De zorg voor personen met dementie:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De zorg voor personen met dementie:"

Transcriptie

1 De zorg voor personen met dementie: perspectieven en uitdagingen Reeks: Naar een dementievriendelijke samenleving

2

3 De zorg voor personen met dementie: perspectieven en uitdagingen Auteurs: Van Audenhove Chantal, Spruytte Nele, Detroyer Elke, De Coster Iris, Declercq Anja (Lucas-KULeuven) en Ylieff Michel, Squelard Gilles, Misotten Pierre, Ulg (Unité de Psychologie clinique du Veillissement/ Groupe de recherche Qualidem). Reeks: Naar een dementievriendelijke samenleving

4 COLOFON De zorg voor personen met dementie: perspectieven en uitdagingen Cette publication existe également en français sous le titre: Les soins aux personnes atteintes de la maladie d Alzheimer ou d une maladie apparentée : perspectives et enjeux Een uitgave van de, Brederodestraat 21 te 1000 Brussel AUTEURS Onderzoekgroep Lucas-KULeuven Professor Dr. Chantal Van Audenove, coördinator Dr. Nele Spruytte, senior onderzoeker Elke Detroyer, onderzoeker Iris De Coster, stafmedewerker Dr. Anja Declercq, projectleider Onderzoekgroep ULg: Unité de Psychologie clinique du Veillissement/Groupe de recherche Qualidem Prof. Michel Ylieff, projectcoördinator Gilles Squelard, onderzoeker Pierre Missotten, onderzoeker VERTALING COÖRDINATIE VOOR DE KONING BOUDEWIJNSTICHTING Peter Raeymaekers Gerrit Rauws, directeur Bénédicte Gombault, projectverantwoordelijke Saïda Sakali, projectverantwoordelijke Tinne Vandensande, adviseur Els Heyde, assistente Pascale Prête, assistente GRAFISCH CONCEPT VORMGEVING PRINT ON DEMAND PuPil Tilt Factory Manufast-ABP vzw, een bedrijf voor aangepaste arbeid Wettelijk depot: D/2893/2009/10 ISBN-13: EAN: BESTELNUMMER: 1869 Deze uitgave kan gratis worden gedownload van onze website Een afdruk van deze elektronische uitgave kan (gratis) besteld worden: online via per naar of telefonisch bij het contactcentrum van de, tel , fax Maart 2009 Met de steun van de Nationale Loterij

5 Inhoudstafel Voorwoord Samenvatting...13 Executive summary Demo grafische, maatschappelijke en wetenschappelijke evoluties in de zorg voor personen met dementie Demografische evoluties Demografische ontwikkelingen De gevolgen hiervan voor de zorg voor personen met dementie Maatschappelijke trends en wetenschappelijke evoluties Naar een competentiemodel voor ouder worden en een holistisch perspectief op zorgbehoevende personen (met dementie) Toenemende individualisering in de samenleving Globalisering en glocalisering Wijzigende rol van de overheid Vermaatschappelijking van de zorg Toegankelijkheid van de zorg Professionalisering van de zorgsector Besluit Overzicht van het zorgaanbod voor personen met dementie in Vlaanderen Extramurale voorzieningen Samenwerkingsinitiatieven inzake thuisverzorging - Geïntegreerde diensten voor de thuiszorg - Samenwerkingsinitiatieven Eerstelijnsgezondheidszorg Huisarts Teams voor thuisverpleging Diensten voor gezinszorg Diensten voor oppashulp Personenalarmcentrale Dienstencentra (regionale en lokale) De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 5

6 2.1.8 Diensten voor logistieke hulp en aanvullende thuiszorg Maaltijdbedeling en vervoersdiensten Expertisecentra Dementie Vlaanderen Verenigingen van gebruikers en mantelzorgers Centra voor Algemeen Welzijnswerk OCMW en het lokaal sociaal huis Centra voor Geestelijke Gezondheidszorg Centra voor Palliatieve Zorg Transmurale voorzieningen Dagverzorgingscentra Centra voor kortverblijf Intramurale voorzieningen Voorzieningen voor permanent verblijf Voorzieningen voor tijdelijk verblijf Besluit Het kwantitatieve aanbod in de diverse sectoren Inleiding De extramurale sector Algemene geneeskunde Coördinatiediensten voor thuisverzorging (SIT s/ccssd), Geïntegreerde Diensten voor Thuisverzorging (GDT s/ SISD), Diensten voor gezinszorg (DvG s/safpa) en Diensten voor thuisverpleging (TvT s, SSI) Diensten voor thuisopvang Diensten voor thuiszorgpermanentie en teleonthaal Dienstencentra Diensten voor logistieke ondersteuning, bezorging van maaltijden aan huis Expertisecentra dementie Verenigingen van familieleden Sociale diensten Diensten voor geestelijke gezondheidszorg (CGG/SSM) De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 6

7 3.3 De transmurale sector Centra voor dagopvang /dagcentra Centra voor dagverzorging Centra voor kortverblijf en nachtopvang De permanent intramurale sector Bedden in rusthuizen (ROB) en rust- en verzorgingstehuizen (RVT) Specifieke opvangeenheden en bedden voor mensen met dementie Kosten voor verblijf Bedden in psychiatrische verzorgingstehuizen (PVT) Tijdelijk intramurale sector Geheugenklinieken, geriatrische dagziekenhuizen (GDZ) en psychogeriatrische dagziekenhuizen (PGDZ) Geriatrische diensten (G), gespecialiseerde diensten neurologie (Sp3), psychogeriatrie (Sp6) en psychiatrisch bejaarden (Vp) Beleid en onderzoek over de zorg voor personen met dementie Inleiding Beleidsmaatregelen van de federale overheid Zorgprogramma voor de Geriatrische Patiënt Protocolakkoorden over ouderenzorg Ontwikkelingen in verband met de RAI Financiering van personen met dementie, verblijvend in een RVT Terugbetaling van medicatie Euthanasiebeleid Beleidsmaatregelen van de Vlaamse overheid Voorontwerp van woonzorgdecreet Vlaams parlement: voorstel van Vlaamse resolutie over een preventief en ondersteunend beleid rond dementie en realisaties die ermee samenhangen Projectsubsidiëring vanuit het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 7

8 4.3.4 Verbetering van de woonkwaliteit in de residentiële sector Waals en Brussels Hoofdstedelijk Gewest Specifieke maatregelen gericht op personen met dementie Beleidsvoorbereidend en beleidsondersteunend onderzoek over dementie Onderzoek gesubsidieerd door de federale overheid Onderzoek gesubsidieerd door de Vlaamse overheid Onderzoek gesubsidieerd door de Waalse overheid Innovatieve projecten in de zorg voor personen met dementie Inleiding Kleinschalige woon- en zorgvormen Kleinschalig genormaliseerd wonen Specifieke opvangeenheden (Unités d acceuil spécifiques) Ontmoetingsgroepen voor personen met beginnende dementie Initiatieven vanuit de Geestelijke Gezondheidszorg Multidisciplinaire equipes uit de thuiszorg: CGGZ Brussel-Oost Experimentele projecten in Wallonië Therapeutische projecten in de geestelijke gezondheidszorg gefinancierd door het RIZIV Knelpunten in de zorg voor personen met dementie Knelpunten in de residentiële zorg Problemen op het vlak van financiering De Katz-schaal als basis voor het zorgforfait Complexiteit van de regelgeving Knelpunten in de thuiszorg Aanbodgestuurde zorg Samenwerking tussen sectoren en diensten Gebrek aan zorgcoördinatie De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 8

9 en aan partnerschap met mantelzorgers Algemene knelpunten Personeelstekort in de zorgsector Prospectiviteit in het beleid Beeldvorming en bejegening van de persoon met dementie Voorstellen voor verbetering Inleiding Realisatie van zorg op maat op het niveau van de cliënt en zijn of haar omgeving (inclusief mantelzorg) Ontwikkeling van maatschappelijke steunsystemen op regionaal niveau, voor personen met dementie Erkenning, ondersteuning en participatie blijven realiseren voor mantelzorgers van personen met dementie Financiering van de zorg voor personen met dementie, volgens hun reële zorgnoden Aandacht voor een veilige, comfortabele en geborgen woonomgeving voor personen met dementie Inspelen op de diversiteit in de zorg voor personen met dementie Opleiden en bijscholen van gespecialiseerde hulpverleners en ontwikkeling van gespecialiseerde equipes Blijvende aandacht voor de niet-medische aspecten van de dementie, in het bijzonder de wijze van omgaan en communiceren Wetenschappelijke expertise als middel voor innovatie en begeleiding bij verandertrajecten Besluit Bibliografie De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 9

10 De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 10

11 Voorwoord Toen de een project over de levenskwaliteit van personen met dementie en hun omgeving startte, was het de bedoeling na te gaan hoe de levenskwaliteit van deze mensen verbeterd kan worden. Van meet af aan bleek dat zorg daarin essentieel is. Zorg heeft een zeer belangrijke impact op de autonomie en de levenskwaliteit van personen met dementie en hun omgeving. De weg zoeken naar een goede praktijk, ervaring rond zorg doorgeven, inzicht krijgen in de samenwerking met andere zorgverstrekkers en in het zorgaanbod, zijn daar enkele aspecten van. In deze publicatie hebben het onderzoeksteam van LUCAS, onder leiding van Chantal Van Audenhove, en ULG, onder leiding van Michel Ylieff, de bestaande onderzoeksgegevens en uitdagingen in kaart gebracht. Het rapport biedt een overzicht van de zorg voor personen met dementie: een inventarisatie van het zorgaanbod, een overzicht van knelpunten, een selectie van enkele vernieuwende zorginitiatieven en uitdagingen voor de toekomst. Het schetst bovendien de brede contouren waarbinnen deze zorg zich afspeelt. Een eerste insteek hiervoor zijn de demografische ontwikkelingen die op ons afkomen. Daarbij speelt niet alleen de vergrijzing een rol, er zijn ook elementen aan de orde zoals gezinsverdunning of het toenemend aantal alleenstaande personen. In een tweede benadering worden een zevental maatschappelijke en wetenschappelijke trends aangeduid die in sterke mate bepalen hoe de zorg voor personen met dementie zal worden vormgegeven in de toekomst. Vervolgens wordt een kort kwalitatief en kwantitatief overzicht gegeven van het beschikbare zorgaanbod in België, in termen van diensten, hulpverleners en voorzieningen. Ook de knelpunten komen hierbij aan bod. Het rapport verstrekt bovendien inzicht in de bevoegdheden en de beleidsmaatregelen van de diverse overheden (federaal en regionaal). Aanvullend wordt ingegaan op de belangrijkste beleidsvoorbereidende en beleidsondersteunende studies over dementie. Daarnaast worden toekomstperspectieven inzake zorg geschetst en enkele goede en innovatieve praktijken voorgesteld. Tot besluit formuleren de onderzoekers aanbevelingen, zowel wat de publieke overheden betreft als op het niveau van de betrokken actoren. Dit onderzoek maakt deel uit van een breder project van de Koning Boudewijnstichting, met als doel de levenskwaliteit van personen met De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 11

12 Voorwoord dementie en hun omgeving te verbeteren door hun autonomie te verhogen, afhankelijkheid te verminderen en de verbondenheid met de omgeving te versterken. De Stichting bracht een groep van 13 experts samen onder het voorzitterschap minister van staat Magda Aelvoet. Verscheidene studies werden opgezet en personen met dementie, mantelzorgers en hulpverleners werden bevraagd. Op basis van deze studies en bevragingen werden aanbevelingen geformuleerd. 1 Daarom dank aan de onderzoekers die de aanbevelingen hielpen formuleren en met evidence stofferen. Een bijzondere dank aan de werkgroep die gedurende twee jaar het hele proces actief volgde. Zonder hun enthousiaste samenwerking was dit omvangrijke project nooit van de grond gekomen. De 1 Naar een dementievriendelijke samenleving: aanbevelingen en mogelijke acties. Maart Koning Boudewijnstichting. De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 12

13 Samenvatting Deze publicatie biedt een overzicht van de zorg voor personen met dementie: een inventarisatie van het zorgaanbod, een overzicht van knelpunten, een selectie van enkele vernieuwende zorginitiatieven en uitdagingen voor de toekomst. Het eerste hoofdstuk schetst de brede contouren waarbinnen deze zorg zich afspeelt. Een eerste insteek hiervoor zijn de demografische ontwikkelingen die op ons afkomen. Daarbij speelt niet alleen de vergrijzing een rol, er zijn ook elementen aan de orde zoals de gezinsverdunning of het toenemend aantal alleenstaande personen. In een tweede benadering worden een zevental maatschappelijke en wetenschappelijke trends aangeduid die in sterke mate bepalen hoe de zorg voor personen met dementie zal worden vormgegeven in de toekomst. Het tweede hoofdstuk geeft een 'state of the art' van het beschikbare zorgaanbod in termen van diensten, hulpverleners en voorzieningen voor personen met dementie. Er is een rijk en gevarieerd aanbod van zowel extramurale, transmurale als intramurale diensten of voorzieningen. Sommige zijn duidelijk ontstaan vanuit en gericht op de noden van personen met dementie en hun mantelzorgers. Andere diensten hebben een bredere doelgroep voor ogen, maar blijken in de praktijk ook ondersteunend te zijn in het geval van dementie. Een aandachtspunt bij dit zorgaanbod is de voldoende invulling van de programmering. Het derde hoofdstuk vult het vorige, meer kwalitatieve, aan met kwantitatieve informatie. De cijfergegevens over de programmeringsinvulling van het zorgaanbod belichten de gerealiseerde diensten en voorzieningen, zowel in België als in het Vlaamse, het Waalse en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. De zorg voor personen met dementie wordt ook in het beleid ter harte genomen. Het vierde hoofdstuk schetst de bevoegdheden en de beleidsmaatregelen van de diverse overheden (federaal en regionaal). Aanvullend wordt ingegaan op de belangrijkste beleidsvoorbereidende en beleidsondersteunende studies over dementie. In het vijfde hoofdstuk wordt de blik gericht naar de toekomst. Welke creatieve projecten, welke vernieuwende initiatieven kunnen richtinggevend zijn voor de zorg voor dementie van morgen? Een kleine selectie van goede praktijken in de zorg wordt voorgesteld. Het gaat om kleinschalige woon- en zorgvormen, ontmoetingsgroepen voor personen met beginnende dementie en innovatieve initiatieven uit de geestelijke gezondheidszorg. De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 13

14 Samenvatting Hoofdstuk zes belicht op gestructureerde wijze waar zich de knelpunten bevinden in de zorg voor personen met dementie. Negen fundamentele knelpunten worden kernachtig geïdentificeerd. Ze moeten als basis dienen voor de formulering van prioritaire oplossingen. Deze publicatie eindigt met de presentatie van negen aanbevelingen of uitdagingen voor de toekomstige organisatie en aanpak van de zorg voor personen met dementie. Dit is meteen ook een warme oproep voor alle betrokken actoren, personen met dementie en hun mantelzorgers, beleidsmakers, hulpverleners en vrijwilligers, onderzoekers om mee te werken aan de realisatie hiervan. De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 14

15 Executive summary This publication provides an overview of care of people with dementia: it describes the care on offer, summarises the problems and gives details of a selection of innovative care initiatives and challenges for the future. The first chapter gives a broad outline of the context of care for people with dementia. The first aspect examined is the significant demographic change that is currently taking place. The ageing population is not the only factor in this change the shift towards smaller families and the rising number of single-person households are also contributing to this evolution. The chapter then goes on to look at seven social and scientific trends influencing what form care for dementia patients will take in the future. The second chapter is a state of the art of available care in terms of services, care providers and facilities for people with dementia. There is a wide and varied range of extramural, transmural and intramural services and facilities, some of which were clearly specially developed to meet the needs of people with dementia and their carers. Other services are aimed at a broader target group but also seem to provide suitable support for dementia patients in practice. It is vital to ensure that supply meets demand for this type of care. The third chapter is a useful complement to the more qualitative content of the previous chapter in that it provides more quantitative, figure-based information. Figures on supply and demand for care cover services and facilities throughout Belgium, i.e. in the Flemish, Walloon and Brussels- Capital Regions. Care for dementia patients is also a key political concern. The fourth chapter outlines the responsibilities of the different levels of government (federal and regional and the political measures they have taken. This chapter also deals with the most important studies on dementia from the point of view of defining and supporting policy. The fifth chapter looks at how care of dementia patients may develop in the future. What creative projects and ground-breaking initiatives might shape dementia care in the future? The chapter also presents a selection of good practices in care, namely small-scale formats for residence and care, groups for people with early-stage dementia and innovative initiatives from the domain of mental health care. Chapter six provides a structured description of where the bottlenecks are in terms of caring for people with dementia. It summarises nine fundamental sticking points that should be used as a basis for developing priority solutions. De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 15

16 Executive summary The publication concludes with a list of nine recommendations or challenges for organisation and approaches for care of dementia patients in the future and calls on all stakeholders people with dementia and their carers, policymakers, care providers and volunteers to get involved in implementing its suggestions. De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 16

17 Inleiding Dementie is wereldwijd één van de grootste uitdagingen voor de gezondheidszorg. Het aantal mensen dat ouder wordt, neemt sterk toe en de algemene prevalentiecijfers voor dementie in Europa tonen aan dat het aantal mensen die geconfronteerd worden met dementie aanzienlijk toeneemt naar mate men ouder wordt. Deze demografische ontwikkelingen hebben een niet te onderschatten impact op de zorg voor personen met dementie. Vanuit het oogpunt dat de nood aan aangepaste zorg enkel nog zal toenemen, hebben de onderzoekers getracht alle gegevens met betrekking tot zorg te inventariseren en in te passen in de maatschappelijke trends, de uitdagingen te formuleren die te maken hebben met de zorg en met de specifieke aspecten die van belang zijn voor personen met dementie. Dit rapport omvat zeven hoofdstukken en biedt een overzicht van de zorg voor personen met dementie: een inventarisatie van het zorgaanbod, een overzicht van knelpunten, een selectie van enkele vernieuwende zorginitiatieven en uitdagingen voor de toekomst. De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 17

18 De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 18

19 1. DEMO GRAFISCHE, maatschappelijke en wetenschappelijke evoluties in de zorg voor personen met dementie 1.1 Demografische evoluties Demografische ontwikkelingen Onze samenleving bevindt zich in een demografisch sterk evoluerende context. De toegenomen levensverwachting is in de afgelopen eeuw een van de grootste medische en wetenschappelijke verdiensten geweest. Op 1 januari 2006 bedroeg de levensverwachting in België voor mannen bij de geboorte 77,01 jaar en voor vrouwen 82,65 jaar. De grootste winst werd geboekt bij het begin van de vorige eeuw, maar ook recenter blijft de levensverwachting toenemen. Ter vergelijking: in de periode was ze nog 72,43 jaar voor mannen en 79,13 jaar voor vrouwen (FOD Economie, Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie). De stijgende levensverwachting impliceert een sterke toename van het aantal ouderen. Op 1 januari 2008 was 17,06 % van de Belgische bevolking 65 jaar of ouder. Dit aandeel zou voor België verder stijgen tot 25 % en meer vanaf 2040 (Federaal Planbureau, 2008). Naast de levensverwachting zijn nog andere demografische metingen informatief. Zo meet men ook de gezondheidsverwachting of de levensverwachting zonder beperkingen. In feite gaat het om een combinatie van mortaliteitsgegevens en leeftijdsspecifieke prevalentiecijfers over morbiditeit. In 2001 was de levensverwachting voor 65-jarige vrouwen 19,9 jaar waarvan 12,8 jaar in goede gezondheid. Voor 65-jarige mannen ging het om een levensverwachting van 15,9 jaar en een gezondheidsverwachting van 11,1 jaar (Bron: Eurostat database). Er zijn meerdere theorieën gangbaar over de evolutie van de gezondheidsverwachting of hoe de ontwikkelingen inzake mortaliteit zich verhouden ten opzichte van de morbiditeit (European Economic Report, 2006). De zogenaamde expansietheorie stelt dat de toegenomen levensverwachting ook betekent dat er meer jaren in slechte gezondheid worden doorgebracht. De theorie van het dynamisch evenwicht ziet de leeftijd waarop men een slechte gezondheid krijgt, opschuiven in verhouding met de stijgende levensverwachting. Het aantal jaren in slechte gezondheid blijft volgens deze theorie dus gelijk. Tenslotte stelt de compressietheorie dat de levensverwachting niet alleen stijgt, maar dat de jaren in slechte gezondheid relatief gezien ook afnemen. Wetenschappelijk gezien is er nog geen eenduidigheid volgens welke theorie de samenleving zich demografisch ontwikkelt. Het is evenwel duidelijk dat de evolutie van deze gezondheidsverwachting belangrijke implicaties heeft voor de nood aan zorg voor de oudere bevolking. De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 19

20 Demo grafische, maatschappelijke en wetenschappelijke evoluties in de zorg voor personen met dementie Andere belangrijke demografische indicatoren zijn de ontgroening, de verzilvering en de afhankelijkheidsratio. De bevolking veroudert statistisch als gevolg van een toenemend aantal ouderen (cfr. supra), maar eveneens door een daling van het aandeel jongeren. Cijfergegevens over de Europese Unie in 1999 tonen een diepe val van de vruchtbaarheid aan in alle toenmalige landen van de Unie, tot beneden en soms tot ver beneden de vervangingscoëfficiënt van 2,1. Deze trend heeft zich overal en zeer snel vanaf 1965 voltrokken (Deleeck, 2001). Recent lijkt zich evenwel een trendbreuk voor te doen, met stijgende geboortecijfers. Als in 2000 een vrouw in België gemiddeld 1,66 kinderen had, steeg dit aantal in 2006 tot 1,80 (FOD Economie, Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie). Dit hogere aantal ligt evenwel nog altijd onder de vervangingscoëfficiënt van 2,1. De verzilvering duidt op het aandeel 80-plussers binnen de groep ouderen. Ook dit aandeel zal de komende jaren sterk toenemen, gaande tot 39,21 % in 2050 (aandeel 80 plussers in de groep van 65 plussers). Tussen 2000 en 2060 zou de bevolking van meer dan 80 jaar met bijna een miljoen personen toenemen (Federaal Planbureau, 2008). Niet enkel geboorte- en sterftecijfers bepalen de evolutie van een bevolking. De meest recente informatie maakt duidelijk dat ook de immigratie toeneemt. Door een grotere vruchtbaarheid en meer migraties leiden de bevolkingsprognoses tot projecties met een grotere bevolking. Dit heeft dan weer een impact op de zogenaamde afhankelijkheidsratio of verhouding tussen jongeren en ouderen binnen een bevolking. Het aantal 65-plussers ten opzichte van het aantal personen tussen 15 en 65 jaar bedroeg in 2000 in België 25,53 %, maar stijgt verder tot 42,22 % in 2040 (Federaal Planbureau, 2008). Deze afhankelijkheid laat zich sterker voelen in Vlaanderen dan in Wallonië of het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Overigens veronderstelt deze meting ook dat de jarigen effectief beroepsactief zijn, wat in de realiteit niet het geval is. Een gepast activeringsbeleid waarbij de vijftigplussers voldoende actief worden gehouden is van belang De gevolgen hiervan voor de zorg voor personen met dementie De geschetste demografische ontwikkelingen hebben diverse gevolgen. Aangezien de prevalentie van dementie toeneemt bij stijgende leeftijd, is het te verwachten dat het aantal personen met dementie sterk zal toenemen. Grootschalig epidemiologisch onderzoek in België ontbreekt. De laatste Belgische studie dateert van 1994 en schatte het aantal personen met dementie op 9 % van de 65-plussers. Dat komt neer op ongeveer personen in België (Buntinx e.a., 2006). Louter door het effect van de verzilvering van de bevolking zullen meer 80-plussers te maken krijgen met de problematiek van dementie, al dient men ook rekening te houden met factoren als verbeteringen inzake preventie of inzake diagnostiek. De algemene context van een verouderde bevolking stelt het beleid ook voor de uitdaging hoe men ervoor kan zorgen dat de toegenomen levensjaren in zo optimaal mogelijke kwaliteit en liefst in goede gezondheid kunnen worden doorgebracht. Hier dient een meersporenbeleid op te worden geënt met aandacht voor (gezondheids)preventie, verbeteren van de behandeling van chronische ziektes, inspelen op de perspectieven tot herstel van verloren functionele mogelijkheden en aanbieden van een omgeving, aangepast aan de (zorg)noden (Leveille, 1999 in Pacolet, Deliège et al., 2004). Een grondige bespreking De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 20

21 Demo grafische, maatschappelijke en wetenschappelijke evoluties in de zorg voor personen met dementie van het te verwachten zorggebruik in de ouderenzorg, in het licht van de vergrijzing, is te vinden in deze studie. Men verwijst naar vier factoren die het zorggebruik bepalen. Er is ten eerste het effect van de demografie op zich ( demografische drift ), maar daarbij moet men best ook rekening houden met de hoger beschreven evoluties in morbiditeit. Men verwijst ook naar de impact van generatie- of cohorteffecten en tenslotte naar de rol van sociaal-culturele effecten waaronder de vooruitgang in de medische wetenschap. Aansluitend op de evoluties van een verouderende bevolking komen ook vragen naar voren over de beschikbaarheid van voldoende personeel in de professionele zorgverlening. Verder is de beschikbaarheid van mantelzorgers en vrijwilligers een punt van aandacht. Diverse elementen spelen mee bij de evolutie in de verhouding tussen formele en informele zorg: de burgerlijke staat van ouderen, de gezinsverdunning, de toegenomen mobiliteit. Uit een vergelijkende studie van de burgerlijke staat van Vlaamse ouderen blijkt dat oudere mannen vaker samenleven met een echtgenote of partner en dat oudere vrouwen vaker alleen leven. In absolute cijfers zijn de verschillen nog scherper met vier keer zoveel weduwen als weduwnaars (in 2001)(Lodewijckx & Jacobs, 2002). De gezinsverdunning of het feit dat mensen kleinere netwerken hebben, impliceert dat er minder potentiële mantelzorg beschikbaar is, al hoeft dat niet meteen te wijzen op het wegvallen van deze mantelzorg. De opeenvolgende leefsituatieonderzoeken van het voormalige Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudie brengen wel in kaart dat de zelfzorg van de 65-plussers toeneemt, de zorg door een partner of echtgenoot standhoudt en de zorg door kinderen en/ of schoonkinderen globaal genomen eerder achteruitgaat (Jacobs, Vanderleyden & Vanden Boer, 2004). 1.2 Maatschappelijke trends en wetenschappelijke evoluties Parallel met de demografische ontwikkelingen, beweegt er ook heel wat op breed maatschappelijk vlak rondom zorg voor personen met dementie en binnen het internationaal wetenschappelijk denken over ouderenzorg. We onderscheiden een zevental ontwikkelingen of evoluties die treffend schetsen binnen welke contouren de zorg in de toekomst vorm zal moeten krijgen Naar een competentiemodel voor ouder worden en een holistisch perspectief op zorgbehoevende personen (met dementie) De visie op ouder worden is in de afgelopen decennia grondig gewijzigd. De wetenschap legt sinds de jaren 80 meer en meer het accent op het blijven nastreven van groei en verbetering en het benutten van competenties, het behoud van (rest)vaardigheden en het tegenhouden van functioneel verlies. Ook verliesverwerking krijgt meer aandacht. In het maatschappelijk beeld is de 65-plusser niet langer te vereenzelvigen met het stereotype beeld van een zieke of zorgbehoevende persoon. Deze ontwikkeling loopt parallel met de langzame paradigmaverschuiving in de zorg voor zorgbehoevende personen. De noden verschuiven van de zogenaamde acute care in de richting van de long term care. Bij het uittekenen van de langetermijnzorg dient men criteria te bepalen voor wat men verstaat onder goede zorg. De zorg vo o r pe r s o nen me t dement ie: pe r s pec t ie v e n e n ui tdagingen 21

België - Vlaanderen. Alle Vlamingen zijn betrokken. Pijlers van het Vlaams zorgen ouderenbeleid. Vermaatschappelijking van zorg 29-11-13

België - Vlaanderen. Alle Vlamingen zijn betrokken. Pijlers van het Vlaams zorgen ouderenbeleid. Vermaatschappelijking van zorg 29-11-13 België - Vlaanderen Dementievriendelijke gemeenschap Landelijk Congres - Moderne Dementiezorg Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 25 november 2013 Alle Vlamingen zijn betrokken

Nadere informatie

Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen. Prof. Dr. Paul Van Royen

Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen. Prof. Dr. Paul Van Royen Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen Prof. Dr. Paul Van Royen Deze voordracht Enkele basiscijfers qua aanbod en gebruik van zorg Vijf uitdagingen voor de toekomst

Nadere informatie

Innovatie in de ouderenzorg in België. Prof. Dr. Anja Declercq Lucas, KU Leuven

Innovatie in de ouderenzorg in België. Prof. Dr. Anja Declercq Lucas, KU Leuven Innovatie in de ouderenzorg in België Prof. Dr. Anja Declercq Lucas, KU Leuven Ouderen in België De vergrijzing wordt vaak en vooral geproblematiseerd Maar is in de eerste plaats een succes! 4 Beelden

Nadere informatie

Woon- en Zorgcentrum De Wingerd. www.wingerd.info

Woon- en Zorgcentrum De Wingerd. www.wingerd.info Woon- en Zorgcentrum De Wingerd www.wingerd.info Woon- en Zorgcentrum De Wingerd demografie & dementie uitdagingen voor Vlaanderen www.wingerd.info Vergrijzing in Vlaanderen Ontgroening en vergrijzing

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van mevrouw Ria Van Den Heuvel en de heren Jan Roegiers, Carlo Daelman en Koen Helsen

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van mevrouw Ria Van Den Heuvel en de heren Jan Roegiers, Carlo Daelman en Koen Helsen Stuk 2223 (2003-2004) Nr. 1 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2003-2004 5 maart 2004 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van mevrouw Ria Van Den Heuvel en de heren Jan Roegiers, Carlo Daelman en Koen Helsen betreffende een

Nadere informatie

lokalebesturen.limburg.be Vergrijzing en zorgvraag in beeld gebracht

lokalebesturen.limburg.be Vergrijzing en zorgvraag in beeld gebracht Vergrijzing en zorgvraag in beeld gebracht Karolien Bloemen Voorstelling Ouder worden in je buurt 20 oktober 2014 Overzicht Vergrijzing en verzilvering Zorgvraag van ouderen Huidige zorgaanbod Provinciale

Nadere informatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie DEEL ARMOEDEBESTRIJDING Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie Actie 1 : Het OCMW zorgt er, zelfstandig of

Nadere informatie

Uitdagingen bij de vermaatschappelijking van de zorg

Uitdagingen bij de vermaatschappelijking van de zorg Uitdagingen bij de vermaatschappelijking van de zorg Koen Hermans LUCAS, Centrum voor zorgonderzoek en consultancy Centrum voor sociologisch onderzoek Professionele zorg in Vlaanderen is succesverhaal

Nadere informatie

Toespraak van Vlaams minister Lieten op eindcongres The Missing Link - woensdag 21 september 2011

Toespraak van Vlaams minister Lieten op eindcongres The Missing Link - woensdag 21 september 2011 Toespraak van Vlaams minister Lieten op eindcongres The Missing Link - woensdag 21 september 2011 Geachte heer Commissaris Andor, Geachte mensen van De Link, mensen van de Europese partnerorganisaties,

Nadere informatie

Zorgstrategisch plan ouderenzorg Zuid-West-Vlaanderen. Woonzorg op mensenmaat 7 mei 2015

Zorgstrategisch plan ouderenzorg Zuid-West-Vlaanderen. Woonzorg op mensenmaat 7 mei 2015 Zorgstrategisch plan ouderenzorg Zuid-West-Vlaanderen Woonzorg op mensenmaat 7 mei 2015 Opdracht vanuit Streekforum Zorg Leden van het Streekforum Zorg Zuid-West-Vlaanderen doen oproep tot opmaak van een

Nadere informatie

Vergrijzing aan de kust: lust of last? Prof.Dr. Dominique Verté

Vergrijzing aan de kust: lust of last? Prof.Dr. Dominique Verté Vergrijzing aan de kust: lust of last? Prof.Dr. Dominique Verté Ageing and care challenges Ageing society Workforce shortage Chronic conditions Financial unsustainability HLY vs LE Health inequalities

Nadere informatie

Algemeen verslag denkdag 15 juni 2015 de Kriekelaar Schaarbeek

Algemeen verslag denkdag 15 juni 2015 de Kriekelaar Schaarbeek Algemeen verslag denkdag 15 juni 2015 de Kriekelaar Schaarbeek 1 Inleiding 2 Op 15 juni 2015 verzamelden de leden van de advieswerkgroep Sociaal-Cultureel Werk en vertegenwoordigers van regionale koepelverenigingen

Nadere informatie

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012)

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) De Hoge Raad voor Vrijwilligers (HRV) kijkt relatief tevreden terug op 2011, het Europees Jaar voor het Vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE Behaal een academisch diploma. Ontwikkel uw loopbaan als gerontoloog U bent nu net afgestudeerde bachelor of enige tijd werkzaam als zorgverstrekker in een ziekenhuis,

Nadere informatie

Observatorium voor Gezondheid en Welzijn OPERATIONEEL PLAN 2011-2014

Observatorium voor Gezondheid en Welzijn OPERATIONEEL PLAN 2011-2014 Observatorium voor Gezondheid en Welzijn OPERATIONEEL PLAN 2011-2014 1. OPDRACHTEN VAN HET OBSERVATORIUM VOOR GEZONDHEID EN WELZIJN 1.1 Wettelijke basis De opdrachten van het Observatorium staan opgesomd

Nadere informatie

OUDERENZORG Detectie van de toekomst, ontwikkelen van visie Opportuniteit tot samenwerking.

OUDERENZORG Detectie van de toekomst, ontwikkelen van visie Opportuniteit tot samenwerking. OUDERENZORG Detectie van de toekomst, ontwikkelen van visie Opportuniteit tot samenwerking. Het ouderenzorglandschap in vogelvlucht 3 GROTE DELEN : Thuiszorg Thuiszorgondersteunende dienstverlening & aanvullende

Nadere informatie

De toekomst van de zorg in een vergrijzende samenleving

De toekomst van de zorg in een vergrijzende samenleving De toekomst van de zorg in een vergrijzende samenleving Nieuwe visie op zorg noodzakelijk! Stijgende vraag naar zorg Kostengroei Grote vraag naar zorgpersoneel Verwachtingen burgers Meer eigen regie in

Nadere informatie

limburg.be Masterplan Ouderenzorg in Limburg 2014-2030

limburg.be Masterplan Ouderenzorg in Limburg 2014-2030 Masterplan Ouderenzorg in Limburg 2014-2030 Demografie: vergrijzing Huidig zorggebruik Huidig zorgaanbod Toekomstige zorgvraag Aanbevelingen en conclusies Overzicht Sterke vergrijzing in Limburg limburg.be

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Effectief hulpverlenen met goesting in een veranderend welzijnslandschap

Effectief hulpverlenen met goesting in een veranderend welzijnslandschap Effectief hulpverlenen met goesting in een veranderend welzijnslandschap Vermaatschappelijking van de zorg, persoonsvolgende financiering, sociaal ondernemerschap. Het zijn evoluties die niet meer weg

Nadere informatie

Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013

Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013 Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013 Ontwikkelingen binnen de gezondheidszorg hebben direct invloed op de wijze waarop men verwacht dat de praktische dienstverlening zal worden uitgevoerd of geboden. Dat de

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

het Domein patiëntenperspectief

het Domein patiëntenperspectief het Domein patiëntenperspectief omschrijving: Het effect van de behandeling op de levenskwaliteit van de patiënt, gemeten op basis van een combinatie van een objectieve (op basis van meetschalen) en een

Nadere informatie

Inleiding. Doelen en uitgangspunten van het gemeentebestuur

Inleiding. Doelen en uitgangspunten van het gemeentebestuur Inleiding TRILL is een methodiek die de verantwoordelijkheden en de te leveren prestaties van betrokken partijen in kaart brengt. Zo moet de ambtenaar de beleidsdoelstellingen die door het gemeentebestuur

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

VLAAMSE OUDERENRAAD Advies 2013/3 over de overdracht van de tegemoetkoming voor hulp aan bejaarden (THAB) naar Vlaanderen

VLAAMSE OUDERENRAAD Advies 2013/3 over de overdracht van de tegemoetkoming voor hulp aan bejaarden (THAB) naar Vlaanderen VLAAMSE OUDERENRAAD Advies 2013/3 over de overdracht van de tegemoetkoming voor hulp aan bejaarden (THAB) naar Vlaanderen Vlaamse Ouderenraad vzw 18 december 2013 Koloniënstraat 18-24 bus 7 1000 Brussel

Nadere informatie

De patiënt, partner in gezondheidszorg en gezondheidsbeleid

De patiënt, partner in gezondheidszorg en gezondheidsbeleid De patiënt, partner in gezondheidszorg en gezondheidsbeleid Kennissessie Voka HC Tinne Vandensande Mechelen 27/04/2015 Gezondheidszorg is beter mét een actieve betrokken patiënt evidence based experience

Nadere informatie

Inleiding. Johan Van der Heyden

Inleiding. Johan Van der Heyden Inleiding Johan Van der Heyden Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 26 E-mail : johan.vanderheyden@iph.fgov.be

Nadere informatie

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie Petri Embregts Participatie Geplande ratificatie VN verdrag voor rechten van mensen met beperking

Nadere informatie

Mantelzorg in zicht: het belang van assessment en advies op maat. Benedicte De Koker, HoGent

Mantelzorg in zicht: het belang van assessment en advies op maat. Benedicte De Koker, HoGent Mantelzorg in zicht: het belang van assessment en advies op maat Benedicte De Koker, HoGent Positie van mantelzorgers Zorgverlener en / of hulpvrager? Bron: Feith, 2011 Positie van mantelzorgers Hulpverleners

Nadere informatie

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg Claire Meire 2014 Een sterveling draagt zijn ouders op zijn schouders. Of niet op zijn schouders. In zijn binnenste. Zijn leven lang moet

Nadere informatie

Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel. ChanceArt 10 december 2009

Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel. ChanceArt 10 december 2009 Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel ChanceArt 10 december 2009 Inhoud 1. De naakte cijfers 2. Decenniumdoelstellingen 3. Armoedebarometers 4. Armoede en cultuurparticipatie 5. Pleidooi

Nadere informatie

De horizontale sociale clausule en sociale mainstreaming in de EU

De horizontale sociale clausule en sociale mainstreaming in de EU Belgisch voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie De horizontale sociale clausule en sociale mainstreaming in de EU De horizontale sociale clausule als oproep voor het intensifiëren van de samenwerking

Nadere informatie

ADVIES BETREFFENDE DE VERSTERKING VAN DE PALLIATIEVE FUNCTIE IN DE RUST- EN VERZORGINGSTEHUIZEN EN IN DE RUSTOORDEN VOOR BEJAARDEN

ADVIES BETREFFENDE DE VERSTERKING VAN DE PALLIATIEVE FUNCTIE IN DE RUST- EN VERZORGINGSTEHUIZEN EN IN DE RUSTOORDEN VOOR BEJAARDEN FOD VOLKSGEZONDHEID, Brussel, 12/11/2009 VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU DIRECTORAAT-GENERAAL ORGANISATIE GEZONDHEIDSZORGVOORZIENINGEN NATIONALE RAAD VOOR DE ZIEKENHUISVOORZIENINGEN --------

Nadere informatie

Pijler 1 - beslissingsondersteuning

Pijler 1 - beslissingsondersteuning praktischer 1 Pijler 1 - beslissingsondersteuning Beschrijving - Aanreiken van evidence-based informatie en richtlijnen; - Informeren van zorgverstrekkers; - Expertisebevordering; - Praktijkondersteuning;

Nadere informatie

Zorgzaam samenleven Samenvatting Beleidsplan 2016-2020

Zorgzaam samenleven Samenvatting Beleidsplan 2016-2020 Zorgzaam samenleven Samenvatting Beleidsplan 2016-2020 Colofon Eindredactie Anne Dedry, directeur Zorg-Saam Auteurs Kristin Meersschaert en medewerkers Foto s Carl Vandervoort en Zorg-Saam vzw Lay-out

Nadere informatie

Samen Sterk! Gecombineerde ondersteuning voor mensen met dementie en hun mantelzorgers

Samen Sterk! Gecombineerde ondersteuning voor mensen met dementie en hun mantelzorgers Samen Sterk! Gecombineerde ondersteuning voor mensen met dementie en hun mantelzorgers Prof.dr. Rose-Marie Dröes Research Programme > Mental Health and Quality of Care Department of Psychiatry / Department

Nadere informatie

Figure 1 logo vrouwenraad. De Vrouwenraad wil voor elk kind betaalbare, toegankelijke en kwaliteitsvolle kinderopvang

Figure 1 logo vrouwenraad. De Vrouwenraad wil voor elk kind betaalbare, toegankelijke en kwaliteitsvolle kinderopvang Figure 1 logo vrouwenraad De Vrouwenraad wil voor elk kind betaalbare, toegankelijke en kwaliteitsvolle kinderopvang INHOUDSTAFEL kinderopvang... 1 Een kaderdecreet kinderopvang... 2 Kwaliteitsvolle kinderopvang...

Nadere informatie

Hoe willen wij wonen? Woonwensen en verwachting van ouderen 3 maart 2009

Hoe willen wij wonen? Woonwensen en verwachting van ouderen 3 maart 2009 Woonwensen en verwachting van ouderen 3 maart 2009 10u30 Onthaal 11u00 Woon-en zorgverwachtingen van ouderen Inleiding An Hermans Panel met Mia Houben Simone Van Brussel en Ludwig Caluwé Georgina Denolf

Nadere informatie

Netwerkdag chronische zorg en zorgregio s Domus Medica 21 maart 2015. Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin

Netwerkdag chronische zorg en zorgregio s Domus Medica 21 maart 2015. Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin Netwerkdag chronische zorg en zorgregio s Domus Medica 21 maart 2015 Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin Beleidstraject eerste lijn in Vlaanderen tot 2014 6 e staatshervorming

Nadere informatie

Zorg om talent: van inzicht naar implementatie

Zorg om talent: van inzicht naar implementatie Zorg om talent: van inzicht naar implementatie Johan Hellings voorzitter Zorgvernieuwingsplatform ViA Ronde Tafel, Brussel, 18 februari 2013 Flanders Care Bredere kader = Gekaderd in doorbraak warme samenleving

Nadere informatie

Helft zorgverzekerden komt niet rond

Helft zorgverzekerden komt niet rond Bijlage perstekst Helft zorgverzekerden komt niet rond 1. Het belang van de zorgverzekering Het HIVA onderzoek (2008) 1 bevestigt het nut van de Vlaamse zorgverzekering. Voor zorgerkenden maakt het wel

Nadere informatie

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Federaal Plan Armoedebestrijding Reactie van BAPN vzw BAPN vzw Belgisch Netwerk Armoedebestrijding Vooruitgangstraat 333/6 1030

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be Europees Instituut voor Onderzoek over de Mediterrane en Euro-Arabische Samenwerking www.medea.be V O O R S T E L L I N G Voor Europa is de samenwerking met haar naaste buren de Arabische en Mediterrane

Nadere informatie

Innovatie in zorg. Prof.Dr. Dominique Verté

Innovatie in zorg. Prof.Dr. Dominique Verté Innovatie in zorg Prof.Dr. Dominique Verté 1. Achtergrond België = 10 e oudste land ter wereld België Vlaams Gewest Brussels H. Gewest Waals Gewest Totaal 60-plus 22,99% 24,11% 18,44% 22,41% Totaal 80-plus

Nadere informatie

Actie ter ondersteuning van de federale beleidsnota drugs

Actie ter ondersteuning van de federale beleidsnota drugs FEDERAAL WETENSCHAPSBELEID Wetenschapsstraat 8 B-1000 BRUSSEL Tel. 02 238 34 11 Fax 02 230 59 12 www.belspo.be Actie ter ondersteuning van de federale beleidsnota drugs Projectformulier ten behoeve van

Nadere informatie

Moderne dementiezorg

Moderne dementiezorg Moderne dementiezorg Dementie heb je niet alleen Dr. Evelyn Finnema November 2015 Talmalectoraat Wonen, Welzijn en Zorg op hoge leeftijd Even voorstellen: Talmalectoraat Wonen, Welzijn en Zorg op hoge

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 1249 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE

Nadere informatie

Protocol Organiseren van een Zorgnetwerk Ouderen

Protocol Organiseren van een Zorgnetwerk Ouderen Protocol Organiseren van een Zorgnetwerk Ouderen ZIO, Zorg in Ontwikkeling Versie 1 INLEIDING Het Multidisciplinair Overleg (MDO) krijgt een steeds grotere rol binnen Ketenzorg, redenen hiervoor zijn:

Nadere informatie

De weg naar zinvolle dagbesteding voor mensen met dementie. begeleidingsprogramma voor organisaties die zorg leveren aan mensen met dementie

De weg naar zinvolle dagbesteding voor mensen met dementie. begeleidingsprogramma voor organisaties die zorg leveren aan mensen met dementie De weg naar zinvolle dagbesteding voor mensen met dementie begeleidingsprogramma voor organisaties die zorg leveren aan mensen met dementie Context Het aanbieden van welzijn, dagbesteding of zingevingactiviteiten

Nadere informatie

Aanvraag in het kader van de

Aanvraag in het kader van de Aanvraag in het kader van de U kunt dit aanvraagformulier gebruiken om de terugbetaling aan te vragen van niet-medische kosten of om een vergoeding te verkrijgen indien u thuis door een mantelzorger verzorgd

Nadere informatie

Do s en don ts bij aanpak van eenzaamheid bij thuiswonende senioren. Leen Heylen

Do s en don ts bij aanpak van eenzaamheid bij thuiswonende senioren. Leen Heylen Do s en don ts bij aanpak van eenzaamheid bij thuiswonende senioren Leen Heylen Inhoud Oud en eenzaam? Een situatieschets Definitie eenzaamheid Sociale en emotionele eenzaamheid Wat maakt ouderen kwetsbaar

Nadere informatie

ZELDZAME ZIEKTEN & WEESGENEESMIDDELEN. Een unieke uitdaging voor de kwalitatieve gezondheidszorg

ZELDZAME ZIEKTEN & WEESGENEESMIDDELEN. Een unieke uitdaging voor de kwalitatieve gezondheidszorg ZELDZAME ZIEKTEN & WEESGENEESMIDDELEN Een unieke uitdaging voor de kwalitatieve gezondheidszorg 2 ZELDZAAM, MAAR NIET UITZONDERLIJK Een ziekte is zeldzaam wanneer deze voorkomt bij niet meer dan 5 op 10.000

Nadere informatie

Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg

Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Prof. dr. Jozef Pacolet Design Charles & Ray Eames - Hang it all Vitra Inhoud Betaalbaarheid van de zorg versus vrees, onzekerheid en twijfel Afbakening: nieuwe

Nadere informatie

De stem van de patiënt in de ambulante chirurgie

De stem van de patiënt in de ambulante chirurgie De stem van de patiënt in de ambulante chirurgie Ilse Weeghmans Vlaams Patiëntenplatform vzw B.A.A.S. Congres 27 februari 2015 Neder-over-Heembeek Inhoud 1. Het Vlaams Patiëntenplatform vzw 2. Wat is een

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Kinderarmoede in het Brussels Gewest

Kinderarmoede in het Brussels Gewest OBSERVATOIRE DE LA SANTÉ ET DU SOCIAL BRUXELLES OBSERVATORIUM VOOR GEZONDHEID EN WELZIJN BRUSSEL Senaat hoorzitting 11 mei 2015 Kinderarmoede in het Brussels Gewest www.observatbru.be DIMENSIES VAN ARMOEDE

Nadere informatie

Jo Vandeurzen, Minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin

Jo Vandeurzen, Minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin Click to edit Master title style Vlaanderen Medisch Centrum Bijdrage aan een warme samenleving Jo Vandeurzen, Minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin Click Vlaanderen to edit Medisch Master title

Nadere informatie

VERZEKERING: 1. Premiebetaling : 25 euro per jaar* (WIGWE 10 euro) 2. Verzekerd risico : Niet-medische kosten die een zorgbehoevende persoon heeft.

VERZEKERING: 1. Premiebetaling : 25 euro per jaar* (WIGWE 10 euro) 2. Verzekerd risico : Niet-medische kosten die een zorgbehoevende persoon heeft. B.E.L.-PROFIELSCHAAL Basis - Eerste - Lijns - profielschaal VERZEKERING: 1. Premiebetaling : 25 euro per jaar* (WIGWE 10 euro) 2. Verzekerd risico : Niet-medische kosten die een zorgbehoevende persoon

Nadere informatie

Kwetsbare ouderen gevolgd. Een jaar later: thuis, of naar het rusthuis? Bram Vermeulen Prof. dr. Anja Declercq

Kwetsbare ouderen gevolgd. Een jaar later: thuis, of naar het rusthuis? Bram Vermeulen Prof. dr. Anja Declercq Kwetsbare ouderen gevolgd. Een jaar later: thuis, of naar het rusthuis? Bram Vermeulen Prof. dr. Anja Declercq Opzet Vlaamse Ouderen Zorg Studie VoZs bevraagt kwetsbare ouderen: - die thuiszorg gebruiken

Nadere informatie

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO Advies Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling 1. Inleiding Op 8 juni 2009 werd de SERV om advies gevraagd over de fiches ter invulling

Nadere informatie

Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn

Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn Leeftijd en arbeidsmarkt: naar een nieuw paradigma? Leeftijd en arbeidsmarkt Itinera Institute Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn Aanreiken, verdedigen en bouwen van wegen voor beleidshervorming

Nadere informatie

Allochtone ouderen & zorgaanbod in Vlaanderen Naar een cultuurgevoelig zorgaanbod

Allochtone ouderen & zorgaanbod in Vlaanderen Naar een cultuurgevoelig zorgaanbod Allochtone ouderen & zorgaanbod in Vlaanderen Naar een cultuurgevoelig zorgaanbod Door: Marjolein Baetens, kwaliteitscoördinator Nele Van Schelvergem, personeelscoach en referentiepersoon dementie WZC

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

Staten-Generaal Opvang en Vrije tijd van schoolkinderen. Docentendag Pedagogie Jonge Kind 12 september 2014

Staten-Generaal Opvang en Vrije tijd van schoolkinderen. Docentendag Pedagogie Jonge Kind 12 september 2014 Staten-Generaal Opvang en Vrije tijd van schoolkinderen Docentendag Pedagogie Jonge Kind 12 september 2014 Doel en opzet Basisprincipes Voorbereidende werkgroepen Resultaat van de Staten-Generaal Vooraf

Nadere informatie

- kiezen voor het gebruik van goede digitale informatiesystemen in de zorgpraktijk.

- kiezen voor het gebruik van goede digitale informatiesystemen in de zorgpraktijk. SAMENVATTING Het aantal mensen met een chronische aandoening neemt toe. Chronische aandoeningen leiden tot (ervaren) ongezondheid, tot beperkingen en vermindering van participatie in arbeid en in andere

Nadere informatie

Health Advisory Services 08-03-06

Health Advisory Services 08-03-06 Health Advisory Services 08-03-06 Oolgaardtlezing 4 maart 2008 Van Disease Management naar levensloopbegeleiding voor mensen met een Autisme Spectrum Stoornis (ASS) Ir. W. (Wine) te Meerman MSc, Managing

Nadere informatie

Verbinden vanuit diversiteit

Verbinden vanuit diversiteit Verbinden vanuit diversiteit Krachtgericht sociaal werk in een context van armoede en culturele diversiteit Studievoormiddag 6 juni 2014 Het verhaal van Ahmed Een zoektocht met vele partners Partners De

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvragen

Samenvatting. Adviesvragen Samenvatting Adviesvragen Een deel van de mensen die kampen met ernstige en langdurige psychiatrische problemen heeft geen contact met de hulpverlening. Bij hen is geregeld sprake van acute nood. Desondanks

Nadere informatie

EUROPEAN DISABILITY FORUM...

EUROPEAN DISABILITY FORUM... Deïnstitutionalisering en de rechten van personen met een handicap perspectief van Europese Unie... An-Sofie Leenknecht, EDF Human Rights Officer, Brussel, 26 november 2014 EUROPEAN DISABILITY FORUM Vertegenwoordigen

Nadere informatie

Nachtelijke onrust bij dementie

Nachtelijke onrust bij dementie Nachtelijke onrust bij dementie PRoF Themadagen Marieke Van Vracem 5 september 2014 dr. Nele Spruytte Prof. dr. Chantal Van Audenhove LUCAS LUCAS streeft ernaar de Onderzoek levenskwaliteit van personen

Nadere informatie

6/11/2012. Wat is case management? Case management. Case management en ontslagmanagement in algemene en psychiatrische ziekenhuizen

6/11/2012. Wat is case management? Case management. Case management en ontslagmanagement in algemene en psychiatrische ziekenhuizen Case management en ontslagmanagement in algemene en psychiatrische ziekenhuizen Prof. Dr. Philip Moons Eva Goossens Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap KU Leuven Wat is case management? Management:

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

Brussel, 27 februari 2007 (01.03) (OR. fr) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE 6855/07 SOC 78

Brussel, 27 februari 2007 (01.03) (OR. fr) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE 6855/07 SOC 78 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 27 februari 2007 (01.03) (OR. fr) 6855/07 SOC 78 INGEKOMEN DOCUMENT van: de heer Jordi AYET PUIGARNAU, directeur, namens de secretarisgeneraal van de Europese Commissie

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

PROJECTFICHE E-TECH: EMPOWERENDE TECHNOLOGIE IN DE THUISZORG

PROJECTFICHE E-TECH: EMPOWERENDE TECHNOLOGIE IN DE THUISZORG PROJECTFICHE E-TECH: EMPOWERENDE TECHNOLOGIE IN DE THUISZORG 2 Tijdens de EFRO-projectfase werkt CEMO aan de hand van twee projecten ( e-help & e-tech ) aan een eerste CEMO-product en aan CEMO-dienstverlening.

Nadere informatie

Kwetsbare ouderen: mantelzorg, vanzelfsprekend? Bram Vermeulen Prof. dr. Anja Declercq

Kwetsbare ouderen: mantelzorg, vanzelfsprekend? Bram Vermeulen Prof. dr. Anja Declercq Kwetsbare ouderen: mantelzorg, vanzelfsprekend? Bram Vermeulen Prof. dr. Anja Declercq Opzet Vlaamse Ouderen Zorg Studie VoZs bevraagt kwetsbare ouderen: - die thuiszorg gebruiken - die in meer of mindere

Nadere informatie

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011 Workshop 3 Digitale inclusie Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa Brussel, 11.10.2011 2 E-inclusion e-inclusie (of digitale inclusie) verwijst naar alle beleidslijneninitiatieven die een inclusieve

Nadere informatie

Arbeid biedt een maatschappelijke meerwaarde ten opzichte van inactiviteit. 3

Arbeid biedt een maatschappelijke meerwaarde ten opzichte van inactiviteit. 3 17 SOCIALE ECONOMIE 18 Sociale economie Iedereen heeft recht op een job, ook de mensen die steeds weer door de mazen van het net vallen. De groep werkzoekenden die vaak om persoonlijke en/of maatschappelijke

Nadere informatie

Naar een optimale relatie tussen mens en werk

Naar een optimale relatie tussen mens en werk Naar een optimale relatie tussen mens en werk Wij optimaliseren de mens-werkrelatie In een veranderende omgeving kan uw bedrijf of organisatie niet achterblijven. Meer dan ooit wordt u uitgedaagd om de

Nadere informatie

EQUITY IN DE GEZONDHEIDSZORG

EQUITY IN DE GEZONDHEIDSZORG EQUITY IN DE GEZONDHEIDSZORG What s in a name? Jens Detollenaere Research group Equity in Health Care Department of Family Medicine and Primary Health Care De levensverwachting van de Belgen neemt toe

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Uitgangspunt van deze omzendbrief is het subsidiëren van projecten van bepaalde duur.

Uitgangspunt van deze omzendbrief is het subsidiëren van projecten van bepaalde duur. Omzendbrief voor de subsidiëring van projecten in het kader van Samenlevingsinitiatieven 1. Wat zijn de Samenlevingsinitiatieven? De erkenning en subsidiëring van Samenlevingsinitiatieven gebeurt op basis

Nadere informatie

DECREET. betreffende het algemeen welzijnswerk

DECREET. betreffende het algemeen welzijnswerk VLAAMS PARLEMENT DECREET betreffende het algemeen welzijnswerk HOOFDSTUK I Algemene bepalingen Artikel 1 Dit decreet regelt een gemeenschapsaangelegenheid. Artikel 2 In dit decreet wordt verstaan onder

Nadere informatie

Europese subsidies en de sociale economie

Europese subsidies en de sociale economie Europese subsidies en de sociale economie Tewerkstelling van vluchtelingen binnen de sociale economie 24 Mei 2016 Agenda 14:00 Welkom 14:15 Inleiding: Wie zijn de vluchtelingen? Quentin Callens, Agentschap

Nadere informatie

Standpunt betreffende een wettelijke regeling van de klinische psychologie en andere psychosociale gezondheidszorgberoepen

Standpunt betreffende een wettelijke regeling van de klinische psychologie en andere psychosociale gezondheidszorgberoepen Belgische Federatie van Psychologen 13 april 2005 Standpunt betreffende een wettelijke regeling van de klinische psychologie en andere psychosociale gezondheidszorgberoepen 13 april 2005 De teksten in

Nadere informatie

Aandachtspunten t.a.v. de PROVINCIES. 2. Mobiliteit Ouderen willen zich overal kunnen verplaatsen, ook bij beperking van de persoonlijke mobiliteit.

Aandachtspunten t.a.v. de PROVINCIES. 2. Mobiliteit Ouderen willen zich overal kunnen verplaatsen, ook bij beperking van de persoonlijke mobiliteit. OOK Vlaams OUDEREN OVERLEG KOMITEE vzw - Vlaamse OUDERENRAAD Aandachtspunten t.a.v. de PROVINCIES 1. Informatie en communicatie Ouderen willen de diensten en taken van de provincie beter kennen. 2. Mobiliteit

Nadere informatie

Functiekaart dementie-experten van de regionale expertisecentra dementie

Functiekaart dementie-experten van de regionale expertisecentra dementie Bijlage 2 Functiekaart dementie-experten van de regionale expertisecentra dementie 1. Algemene inlichtingen Functienaam: Rapporteert aan: Diens/afdeling: Hiërarchische overste: Functionele afstemming,

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

ADVIES VAN DE NRZV AANZET TOT EEN VERNIEUWDE MINIMALE REGISTRATIE IN DE GGZ-VOORZIENINGEN

ADVIES VAN DE NRZV AANZET TOT EEN VERNIEUWDE MINIMALE REGISTRATIE IN DE GGZ-VOORZIENINGEN FOD VOLKSGEZONDHEID BRUSSEL 8 november 2012 VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU DIRECTORAAT- GENERAAL ORGANISATIE VAN DE GEZONDHEIDSZORGVOORZIENINGEN NATIONALE RAAD VOOR ZIEKENHUISVOORZIENINGEN

Nadere informatie

Welzijnsbarometer 2015

Welzijnsbarometer 2015 OBSERVATOIRE DE LA SANTÉ ET DU SOCIAL BRUXELLES OBSERVATORIUM VOOR GEZONDHEID EN WELZIJN BRUSSEL "Cultuur aan de macht" de sociale rol van cultuur en kunst 26 november 2015 Welzijnsbarometer 2015 Marion

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Inspiratiedag Toegankelijke zorginfrastructuur. Inleiding van de dag. Mieke Broeders, directeur. Enter vzw, Vlaams Expertisecentrum Toegankelijkheid

Inspiratiedag Toegankelijke zorginfrastructuur. Inleiding van de dag. Mieke Broeders, directeur. Enter vzw, Vlaams Expertisecentrum Toegankelijkheid Inspiratiedag Toegankelijke zorginfrastructuur Inleiding van de dag Mieke Broeders, directeur Enter vzw, Vlaams Expertisecentrum Toegankelijkheid Enter Enter vzw vzw, - Belgiëplein Vlaams Expertisecentrum

Nadere informatie

2011/4 Ze leefden lang (en gelukkig) en scheidden dan Echtscheiding op latere leeftijd en na langere huwelijksduur

2011/4 Ze leefden lang (en gelukkig) en scheidden dan Echtscheiding op latere leeftijd en na langere huwelijksduur 2011/4 Ze leefden lang (en gelukkig) en scheidden dan Echtscheiding op latere leeftijd en na langere huwelijksduur Martine Corijn D/2011/3241/019 Inleiding FOD ADSEI-cijfers leidden tot de krantenkop Aantal

Nadere informatie

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem Anja Declercq Inhoud 1. Wat zijn complexe adaptieve systemen? 2. Waarom zou dat toepasbaar zijn op de geestelijke gezondheidszorg? 2 Chaos en

Nadere informatie

COMPLEMENTAIRE ZORG EN STEUN DOOR PATIENTENVERENIGINGEN VOOR CHRONISCH ZIEKEN

COMPLEMENTAIRE ZORG EN STEUN DOOR PATIENTENVERENIGINGEN VOOR CHRONISCH ZIEKEN COMPLEMENTAIRE ZORG EN STEUN DOOR PATIENTENVERENIGINGEN VOOR CHRONISCH ZIEKEN S T U D I E N A M I D D A G P A T I E N T E N E D U C A T I E B I N N E N C H R O N I S C H E Z O R G L E U V E N 1 1 / 0 9

Nadere informatie

Hogescholen en Universiteiten met een open blik

Hogescholen en Universiteiten met een open blik Editie 2009-2010 Hogescholen en Universiteiten met een open blik Om elkaar te begrijpen, moet je elkaar kennen. Vanuit die gedachte organiseert het Prins Filipfonds een project dat uitwisseling en samenwerking

Nadere informatie

many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be

many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be Beleef verschillende levens in één leven Op een serene manier verschillende levens beleven in één leven vol ervaringen

Nadere informatie