Begrijpend Lezen Nieuwe Stijl

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Begrijpend Lezen Nieuwe Stijl"

Transcriptie

1 Begrijpend Lezen Nieuwe Stijl Inouk Boerma, onderwijsadviseur SBZW Anita Manders, onderwijsadviseur Edux Marjolein Markhorst, onderwijsadviseur Drielanden educatieve dienstverlening Inleiding Sinds de jaren tachtig werken scholen in Nederland met methoden voor begrijpend lezen. Indertijd bestonden de lessen in dit vak overwegend uit het maken van vragen over een gelezen tekst. Allengs werd men zich bewust van het gegeven dat deze manier van werken de leesaanpak van leerlingen niet wezenlijk verandert. Hedendaagse methoden voor begrijpend lezen richten zich daarom ook op het optimaliseren van het leesproces. Onderwijs in leesstrategieën staat hierbij centraal. Onder invloed van allerlei nieuwe inzichten op het gebied van begrijpend lezen, gaat het onderwijs hierin nu opnieuw op de schop. Alternatieven voor de huidige methoden winnen terrein. Daarbij wordt hoog ingezet op het vergroten van de motivatie en betrokkenheid van leerlingen. Functionele, betekenisvolle en actuele teksten vormen het uitgangspunt. De nieuwe media scheppen nieuwe mogelijkheden. Wat is begrijpend lezen? Het uiteindelijke doel van het leesonderwijs is dat leerlingen als goede begrijpend lezers de basisschool verlaten (Stoeldraijer & Förrer, 2008). Begrijpend lezen is essentieel voor schoolsucces, want bij alle andere vakken wordt een beroep gedaan op de leesvaardigheid. Ook in het dagelijks leven wordt voortdurend een beroep gedaan op het leesbegrip. Volgens Van de Grift (2008) heeft de leesvaardigheid zelfs effect op het salaris dat men later verdient. Om een goede begrijpend lezer te worden zijn verschillende vaardigheden van belang. Allereerst zijn dat vlot technisch lezen, woordenschat en leesstrategieën. Uit onderzoek van Vernooy (2009) blijkt, dat vooral de eerste twee vaardigheden een sterke duidelijke correlatie met begrijpend lezen laten zien (0.90 en 0.80). De samenhang tussen leesstrategieën en begrijpend lezen komt minder sterk naar voren (0.30). Daarnaast spelen andere zaken een rol, zoals kennis van de wereld, intelligentie, motivatie, interesse en betrokkenheid. Naast begrijpend lezen wordt er ook vaak gesproken over studerend lezen. Studerend lezen wordt gedefinieerd als het toekennen van betekenis aan geschreven taal met als doel de opgedane informatie te onthouden en mondeling of schriftelijk weer te geven. 1 Hiertoe behoren bijvoorbeeld de studievaardigheden herlezen, schematiseren, onderstrepen, aantekeningen maken, uitreksel maken en samenvatting maken. Aan deze vaardigheden wordt vooral in groep 7 en 8 aandacht besteed. Onderzoek naar leesstrategieën Uit onderzoek van het Cito (PPON nummer 33, 2007) blijkt dat de resultaten die leerlingen behalen op het gebied van begrijpend lezen niet afhankelijk zijn van de methode die op school wordt gehanteerd. Met de verschillende methoden die er bestaan, worden door de bank genomen dezelfde resultaten behaald. En dat is opmerkelijk, want tussen de methoden bestaan zowel inhoudelijk als wat betreft de tijdsinvestering grote verschillen. Een van de meest opvallende verschillen is het gebrek aan uniformiteit waar het gaat om de aangeboden leesstrategieën. De ene methode behandelt een groot aantal verschillende leesstrategieën, terwijl dit aantal in de andere methode juist beperkt is gehouden. Een en ander hangt ongetwijfeld samen met verschillende definities van het begrip strategie. 1 Definitie afkomstig van

2 Er zijn vele onderzoekers die gepoogd hebben het begrip leesstrategieën te definiëren. De meeste definities hebben gemeenschappelijk dat er verwezen wordt naar een zekere intentionaliteit en bewuste sturing van de lezer. Voor dit artikel wordt de definitie van Aarnoutse & Schellings (2003, in Moelands et al., 2007) als uitgangspunt genomen. Zij definiëren leesstrategieën als cognitieve activiteiten die lezers vóór, tijdens en na het lezen van een tekst kunnen uitvoeren om een tekst goed te begrijpen en om problemen bij het lezen van een tekst te voorkomen, aan te pakken en op te lossen. Uit een ander PPON-onderzoek (nummer 35, 2007) blijkt dat er geen onomstotelijk bewijs is voor de effectiviteit van onderwijs in leesstrategieën. Er is nauwelijks samenhang gevonden tussen actieve kennis van leesstrategieën en het begrijpen of interpreteren van geschreven teksten. Onderzoek van het SCO- Kohnstamm Instituut (Overmaat et al., 2002) toont bovendien aan dat leesstrategieën bij gemakkelijke teksten niet worden gebruikt en dat ze bij moeilijke teksten, met bijvoorbeeld veel onbekende woorden, niet werken. Voor zover er al sprake is van een faciliterend effect van leesstrategieën op begrijpend lezen, bestaat er nog onvoldoende duidelijkheid over welke leesstrategieën daadwerkelijk bijdragen aan een goed begrip van de tekst. Het lijkt belangrijk dat strategieën niet geïsoleerd maar juist geïntegreerd aan bod moeten komen. Het uiteindelijke doel van begrijpend lezen en begrijpend leesonderwijs is dat de inhoud van een tekst begrepen wordt en niet dat de leesstrategieën genoemd kunnen worden. Leesstrategieën zijn slechts een hulpmiddel om de tekst te begrijpen. In de recente literatuur komen met name twee visies op leesstrategieën naar voren, namelijk die van Kees Vernooy enerzijds en die van Paul Filipiak anderzijds. Kees Vernooy noemt zeven evidence based leesstrategieën die voor, tijdens of na het lezen worden ingezet: Voor het lezen: doel bepalen, inhoud voorspellen, voorkennis activeren Tijdens het lezen: vragen stellen over de tekst, de tekst visualiseren, ophelderen van onduidelijkheden Na het lezen: samenvatten Paul Filipiak noemt de vier V s als basis voor het begrijpend leesonderwijs: Voorkennis gebruiken Voorspellen van de inhoud Visualiseren van de inhoud Vragen bedenken over de tekst. Volgens Filipiak spelen deze vier leesstrategieën allemaal zowel voor, tijdens als na het lezen een rol bij het begrijpen van de tekst. De onderwijspraktijk Stoeldraijer & Förrer (2008) geven in hun artikel een aantal tips om effectief te werken aan begrijpend lezen. Allereerst stellen zij voor om een beperkt aantal leesstrategieën uit te kiezen die in alle groepen (groep 1 tot en met 8) aan de orde moeten komen. Daarnaast geven zij aan dat het raadzaam is om maar beperkte tijd aan begrijpend lezen te besteden en het zelfstandig werken te minimaliseren. Stoeldraijer & Vernooy (2007) geven aan dat scholen het beste pas kunnen starten met een methode voor begrijpend lezen vanaf groep 5. Aangezien vlot technisch kunnen lezen en woordenschat belangrijke onderliggende vaardigheden zijn voor begrijpend lezen kan volgens hen in groep 4 de aandacht beter naar die aspecten uit gaan. Daarnaast komen de leesstrategieën die in de methoden van groep 4 behandeld worden het jaar daarna vaak opnieuw aan de orde. Het is wel belangrijk om met de kinderen over de teksten te blijven praten en samen zaken te bespreken als: waar gaat de tekst over, wat weet je er al van, waarom ga je de tekst lezen en klopte je voorspelling?

3 Vernooy (2007b, 2009) benadrukt dat begrijpend leesonderwijs meer inhoudt dan alleen aandacht hebben voor de deelvaardigheden. Er is directe instructie nodig, waarbij de leerkracht hardop denkend voordoet hoe een tekst het beste aangepakt kan worden. De leerkracht fungeert dus als model voor het leesproces en hij verwoordt de handelingen die hij verricht. Vernooy geeft bovendien aan dat het nodig is om met leerlingen te praten over wat het toepassen van leesstrategieën hen heeft opgeleverd. Begrijpend lezen en de kerndoelen Het onderwijs in begrijpend lezen staat op dit moment volop ter discussie. Hoewel de deskundigen het er over eens zijn dat het begrijpend lezen nieuw en bij voorkeur ander leven zou moeten worden ingeblazen, is er geen eenduidigheid over de precieze invulling ervan. In ieder geval moeten scholen er voor zorgen dat hun onderwijsaanbod voldoet aan de kerndoelen die in 2006 door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen zijn opgesteld. Deze geven, ook op het gebied van begrijpend en studerend lezen, aan wat leerlingen aan het eind van groep 8 aan kennis en vaardigheden moeten hebben. Voor begrijpend en studerend lezen zijn de volgende kerndoelen geformuleerd: Domein B. Schriftelijk taalonderwijs 4. De leerlingen leren informatie te achterhalen in informatieve en instructieve teksten waaronder ook schema s, tabellen en digitale bronnen. 6. De leerlingen leren informatie en meningen te ordenen bij het lezen van school- en studieteksten, andere instructieve teksten en bij systematisch geordende bronnen, waaronder ook digitale. 7. De leerlingen leren informatie en meningen te vergelijken en te beoordelen in verschillende teksten. 9. De leerlingen krijgen plezier in het lezen en schrijven van voor hen bestemde verhalen, gedichten en informatieve teksten. Domein C. Taalbeschouwing, waaronder strategieën 10. De leerlingen leren bij de doelen onder mondeling taalonderwijs en schriftelijk taalonderwijs strategieën te herkennen, te verwoorden, te gebruiken en te beoordelen. Opbouw van het artikel In dit artikel zal ingegaan worden op drie alternatieven om het onderwijs in begrijpend lezen op een effectieve en aantrekkelijke manier vorm te geven. De alternatieven, te weten Nieuwsbegrip, Kidsweek Junior in de klas en begrijpend lezen in de zaakvakken, zijn uitgewerkt in drie deelartikelen. In elk deelartikel wordt beschreven in hoeverre met het betreffende alternatief een brug kan worden geslagen tussen theorie en praktijk. Hierbij worden praktische informatie en aanbevelingen gegeven met betrekking tot het gebruik op school. Het artikel wordt afgesloten met een overkoepelende conclusie. Nieuwsbegrip In dit deelartikel wordt ingegaan op de begrijpend leesaanpak Nieuwsbegrip. Nieuwsbegrip is door het Projectbureau van de CED-groep Rotterdam in het schooljaar op de markt gebracht en had als voornaamste doel uitbreiding van de leertijd voor begrijpend lezen. Bij leerkrachten leefde het idee dat de lessen in begrijpend lezen niet volstonden om de leerlingen op het beoogde niveau te krijgen. De oplossing zou liggen in het creëren van meer begrijpend leestijd. Nieuwsbegrip was dan ook bedoeld als aanvulling op de reguliere methode voor begrijpend lezen. Inmiddels is bekend dat niet de hoeveelheid leertijd, maar de kwaliteit van de instructie en de teksten cruciaal zijn voor de effectiviteit van het onderwijs in begrijpend lezen (PPON nummer 33, 2007). Deze elementen komen onder andere in Nieuwsbegrip tot uiting in het beperkte aantal leesstrategieën dat wordt behandeld en door de inzet van actuele teksten. Bij de ontwikkeling van de wekelijkse teksten en opdrachten van Nieuwsbegrip wordt gebruikgemaakt van de nieuwste inzichten rondom effectief begrijpend

4 leesonderwijs. Door de online aanpak zijn de makers in staat hun methode inhoudelijk up to date te houden. Nieuwsbegrip kan echter in zijn huidige vorm nog niet als kerndoelenproof beschouwd worden. Hoe werkt Nieuwsbegrip? Bij Nieuwsbegrip lezen leerlingen wekelijks een tekst over een actueel onderwerp. Aan de tekst zijn woordenschat- en leesbegripoefeningen gekoppeld, waarmee leesstrategieën worden geoefend. De makers gaan ervan uit dat het aanbieden van actuele teksten motiverend werkt en het plezier van leerlingen in begrijpend lezen vergroot. De redactie schrijft wekelijks actuele teksten op vier niveaus voor de groepen 4 tot en met 8 van het (speciaal) basisonderwijs en de eerste leerjaren van het voortgezet onderwijs. Aan het begin van iedere week worden de teksten aangeboden op de website. Bij iedere tekst zijn opdrachten en een handleiding beschikbaar. Ook is er sinds enige tijd de mogelijkheid om bij ieder onderwerp op KlasseTV 2 een kijk- en luisteropdracht uit te voeren. Per schooljaar worden 35 teksten op vier niveaus aangeboden. De teksten gaan over hetzelfde onderwerp, maar het leesniveau is net als de opdrachten aangepast. Er wordt gewerkt met blokken van vijf weken. Het lezen van de tekst en het maken van de opdrachten neemt 30 tot 45 minuten in beslag. In Nieuwsbegrip komen de volgende vijf leesstrategieën aan bod: voorspellen, ophelderen van onduidelijkheden, samenvatten, vragen stellen en relaties/verwijswoorden. Elke leesstrategie staat eens in de vijf weken centraal en komt ieder jaar zeven keer aan bod. Deze leesstrategieën zijn tevens de basis van het stappenplan, dat bij iedere tekst wordt gebruikt. Het stappenplan bestaat uit leesstrategieën en vragen die voor het lezen, tijdens het lezen en na het lezen kunnen worden ingezet. In groep 4 wordt naast deze leesstrategieën ook iedere week aandacht besteed aan technisch lezen. Elke les bevat een oefening waarin de centrale leesstrategie van die week aan bod komt. Daarnaast vullen de leerlingen een sleutelschema in over de tekst. Een sleutelschema is een visuele weergave van de belangrijkste gegevens uit een tekst en hun onderlinge relaties. Het maken en invullen van sleutelschema's zet leerlingen aan tot diep denken en praten over de inhoud van de tekst. Bij verschillende teksten kunnen verschillende sleutelschema s horen. Dit is afhankelijk van de denkactiviteiten die de leerlingen bij de tekst moeten toepassen. De tekst vormt het uitgangspunt van de les. Iedere tekst wordt samen met de kinderen gelezen met behulp van het stappenplan. Aan het einde van een tekst schrijven leerlingen woorden op die zij moeilijk vinden en zoeken ze de betekenis op met behulp van de woordhulp. De woordhulp biedt woordenschatstrategieën waarmee leerlingen achter de betekenis van het moeilijke woord kunnen komen (bijvoorbeeld een omschrijving, synoniem in de tekst zoeken, naar het plaatje kijken, het woord analyseren). In wisselende werkvormen, geïnspireerd op het principe van de meervoudige intelligentie, oefenen leerlingen iedere week met voor hen moeilijke woorden. Bij iedere tekst hoort ook een woordenlijst met drie tot zes moeilijke woorden. Na het lezen van de tekst worden opdrachten gemaakt. 2 Op KlasseTV vindt u educatieve videoclips die naadloos aansluiten op de in het basisonderwijs gebruikte lesmethoden. Op KlasseTV vindt u bij het onderwerp van de week beeldmateriaal. De Nieuwsbegrip-redactie schrijft er extra verwerkingsopdrachten bij.

5 Bij Nieuwsbegrip worden de teksten gelezen op een manier die rolwisselend lezen heet. Bij rolwisselend lezen wordt er in groepjes gelezen en vindt er een dialoog plaats over de tekst tussen leerkracht en leerlingen. In het begin is de leerkracht de expert; hij/zij staat model voor de leerlingen, denkt hardop zodat de leerlingen kunnen zien en horen hoe het lezen wordt aangepakt. Geleidelijk aan nemen de leerlingen de rol van de expert over en krijgen zij steeds meer verantwoordelijkheden tijdens het lezen. Het is de bedoeling dat leerlingen zich door deze manier van lezen bepaalde leesstrategieën eigen maken, waardoor ook transfer naar andere leessituaties mogelijk wordt. Bij Nieuwsbegrip zijn begin- en eindtoetsen beschikbaar. De begintoets kan na tien weken worden afgenomen. Met de toets wordt inzicht verkregen in de beheersing van de leesstrategieën van de leerlingen. Aan de strategieën waarop leerlingen uitvallen, kan naar aanleiding van de toetsresultaten extra aandacht worden besteed. Na 25 tot 30 weken kan er een eindtoets worden afgenomen. Nieuwsbegrip en de huidige inzichten rondom effectief begrijpend leesonderwijs De makers van Nieuwsbegrip hebben gebruikgemaakt van recente theoretische kennis over effectief begrijpend leesonderwijs. Onderwijs in leesstrategieën met gebruikmaking van rolwisselend lezen, betekenisvolle teksten en de aandacht voor woordenschat zijn hiervan voorbeelden. Deze drie aspecten zullen hieronder nader toegelicht worden. In Nieuwsbegrip speelt het expliciet aanleren en toepassen van leesstrategieën een belangrijke rol. Door voor, tijdens en na het bestuderen van een tekst van leesstrategieën gebruik te maken, kan de lezer zijn of haar begrijpend leesproces beter sturen. De leesstrategieën die in Nieuwsbegrip centraal staan, zijn leesstrategieën die uit onderzoek als evidence based naar voren komen. In het stappenplan komen echter ook andere evidence based strategieën naar voren die de makers zelf niet expliciet in de handleiding genoemd hebben. Het gaat om het activeren van voorkennis en het visualiseren van de inhoud van de tekst. Het visualiseren van de inhoud wordt binnen Nieuwsbegrip toegepast middels de aangeboden sleutelschema s. De strategie verwijswoorden/verwijsrelaties is door de makers extra toegevoegd vanwege het belang dat zij hieraan hechten. In de literatuur is dit belang nooit aangetoond. In de handleiding van de leerkracht wordt steeds verwezen naar het stappenplan. Het is de bedoeling dat de leerlingen deze consequent bij de tekst hanteren. Daarnaast maken de leerlingen na iedere tekst ook vragen die betrekking hebben op het inoefenen en toepassen van een van de vijf leesstrategieën. Bij iedere les staat zowel voor de leerling als voor de leerkracht duidelijk beschreven welke leesstrategie centraal staat. De leesstrategie wordt in de les expliciet geoefend. Nieuwsbegrip biedt voor de leerkracht dus een duidelijk kader waarbinnen te werken. Door gebruik te maken van het stappenplan buiten de context van Nieuwsbegrip zou mogelijk ook transfer plaats kunnen vinden naar andere vakken. Door gebruikmaking van de actualiteit wordt getracht de motivatie en de interesse van de leerlingen in positieve zin te stimuleren. Nieuwsbegrip gaat er dan ook vanuit dat leesplezier tot leessucces leidt. Het lijkt waarschijnlijk dat de leerlingen door deze kennis over actualiteit ook hun kennis van de wereld verrijken. Met de introductie van KlasseTV lijkt Nieuwsbegrip nog betekenisvoller te zijn geworden. In het werkveld komen veel positieve reacties van scholen die met Nieuwsbegrip werken. Leerkrachten geven aan dat leerlingen weer zin hebben in begrijpend lezen en dat er met meer enthousiasme en motivatie aan de teksten wordt gewerkt. Nieuwsbegrip lijkt hiermee dan ook zijn doel behaald te hebben, leerkrachten en leerlingen zijn enthousiast! In de wekelijkse teksten van Nieuwsbegrip speelt woordenschat een grote rol van betekenis. De makers van Nieuwsbegrip hebben hiermee ongetwijfeld getracht tegemoet te komen aan de inzichten rondom het belang van een grote woordenschat voor het goed kunnen begrijpend lezen. Bij iedere les is er aan het begin aandacht voor moeilijke woorden middels de woordhulp. Leerlingen schrijven hun moeilijke woorden op en proberen achter de betekenis te komen. Daarnaast wordt er in de verwerkingsopdrachten ook aandacht besteed aan de woordenschat. Dit wordt gedaan door tijdens de verwerking een opdracht aan te bieden die betrekking heeft op het vergroten van de woordenschat en het gebruiken van de woorden die van belang zijn bij de actuele gebeurtenis uit de tekst. De makers hebben getracht bij de keuze van deze

6 opdracht de meervoudige intelligentietheorie toe te passen. In de handleiding van de leerkracht staat genoemd op welke van de meervoudige intelligenties de opdracht van toepassing is. Het is echter maar de vraag of leerlingen met een kleine woordenschat hier voldoende van profiteren. De woorden worden eenmaal per week aangeboden en het aanbieden van vervolgactiviteiten gericht op herhaling, is afhankelijk van de leerkracht. Het is dus lang niet zeker of er sprake is van voldoende inslijping van de woorden, zeker bij leerlingen die in de thuissituatie een weinig stimulerende taalomgeving kennen. Tot slot kan worden aangegeven dat de makers van Nieuwsbegrip hebben geprobeerd een gevarieerde mix aan verwerkingsopdrachten aan te reiken. Dit hebben zij onder meer gedaan door bij de samenstelling van de opdrachten, gebruik te maken van inzichten van meervoudige intelligentie en het inzetten van sleutelschema s. Een zeer nobel streven, wat zeker ten goede komt aan een gevarieerd aanbod in opdrachten. Analyse van de opdrachten laat echter zien dat juist door deze verscheidenheid het gevaar erin sluipt dat niet alle opdrachten bijdragen aan het worden van een goede begrijpend lezer. Leerkrachten zouden dan ook niet zondermeer alle verwerkingsopdrachten door hun leerlingen moeten laten uitvoeren. Vooral de laatste opdrachten van de leestekst zijn discutabel. Zo krijgen de leerlingen bij de tekst over een overleden olifantje in de dierentuin, de opdracht om een plattegrond van een dierentuin te bestuderen en daar vragen over te maken. Een andere opdracht is dat de leerling een dier moet tekenen, waarvan de leerling vindt dat het op hem of haar lijkt. Voorafgaand aan de aanbieding van een actuele tekst lijkt het dan ook belangrijk dat de leerkrachten de opdrachten op waarde schatten en waar nodig keuzes maken in de aanbieding ervan. Nieuwsbegrip, 'kerndoelenproof'? Op een aantal scholen wordt Nieuwsbegrip als complete methode ingezet. Nieuwsbegrip lijkt, mede ook door zijn actuele teksten, de nadrukkelijke plaats van de woordenschat en het strategisch onderwijs in leesstrategieën, een prima aanpak om in te zetten. Toch dekt het in zijn huidige vorm nog niet alle kerndoelen. Het studerend lezen komt in al zijn facetten nog te weinig naar voren en er wordt geen gebruik gemaakt van verschillende informatiebronnen en teksten. De makers van Nieuwsbegrip delen deze mening door zelf aan te geven dat Nieuwsbegrip een aanvulling is, maar geen complete methode. Toch voldoet Nieuwsbegrip reeds op veel punten, zeker met de huidige inzichten rondom effectief begrijpend leesonderwijs. Het lijkt overbodig om een andere methode van begrijpend lezen volledig naast Nieuwsbegrip in te zetten. Zeker ook omdat onderzoek liet zien dat resultaten voor begrijpend lezen geen positieve samenhang vertonen met de hoeveelheid begrijpend leestijd. Aankomend schooljaar zal Nieuwsbegrip een complete methode voor begrijpend lezen uitbrengen. Belangrijke wijzingen zitten in het aanbod van verschillende teksten, extra woordenschatoefeningen en leesstrategielessen. Bovendien zal er een leerlijn stellen toegevoegd worden. De leesstrategieën op zich zullen niet veranderen. Om Nieuwsbegrip als methode te gaan inzetten, moet een extra licentie worden aangeschaft. Scholen kunnen er echter ook voor kiezen de aanpak Nieuwsbegrip op de oorspronkelijke manier in te blijven zetten, bij voorkeur rekening houdend met de in dit artikel geplaatste kanttekeningen en aanbevelingen. Samenvatting Hoewel Nieuwsbegrip op dit moment nog niet kerndoelenproof is, biedt het, met de nodige aanvullingen, een mooi alternatief voor het (opnieuw) inrichten van het begrijpend leesonderwijs. Met Nieuwsbegrip wordt er ook begrijpend gelezen, maar dan anders, anders dan binnen de traditionele methoden. Het gevaar bestaat wel dat met de aanpassing van Nieuwsbegrip tot een volwaardige methode, er opnieuw een cultuur wordt geschapen waarin de methode als het ultieme middel wordt beschouwd. Het is en blijft aan scholen om door de bomen het bos te blijven zien en zich bij de keuze voor een begrijpend leesvorm altijd het belangrijkste voor ogen te blijven houden: de leerlingen tot goede begrijpend lezers te maken. Niet het volgen van een methode, maar het op de hoogte zijn van effectieve aanpakken en het effectief inzetten van

7 deze aanpakken, lijkt daarbij voorop te staan. Hieronder volgen enkele praktische aanbevelingen met betrekking tot de inzet van Nieuwsbegrip. Praktische aanbevelingen Niet alle opdrachten van Nieuwsbegrip zijn even relevant en bevorderend voor het stimuleren van de begrijpend leesvaardigheden van de leerlingen. Het betreft hier vooral de laatste opdrachten van ieder tekstniveau. Het is aan de leerkracht om de relevantie te beoordelen. Probeer de Nieuwsbegriples zo vroeg mogelijk in de week te plannen. Dit vanwege de actualiteit van het thema. Nieuwsbegrip heeft aandacht voor woordenschat. De woorden worden echter maar een keer besproken. Laat de woorden die in de tekst naar voren komen in de klas frequent terugkomen, bijvoorbeeld middels een woordmuur. Maak gebruik van KlasseTV. Op deze manier worden leerlingen nog meer geprikkeld voor het onderwerp en wordt tevens het begrijpend luisteren en kijken geoefend. KlasseTV heeft hier ook een speciaal stappenplan voor ontwikkeld. Hanteer het stappenplan voor het lezen van de teksten ook bij andere vakken. Op deze manier vindt er transfer plaats van leesstrategieën naar andere vakken. De aanpak Nieuwsbegrip gaat uit van informatieve teksten. De kerndoelen geven aan dat ook andersoortige teksten en informatiebronnen (poëzie, internet, encyclopedieën et cetera) aan bod zouden moeten komen. Probeer dit in het onderwijsaanbod in te bouwen. Maak hierbij ook gebruik van het stappenplan. Bij studerend lezen is het hanteren van informatiebronnen en het omgaan met studieteksten van belang. In Nieuwsbegrip komt dit nog te weinig naar voren. Het aanschaffen van een methode op dit gebied is een mogelijkheid, maar het is efficiënter om uit te gaan van teksten die reeds in het onderwijsaanbod zitten. Studievaardigheden als herlezen, schematiseren, onderstrepen, aantekeningen maken, uitreksels maken en samenvattingen maken zouden middels het rolwisselend onderwijs onderwezen kunnen worden. Minimaal een keer in de twee weken zou er aandacht moeten zijn aan studerend lezen in de groepen 7 en 8. Kidsweek Junior in de klas Een krant in kleur, op tabloidformaat, met veel foto s en plaatjes. Volwassen rubrieken (naast nationaal en internationaal nieuws bijvoorbeeld ook boek- en filmrecensies), gevuld met actuele informatie over onderwerpen die aansluiten bij de belevingswereld van kinderen in de basisschoolleeftijd. De speelse koppen komen de aantrekkelijkheid van de krant nog eens extra ten goede. In een eerste kennismaking met Kidsweek Junior, ontstaat de indruk van een sexy medium. Bovendien, kinderen raken vertrouwd met het lezen van een krant, in een tijd waarin landelijke dagbladen springen om nieuwe lezers! Hulde dus, aan de krant. Onderzoek naar aanleiding van de vraag in hoeverre het co-product Kidsweek Junior in de klas van waarde zou kunnen zijn binnen het begrijpend leesonderwijs, levert ons inziens een meer genuanceerd oordeel op. Hoe werkt Kidsweek Junior in de klas? Alvorens tot een kritische beschouwing van het product Kidsweek Junior in de klas te komen, is het van belang enig inzicht te hebben in de werkwijze ervan. Kidsweek Junior is een krant voor leerlingen uit de groepen 5 t/m 8 van de basisschool, met teksten op verschillende leesniveaus. Onder de naam Kidsweek Junior in de klas ontwikkelt Uitgeverij Kidsweek in samenwerking met Stichting Onderwijs Maak Je Samen bij iedere krant lesmateriaal. Dit materiaal, dat bestaat uit opdrachtkaarten bij teksten uit de krant, verschijnt wekelijks op de bijbehorende website. Leerkrachten van scholen met een abonnement op Kidsweek Junior in de klas kunnen, naast de opdrachtkaarten voor de leerlingen, ook de handleiding bij het lesmateriaal downloaden.

8 Het lesmateriaal van Kidsweek Junior in de klas bestaat uit diverse typen kaarten, die verschijnen op drie verwerkingsniveaus. Zo zijn er kaarten die zijn verbonden aan een specifiek artikel uit de krant van de week. Dit zijn de zogeheten variabele kaarten, die uitkomen in maar liefst elf rubrieken, gekoppeld aan vakgebieden. Niet alleen vakken als lezen, taal en rekenen, maar ook wereldoriëntatie, het natuuronderwijs en de expressieve vakken komen hierbij aan bod. Ook is er de rubriek Schat aan woorden, waarin aandacht wordt besteed aan het vergroten van de woordenschat. De overige typen kaarten zijn niet gekoppeld aan een bepaalde Kidsweek Junior, maar kunnen in principe iedere week worden ingezet. In deze categorie bevinden zich onder meer de zogeheten Vaste kaarten, die eveneens uitkomen in de genoemde elf rubrieken. Voorts zijn er de vaardigheidskaarten, waarmee praktische zaken als het maken van een powerpointpresentatie, het houden van een interview en het schrijven van een gedicht, kunnen worden geoefend. De variabele en vaste kaarten bevatten regelmatig verwijzingen naar deze kaarten. Voor de leerlingen zijn er ten slotte de na-kaarten. Met behulp van deze kaarten kunnen de leerlingen na het maken van een opdrachtkaart reflecteren op hun handelen. Naast de kaarten voor leerlingen bestaan er ook leerkrachtkaarten, die de leerkracht tips geven voor klassikale activiteiten, gekoppeld aan de krant. Ook worden de leerkrachten op de website uitgenodigd om zelf opdrachtkaarten voor de leerlingen te maken in het format van Kidsweek Junior in de klas. Alle opdrachtkaarten zijn opgebouwd volgens hetzelfde stramien. Achtereenvolgens wordt steeds antwoord gegeven op de volgende vragen: Wat leer ik hiervan?, Wat heb ik hieraan? en Wat heb ik nodig? Onder het kopje Wat moet ik doen? staan vervolgens de vragen bij de tekst uit de krant. Begrijpend lezen in Kidsweek Junior in de klas In tegenstelling tot Nieuwsbegrip, is Kidsweek Junior in de klas niet gemaakt met als doel het leesbegrip van leerlingen te stimuleren. De krant en het lesmateriaal worden door de makers nadrukkelijk aangeprezen als een middel ter bevordering van het leesplezier. De opdrachtkaarten uit de rubriek Leesplezier en de wekelijkse nieuwspuzzel worden in de handleiding van Kidsweek Junior in de klas aangeduid als materialen om vorm te geven aan begrijpend leesonderwijs. In lijn hiermee lezen de leerlingen op iedere kaart onder het kopje Wat leer je hiervan?: Je leert om teksten goed te lezen en na te denken over wat je gelezen hebt. Is het niet opvallend dat de opdrachtkaarten die de pretentie hebben een bijdrage te leveren aan de vaardigheden in begrijpend lezen uitgerekend de titel leesplezier hebben gekregen? Mogelijk is dit een concreet gevolg van de drijfveer van de makers om begrijpend lezen voor leerlingen aantrekkelijk te laten zijn en is de wens hier de vader van de gedachte; Als we de kinderen nu maar aansprekende teksten aanbieden, dan beleven ze plezier aan het lezen ervan en komt het begrip vanzelf! Mooi idee, maar zo werkt het niet. Dat er een verband is tussen leesbegrip en leesplezier is evident. Er van uitgaande dat het onderwerp de lezer boeit, geldt immers: hoe groter het leesbegrip, des te meer plezier de lezer aan het lezen beleeft. Echter, het omgekeerde - hoe meer leesplezier, des te groter het leesbegrip - gaat niet zonder meer op. Leesbegrip en leesplezier zijn geen inwisselbare begrippen; het begrijpen van een tekst is een basisvoorwaarde om van het lezen ervan te kunnen genieten. De vraag is nu, of de opdrachtkaarten van Kidsweek Junior in de klas het leesbegrip al dan niet bevorderen. De opdrachten bij het vakgebied begrijpend lezen zijn volgens de handleiding gebaseerd op de theorie van de vier V s (Filipiak, 2005), welke voor leerlingen op een aparte leeskaart is uitgewerkt. Deze theorie onderscheidt leesstrategieën nadrukkelijk van leesdoelen en tekstkenmerken en gaat er vanuit dat goede lezers zowel voor en tijdens, als ook na het lezen gebruikmaken van slechts een viertal strategieën; ze gebruiken hun voorkennis, ze voorspellen de inhoud,

9 ze visualiseren de inhoud door zich met hun verbeelding een voorstelling van het beschrevene te maken en ze bedenken vragen over de tekst. Goede lezers gebruiken deze leesstrategieën volgens de theorie voortdurend en in samenhang met elkaar. Wanneer we de werkwijze van Kidsweek Junior in de klas en de bijbehorende opdrachten houden tegen het licht van deze theorie, stuiten we op een aantal obstakels. In de handleiding wordt zeer prat gegaan op de flexibele inzetbaarheid van Kidsweek Junior in de klas, zowel wat betreft inhoud, als wat betreft vorm. Met betrekking tot dat laatste aspect wordt echter uitsluitend gesproken over de opdrachtkaarten als materiaal waarmee leerlingen zelfstandig aan de slag kunnen. Hoewel de opdrachtkaarten zich hier inderdaad uitstekend voor lenen, is het rendement op het gebied van begrijpend lezen van deze verwerkingsvorm uiterst dubieus. Voor een gestructureerde aanpak van de tekst zijn leerlingen op deze manier immers volledig op zichzelf aangewezen. Zelfs in de meest ideale situatie, waarin door de leerkracht bij iedere opdrachtkaart de leeskaart met de vier V s wordt aangeboden, is een goed gebruik hiervan door de leerling allerminst gegarandeerd. Te meer omdat de leeskaart slechts een beschrijving van de vier leesstrategieën bevat en geen aanwijzingen voor de toepassing hiervan. Een kritische analyse van de vragen uit de opdrachtkaarten laat bovendien zien, dat de vier leesstrategieën zoals boven beschreven, expliciet noch impliciet consequent zijn verweven in de vragen uit de opdrachtkaarten. De kaarten bevatten hoofdzakelijk opdrachten die vragen om letterlijk begrip van de tekst. Dit maakt dat leerlingen eerst de tekst moeten lezen, alvorens ze de vragen kunnen beantwoorden. Uitgaande van de theorie van de vier V s zouden de vragen daarentegen juist ook betrekking moeten hebben op de fasen voor en tijdens het lezen. Naast de opdrachtkaarten is er op het gebied van begrijpend lezen zoals gezegd de wekelijkse nieuwspuzzel. Het betreft hier een kruiswoordraadsel met vragen over de artikelen uit de krant. Voorbeelden van vragen uit willekeurige nieuwspuzzels uit jaargang 2009 zijn bijvoorbeeld: Hoeveel afleveringen staan op de 6 DVD s? (blz ), Hoe laat gaat de klok vooruit, om uur? (blz. 1-2) en Wat is La Nina van El Nino?(blz. 4-5). Voor kinderen zonder twijfel een plezierig tijdverdrijf, dat echter hooguit bijdraagt aan het snel leren scannen van een tekst. De kerndoelen voor begrijpend lezen in Kidsweek Junior in de klas Kidsweek Junior in de klas is kerndoelenproof, zo stellen de makers in de handleiding. Een pretentieuze bewering, op z n zachtst gezegd! Letterlijk genomen betekent dit immers zoveel als: van nu af aan heeft u geen enkele methode meer nodig, met Kidsweek Junior in de klas is uw onderwijs compleet! Het klinkt als een reclameslogan; te mooi om waar te zijn. Maar hoe verhoudt het product zich nu in werkelijkheid tot de kerndoelen voor begrijpend lezen? Op elke variabele en vaste opdrachtkaart staat vermeld op welk kerndoel de kaart volgens de makers betrekking heeft. Voor dit artikel is allereerst de frequentie nagegaan waarmee de kerndoelen voor begrijpend lezen voorkomen op de variabele kaarten. Hiervoor is gebruikgemaakt van de jaargang De uitkomsten zijn weergegeven in een tabel. Jaargang variabele kaarten Kerndoel Beknopte omschrijving van het kerndoel Frequentie* 4 Informatie achterhalen in diverse typen teksten 20 x 6 Informatie en meningen ordenen in diverse typen teksten 9 x 7 Informatie en meningen vergelijken en beoordelen in diverse typen teksten 73 x 9 Plezier krijgen in het lezen en schrijven van diverse typen teksten 93 x 10 Strategieën herkennen, verwoorden, gebruiken en beoordelen 2 x *In deze telling zijn alle niveaukaarten opgenomen.

10 In één oogopslag wordt duidelijk dat de kerndoelen 7 en 9 in de Variabele kaarten van jaargang 2008 zeer frequent voorkomen, terwijl de kerndoelen 6 en 10 relatief weinig de revue passeren. Kerndoel 10 komt zelfs maar twee keer voor, waarbij in één van beide situaties niet de receptieve, maar de productieve kant van het schriftelijk taalonderwijs centraal staat! Feitelijk komt kerndoel 10 dus maar één keer voor met betrekking tot begrijpend lezen. Hoewel er geen richtlijnen bestaan voor de frequentie waarmee aandacht moet worden besteed aan de kerndoelen, is eens per jaar wel erg mager! En dat, terwijl dit kerndoel een voor het begrijpend lezen basale vaardigheid vertegenwoordigt, te weten het kunnen omgaan met strategieën! Opmerkelijk is in dit verband overigens, dat activiteiten die in begrijpend leesmethodes worden aangeduid als strategieën, zoals het formuleren van de hoofdgedachte, het onderkennen van oorzaak-gevolgrelaties en het duiden van verwijswoorden, regelmatig in de opdrachtkaarten terugkomen. Mogelijk heeft een en ander te maken met een afwijkende visie op het begrip strategie, waarover later meer. Hieruit volgt de vraag in hoeverre de kerndoelenlabels die de makers aan de opdrachtkaarten verbinden ook in kwalitatieve zin dekkend zijn. Hoewel eenduidigheid hierover voor het bepalen van de waarde van het product zeker interessant zou zijn, laten we onderzoek hiernaar op deze plaats voor wat het is. Wel willen we hier iets zeggen over de overvloedige aanwezigheid van kerndoel 9 bij de opdrachtkaarten. Kenmerkend voor dit kerndoel is namelijk de subjectiviteit die het begrip plezier in zich draagt. Deze brengt met zich mee, dat alleen leerlingen achteraf kunnen aangeven of dit kerndoel bereikt is. Kerndoel 9 staat bovendien overwegend vermeld op de opdrachtkaarten leesplezier, terwijl opdrachtkaarten uit de andere vakgebieden ook heel goed een bijdrage zouden kunnen leveren aan dit kerndoel. Sterker nog, dat is tenslotte het overkoepelende doel van het product! Wanneer we het hebben over de kerndoelen in Kidsweek Junior in de klas komen we, afgezien van de kwantitatieve en kwalitatieve aspecten van de opdrachtkaarten, nog een ander knelpunt tegen. In de kerndoelen wordt gesproken van verschillende tekstsoorten. Grofweg bestaan er twee categorieën teksten: fictie- en non-fictieteksten. Daarbinnen kunnen vervolgens allerlei tekstsoorten worden onderscheiden, zoals gedichten, sprookjes, informatieve teksten, instructieve teksten (waaronder studieteksten), systematisch geordende bronnen et cetera. De krantvorm van Kidsweek Junior brengt met zich mee dat er hoofdzakelijk non-fictie teksten aan bod komen; fictieteksten vinden we niet of nauwelijks terug. Het leeuwendeel van de teksten in Kidsweek Junior heeft een informatief karakter. Weliswaar komen ook andersoortige teksten, zoals instructieve teksten, recensies, interviews en brieven voor, maar hierover worden niet of nauwelijks vragen gesteld in de opdrachtkaarten. In weerwil van de kerndoelen betekent dit dat leerlingen, bij een consequente inzet van de opdrachtkaarten, niet vanzelf systematisch in aanraking komen met een breed scala aan tekstsoorten.

11 Samenvatting De eerste vraag die in dit artikel centraal stond, had betrekking op de bewering van de makers van Kidsweek Junior in de klas, dat hun product kerndoelenproof zou zijn. Op grond van een eenvoudige analyse hebben we geconcludeerd, dat deze belofte onvoldoende wordt waargemaakt. Er blijkt sprake van een onevenredige verdeling van de frequentie waarmee de kerndoelen voor begrijpend lezen voorkomen. Daarnaast rijzen er vragen over de mate waarin de opdrachtkaarten de daaraan toegekende doelen ook daadwerkelijk dekken. Op dit punt constateren we in elk geval, dat het aanbod van tekstsoorten in Kidsweek Junior onvoldoende gevarieerd is. Voorts onderzochten we de mogelijkheden van Kidsweek Junior in de klas voor het bevorderen van het leesbegrip van kinderen. Waar de handleiding het beroep op het inhoudelijk leiderschap van de leerkracht als een groot voordeel van het product noemt, herkennen wij hierin juist ook een duidelijk risico. De zeer flexibele inzetbaarheid van Kidsweek Junior in de klas, kan in de praktijk immers gemakkelijk leiden tot een vrijblijvend gebruik ervan, waarbij leerlingen de opdrachtkaarten in het uiterste geval geheel zelfstandig maken. Dit, terwijl directe instructie, bijvoorbeeld op het gebied van leesstrategieën, een belangrijk kenmerk is van effectief onderwijs in begrijpend lezen. Hoewel de activiteiten op het gebied van begrijpend lezen in Kidsweek Junior in de klas volgens de handleiding zijn gebaseerd op de vier V s, vonden we deze leesstrategieën bovendien onvoldoende terug in de opdrachten voor de leerlingen. Conclusie en aanbevelingen Al met al kan worden geconcludeerd dat de opbrengst van Kidsweek Junior in de klas voor het begrijpend lezen valt of staat bij de keuzes die de leerkracht maakt. Een hoog rendement vergt een beredeneerd gebruik van het product. Hiertoe doen we de volgende suggesties: Wanneer je kiest voor de inzet van Kidsweek Junior in de klas, doe dit dat structureel, dat wil zeggen een of twee keer per week, voor alle leerlingen. Minimaliseer de hoeveelheid zelfstandig werken. Samen praten over een tekst is veel effectiever! Zonder gerichte instructie en begeleide oefening zullen leerlingen niet vanzelf leesstrategieën gaan gebruiken. Maak expliciete instructie in leesstrategieën daarom tot een vast en belangrijk onderdeel van de les. De - overigens door de bedenker van de vier V s veel bepleite - techniek van het hardop denkend voorlezen biedt hiervoor goede mogelijkheden. Bij deze instructievorm past de leerkracht leesstrategieën toe, terwijl hij een tekst hardop voorleest (Filipiak, 2006). Zorg er bij het gebruik van Kidsweek Junior in de klas voor, dat de vier V s hierbij een vast onderdeel vormen. Gebruik de leesstrategieën ook nadrukkelijk actief in andere situaties (bijvoorbeeld bij de zaakvakken), zodat de kans op spontane toepassing door leerlingen groter wordt. Compenseer het eenzijdige aanbod van tekstsoorten. Hierbij moet in elk geval gedacht worden aan teksten met een fictief karakter, waarvoor uitstekend kan worden teruggegrepen op kinderliteratuur. Ook poëzie verdient extra aandacht. De beschreven haken en ogen van het product Kidsweek Junior in de klas, doen niets af aan de waarde van de krant op zich. Alleen, het voegt op het gebied van begrijpend lezen niet toe wat het pretendeert. Althans, niet in directe zin. Aangenomen dat kinderen genieten van het lezen van de krant, zou de hypothese wel eens hout kunnen snijden, dat vanuit dat vertrekpunt vervolgens leesmotivatie ontstaat. En laat dat nou een andere belangrijke voorwaarde zijn om tijdens het lezen tot begrip te komen!

12 Begrijpend lezen in de zaakvakken In dit deelartikel wordt een integratie tussen het onderwijs in begrijpend lezen en het zaakvakonderwijs voorgesteld. Bij het onderwijs in geschiedenis, aardrijkskunde en natuur & techniek worden de leerlingen geconfronteerd met teksten die zij moeten lezen en waarvan zij de inhoud moeten verwerken en onthouden. In feite is dat een oefening in het studerend lezen, oftewel het toekennen van betekenis aan geschreven taal met als doel de opgedane informatie te onthouden en mondeling of schriftelijk weer te geven. 3 Op de meeste scholen is het onderwijs in begrijpend en studerend lezen gescheiden van het zaakvakonderwijs. Dat houdt in dat leerlingen het begrijpend en studerend lezen oefenen met willekeurige teksten die ze slechts gebruiken om de manier van lezen te oefenen. Een mogelijk efficiëntere en meer betekenisvolle vorm van onderwijs zou het combineren van beide vakgebieden zijn, waarbij kinderen het begrijpend en studerend lezen kunnen oefenen, daarbij gebruikmakend van de zaakvakteksten. Bij een dergelijke les zijn er twee lesdoelen: het zaakvakdoel en het begrijpend en studerend leesdoel. Naast het feit dat dit een efficiënte manier van onderwijs geven is, heeft een geïntegreerde lees- en zaakvakles voordelen voor zowel het lees- als het zaakvakonderwijs. Door een functionele toepassing van het begrijpend lezen, vergroot je de kans op spontane toepassing van de leesstrategieën. Er zal dus meer transfer plaatsvinden van de leesaanpak. Voor het zaakvakonderwijs is het grote voordeel dat de aanpak tot meer begrip van de, vaak lastige, zaakvakteksten zal leiden. Met behulp van een duidelijke leesaanpak is het mogelijk deze leerlingen steun te bieden. Zij zullen daardoor vooruitgang boeken in zowel hun vaardigheden in het begrijpend en studerend lezen als in hun kennis van de wereld. Om te illustreren hoe een geïntegreerde lees- en zaakvakles eruit zou kunnen zien, is een zaakvakmethode gekozen van uitgeverij Malmberg, namelijk Brandaan. De aanpak en de genoemde aanbevelingen zijn echter toepasbaar op elke zaakvakmethode. Hoe werkt Brandaan? Brandaan is een methode voor geschiedenisonderwijs. Voor groep 5 tot en met 8 bestaat de methode uit vijf thema s per jaar, met in totaal 25 lessen. Een les duurt ongeveer 50 minuten. De methode is thematischconcentrisch opgebouwd, wat betekent dat de thema s in volgende jaargroepen nogmaals terugkomen. Brandaan voldoet aan de kerndoelen. Voor geschiedenismethoden zijn met name kerndoel 51 tot en met 53 belangrijk: 51: De leerlingen leren gebruik te maken van eenvoudige historische bronnen en ze leren aanduidingen van tijd en tijdsindeling te hanteren. 52: De leerlingen leren over kenmerkende aspecten van de volgende tijdvakken: jagers en boeren; Grieken en Romeinen; monniken en ridders; steden en staten; ontdekkers en hervormers; regenten en vorsten; pruiken en revoluties; burgers en stoommachines; wereldoorlogen en holocaust; televisie en computer. 53: De leerlingen leren over de belangrijke historische personen en gebeurtenissen uit de Nederlandse geschiedenis en kunnen die voorbeeldmatig verbinden met de wereldgeschiedenis. Aangezien Brandaan een nieuwe methode is, is het daarmee gelijk de eerste methode die de canon van de Nederlandse geschiedenis volledig heeft opgenomen in zowel het werkboek als het lesboek. In de inhoudsopgave staat met plaatjes aangegeven welke elementen uit de canon in de verschillende hoofdstukken aan de orde komen. Het eerste thema in groep 8, dat in deze paragraaf als uitgangspunt is genomen, heet De Gouden Eeuw. De elementen uit de canon die in dit thema worden behandeld zijn: Hugo de Groot, Spinoza, De grachtengordel, De Statenbijbel, Rembrandt, De Republiek, Michiel de Ruyter, De Atlas Major van Blaeu en De Beemster. Deze maken deel uit van de 50 zogenaamde canonvensters: 3 Definitie afkomstig van

13 belangrijke personen, creaties en gebeurtenissen die samen laten zien hoe Nederland zich ontwikkeld heeft tot het land waarin we nu leven. 4 Elk thema in Brandaan bestaat uit vier lessen, gevolgd door een toets. Les 1 tot en met 3 zijn basislessen; les 4 is een herhalingsles. Elke les wordt gevormd door vier stappen, bestaande uit vier teksten met bijbehorende opdrachten in het werkboek. Ieder thema wordt ingeleid door een verhaal over de hoofdfiguren Brandaan, Naut en Meander. Naut en Meander spelen de hoofdrollen in de methoden voor respectievelijk natuur & techniek en aardrijkskunde, die Malmberg parallel aan Brandaan heeft ontwikkeld. Na het verhaal volgt een grote themaplaat met daarnaast een korte inleiding en enkele kernbegrippen. Begrijpend/studerend lezen in Brandaan Bij Brandaan wordt een apart katern meegeleverd, de zogenaamde Taalsteun. Dit katern is volgens de handleiding bedoeld als leidraad bij het geven van taalondersteuning, zowel tijdens klassikaal lesgeven als bij zelfstandig werken. Door aanwijzingen te geven voor taalondersteuning wil men voorkomen dat taal een struikelblok is voor beheersing van de lesstof van de zaakvakmethoden. De onderwerpen die in de Taalsteun aan de orde komen zijn: Leerzame gesprekken, betekenisvolle vragen Ondersteuning bij begrijpend lezen Stimuleren van woordenschatuitbreiding Taalsteun voor schooltaalwoorden Hulp bij schrijftaken. De aanwijzingen die in de Taalsteun worden gegeven zijn algemeen toepasbaar, dus het katern zou ook bij een andere methode ingezet kunnen worden. Relevant voor deze paragraaf is met name het stappenplan begrijpend lezen dat in de Taalsteun te vinden is. Dit stappenplan ziet er als volgt uit: 4 Definitie afkomstig van

14 Bron: Brandaan (2008), Taalsteun groep 8 Woordenschat in Brandaan Gezien de grote rol die woordenschat speelt bij het begrijpend lezen is het belangrijk dat hier in een geïntegreerde lees-/zaakvakles voldoende aandacht voor is. In de hulpkaart moeilijke woorden uit de Taalsteun wordt hieraan speciaal aandacht besteed. Met behulp van deze kaart leren kinderen wat zij moeten doen als zij een woord tegenkomen waarvan ze de betekenis niet kennen. De hulpkaart komt in het tweede deel van deze paragraaf verder ter sprake.

15 Brandaan besteedt aandacht aan nieuwe woorden. Aan het begin van ieder thema worden nieuwe vaktaalwoorden, zoals gewest, regenten, gouden eeuw, op een rijtje gezet en aan het eind van het thema worden ze toegelicht met een definitie en eventueel een plaatje. Minder aandacht is er voor andere categorieën woorden die ook problemen kunnen opleveren voor leerlingen. Het gaat dan met name om schooltaalwoorden, zoals verklaren, vormen, verbinden, behalve, waarschijnlijk, de visie. Dit zijn woorden die vaak voorkomen in onderwijssituaties en leerboeken. Het verschil met vaktaalwoorden is dat de vaktaalwoorden in principe voor alle leerlingen nieuw zijn en de schooltaalwoorden slechts voor een deel van de leerlingen (Verhallen 2003). Vooral anderstalige en taalzwakke leerlingen hebben problemen met deze woorden. Het is echter essentieel om ook deze woorden te begrijpen. Enerzijds leidt begrip van de schooltaalwoorden tot een beter algeheel begrip van de tekst. Anderzijds worden juist schooltaalwoorden vaak ingezet om vaktaalwoorden uit te leggen. In de Taalsteun is een aparte paragraaf opgenomen met informatie over de categorie schooltaalwoorden. Hierin wordt uitgelegd wat schooltaalwoorden zijn en hoe je om kunt gaan met problemen die kinderen hierbij kunnen ondervinden. De leerkrachten wordt aangeraden om de teksten te scannen op schooltaal, voorkennis aan te bieden, de contextuele inbedding te vergroten (bijvoorbeeld door middel van foto s en demonstraties) en kinderen vertrouwd te maken met moeilijke woorden, zinsconstructies of taalfuncties die ze gaan tegenkomen in de tekst. Het al dan niet aan de orde komen van schooltaalwoorden is dus volledig afhankelijk van de leerkracht. Waar de vaktaalwoorden wel worden toegelicht in de leerlingenboeken, gebeurt dit niet met de schooltaalwoorden. De inschatting van de leerkracht speelt dus een doorslaggevende rol. Ten slotte komen er vaktaalwoorden in de tekst voor die niet meer uitgelegd worden, bijvoorbeeld omdat ze al in een eerdere jaargroep aan de orde zijn geweest, of omdat ze bij andere vakken aan de orde komen. Voorbeelden van zulke woorden zijn kooplieden, republiek, handelswaren, vervoeren, lenzen, slijpen, ringen (rondom een planeet) 5. Deze kunnen toch problemen opleveren voor leerlingen. In het volgende deel wordt een les uit de methode Brandaan zo aangepast dat zowel zaakvakdoelen als begrijpend/studerend leesdoelen aan bod komen. Daarbij wordt uitgegaan van het aanleren van de leesstrategieën van de hulpkaart begrijpend lezen uit de Taalsteun. Veel vragen die in het bij de methode behorende werkboekje worden gesteld, zijn niet moeilijk te beantwoorden. De kinderen hoeven alleen maar het juiste zinnetje in de tekst op te zoeken en in te vullen. Het zijn vaak meerkeuzevragen, waarop het antwoord letterlijk in de tekst te vinden is. Dergelijke vragen zetten niet aan tot actief bezig zijn met de inhoud van de tekst, waardoor het maar de vraag is wat de leeropbrengst is. De leerlingen zijn slechts bezig met het reproduceren van de tekst. 5 Deze woorden zijn afkomstig uit de les uit Brandaan die verderop in de paragraaf wordt uitgewerkt.

16 Een voorbeeld hiervan is de volgende opdracht. Deze is afkomstig uit thema 1 van groep 8. Deze zinnen zijn bijna letterlijk terug te vinden in de tekst in het leerlingenboek. Om deze vragen te kunnen beantwoorden hoef je zelfs de tekst niet gelezen te hebben. Voor een geïntegreerde lees-/zaakvakles zijn zulke opdrachten dan ook niet toereikend. Hieronder volgt een herschrijving van een les die meer aan de doelen van begrijpend/studerend lezen en het zaakvakonderwijs tegemoet komt. De tekst uit het leerlingenboek die hierbij hoort, is opgenomen in Bijlage 1. In deze aangepaste les worden stap 3 en een deel van stap 6 van de hulpkaart begrijpend lezen uitgebreid behandeld: waar gaat de tekst over en wat doe je als je een moeilijk woord tegenkomt? 6 Daarnaast moeten de leerlingen in de aangepaste les een tabel maken aan de hand van de tekst. Zij leren informatie uit een tekst overzichtelijk te ordenen. In deze les wordt geen instructie gegeven over het visualiseren van informatie. Instructie over het maken van tabellen zou in een eerdere les gegeven kunnen zijn. In bijlage 2 is de pagina van het werkboekje van Brandaan opgenomen die de leerlingen eigenlijk zouden moeten maken. Brandaan groep 8 Thema 1 De gouden eeuw Les 2 Welvaart in de Republiek Nieuwe kennis 6 Deze informatie is deels gebaseerd op de theoretische kaders uit de methode Nieuwsbegrip van de CED-groep.

17 Opdracht 1 Waar gaat de tekst over? Pak Hulpkaart A: Begrijpend lezen erbij. Stap 3 op de kaart is: Waar gaat de tekst over? De titel en de tussenkopjes geven vaak al wat informatie over de inhoud van de tekst. Ook de dikgedrukte woorden vertellen al een beetje waar de tekst over gaat. Boven een informatieve tekst staat bijna altijd een korte inleiding. Deze staat vaak dikgedrukt en soms in een andere kleur. Deze inleiding geeft een korte samenvatting van het stukje tekst. Op basis van deze informatie kun je al een beetje voorspellen waar de tekst over gaat. Je begrijpt de tekst dan beter. Lees de inleiding. Lees de titel, de kopjes en bekijk het plaatje. Schrijf de titel en de tussenkopjes op. Dit is stap 4 van de Hulpkaart Begrijpend Lezen Opdracht 2 Wat weet je al van dit onderwerp? Je hebt net de titel en de tussenkopjes opgeschreven. Wat weet je al van dit onderwerp? - Denk aan wat je al eerder hebt gelezen of gezien of gehoord. - Denk aan wat je eerder hebt meegemaakt. Opdracht 3 Woordenschat Schrijf twee moeilijke woorden op die in de tekst staan. Meer mag ook. Heb je deze woorden nodig om de tekst te begrijpen? Beantwoord de volgende vragen. Gebruik hierbij Hulpkaart B: Moeilijke woorden Kruis het hokje aan. Je hoeft niet alle manieren te doen. Als je na stap 1 de betekenis van het woord al hebt gevonden, dan hoef je de andere stappen niet meer te doen.

18 Uit: Brandaan (2008), Taalsteun groep 8 Geef nu de betekenis van de woorden die je had opgeschreven: Opdracht 4 Waar of niet waar? Kruis aan In de zeventiende eeuw vertrokken veel geleerden en vrije denkers uit de Nederlandse Republiek. In de Republiek was meer vrijheid dan in andere landen. De paus was bang dat geleerden iets zouden beweren dat niet in debijbel stond. Hugo de Groot vond dat ieder land recht had op een stuk van de zee De klok van Christiaan Huygens werd na een eeuw niet meer gebruikt. Waar waar Niet

19 Spinoza s familieleden kon in Portugal niet denken en geloven wat ze wilden

20 Opdracht 6 Feit of mening? In een tekst kun je vaak feiten en meningen lezen. Een feit is echt waar en een mening kan per persoon verschillen. Kruis aan of de volgende zinnen feiten of meningen zijn. Gebruik de tekst. De zee is van iedereen samen; niemand mag je tegenhouden Er zijn ringen rondom de planeet Saturnus Je mag geen dingen onderzoeken en schrijven die niet kloppen met de Bijbel. Veel mensen kwamen naar de Nederlandse steden om geld te verdienen. Het allerbelangrijkste dat er is, is dat mensen mogen geloven en denken wat ze willen Feit Mening Welke zinnen zijn meningen? Schrijf hieronder van wie de mening is. Opdracht 7 Tabel In deze paragraaf worden drie belangrijke Nederlandse geleerden genoemd. Over alle drie wordt informatie gegeven. Soms is het handiger om die informatie in een tabel te zetten. Je kunt het dan gemakkelijker leren en onthouden. Vul de tabel aan. Let op: niet in elk vakje hoef je wat in te vullen! Naam Geboren in het jaar Geboorteplaats Waarom bekend geworden? Hugo de Groot Christiaan Huygens Spinoza

Brochure Begrijpend lezen VMBO 1

Brochure Begrijpend lezen VMBO 1 Brochure Begrijpend lezen VMBO 1 Brochure Begrijpend lezen VMBO 2 Inleiding Het belang van begrijpend lezen kan nauwelijks overschat worden. Het niveau van begrijpend lezen dat kinderen aan het einde van

Nadere informatie

TAAL- EN LEESMETHODEN. Het aanbod Taal- en leesmethoden Begrijpend Lezen. Begrijpend lezen. Effectieve strategieën voor begrijpend lezen ALGEMEEN

TAAL- EN LEESMETHODEN. Het aanbod Taal- en leesmethoden Begrijpend Lezen. Begrijpend lezen. Effectieve strategieën voor begrijpend lezen ALGEMEEN TAAL- EN LEESMETHODEN ALGEMEEN Het aanbod Taal- en leesmethoden Begrijpend Lezen Algemeen: aandachtspunten bij methode Begrijpend lezen Om een goede begrijpend lezer te zijn, is het in de eerste plaats

Nadere informatie

TAAL EN LEESMETHODEN Begrijpend Lezen Goed Gelezen

TAAL EN LEESMETHODEN Begrijpend Lezen Goed Gelezen TAAL EN LEESMETHODEN Begrijpend Lezen Goed Gelezen Praktische handvatten voor het taallees- en rekenonderwijs zoals deze methode zijn te vinden op www.taalpilots.nl en www.rekenpilots.nl. De rubriek implementatiekoffer

Nadere informatie

NIEUWSBEGRIP EN KIDSWEEK

NIEUWSBEGRIP EN KIDSWEEK NIEUWSBEGRIP EN KIDSWEEK Praktische handvatten voor het taallees- en rekenonderwijs zoals deze Kwaliteits zijn te vinden op www.taalpilots.nl en www.rekenpilots.nl. De rubriek implementatiekoffer bevat

Nadere informatie

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers?

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Cor Aarnoutse Wat doe je met kinderen die moeite hebben met begrijpend lezen? In dit artikel zullen we antwoord geven op deze vraag. Voor meer informatie verwijzen

Nadere informatie

2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede

2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Overal tekst Kerndoelanalyse SLO juli 2011 Verantwoording 2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om

Nadere informatie

Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2

Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2 Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2 95 % van de leerlingen beheerst AVI-plus 95% beheerst A t/m D-niveau op de DMT leerlingen lezen vlot woorden en zinnen leerlingen

Nadere informatie

Groep 7 en 8. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8

Groep 7 en 8. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8 Groep 7 en 8 Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8 85-95 % van de leerlingen beheerst AVI-plus 90% beheerst A t/m D-niveau op de DMT leerlingen lezen vlot woorden en zinnen leerlingen richten

Nadere informatie

VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR

VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR INHOUDSOPGAVE Gevorderde geletterdheid Doelen blz. 3 Activiteiten blz. 3 Evaluatie blz. 3 Speciale leerbehoeften blz. 4 Mondelinge communicatie Doelen

Nadere informatie

Mentor Datum Groep Aantal lln

Mentor Datum Groep Aantal lln Lesvoorbereidingsformulier Fontys Hogeschool Kind en Educatie, Pabo Eindhoven Bron: Didactisch model van Gelder Student(e) Klas Stageschool Plaats Dilia Couwenberg P14EhvADT t Startblok Eindhoven Mentor

Nadere informatie

Lezen met begrip: de sleutel tot schoolsucces

Lezen met begrip: de sleutel tot schoolsucces Lezen met begrip: de sleutel tot schoolsucces Mariët Förrer is Senior consultant CPS onderwijsontwikkeling en advies te Amersfoort. E-mail: m.förrer@cps.nl Dit artikel verkent, vanuit het perspectief van

Nadere informatie

612671 Speelkaarten.indd 1 12-06-2006 16:14:06

612671 Speelkaarten.indd 1 12-06-2006 16:14:06 NEDERLANDS > Mondeling taalonderwijs De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. 1 612671 Speelkaarten.indd

Nadere informatie

Begrijpend lezen anders, beter en leuker! 14 Redax Magazine

Begrijpend lezen anders, beter en leuker! 14 Redax Magazine 14 Redax Magazine Begrijpend lezen anders, beter en leuker! Joop Stoeldraijer en Marieke Boers U bent zojuist begonnen met het lezen van dit artikel over begrijpend lezen. Daar zijn we blij mee. Maar,

Nadere informatie

PROGRAMMA VOOR BEGRIJPEND LEZEN DE ZUID-VALLEI

PROGRAMMA VOOR BEGRIJPEND LEZEN DE ZUID-VALLEI PROGRAMMA VOOR BEGRIJPEND LEZEN DE ZUID-VALLEI (Dit programma is in 2011 aangepast aan de meest recente AVI-indeling van het CITO.) Het leren lezen is voor veel leerlingen een proces dat veel inspanning

Nadere informatie

mijnplein 30 okt 2013 Begrijpend lezen = Begrijpend leren

mijnplein 30 okt 2013 Begrijpend lezen = Begrijpend leren mijnplein 30 okt 2013 Begrijpend lezen = Begrijpend leren Doelen Aan het eind van deze masterclass: Ken je het belang en de plek van begrijpend lezen/luisteren binnen het onderwijs Ken je de belangrijkste

Nadere informatie

Groep 4. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 4

Groep 4. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 4 Groep 4 Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 4 75% van de leerlingen beheerst niveau AVI-E4 (teksten lezen) 90 % beheerst A t/m D-niveau op de DMT leerlingen lezen vlot twee- en drielettergrepige

Nadere informatie

Een doorlopende leeslijn voor elke leerling. Alle facetten van leesontwikkeling in het voortgezet onderwijs belicht

Een doorlopende leeslijn voor elke leerling. Alle facetten van leesontwikkeling in het voortgezet onderwijs belicht 2. Taalonderwijs van 12-18 Ronde 5 Regine Bots CED-Groep, Unit VO-BVE, Rotterdam Contact: r.bots@cedgroep.nl 2 Een doorlopende leeslijn voor elke leerling. Alle facetten van leesontwikkeling in het voortgezet

Nadere informatie

Een mooie kans om begrijpend lezen weer spannend te maken!

Een mooie kans om begrijpend lezen weer spannend te maken! Begrijpend Lezen met De Roode Kikker Een mooie kans om begrijpend lezen weer spannend te maken! Als schooladviseur, taal- en onderwijskundige, promovendus begrijpend lezen, krijg je vele materialen, methoden,

Nadere informatie

Werken met een ontwikkelingsperspectief begrijpend lezen. Programma. Doelen. www.hetabc.nl 1

Werken met een ontwikkelingsperspectief begrijpend lezen. Programma. Doelen. www.hetabc.nl 1 Professionaliseringsprogramma Passend Onderwijs, Amsterdam Zuid-Oost Werken met een ontwikkelingsperspectief begrijpend lezen Dianne Roerdink & Moniek Sanders 28 januari 2015 1 Programma Welkom Begrijpend

Nadere informatie

Informatieboekje groep 5-6 schooljaar 2014-2015

Informatieboekje groep 5-6 schooljaar 2014-2015 Informatieboekje groep 5-6 schooljaar 2014-2015 Samenwerkingsschool de Lispeltuut Juf Teatske Juf Marleen Juf Judith Het informatieboekje voor groep 5/6 In dit boekje willen wij u in t kort vertellen hoe

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

Handleiding Echt gebeurd!

Handleiding Echt gebeurd! Handleiding Echt gebeurd! Inhoud 1. Introductie Pag. 1 2. Echt gebeurd! lessen Pag. 1 3. Kerndoelen Pag. 2 4. Excursies, lezingen en workshops Pag. 3 5. De website Pag. 4 7. Pag. 5 1. Introductie Welkom

Nadere informatie

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Modelen. Contactgegevens

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Modelen. Contactgegevens Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Modelen WWW.CPS.NL Contactgegevens Willem Rosier w.rosier@cps.nl 06 55 898 653 Hoe ziet het modelen er in de 21 ste eeuw uit? Is flipping the classroom dan

Nadere informatie

Logopedie en Nieuwsbegrip. Yvet van Noordt

Logopedie en Nieuwsbegrip. Yvet van Noordt Logopedie en Nieuwsbegrip Yvet van Noordt Wat beïnvloedt het begrijpend lezen? Levenservaring Kennis van de wereld Kennis van teksten GJLSKJLS;D Taal Mondelinge taalvaardigheid Kennis structuur taal Woordenschat

Nadere informatie

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1 SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart Uitgeverij Alles-in-1 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede 2 maart 2010 Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder

Nadere informatie

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1 SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart Uitgeverij Alles-in-1 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede 2 maart 2010 Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

Nieuwsbegrip Masterclasses Verbeter het begrijpend leesonderwijs op uw school

Nieuwsbegrip Masterclasses Verbeter het begrijpend leesonderwijs op uw school Nieuwsbegrip Masterclasses Verbeter het begrijpend leesonderwijs op uw school Wat is nu eigenlijk goed begrijpend leesonderwijs? Hoe ga ik om met verschillende leesniveaus? En hoe model ik begrijpend lezen

Nadere informatie

Nieuws in de klas Postbus 12040 1100 AA Amsterdam t: 020-4309190 f: 020-4309199 e: info@nieuwsindeklas.nl w: www.nieuwsindeklas.nl

Nieuws in de klas Postbus 12040 1100 AA Amsterdam t: 020-4309190 f: 020-4309199 e: info@nieuwsindeklas.nl w: www.nieuwsindeklas.nl Aansluiting Nieuwsservice bij curriculum Bijlage bij Handleiding Nieuwsservice Primair Onderwijs is een uitgave van Nieuws in de klas. Deze bijlage hoort bij de Handleiding Nieuwsservice Primair Onderwijs

Nadere informatie

Canon en kerndoelen geschiedenis PO

Canon en kerndoelen geschiedenis PO Canon en kerndoelen geschiedenis PO bron: http://www.entoen.nu/primair-onderwijs/didactisch-concept/leerplan-(slo)/geschiedenis In dit hoofdstuk over canon en geschiedenis wordt eerst ingegaan op de recente

Nadere informatie

Informatie. vakgebieden. Groep 6

Informatie. vakgebieden. Groep 6 Informatie vakgebieden Groep 6 Taal Gehanteerde methode: Taal in beeld - Spelling in beeld Uitgever: Zwijsen Taal in beeld is een taalmethode voor groep 4 tot en met 8 van het basisonderwijs. De methode

Nadere informatie

SaNdWiCh RoBoT. Wat leren leerlingen van deze les?

SaNdWiCh RoBoT. Wat leren leerlingen van deze les? SaNdWiCh RoBoT leer programmeren zonder een computer te gebruiken! Bij deze les speelt de leraar of gastdocent de rol van een robot. Een robot die boterhammen maakt met boter en hagelslag. De leerlingen

Nadere informatie

Wereldoriënterend taalonderwijs

Wereldoriënterend taalonderwijs Wereldoriënterend taalonderwijs Op onze school vinden wij het belangrijk dat kinderen enthousiast en gemotiveerd leren. Daarom werken wij in ons taalonderwijs en onze wereldoriëntatie op een uitdagende

Nadere informatie

Overzicht resultaten SLO-kerndoelanalyses Nederlandse taal en rekenen (18-12-2012)

Overzicht resultaten SLO-kerndoelanalyses Nederlandse taal en rekenen (18-12-2012) Overzicht resultaten SLO-kerndoelanalyses Nederlandse taal en rekenen (18-12-2012) Methoden Nederlandse taal (kerndoelen 1 tot en met 12) Titel (editie, uitgever) Jaar Analyseresultaten Kerndoelen Toelichting

Nadere informatie

Nieuwsrekenen naast reguliere methoden voor rekenen-wiskunde

Nieuwsrekenen naast reguliere methoden voor rekenen-wiskunde Nieuwsrekenen naast reguliere methoden voor rekenen-wiskunde De bedoeling van dit document is leerkrachten handvatten te geven bij het inpassen van het werken met Nieuwsrekenen in de reguliere rekenmethode.

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE VOORWOORD 1 ALGEMENE HANDLEIDING BLIKSEM

INHOUDSOPGAVE VOORWOORD 1 ALGEMENE HANDLEIDING BLIKSEM INHOUDSOPGAVE VOORWOORD ALGEMENE HANDLEIDING BLIKSEM. Wat is BLIKSEM en voor wie is het bedoeld?.2 Wetenschappelijke onderbouwing.2. Wat is er bekend uit onderzoek naar effectieve begrijpend leesinstructie?.2.2

Nadere informatie

KWALITEITSKAART. Nieuwsbegrip Basis XL en Kidsweek. TAAL EN LEESMETHODEN Begrijpend Lezen

KWALITEITSKAART. Nieuwsbegrip Basis XL en Kidsweek. TAAL EN LEESMETHODEN Begrijpend Lezen KWALITEITSKAART Begrijpend lezen Nieuwsbegrip XL en PO TAAL EN LEESETHODEN Begrijpend Lezen Praktische handvatten voor het taallees- en rekenonderwijs zoals deze methodes zijn te vinden op www.taalpilots.nl

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 1 ALGEMENE HANDLEIDING BLIKSEM

INHOUDSOPGAVE 1 ALGEMENE HANDLEIDING BLIKSEM INHOUDSOPGAVE ALGEMENE HANDLEIDING BLIKSEM. Wat is BLIKSEM en voor wie is het bedoeld?.2 Wetenschappelijke onderbouwing.2. Wat is er bekend uit onderzoek naar effectieve begrijpend leesinstructie?.2.2

Nadere informatie

L e e s p. Presentatie. Wat is Leesparade?

L e e s p. Presentatie. Wat is Leesparade? Presentatie L e e s p a r a de Wat is Leesparade? Complete methode voortgezet technisch lezen Doorlopende leerlijn van groep 4 t/m 8 Lijn voor leesbegrip, leespromotie & woordenschat Passend onderwijs:

Nadere informatie

Staal. Kerndoelanalyse SLO

Staal. Kerndoelanalyse SLO Staal Kerndoelanalyse SLO oktober 2014 Verantwoording 2014SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Mits de bron wordt vermeld, is het toegestaan zonder voorafgaande toestemming van

Nadere informatie

Visie leesbevordering

Visie leesbevordering Visie leesbevordering Leesbevordering zien we als basis van het totale leesonderwijs Zonder aandacht voor leesbevordering mist het technisch lezen een belangrijke stimulans. Leesbevordering is dus niet

Nadere informatie

De kijkwijzer lezen: een alternatief voor het beoordelen van de leesvaardigheden van de kinderen

De kijkwijzer lezen: een alternatief voor het beoordelen van de leesvaardigheden van de kinderen Kijkwijzer voor taal De kijkwijzer lezen: een alternatief voor het beoordelen van de leesvaardigheden van de kinderen Evaluatie van (begrijpende)leesvaardigheden van kinderen is zo moeilijk omdat de prestaties

Nadere informatie

Informatieboekje groep 5-6 schooljaar 2015-2016. Samenwerkingsschool de Lispeltuut

Informatieboekje groep 5-6 schooljaar 2015-2016. Samenwerkingsschool de Lispeltuut Informatieboekje groep 5-6 schooljaar 2015-2016 Samenwerkingsschool de Lispeltuut Oostkapelle, september 2015 informatieboekje voor groep 5/6 In dit boekje willen wij u in t kort vertellen hoe en met welke

Nadere informatie

Effectiever en Efficiënter werken aan

Effectiever en Efficiënter werken aan KWALITEITSKAART Begrijpend Lezen Effectiever en Efficiënter werken aan Begrijpend Lezen PO Taalbeleid Onderwijsachterstanden Joop Stoeldraijer, Edux, Breda Mariët Förrer, CPS Onderwijsontwikkeling en Advies,

Nadere informatie

Informatie. vakgebieden. Groep 5

Informatie. vakgebieden. Groep 5 Informatie vakgebieden Groep 5 Taal Gehanteerde methode: Taal in beeld - Spelling in beeld Uitgever: Zwijsen Taal in beeld is een taalmethode voor groep 4 tot en met 8 van het basisonderwijs. De methode

Nadere informatie

Informatie. vakgebieden. Groep 4

Informatie. vakgebieden. Groep 4 Informatie vakgebieden Groep 4 Taal Gehanteerde methode: Taal in beeld - Spelling in beeld Uitgever: Zwijsen Taal in beeld is een taalmethode voor groep 4 tot en met 8 van het basisonderwijs. De methode

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

Historisch denken. Historische benaderingen

Historisch denken. Historische benaderingen Historisch denken Inleiding Mensen hebben een besef van verleden, heden en toekomst. Ze hebben een bepaald beeld van wat er in hun leven is gebeurd tot op de dag van vandaag. Ze kunnen hun bestaan in het

Nadere informatie

Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006

Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006 1 Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006 Mondeling onderwijs Kerndoel 1 Kerndoel 2 Kerndoel 3 Schriftelijk onderwijs Kerndoel 4 Bijlage kerndoel 4 leestechniek Kerndoel 5 Kerndoel

Nadere informatie

Werken met de Estafetteloper: Hoe te organiseren en Aanpak 3-leerlingen te motiveren

Werken met de Estafetteloper: Hoe te organiseren en Aanpak 3-leerlingen te motiveren Werken met de : Hoe te organiseren en Aanpak 3-leerlingen te motiveren Binnen Estafette krijgen de goede lezers Aanpak 3. Deze aanpak biedt de kinderen de mogelijkheid om op hun eigen tempo te werken en

Nadere informatie

Leerlijnen TULE SLO. Jory Tolkamp

Leerlijnen TULE SLO. Jory Tolkamp Leerlijnen TULE SLO Jory Tolkamp Om de doelen van mijn les te bepalen ging ik uit van de leerlijnen. Wat past bij de leerlingen qua stof van een ontwikkelingsgebied, waar zit het niveau? Maar een duidelijke

Nadere informatie

EFFECTIEVER EN EFFICIËNTER WERKEN AAN Begrijpend Lezen

EFFECTIEVER EN EFFICIËNTER WERKEN AAN Begrijpend Lezen EFFECTIEVER EN EFFICIËNTER WERKEN AAN Begrijpend Lezen PAPER Taalbeleid Onderwijsachterstanden Joop Stoeldraijer, Edux, Breda Mariët Förrer, CPS Onderwijsontwikkeling en Advies, Amersfoort EFFECTIEVER

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE VOORWOORD 1 ALGEMENE HANDLEIDING BLIKSEM

INHOUDSOPGAVE VOORWOORD 1 ALGEMENE HANDLEIDING BLIKSEM INHOUDSOPGAVE VOORWOORD ALGEMENE HANDLEIDING BLIKSEM. Wat is BLIKSEM en voor wie is het bedoeld?.2 Wetenschappelijke onderbouwing.2. Wat is er bekend uit onderzoek naar effectieve begrijpend leesinstructie?.2.2

Nadere informatie

Naam leerlingen. Groep BBL 1 Nederlands. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment. Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen.

Naam leerlingen. Groep BBL 1 Nederlands. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment. Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL 1 Nederlands Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 5 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

Alles over. Wijzer! Natuur en techniek. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen

Alles over. Wijzer! Natuur en techniek. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Alles over Wijzer! Natuur en techniek Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Wij vinden het belangrijk dat u goed geïnformeerd wordt om vervolgens de juiste keuze te kunnen maken.

Nadere informatie

Lisbo Begrijpend Lezen

Lisbo Begrijpend Lezen Wat en waarom Lisbo Begrijpend Lezen Begrijpend lezen op de Tine Marcusschool Technisch lezen op orde Verzoek CPS mee te doen aan Lisbo-BL 9 SBO-scholen + 1 school cluster 2 (ESM) Binnen het taal-leesverbetertraject

Nadere informatie

Tips bij het bestellen van nieuwe boeken

Tips bij het bestellen van nieuwe boeken Tips bij het bestellen van nieuwe boeken Versie: juni 2015 Leidseveer 2, 3511 SB Utrecht Telefoon: 088-999 0 444 Email: info@snappet.org Nieuwe methode aanschaffen? Dat kan nu veel voordeliger. Snappet

Nadere informatie

Welkom. Informatieavond groep 7

Welkom. Informatieavond groep 7 Welkom Informatieavond groep 7 Wat komt vanavond ter sprake? Voorstellen Vakken en toetsing in groep 7 Rekenen Hoofdrekenen, herhaald aftrekken, metriek stelsel, breuken, procenten, zakrekenmachine. Er

Nadere informatie

ONTWIKKELINGEN OP HET GEBIED VAN (BEGRIJPEND) LEZEN.WAT WERKT?

ONTWIKKELINGEN OP HET GEBIED VAN (BEGRIJPEND) LEZEN.WAT WERKT? ONTWIKKELINGEN OP HET GEBIED VAN (BEGRIJPEND) LEZEN.WAT WERKT? Dr. Kees Vernooy Lector hogeschool Edith Stein Enschedese Lees- en Rekenverbeterplan september 2011 Wat is er nodig om van elk kind een goede

Nadere informatie

Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs

Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs kennisnet.nl Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs Op de volgende pagina s treft u het beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs. Het instrument is ingedeeld in acht

Nadere informatie

Snappet is een alternatief voor...

Snappet is een alternatief voor... Snappet is een alternatief voor... Hulp bij het bestellen van nieuwe boeken. Versie: mei 2014 Leidseveer 2, 3511 SB Utrecht Telefoon: 088-999 0 444 Email: info@snappet.org Informatie Nieuwe methode aanschaffen?

Nadere informatie

Leerstofoverzicht Lezen in beeld

Leerstofoverzicht Lezen in beeld Vaardigheden die bij één passen, worden in Lezen in beeld steeds bij elkaar, in één blok aangeboden. Voor Lezen in beeld a geldt het linker. Voor Lezen in beeld b t/m e geldt het rechter. In jaargroep

Nadere informatie

Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo)

Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo) Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo) Sectoren kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw vmbo bovenbouw exameneenheden Vakkernen 1. Informatievaardigheden 50: De leerlingen leren omgaan met

Nadere informatie

Welkom. Wat leren we in groep 5? Psalm

Welkom. Wat leren we in groep 5? Psalm Welkom De eerste schoolweken liggen alweer achter ons. In uw handen heeft u nu de infobrief van groep 5. Hier kunt u belangrijke informatie vinden over groep 5, voor uw kind. Wanneer u vragen / opmerkingen

Nadere informatie

Leeshuis. Leeshuis begrijpend en studerend lezen past zowel bij de oude als de nieuwe AVI! Lekker lezen met Leeshuis!

Leeshuis. Leeshuis begrijpend en studerend lezen past zowel bij de oude als de nieuwe AVI! Lekker lezen met Leeshuis! Leeshuis Tabellenboekje nieuwe AVI-niveaus T E C H N I S C H L E Z E N Lekker lezen met Leeshuis! Leeshuis begrijpend en studerend lezen past zowel bij de oude als de nieuwe AVI! LEESHUIS TECHNISCH LEZEN

Nadere informatie

Luister- en kijkvaardigheid in de lessen Nederlands

Luister- en kijkvaardigheid in de lessen Nederlands Les Taalblad, Pendelaars Tekstsoort, publiek, niveau Informatieve en persuasieve tekst Onbekend publiek Structurerend niveau voor leesvaardigheid, beoordelend niveau voor luistervaardigheid Verwijzing

Nadere informatie

BiblioMemo. Handleiding voor de bibliotheek Groep 5

BiblioMemo. Handleiding voor de bibliotheek Groep 5 BiblioMemo Handleiding voor de bibliotheek Groep 5 Colofon Cubiss Tilburg, 2009 Het spel BiblioMemo is een product van NBD/Biblion en is ontwikkeld in samenwerking met Cubiss. Samenstelling: José Peijen,

Nadere informatie

Informatieboekje groep 7 schooljaar 2015-2016. Samenwerkingsschool De Lispeltuut

Informatieboekje groep 7 schooljaar 2015-2016. Samenwerkingsschool De Lispeltuut Informatieboekje groep 7 schooljaar 2015-2016 Samenwerkingsschool De Lispeltuut Oostkapelle, september 2015 Beste ouders, Voor u ligt het informatieboekje van groep 7. Hierin staat informatie over de vakken

Nadere informatie

beëdigen het recht terecht kunnen bij de rechten in het geding zijn de taak unaniem melden schenden iets naleven in de gaten

beëdigen het recht terecht kunnen bij de rechten in het geding zijn de taak unaniem melden schenden iets naleven in de gaten Handleiding niveau C Op 31 maart werd door de Tweede Kamer de eerste Kinderombudsman van Nederland beëdigd. Verschillende scholen hebben aangegeven hierover een tekst te willen. Daarom besteedt Nieuwsbegrip

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

Nieuwsrekenen naast reguliere methoden voor rekenen-wiskunde

Nieuwsrekenen naast reguliere methoden voor rekenen-wiskunde Nieuwsrekenen naast reguliere methoden voor rekenen-wiskunde De bedoeling van dit document is leerkrachten handvatten te geven bij het inpassen van het werken met Nieuwsrekenen in de reguliere rekenmethode.

Nadere informatie

Handleiding Begrijpend Lezen

Handleiding Begrijpend Lezen Handleiding Begrijpend Lezen Voorwoord Begrijpend lezen is van cruciaal belang voor de schoolloopbaan en de toekomst van kinderen. Niet goed begrijpend lezen heeft desastreuze effecten. Een probleem in

Nadere informatie

Welkom. Wij wensen u en uw kind een fijn, maar bovenal een gezegend schooljaar toe! Als er vragen/problemen zijn, mail, bel of (liever) kom langs!

Welkom. Wij wensen u en uw kind een fijn, maar bovenal een gezegend schooljaar toe! Als er vragen/problemen zijn, mail, bel of (liever) kom langs! Welkom De eerste twee schoolweken liggen alweer bijna achter ons! Tijdens de info- avond heeft u de mogelijkheid gehad om belangrijke informatie te ontvangen. In uw handen heeft u de infobrief van groep

Nadere informatie

JAARPROGRAMMA GROEP 7

JAARPROGRAMMA GROEP 7 JAARPROGRAMMA GROEP 7 Even voorstellen De leerkrachten van deze groep zijn: Patricia Mulder, zij werkt op maandag en dinsdag. Evelien Rikken werkt op woensdag, donderdag en vrijdag. Technisch lezen Technisch

Nadere informatie

HANDLEIDING. Inleiding. 1 e leerjaar groep 3. Schrijfpalet is zeer geschikt als aanvulling op het reeds beschikbare materiaal in bestaande methodes.

HANDLEIDING. Inleiding. 1 e leerjaar groep 3. Schrijfpalet is zeer geschikt als aanvulling op het reeds beschikbare materiaal in bestaande methodes. Schrijfpalet HANDLEIDING Inleiding 1 e leerjaar groep 3 In het onderwijs heeft het traditionele schrijven van een opstel steeds meer plaats gemaakt voor een meer gestructureerde activiteit. Het schrijven

Nadere informatie

JAARPLAN GROEP 6 SCHOOLJAAR 2015-2016 LEERKRACHTEN: DENNIS VOORST NICO HEUVELMANS

JAARPLAN GROEP 6 SCHOOLJAAR 2015-2016 LEERKRACHTEN: DENNIS VOORST NICO HEUVELMANS JAARPLAN GROEP 6 SCHOOLJAAR 2015-2016 LEERKRACHTEN: DENNIS VOORST NICO HEUVELMANS Informatie m.b.t. de verschillende vakgebieden in groep 6: Taal: De groepen 4 t/m 8 maken gebruik van de taalmethode Taal

Nadere informatie

Nieuwsrekenen naast reguliere methoden voor rekenen-wiskunde

Nieuwsrekenen naast reguliere methoden voor rekenen-wiskunde Nieuwsrekenen naast reguliere methoden voor rekenen-wiskunde De bedoeling van dit document is leerkrachten handvatten te geven bij het inpassen van het werken met Nieuwsrekenen in de reguliere rekenmethode.

Nadere informatie

Informatieboekje groep 5-7 schooljaar 2013-2014. Samenwerkingsschool de Lispeltuut

Informatieboekje groep 5-7 schooljaar 2013-2014. Samenwerkingsschool de Lispeltuut Informatieboekje groep 5-7 schooljaar 2013-2014 Samenwerkingsschool de Lispeltuut Het informatieboekje voor groep 5/7. In dit boekje willen wij u in t kort vertellen hoe en met welke methodes we werken

Nadere informatie

2.3 Literatuur. 1.4.2 Schriftelijke vaardigheden 1.4.2.1 Lezen LES GODVERDOMSE DAGEN OP EEN GODVERDOMSE BOL LEERPLAN ALGEMEEN:

2.3 Literatuur. 1.4.2 Schriftelijke vaardigheden 1.4.2.1 Lezen LES GODVERDOMSE DAGEN OP EEN GODVERDOMSE BOL LEERPLAN ALGEMEEN: LES GODVERDOMSE DAGEN OP EEN GODVERDOMSE BOL ALGEMEEN: p.8 2.3 Literatuur In onze leerplannen is literatuur telkens als een aparte component beschouwd, meer dan een vorm van leesvaardigheid. Na de aanloop

Nadere informatie

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist Nederlandse taal Kinderen ontwikkelen mondelinge en schriftelijke vaardigheden waarmee ze de Nederlandse taal leren gebruiken in situaties die zich in het dagelijkse leven voordoen. Tevens verwerven ze

Nadere informatie

Handleiding niveau AA

Handleiding niveau AA Handleiding niveau AA Volgende week is er geen aflevering van Nieuwsbegrip, omdat veel scholen dan al meivakantie hebben. Mocht uw school nog niet vrij zijn, dan kunt u de les over 4 en 5 mei eventueel

Nadere informatie

Eindtermen Nederlands algemeen secundair onderwijs (derde graad)

Eindtermen Nederlands algemeen secundair onderwijs (derde graad) Eindtermen Nederlands algemeen secundair onderwijs (derde graad) Bron: www.ond.vlaanderen.be/dvo 1 Luisteren 1 De leerlingen kunnen op structurerend niveau luisteren naar uiteenzettingen en probleemstellingen

Nadere informatie

Kleine Ezel. Handleiding voor de bibliotheek Groep 1-2

Kleine Ezel. Handleiding voor de bibliotheek Groep 1-2 Kleine Ezel Handleiding voor de bibliotheek Groep 1-2 Colofon Cubiss Tilburg, 2009 Samenstelling: Marion Bolte, Cubiss J:\klantenservice\Rode Draad\handleiding bibliothecaris\kleine Ezel groep 1-2 bibl.290609

Nadere informatie

Leerlijn Leeslink niveau 2 (groep 5-6) Schooljaar 2012-2013

Leerlijn Leeslink niveau 2 (groep 5-6) Schooljaar 2012-2013 Startles 35 Introductieles Het vak begrijpend en studerend lezen. Wat houdt het in? Wat heb je er aan? de 1 36 De leerling kan: - vertellen waarom hij een tekst leest - een leesdoel kiezen 1 37 De leerling

Nadere informatie

Leerlijn Leeslink niveau 3 (groep 7-8) schooljaar 2013-2014

Leerlijn Leeslink niveau 3 (groep 7-8) schooljaar 2013-2014 Startles 35 Introductieles Het vak begrijpend en studerend lezen. Wat houdt het in? Wat heb je er aan? Nu en straks op de middelbare school? de 1 36 De leerling kan: - verschillende leesdoelen noemen -

Nadere informatie

Al doende leren Een module voor trainers

Al doende leren Een module voor trainers Al doende leren Een module voor trainers Bijlagen: Powerpoint Een module voor trainers Handouts: Stappenplan internetgebruik (De Strategiekaart) Print van Powerpoint prestaties geld Parktijkopdrachten

Nadere informatie

Problemen in het rekenonderwijs bij NT2 kinderen. Een kwestie van woordenschat of is er meer aan de hand?

Problemen in het rekenonderwijs bij NT2 kinderen. Een kwestie van woordenschat of is er meer aan de hand? Eveline Groen Problemen in het rekenonderwijs bij NT2 kinderen. Een kwestie van woordenschat of is er meer aan de hand? Rekenonderwijs op de basisschool is steeds taliger geworden. De meeste moderne rekenmethodes

Nadere informatie

Schrijven groep 7-8. Didactische richtlijnen

Schrijven groep 7-8. Didactische richtlijnen Schrijven groep 7-8 Leerdoelen De leerlingen schrijven allerlei soorten teksten, waaronder verhalende, informatieve, directieve, beschouwende en argumentatieve teksten herkennen en gebruiken kenmerken

Nadere informatie

De meerkeuzevragen bij opdracht 2 zijn op dezelfde manier geformuleerd als de vragen in de toetsen van het Cito.

De meerkeuzevragen bij opdracht 2 zijn op dezelfde manier geformuleerd als de vragen in de toetsen van het Cito. Handleiding niveau A De blokles Na elke Nieuwsbegrip-cyclus van vijf weken volgt een blokles in de zesde week. De leerlingen passen in deze les alle strategieën toe. Ook maken ze een sleutelschema bij

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Uitgegeven: 3 februari 2010. 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN

Uitgegeven: 3 februari 2010. 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN Uitgegeven: 3 februari 2010 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN BELEIDSREGEL voor het verkrijgen van een partiële ontheffing voor het vak Fries in het primair en voortgezet onderwijs in de provincie

Nadere informatie

JAARPLAN GROEP 7 SCHOOLJAAR

JAARPLAN GROEP 7 SCHOOLJAAR JAARPLAN GROEP 7 SCHOOLJAAR 2015-2016 Leerkracht: Nicole Koevoets Algemene zaken in groep 7: Huiswerk: Alle kinderen in groep 7 hebben een agenda nodig. Hierin wordt elke week het huiswerk genoteerd voor

Nadere informatie

Topondernemers - methode voor wereldoriëntatie.

Topondernemers - methode voor wereldoriëntatie. Topondernemers - methode voor wereldoriëntatie. Nieuwe, verfrissende aanpak voor Geschiedenis, Aardrijkskunde en Natuur & Techniek! Groep 3 t/m 8 Verfrissende aanpak voor geschiedenis, aardrijkskunde natuur

Nadere informatie

Informatieboekje. Groep 5

Informatieboekje. Groep 5 Informatieboekje Groep 5 2016-2017 Taal Methode: Staal De methode Staal bestaat uit een leerlijn taal en een leerlijn spelling. Taal: Het taaldeel bestaat uit acht thema s. Elk thema gaat uit van de dagelijkse

Nadere informatie

Elk kind een lezer (2)

Elk kind een lezer (2) leerlingen zijn betrokken lezers die voorspellingen doen, vragen bij de tekst stellen, bevestiging voor hun vragen zoeken en zichzelf tijdens het lezen corrigeren Het doel van lezen is begrijpen (Stahl2002).

Nadere informatie

Meedoen met de Monitor

Meedoen met de Monitor Meedoen met de Monitor Een school die deelneemt aan de Monitor de Bibliotheek op school wil doelgericht samenwerken met de bibliotheek om de taalontwikkeling van de leerlingen te stimuleren. Dat gebeurt

Nadere informatie

LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6

LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6 LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6 Lesdoel: De kinderen vergroten hun tekstbegrip door interactie over het verhaal en hun metacognitieve vaardigheden door het oefenen en toepassen van

Nadere informatie