak van het kernafvalprobleem Levensduurverkorting Radioactief Afval Optie voor de aanpak van het kernafvalprobleem LEVENSDUURVERKORTING RADIOACTIEF AFVAL Optie voor de aanpak van het kernafvalprobleem Splijting In een kerncentrale

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN Een verbranding is de reactie tussen zuurstof en een andere stof, waarbij vuurverschijnselen waarneembaar zijn. Bij een verbrandingsreactie komt warmte vrij.

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie

Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie De Laka-bibliotheek Dit is een pdf van één van de publicaties in de bibliotheek van Stichting Laka, het in Amsterdam gevestigde documentatie-

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Verantwoord beveiligen

Verantwoord beveiligen Verantwoord beveiligen Verantwoord beveiligen De kerncentrale van EPZ is door de Nederlandse regering aangemerkt als vitaal object. De beveiliging van deze installatie is opgezet volgens nationale en internationale

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

Kernrampen. Nathal Severijns. Dodonaeus - Mechelen 10/09/2011 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN

Kernrampen. Nathal Severijns. Dodonaeus - Mechelen 10/09/2011 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN Kernrampen Nathal Severijns Dodonaeus - Mechelen 10/09/2011 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN Fundamenteel fysica onderzoek met ionenbundels: - structuur van de atoomkern - eigenschappen van de natuurkrachten

Nadere informatie

Wisselwerking. van ioniserende straling met materie

Wisselwerking. van ioniserende straling met materie Wisselwerking van ioniserende straling met materie Wisselwerkingsprocessen Energie afgifte en structuurverandering in ontvangende materie Aard van wisselwerking bepaalt het juiste afschermingsmateriaal

Nadere informatie

Kernenergie: de toekomst?!

Kernenergie: de toekomst?! Kernenergie: de toekomst?! Prof. Dr. Ir. F.W. Sluijter 20 april 2009 Het begrip duurzaamheid De vraag die ik u vanavond voorleg luidt: Is kernenergie duurzaam? Dit is een moeilijke vraag. Het hangt namelijk

Nadere informatie

Radioactiviteit en Kernfysica. Inhoud:

Radioactiviteit en Kernfysica. Inhoud: Radioactiviteit en Kernfysica Inhoud:. Atoommodel Rutherford Bohr. Bouw van atoomkernen A. Samenstelling B. Standaardmodel C. LHC D. Isotopen E. Binding F. Energieniveaus 3. Energie en massa A. Bindingsenergie

Nadere informatie

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word)

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) Mens en techniek VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2 Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) 1 ENERGIE... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Het omzetten van energie... 3 1.3. Het omzetten van energie - Opdrachten...

Nadere informatie

Kinderuniversiteit (Groene) energie?

Kinderuniversiteit (Groene) energie? Kinderuniversiteit (Groene) energie? Johan Driesen, Elektrotechniek Lieve Helsen, Werktuigkunde Leuven, 15 oktober 2011 Transport 15.10.2011 Kinderuniversiteit (Groene) Energie? 2 Transport 15.10.2011

Nadere informatie

Uraanhexafluoride in de splijtstofcyclus

Uraanhexafluoride in de splijtstofcyclus 022 1 Uraanhexafluoride Na het vergaan van het Franse vrachtschip de Mont Louis op 25 augustus 1984 voor de Belgische kust bij Oostende is vooral aandacht besteed aan de berging van een deel van de lading,

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

"Naar de kern van de materie" legt uit wat radioactiviteit nu eigenlijk is. Er bestaan drie soorten straling.

Naar de kern van de materie legt uit wat radioactiviteit nu eigenlijk is. Er bestaan drie soorten straling. Alles om ons heen is in zekere mate radioactief. Radioactiviteit is een volkomen natuurlijk verschijnsel. Zelfs ons lichaam is licht radioactief. De mens heeft het verschijnsel van de radioactiviteit dus

Nadere informatie

Tentamen: Energie, duurzaamheid en de rol van kernenergie

Tentamen: Energie, duurzaamheid en de rol van kernenergie Tentamen: Energie, duurzaamheid en de rol van kernenergie Docenten: J. F. J. van den Brand en J. de Vries Telefoon: 0620 539 484 Datum: 27 mei 2014 Zaal: WN-M143 Tijd: 08:45-11.30 uur Maak elke opgave

Nadere informatie

Bestaand (les)materiaal. Loran de Vries

Bestaand (les)materiaal. Loran de Vries Bestaand (les)materiaal Loran de Vries Database www.adrive.com Email: ldevries@amsterdams.com ww: Natuurkunde4life NiNa lesmateriaal Leerlingenboekje in Word Docentenhandleiding Antwoorden op de opgaven

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

Thorium Energie Centrales

Thorium Energie Centrales Thorium Energie Centrales 15-4-2015 Jan Leen Kloosterman, Jilt Sietsma TU Delft Delft University of Technology 2 1 Unieke eigenschappen thorium Thorium is prima grondstof voor electriciteitsproductie Thorium

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

KernVisie. Lessen uit Japan. Extra. Tohoku aardbeving. Kernsplijting, kettingreactie en splijtingsprodukten. Jan Leen Kloosterman

KernVisie. Lessen uit Japan. Extra. Tohoku aardbeving. Kernsplijting, kettingreactie en splijtingsprodukten. Jan Leen Kloosterman KernVisie Extra Lessen uit Japan Jan Leen Kloosterman Beschrijving kokendwater reactor Verloop van het ongeval Splijtstofopslagbassins in centrales 1-4 Tohoku aardbeving Op 11 maart 2011 om 14:46 uur lokale

Nadere informatie

Milieu Onderzoeksreactoren

Milieu Onderzoeksreactoren Koninklijk Instituut van Ingenieurs - Afdeling Kerntechniek Netherlands Nuclear Society Programma 2003-2005 De afdeling Kerntechniek van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs en de Netherlands Nuclear

Nadere informatie

Wetenschappelijke Begrippen

Wetenschappelijke Begrippen Wetenschappelijke Begrippen Isotoop Als twee soorten atoomkernen hetzelfde aantal protonen heeft (en dus van hetzelfde element zijn), maar een ander aantal neutronen (en dus een andere massa), dan noemen

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde 1,2

Examen HAVO. natuurkunde 1,2 natuurkunde 1,2 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Energievraag per regio in MTeo 2002 en 2030 (G.H.B. Verberg, IGU, 2006)

Energievraag per regio in MTeo 2002 en 2030 (G.H.B. Verberg, IGU, 2006) Factsheet Kernenergie 1 Noodzaak kernenergie Wereldwijd wordt steeds meer energie bespaard. Ook de economie in de geïndustrialiseerde landen wordt steeds energie-efficiënter: in elke verdiende Euro gaat

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur natuurkunde Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Kernfysica. 25 juli 2015. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Kernfysica. 25 juli 2015. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Fysica: Kernfysica 25 juli 2015 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Atheneum van Veurne (http://www.natuurdigitaal.be/geneeskunde/fysica/wiskunde/wiskunde.htm),

Nadere informatie

Onderzoek aan kernenergie

Onderzoek aan kernenergie Onderzoek aan kernenergie Jan Leen Kloosterman Technische Universiteit Delft RIVM, 5 april 2007 1 RID: Reactor Instituut Delft huisvest faciliteiten en diensten op het gebied van stralingsonderzoek en

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

warmte en licht energie omzetting elektriciteit In een lamp wordt energie omgezet

warmte en licht energie omzetting elektriciteit In een lamp wordt energie omgezet Energieomzetting We maken veel gebruik van elektrische energie. Aan elektrische energie hebben we niet zoveel. Elektrische energie is maar een tussenvorm van energie. Bij een elektrische verwarming, willen

Nadere informatie

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema E.On kolencentrales, Maasvlakte, Rotterdam. G.P.J. Dijkema 5 mei 2014 Faculty of Technology, Policy and Management

Nadere informatie

Thermische Centrales voor Elektriciteit

Thermische Centrales voor Elektriciteit Thermische Centrales voor Elektriciteit College spm1520 5 maart 2013 Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema Universitair Hoofddocent Energie en Industrie Faculty of Technology, Policy and Management Industry and Energy

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Uitwerkingen KeCo-selectie SET-D HAVO5 1

Uitwerkingen KeCo-selectie SET-D HAVO5 1 Uitwerkingen KeCo-selectie SET-D HAO5 1 KeCo W.2. (A) In een bekerglas wordt 400 ml water geschonken met een begintemperatuur van 1 C. In het water wordt een dompelaar geplaatst met een vermogen van 90

Nadere informatie

Zeer geachte dames en heren,

Zeer geachte dames en heren, Nanuru, MH (Anna) Van: Verzonden: Aan: Onderwerp: Bijlagen: Ap Cloosterman [apcloos@gmail.com] dinsdag 21 april 2015 16:07 Cloosterman Hr. J.H.G. Verduurzamen of Verpauperen Verduurzamen of verpauperen

Nadere informatie

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Onderzoek Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Voor: Greenpeace Door: Synovate Datum: 19 april 2011 Project: 94014 Copyright: Synovate BV. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die u

Nadere informatie

Radioactiviteit: natuurlijk nodig!

Radioactiviteit: natuurlijk nodig! Radioactiviteit: natuurlijk nodig! Radioactiviteit en straling dragen bij aan: - Welvaart - Welzijn - Gezondheid in een notendop Kernenergie (en dus radioactiviteit) staat weer volop in de belangstelling.

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde tevens oud programma natuurkunde 1,2 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

GEMEENTERAADSFRACTIE KERKRADE A. Rossel Maarzijde 60, 6467 GC Kerkrade, andyrossel@telfort.nl

GEMEENTERAADSFRACTIE KERKRADE A. Rossel Maarzijde 60, 6467 GC Kerkrade, andyrossel@telfort.nl Aan gemeente Kerkrade T.a.v. de griffie Postbus 600 6460 AP Kerkrade Kerkrade, 26 mei 2011 Behandeld door: M.A.H. van Aken Subject: initiatiefvoorstel ex artikel 36 reglement van orde voor de vergaderingen

Nadere informatie

Tentamen Warmte-overdracht

Tentamen Warmte-overdracht Tentamen Warmte-overdracht vakcode: 4B680 datum: 7 april 2014 tijd: 9.00-12.00 uur LET OP Er zijn in totaal 4 opgaven waarvan de eerste opgave bestaat uit losse vragen. Alle opgaven tellen even zwaar mee.

Nadere informatie

Kerncentrale Tihange Uranium als energiebron

Kerncentrale Tihange Uranium als energiebron Kerncentrale Tihange Uranium als energiebron KERNCIJFERS ELECTRABEL 1 4 945 medewerkers 98,6 TWh verkoop van elektriciteit en aardgas 9 020 MW 2 productiecapaciteit 461 MW capaciteit hernieuwbare energie

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 28 mei totale examentijd 3 uur tevens oud programma natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 14 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de

Nadere informatie