Informatiebladen olie- en gaswinning

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Informatiebladen olie- en gaswinning"

Transcriptie

1 Informatiebladen olie- en gaswinning Voorwoord, disclaimer 1. Beschrijving a. Ontstaansgeschiedenis b. Conventionele winning c. Niet-conventionele winning (schaliegas en steenkoolgas) 2. Potentieel in Nederland a. Vergunningen b. Geotechnische randvoorwaarden voor conventionele gaswinning c. Geotechnische randvoorwaarden voor schaliegas en steenkoolgas d. Diepte en voorkomen in Nederland (conventioneel) e. Diepte en voorkomen in Nederland (schaliegas en steenkoolgas) 3. Proces a. Fasering en vergunningen b. Keten 4. Ruimtegebruik en infrastructuur a. Boringen op land b. Boringen op zee c. Fraccing d. Gasproductielocatie en gasbehandeling e. Olieproductielocatie en oliebehandeling f. Productielocaties voor schaliegas en steenkoolgas g. Productielocaties op zee 5. Effecten a. Bodemdaling b. Bodemtrillingen c. Milieu 6. Andere activiteiten a. Overzicht competitie en synergie b. Competitie en synergie conventionele olie/gaswinning c. Competitie en synergie winning schaliegas en steenkoolgas d. Herbenutting

2 Voorwoord, disclaimer Deze informatiebladen zijn gemaakt ter ondersteuning van het kaartmateriaal dat in het kader van de projecten VRODO (Voorbereiding Ruimtelijke Ordening Diepe Ondergrond) en STRONG (Structuurvisie Ondergrond) aan de provincies en gemeenten is opgeleverd. Het betreft concepten die nog in bewerking zijn en het is daarom nadrukkelijk niet de bedoeling om deze informatie buiten het kader van STRONG te gebruiken. De informatiebladen geven een algemeen overzicht van de activiteiten die in de diepe ondergrond mogelijk zijn en van de infrastructuur en mogelijke effecten die samenhangen met het gebruik van de diepe ondergrond. Specifieke technologische details omtrent de installaties, gebruikte technieken en stoffen, etc. zullen uit andere, daar toe geëigende bronnen moeten worden gehaald. TNO is niet aansprakelijk voor eventuele fouten en onvolkomenheden in dit overzicht. De documenten zijn nog in bewerking maar geven voorlopig voldoende informatie voor het evalueren van de kaarten binnen VRODO. Hieronder volgt een aantal kanttekeningen ten aanzien van de geleverde informatie: -De informatie is niet volledig. Er zullen, waar dat mogelijk is en het binnen de scope van het project past, nog aanvullingen en verbeteringen volgen. -De documenten omvatten algemene kentallen en beschrijvingen die van de werkelijke situatie kunnen afwijken. TNO is niet aansprakelijk waar het deze afwijkingen betreft. -De meeste figuren zijn louter ter illustratie weergegeven en nu nog afkomstig van diverse bronnen. M.n. bij schematische overzichten wordt vaak een verkeerde indruk van de schaal/omvang gegeven, bijvoorbeeld betreft de diepte waarop activiteiten plaatsvinden. Deze figuren zullen later waar mogelijk worden vervangen door eigen TNO-illustraties die een betere indruk van schaal en omvang geven.

3 Beschrijving 1a) Ontstaansgeschiedenis Algemeen Aardgas en aardolie (koolwaterstoffen) ontstaan uit organisch rijk materiaal onder invloed van hoge druk en temperatuur. Het organische materiaal is afkomstig van dode plant- of dierresten in klei- en veenlagen. De condities voor de vorming van olie en gas (hoge druk en temperatuur) ontstaan doordat de bodem over miljoenen jaren enkele kilometers daalt en het gesteente begraven wordt onder dikke sedimentpakketten. De samenstelling van het organische materiaal en de temperatuur/druk condities bepalen of er olie dan wel gas ontstaat. 1 2 Zodra gas en olie zich vormen, zal een deel daarvan uit de klei- en steenkoollagen worden gedreven en naar boven migreren totdat het wordt tegengehouden door slecht- of niet-doorlatende gesteentepakketten. Waar koolwaterstoffen gevangen zitten in een doorlatend gesteentepakket binnen een afgebakende structuur, spreken we van een reservoir ofwel een olie- of gasveld dat op conventionele wijze gewonnen kan worden. 3 4 Een deel van de olie en het gas zal in de klei- en steenkoollagen achterblijven. Met name aardgas kan met de huidige technieken ook uit deze lagen worden gewonnen. Omdat het karakter van voorkomen en de wijze van winning afwijken van gewone gasvelden, spreken we hier over niet-conventionele aardgaswinning. Hierbinnen wordt onderscheid gemaakt tussen schaliegas (winning uit kleilagen) en steenkoolgas (winning uit steenkool). 1. Afzetting van organisch rijke sedimenten (klei of veen) 2. Langzame begraving onder jongere gesteentelagen 3. Vorming van olie/gas door toenemende begraving (hoge temperatuur en druk) 4. Migratie van olie/gas naar ondiepere lagen waar het gevangen blijft (reservoirs) Schematische weergave van de ontstaansgeschiedenis van olie en gas

4 Beschrijving 1b) Conventionele winning Algemeen Conventioneel aardgas wordt gewonnen uit poreuze en goed doorlatende aquiferlagen (meestal zandsteen of carbonaatgesteente). Het gashoudende deel van de aquifer wordt ook wel een reservoir genoemd en wordt lateraal begrenst door breuken of plooiingen. Aan de bovenkant wordt het reservoir afgedekt door een afsluitend gesteente (zout of klei). De onderbegrenzing wordt gedefinieerd door het zg. gas-water contact (de overgang van watergevuld naar gasgevuld gesteente) Gas is ooit gegenereerd in een dieper gelegen gasmoedergesteente (steenkool, organisch rijke kleilagen) en gemigreerd naar het bovenliggende aquifergesteente. Gas zit vaak onder hoge druk opgeslagen in het reservoir. Deze druk zorgt er voor dat het gas naar buiten wordt gedreven zodra het wordt aangeboord. Soms worden andere gassen (bijvoorbeeld stikstof) als hulpstof geïnjecteerd om het gas uit te drijven. Indien het reservoirgesteente een slechte doorlatendheid heeft, kan stimulering (fraccing) dit verbeteren. Hierbij worden onder hoge druk barsten en scheuren in de laag aangebracht. In Nederland zijn in de afgelopen 40 jaar al ca. 200 putten gefract. Het gewonnen gas wordt via een aantal behandelingen (ontwatering, aanpassing samenstelling) op de juiste kwaliteit gebracht voor invoer in het hoofdgasnetwerk. Etage 7 (Noordzee Groep) Etage 6 (Chalk Groep) Etage 5 (Rijnland Groep) Etage 3 (Trias groepen) Etage 2 (Zechstein Groep) Etage 1 (Rotliegend Groep) Etage 0 (Carboon groepen) prospect gasmoedergesteente afsluitend gesteente aquifer Schematische doorsnede van een gasveld (reservoir) en prospect (gebaseerd op winningsplan Vries (NAM, 2003) gasveld

5 Beschrijving 1c) Niet-conventionele winning (schaliegas en steenkoolgas) Algemeen Zowel schaliegas als steenkoolgas vallen onder de noemer niet-conventionele aardgaswinning. In feite betreft het gewoon aardgas dat echter in andere soorten gesteenten en lagen zit opgesloten dan conventioneel aardgas en daardoor ook met andere technieken gewonnen wordt. Schaliegas en steenkoolgas zitten in het gasrijke moedergesteente zelf (kleisteen en steenkool). Beide gesteenten zijn over het algemeen zeer slecht doorlatend en kan alleen met aangepaste technieken (o.a. fraccing) worden gewonnen. Schalie-/steenkoolgas zit niet opgeslagen in een afgebakende structuur maar heeft een grote verbreiding binnen de gehele laag. Voor de winning van schaliegas (en vaak ook steenkoolgas) moet het gesteente eerst doorlatend worden gemaakt door middel van zg. fraccen. Hierbij worden onder hoge druk scheuren in het gesteente aangebracht waarlangs het gas toestroomt. Bij de winning van steenkoolgas wordt eerst langdurig (enkele jaren) water opgepompt om zo de druk te verlagen waarna het gas vrijkomt uit de steenkool. Zowel schaliegas als steenkoolgas vergen vele boringen voor een substantiële winning. Net als bij conventioneel gas, wordt het gewonnen gas via een aantal behandelingen (ontwatering, aanpassing samenstelling, compressie, etc.) op de juiste kwaliteit gebracht voor invoer in het hoofd gasnetwerk. A Conventioneel aardgas E Olie B Afsluitende laag F Geassocieerd aardgas C Gasrijke schalie G Menthaan in steenkool D 'Tight gas' opgesloten in dichte zandsteen Schematisch overzicht van schaliegas en steenkoolgas in combinatie met conventioneel gas/olie (bron:

6 Potentieel in Nederland 2a) Vergunningen De opsporing en winning van conventioneel aardgas en aardolie is in Nederland ontwikkeld tot een volwassen activiteit. Voor schaliegas en steenkoolgas vinden wel opsporingsactiviteiten en regionale evaluaties plaats maar er is nog geen voorkomen aangeboord. Er zijn meer dan 400 gasvelden ontdekt, zowel op land als op zee. De intensieve opsporingsactiviteiten hebben geresulteerd in een uitgebreide seismiek- en boringendataset die grote delen van Nederland en de Noordzee bedekt. In de kaart hiernaast staan de gebieden aangegeven waarvoor een winningsvergunning dan wel een opsporingsvergunning voor koolwaterstoffen is verleend of aangevraagd. De Provincie Groningen bevat het grootste gasveld. Naar verwachting zullen er weinig nieuwe grote velden worden gevonden. De meeste opsporing is gericht op kleinere voorkomens. Daarnaast zijn relatief grote gebieden aangevraagd waar mogelijkheden voor nietconventionele winning wordt onderzocht. Gaswinning vindt ook plaats in de buurlanden Engeland, Denemarken en Duitsland. Indien velden op de grens met het buitenland vallen, dienen speciale overeenkomsten te worden gesloten m.b.t. het aandeel waar ieder land recht op heeft. O.a. Engeland en Polen zijn wat verder gevorderd met de ontwikkeling van schaliegas en steenkoolgas en hebben diverse boringen verricht. Vergunninggebieden voor opsporing en winning van koolwaterstoffen (dd. April 2012)

7 Potentieel in Nederland 2b) Geotechnische randvoorwaarden voor conventionele gaswinning Harde geologische randvoorwaarden Andere technische en economische wegingsfactoren Aanwezigheid van een olie- en gas-genererend gesteente (koollagen of organisch rijke kleilagen) dat op de juiste diepte begraven is geweest (hoge druk en temperatuur) voor de vorming van gas. Een poreus en doorlatend aquifergesteente dat wordt afgedekt door een afsluitende gesteentepakket (meestal klei of zout). Aanwezigheid van hoger gelegen (breuk-/plooibegrenste) compartimenten in het aquifergesteente. Het volume aan gas, bepaald door de gesteenteporositeit, hoogte van de gaskolom, mate van gasverzadiging en vloeistofdruk. Deze factoren bepalen, samen met de omvang van de structuur, het totale gasvolume in het reservoir. Mate van doorlatendheid van het gesteente en verbondenheid van het gasvoorkomen. Deze factoren bepalen m.n. de winbaarheid (winningspercentage) van het gas. Bij slecht doorlatende reservoirs moet het gesteente mogelijk worden gestimuleerd (fraccing). Wanneer er sprake is van discontinue lagen en gasvoorkomens, moeten vaak meerdere boringen worden geplaatst om al het gas te winnen. Kwaliteit/samenstelling van het gas (voorkomen van schadelijke stoffen zoals CO 2 en zwavelwaterstof). Deze stoffen moeten worden verwijderd en afgevoerd. De vloeistofdruk waaronder het gas zit gevangen. Bij lage drukken moet, afhankelijk van de pijplijndruk extra compressie worden aangebracht wat tot extra kosten leidt.

8 Potentieel in Nederland 2c) Geotechnische randvoorwaarden voor schalie- en steenkoolgas Harde geologische randvoorwaarden Andere technische en economische wegingsfactoren Aanwezigheid van een gas-genererend gesteente (koollagen of organisch rijke kleilagen) dat op de juiste diepte begraven is geweest (hoge druk en temperatuur) voor de vorming van gas. Gesteente-eigenschappen die het mogelijk maken om scheuren aan te brengen middels fraccing (breekgedrag van het gesteente). Steenkoolgaswinning is mogelijk tussen dieptes van ca. 800 tot 1200m. Op grotere dieptes wordt het zeer moeilijk om gas los te krijgen uit de steenkool. Het volume aan gas, bepaald door de dikte van de laag en de mate waarin gas is gevormd (maturiteit) Continuiteit en diepte van de kleilagen en steenkoollagen. Dit speelt een belangrijke rol in de efficiency (aantal boringen) waarmee het gas gewonnen kan worden en de investeringen die voor de winning nodig zijn. Breekbaarheid van het gesteente (geschiktheid voor fraccen). Dit bepaalt met name bij schaliegas de uiteindelijke doorlatendheid die gerealiseerd kan worden en daarmee de winbaarheid (winningspercentage) van het gas. Kwaliteit/samenstelling van het gas (voorkomen van schadelijke stoffen zoals CO 2 en zwavelzuur). Deze stoffen moeten worden verwijderd en afgevoerd. De vloeistofdruk waaronder het gas zit gevangen. Bij lage drukken moet extra compressie worden aangebracht wat tot extra kosten leidt.

9 Potentieel in Nederland 2d) Diepte en voorkomen in Nederland (conventioneel) Diepteligging De meeste (bekende) gasvoorkomens in Nederland liggen op een diepte tussen 1 en 4 km. Zowel op land als op zee komen nog ondiepere gasvelden voor (zg. shallowgas). Ondiepe voorkomens zijn op land vaak niet winbaar omdat ze leiden tot sterke bodemdaling. Diepere gasvoorkomens zijn moeilijk winbaar omdat het gesteente daar slecht doorlatend is. Verbreiding Gasvelden komen voor binnen alle Etages. Het grootste deel van de velden bevindt zich in gesteentelagen van Etage 1, Etage 3 en Etage 5. De onderstaande tabel en kaart geven een globaal overzicht van de verbreiding van gasvoorkomens in Nederland. veel velden enkele velden sporadische velden Friesland Groningen Drenthe Overijssel Noord-Holland Flevoland Utrecht Gelderland Zuid-holland Zeeland Noord-Brabant Limburg Etage 7: Tertiaire groepen Etage 6: Chalk Groep Etage 5: Rijnland Groep Etage 4: Jura Groepen Etage 3: Trias Groepen Etage 2: Zechstein Groep Etage 1: Rotliegend Groep Etage 0: Carboon Verbreiding van gasvelden per etage op land Ligging van olie en gasvelden (per )

10 Potentieel in Nederland 2e) Diepte en voorkomen in Nederland (schaliegas en steenkoolgas) Diepteligging Organisch rijke kleilagen en steenkoollagen komen op vrijwel alle dieptes voor. Voor de winning van schaliegas wordt voornamelijk gekeken naar interessante lagen binnen het dieptebereik van 1 3 km. Voor steenkoolgas richt men zich op voorkomens tussen 800 en 1200 m. Verbreiding Voor schaliegaswinning worden vnl. de Posidonia Schalie (Etage 4) en kleilagen van het Carboon (Etage 0) onderzocht. Deze laatste etage bevat ook steenkoollagen die voor winning van steenkoolgas worden onderzocht. Het Carboon komt in nagenoeg heel Nederland voor maar heeft niet overal een geschikte diepteligging en opbouw. De onderstaande tabel en de kaart hiernaast geven aan waar kleisteen- en steenkoollagen voorkomen binnen een geschikt dieptebereik. Carboon op gunstige diepte voor winning steenkoolgas en schaliegas Carboon op gunstige diepte voor winning schaliegas Carboon op ongunstige diepte voor winning steenkoolgas en schaliegas Verbreiding Posidonia Schalie ruime verbreiding matige verbreiding sporadische verbreiding Friesland Groningen Drenthe Overijssel Noord-Holland Flevoland Utrecht Gelderland Zuid-holland Zeeland Noord-Brabant Limburg Etage 7: Tertiaire groepen Etage 6: Chalk Groep K = schaliegas S = steenkoolgas Etage 5: Rijnland Groep Etage 4: Jura Groepen K K K K K K K K Etage 3: Trias Groepen Etage 2: Zechstein Groep Etage 1: Rotliegend Groep Etage 0: Carboon K K K SK K K K SK SK SK SK Verbreiding van gasvelden per etage, onshore Mogelijke onderzoeksgebieden voor schaliegas en steenkoolgas

11 Proces 3a) Fasering en vereiste vergunningen Fase Activiteiten Vergunningen, regelingen Opsporing Winning Vooronderzoek en aanvraag (vereist) Seismisch verkenningsonderzoek (optioneel) Proefboring(en), metingen, testen (vereist) Evaluatie en vergunningaanvraag (vereist) Plan voor ontwikkeling van gasvoorkomens, toestemming om te winnen. (vereist) Aanleg productiefaciliteiten: productielocatie, gasbehandeling, compressie, transportleidingen. (vereist indien niet aangesloten op bestaand) Aanvullende productie-, evaluatie- en injectieboringen (optioneel) Opsporingsvergunning koolwaterstoffen Gemeentelijke wet- en regelgeving Omgevingsvergunningen, BARMM-melding Winningsvergunning koolwaterstoffen Winningsplan koolwaterstoffen, (plan)mer omgevingsvergunningen omgevingsvergunningen Afsluiting Verwijderen van infrastructuur, dichten van putten, gebiedsrenovatie. (vereist indien er geen verdere benutting is) Sluitingsplan, omgevingsvergunning

12 Proces 3b) Keten Conventionele olie- en gaswinning omvat een keten van activiteiten en installaties die de volgende componenten omvat (zowel land als zee): Winning van olie en gas op een productielocatie of productiesatelliet (op zee: platform of onderzeese satelliet) Eventuele injectie van hulpstoffen (o.a. stikstof, stoom) op productielocaties ter bevordering van olie en gasproductie Behandeling van het gas waarmee de juiste kwaliteit (specificatie samenstelling) wordt verkregen voor invoer in het Gasunie netwerk. (op productielocatie of centrale gasbehandeling) Comprimering (op juiste druk brengen) van het geproduceerde gas voor vervoer door de transportleidingen Transport van olie door pijpleidingen of via vrachtverkeer Eventueel opslag/afvoer van zout formatiewater dat mee wordt geproduceerd met olie en gas (veelal injectie in lege gasvelden) De hiernaast afgebeelde figuren geven een voorbeeld van een gaswinningsketen rond het gasveld Vries. Zoals te zien is, zijn meerdere productielocaties met elkaar verbonden en wordt gasbehandeling en compressie op centrale locaties uitgevoerd. Voorbeeld van gaswinningsketengaswinning. Bron: winningsplan Eleveld (NAM, 2010)

13 Ruimtegebruik en infrastructuur 4a) Boringen op land Nagenoeg alle toepassingen in de diepe ondergrond vereisen zowel tijdens de fase van opsporing, winning als opslag de plaatsing van één of meerdere boringen. Diepe boringen zijn veelal meer dan 1 a 2 km diep met maxima in Nederland tot iets meer dan 5 km. Boren kan verticaal geschieden maar, indien nodig, ook scheef of deels horizontaal. Op land kunnen op die manier structuren binnen een straal van 2 a 3 km rond de bovengrondse locatie worden aangeboord. Grotere afstanden zijn op zich wel mogelijk maar dat is ook zeer duur en er is meer kans op problemen (bijv. vastlopen van de boor). Een gemiddeld boorterrein is ca. 0,5 tot 1 ha groot en de toren heeft een hoogte van ca. 30 m. Een boring neemt gemiddeld enkele weken tot mogelijk maanden in beslag. Tijdens deze periode is er sprake van enige geluidshinder en aan- en afvoer van verkeer. Tegenwoordig zijn er ook kleinere boorinstallaties voor het lichtere boorwerk (beperkte diepte, beperkt horizontaal boren). Naast het boren zelf worden er ook diverse metingen in de put verricht of worden acties ondernomen om het gesteente te stimuleren (fraccing). Boortoren Werkendam (bron: straatkaart.nl) Bij kleine gasvelden is één productieboring veelal voldoende. Voor grotere olie- en gasvelden, schaliegas- en steenkoolgaswinning zijn soms tientallen productieboringen nodig. Het plaatsen van een boring is in Nederland aan strenge regels gebonden. Er is een omgevingsvergunningen nodig, er dient een BARMM-melding gedaan te worden en er zijn verplichtingen volgend uit de mijnbouw- en arbowetgeving. Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) ziet toe op de milieuen veiligheidstechnische aspecten van de boring, zoals de putintegriteit. Indien er economisch winbare delfstoffen zijn aangetoond,zal het de voorkeur hebben om de boorlocatie om te bouwen naar een productielocatie. Boortoren Maasvlakte (bron: machinefreakz.nl)

14 Ruimtegebruik en infrastructuur 4b) Boringen op zee Op zee worden boringen uitgevoerd vanaf een boorplatform ofwel een rig. De platforms worden met sleepboten verplaatst tussen de verschillende locaties en op locatie verankerd op de zeebodem met één of meerdere pilaren. Het proces van boren op zee is vergelijkbaar met boren op land. Er wordt zo mogelijk (scheef)geboord om vanaf bestaande productieplatforms een veld aan te boren of er wordt een onderzeese afwerking aangelegd in verbinding met het platform (bijvoorbeeld om hindering van scheepvaart te voorkomen). rig Voor de Noordzee is er een integraal beheersplan (IBN 2015) opgesteld. Buiten de 12-mijls zone geldt dat daar waar geboord wordt binnen gevoelige gebieden een MER vereist is. Buiten deze gevoelige gebieden is een BARMM-melding afdoende. Foto van een boorplatform (rig) die tijdelijk bij een productieplatform is geplaatst (bron:

15 Ruimtegebruik en infrastructuur 4c) Fraccen Indien het gesteente van zichzelf niet doorlatend genoeg is, kan worden besloten om het gesteente te fraccen. Hierbij worden in het boorgat onder hoge druk scheuren in de gewenste gesteentelaag aangebracht. Er worden vloeistoffen met kleine korreltjes (zand of kunstof) geinjecteerd die de scheuren open houden. Via die scheuren kan water of gas toestromen naar het boorgat. Fraccen vraagt soms een iets groter boorterrein omdat er trucks of tanks met injectievloeistoffen moeten staan. Het fraccen zelf duurt in de regel slechts enkele dagen. In deze periode is er sprake van een grotere aan- en afvoer van vrachtverkeer. Fraccen is veilig mits het goed wordt uitgevoerd. De aangebrachte scheuren hebben een beperkte lengte van enkele meters (vergelijk: de diepte van fraccing is enkele kilometers en de laag vaak tientallen meters dik). De afdichtingen in de put voorkomen dat de vloeistoffen naar boven weglekken. In Nederland zijn in de afgelopen 40 jaar al meer dan 200 boringen gefract waarbij tot nu toe geen problemen zijn opgetreden. Fraccing is vereist voor het winnen van schaliegas. Voorbeeld van een boorterrein waar fraccing wordt uitgevoerd (bron: Cuadrilla Resources) Fraccen werkt overigens alleen goed indien het gesteente qua eigenschappen (samenstelling) geschikt is voor de vorming van scheuren en barsten (breekgedrag). 3 a 4 km Schematische weergave van fraccing. Let op: figuur niet op schaal (bron: hydrolicfracturing.com)

16 Ruimtegebruik en infrastructuur 4d) Gasproductielocatie en gasbehandeling Op een productielocatie komt het gas naar boven en wordt of ter plaatse geconditioneerd (m.n. ontwatering) of als nat gas getransporteerd naar een gasbehandelingslocatie waar conditionering van het natte gas plaats vindt. Vaak bevat één locatie meerdere putten. Afhankelijk van de omvang van de winning heeft productieterrein zonder aanvullende faciliteiten een omvang van ca 1 tot 3 Ha. De installaties van een productielocatie variëren nogal qua omvang en uiterlijk aangezien dit in directe relatie staat met de (gedeeltelijke) behandeling die er plaats vindt. Een gemiddelde locatie omvat buiten de putafsluiters een enkellaags controlegebouw en eventueel enkele bijgebouwen voor opslag en/of compressieinstallaties, diverse staande en/of liggende opslagtanks en het nodige leidingwerk. De productielocatie staat in de regel binnen een straal van 2 à 3 km van het gasveld. Vanaf het terrein wordt het gas via transportleidingen (ondergronds) vervoerd naar een gasbehandelingsfaciliteit of het hoofdnetwerk. Een productielocatie kan meerdere jaren tot decennia blijven bestaan en wordt vervolgens verwijderd of nog aanvullend gebruikt voor opslag. Op een gasbehandelingslocatie wordt het gas op de juiste kwaliteit (samenstelling, druk) gebracht voor levering aan een gasleverancier zoals de Gasunie. Vaak wordt de gasbehandeling gekoppeld aan een bestaande productielocatie maar dit is niet noodzakelijk. Een gasbehandelingsfaciliteit kan het gas van meerdere productielocaties behandelen. Puttenlocatie (productie) Ziedewij (bron: winningsplan Barendrecht, NAM 2003) De omvang van de behandelingslocatie is over het algemeen ca. 1 à 3 Ha. Er is sprake van meer bovengrondse onderdelen (leidingen, vaten en bouwwerken) dan bij een gemiddelde productielocatie. Een gasbehandelingslocatie blijft meestal enkele decennia bestaan. Voor zowel een productielocatie als voor een behandellocatie geldt dat er, zoals bij alle productiegerichte bedrijven, emissies en risico s aanwezig zijn die van invloed (kunnen) zijn op de leefomgeving. Al naar gelang de aard en omvang van de inrichting zal de intensiteit en soort hiervan variëren. Binnen de omgevingsvergunning van de inrichting, en de handhaving daarop, wordt met deze factoren echter voldoende rekening gehouden, en limieten opgelegd, zodat de risico s op overlast voor de omgeving tot een aanvaardbaar minimum worden beperkt. Gasbehandeling en puttenlocatie Barendrecht (bron: winningsplan Barendrecht, NAM 2003)

17 Ruimtegebruik en infrastructuur 4e) Olieproductielocatie en oliebehandeling Olie moet in de regel worden opgepompt uit het reservoirgesteente. Hiervoor kunnen zg. ja-knikkers worden gebruikt. Voor de herontwikkeling van het Schoonebeek olieveld gebruikt NAM een modernere versie. Olieproductielocaties hebben meestal een vergelijkbare omvang als gasprocuctielocaties. De pompinstallaties zijn echter hoger (mogelijk meer dan 10 a 15 m) en daardoor zichtbaarder in het landschap. Naast het pompen worden vaak ook hulpstoffen geïnjecteerd zoals bijvoorbeeld stoom waarmee de olie minder stroperig wordt gemaakt. De injectie vindt plaats op aparte daarvoor ingerichte locaties. De olie wordt getransporteerd via pijpleidingen of vracht- en scheepsvervoer. Behandeling en opslag van de olie wordt centraal geregeld. Dit zijn vaak omvangrijkere industriële terreinen van meerdere hectaren groot. Klassieke ja-knikker (bron: Brabants Dagblad) Warmtekrachtcentrale en oliebehandelingsinstallatie Schoonebeek (bron: NAM flyer Schoonebeek) Nieuwe type olieproductiefaciliteit bij Schoonebeek (bron: NAM)

18 Ruimtegebruik en infrastructuur 4f) Productielocaties voor schaliegas en steenkoolgas De winning van schaliegas kent een vergelijkbare productieketen als conventionele gaswinning (zie voorgaande sheet). Het belangrijke verschil met conventionele gaswinning is dat de winning van schaliegas en steenkoolgas grote aantallen productieboringen vereist voor een substantiële opbrengst. In bijvoorbeeld de Verenigde Staten leidt dit soms tot dicht netwerken van productielocaties (figuur rechtboven). In gebieden met bovengrondse beperkingen zijn ook oplossingen mogelijk waarbij een groot aantal horizontale productieputten vanuit één locatie wordt geplaatst (figuur rechtsonder). Dit aantal kan oplopen tot meer dan 20 putten per locatie. Bij de winning van steenkoolgas is eerst sprake van het oppompen van formatiewater uit de steenkoollaag. Pas als de druk voldoende gedaald is, zal het gas vrijkomen. Het geproduceerde formatiewater moet worden afgevoerd. Voorbeeld van het Jonah schaliegasveld van 32 vierkante miles in Wyoming, Rocky Mountains met een gridverdeling van een-puts productielocaties (bron: Aangezien er in Nederland nog geen schaliegas is aangeboord, zal de precieze uitwerking voor de Nederlandse situatie nog moeten plaatsvinden. ~ 3 km Impressie van schaliegaswinning met een grid van meerdere horizontale productieputten vanuit een locatie. Let op: figuur niet op schaal. (bron:

19 Ruimtegebruik en infrastructuur 4f) Productielocaties op zee Olie- en gasproductie op zee geschiedt vanaf grotere productieplatformen (met gasbehandeling- en compressiefaciliteiten, etc.) of kleinere productiesatellieten (kleine platforms met minimale gasbehandeling). Soms worden ook onderzeese satellieten aangelegd die zijn aangesloten op een groter productieplatform of worden afgetapt door transportschepen. Voor de Noordzee is er een integraal beheersplan (IBN 2015) opgesteld. Buiten de 12-mijls zone geldt dat daar waar geboord wordt binnen gevoelige gebieden een MER vereist is. Buiten deze gevoelige gebieden is een BARMM-melding afdoende. Boorplatform L7cc van Total (foto: E.Koelewijn) Voorbeeld van een productiesatelliet op zee (foto: E.Koelewijn) Impressie van een onderzeese afwerking (bron: OFILLC)

20 Effecten 5a) Bodemdaling Conventionele gaswinning leidt tot een afname van de druk in het reservoirgesteente. Hierdoor wordt de porieruimte in het gesteente deels dichtgedrukt en daalt de bodem. De daling is het grootst direct boven het veld en neemt geleidelijk af binnen een straal van enkele kilometers rond het veld. De omvang van de bodemdalingskom neemt toe met toenemende diepte van de winning. Bij schaliegas zal de bodem niet of nauwelijks dalen omdat hier geen sprake is van drukdaling in de poriënruimte. De bodemdaling bij Nederlandse gasvelden ligt meestal in de orde van enkele cm s en treedt op over een periode van jaren tot decennia. De grootste daling vindt plaats boven het Groningen gasveld met lokale maxima tot meer dan 50 cm. Nieuwe, nog te vinden velden zijn overwegend beperkt qua omvang en volume en zullen naar verwachting beperkte bodemdaling geven. Bodemdaling betreft een zeer geleidelijk proces met blijvende gevolgen. Voorbeeld van prognoses voor bodemdaling als gevolg van gaswinning. Bron: winningsplan Eleveld (NAM, 2010) Bodemdaling is één van de aspecten die in het wettelijk vereiste winningsplan wordt behandeld. Daarbij worden ook de mitigerende maatregelen en aansprakelijkheid voor schade beschreven. Bodemdaling wordt naast gaswinning ook veroorzaakt door tal van andere processen zoals peilaanpassingen, inklinking van de bodem, geologische bodembewegingen, etc. Schematische impressie van een bodemdalingskom boven een gasveld. Figuur is niet op schaal.

21 Effecten 5b) bodemtrillingen Door de optredende drukdaling en daaruit volgende bodemdaling bij conventionele gaswinning kunnen mogelijk kleine geïnduceerde bevingen optreden in gebieden die daar gevoelig voor zijn (bijvoorbeeld rond bestaande breuken). Daarnaast kunnen ook fraccing activiteiten mogelijk leiden tot kleine trillingen. Geïnduceerde bevingen hebben meestal een geringe magnitude van 1 à 2 op de schaal van Richter met een bovenwaarde van 3,9. Bevingen hebben een kortstondig effect met mogelijke schade aan gebouwen en infrastructuur. De bepaling van de kans op bevingen en de afhandeling van schadegevallen is beschreven in het wettelijk goed te keuren winningsplan. Overzicht van gasvelden met kans op beven en geregistreerde bevingen (TNO, 2004)

22 Effecten 5c) Milieu Gaswinning heeft in het algemeen zeer beperkte gevolgen voor het milieu. Risico s worden goed afgedekt door wettelijke regelingen waaraan het boren en het produceren van gas moeten voldoen. Een aantal zaken die daarbij een rol spelen zijn: Het goed afsluiten van te doorboren lagen (bijvoorbeeld watervoerende pakketten) en afwerken van de put (verbuizing, cementering) opdat lekkage naar of aantasting van omliggende gesteentelagen wordt voorkomen. Emissies dienen geminimaliseerd te worden. Het gaat hierbij om emissie van lucht, geluid, licht en afval en emissies in de bodem en in de lucht. Nemen van maatregelen om activiteiten zo veilig mogelijk uit te voeren. Het afvoeren en/of injecteren van formatiewater dat bij winning van olie en gas vrijkomt. In 2012 zal een onderzoek plaatsvinden naar de specifieke risico s en milieuaspecten van schaliegaswinning

Informatiebladen aardwarmtewinning

Informatiebladen aardwarmtewinning Informatiebladen aardwarmtewinning Voorwoord, disclaimer 1. Beschrijving a. Algemeen b. Winning met aardwarmtedoubletten c. Warmtekrachtcentrales (EGS) 2. Potentieel in Nederland a. Vergunningen b. Geotechnische

Nadere informatie

Informatiebladen zoutwinning

Informatiebladen zoutwinning Informatiebladen zoutwinning Voorwoord, disclaimer 1. Beschrijving a. Ontstaansgeschiedenis b. Zoutwinning door oplosmijnbouw c. Cavernes 2. Potentieel in Nederland a. Vergunningen b. Geotechnische randvoorwaarden

Nadere informatie

Informatiebladen opslag

Informatiebladen opslag Informatiebladen opslag Voorwoord, disclaimer 1. Beschrijving a. Algemeen b. Opslagruimten in de diepe ondergrond c. Overzicht opslagruimte in diepe ondergrond d. Soorten opslag en buffering 2. Potentieel

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 PROGRAMMA 20.00 uur Opening 20.10 uur Presentatie 21.15 uur Vragen 22.00 uur Afsluiting 2 Inhoud Introductie:

Nadere informatie

Raadsmemo. Datum: 29 oktober 2013. Gemeenteraad van Hof van Twente. Kopie aan: mr. ing. B.J. Sijbom. Steenkoolgas en schaliegas

Raadsmemo. Datum: 29 oktober 2013. Gemeenteraad van Hof van Twente. Kopie aan: mr. ing. B.J. Sijbom. Steenkoolgas en schaliegas Raadsmemo Datum: 29 oktober 2013 Aan: Gemeenteraad van Hof van Twente Kopie aan: Van: Voor informatie: Onderwerp: mr. ing. B.J. Sijbom R. Hazenkamp Steenkoolgas en schaliegas 1. Aanleiding In het vragen

Nadere informatie

Inleiding. Bijlage 1. Factsheets Inhoudsopgave

Inleiding. Bijlage 1. Factsheets Inhoudsopgave Bijlage 1. Factsheets Inhoudsopgave Inleiding... 0 1. WKO: Gesloten systemen... 2 2. WKO: Open systemen... 4 3. Hoge temperatuuropslag (HTO)... 8 4. Geothermie: warmtewinning en elektriciteitsproductie...

Nadere informatie

Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond

Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond Pieter Jongerius De Mijnbouwwet 2 1 De Mijnbouwwet Invloedssfeer Wat is de diepe ondergrond? 100 m 500 m ~ 5 km 3 De Mijnbouwwet Vergunningen

Nadere informatie

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Aardbevingen in Groningen Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13

Nadere informatie

Milieutoets ten behoeve van de Structuurvisie ondergrond 2.0 provincie Drenthe

Milieutoets ten behoeve van de Structuurvisie ondergrond 2.0 provincie Drenthe Milieutoets ten behoeve van de Structuurvisie ondergrond 2.0 provincie Drenthe Provincie Drenthe 18 december 2012 Definitief rapport 9X1641 Milieutoets structuurvisie ondergrond 2.0 - i - 9X1641/R00002/IHA/Gron

Nadere informatie

Olie- en gasvelden volgens het Plan-MER

Olie- en gasvelden volgens het Plan-MER Pasop Roden Midlaren Een Norg Vries Noord Vries Centraal Annerveen Norg Zuid Vries Zuid Gieterveen Gasselternijveen Olie- en gasvelden volgens het Plan-MER Olievelden Appelscha Witten Eleveld Witterdiep

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgasproductie Langezwaag. Langezwaag 21 februari 2012

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgasproductie Langezwaag. Langezwaag 21 februari 2012 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgasproductie Langezwaag Langezwaag 21 februari 2012 2 Inhoud presentatie Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Terugblik Resultaat proefboring Vervolg Activiteiten (Milieu-)aspecten

Nadere informatie

Een proefboring op zee, wat houdt dat in?

Een proefboring op zee, wat houdt dat in? Een proefboring op zee, wat houdt dat in? GDF SUEZ E&P Nederland B.V. voert regelmatig proefboringen uit naar gas op zee. Deze proef boringen worden uitgevoerd op een milieu- en veiligheidstechnisch verantwoorde

Nadere informatie

Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland

Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland H1. Aardgas in Nederland Een Nederlandse energiebron Aardgas is de belangrijkste energiebron van Nederland. Het voorziet in bijna de helft van onze

Nadere informatie

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE Presentatie 9 september UGS NORG 1 Mei 2015 Agenda 1. Schade aan panden in Steenbergen e.o. 2. Opslagplan Norg - reservoirdruk 3. Vragen 2 Mei 2015 Schade aan panden in Steenbergen 1/2 NAM onderzoekt de

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas, zout en steenkool in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de

Nadere informatie

Eigendom bijvangst koolwaterstoffen bij aardwarmte

Eigendom bijvangst koolwaterstoffen bij aardwarmte (Deze notitie is de integrale versie van de Notitie bijvangst Ministerie EZ van april 2014 en ook onder andere op de site van Platform Geothermie te vinden.) Aanleiding In bijna alle van de tot op heden

Nadere informatie

Mededeling. Onderwerp Resultaten onafhankelijk onderzoek schauegas

Mededeling. Onderwerp Resultaten onafhankelijk onderzoek schauegas PROVINCIE FLEVOLAND Mededeling Onderwerp Resultaten onafhankelijk onderzoek schauegas Doel van deze mededeling: Afdoen van de toezegging dat de staten zullen worden geïnformeerd over de uitkomsten van

Nadere informatie

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V.

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V. > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

Dat leidt ertoe dat het gesteente als het ware iets in elkaar wordt gedrukt. Bodemdaling treedt heel geleidelijk en over een lange periode op.

Dat leidt ertoe dat het gesteente als het ware iets in elkaar wordt gedrukt. Bodemdaling treedt heel geleidelijk en over een lange periode op. Bodemdaling Vraag: Er wordt voor de omgeving van de boring een te verwachten bodemdaling afgegeven van maximaal enkele centimeters. Bij een andere locatie van Vermilion in de omgeving is de bodemdaling

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland. Karin Weisenborn STV Mahieu Advocaten

Schaliegas in Nederland. Karin Weisenborn STV Mahieu Advocaten Schaliegas in Nederland Karin Weisenborn STV Mahieu Advocaten wat is schaliegas? aardgas opgesloten in kleisteenlagen in de ondergrond kleisteen: compact winning mogelijk door: horizontaal boren fraccen

Nadere informatie

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant 1 Samenvatting Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant De gemeenten Breda, Tilburg en Helmond hebben in samenwerking met de Provincie Noord-Brabant, Brabant Water en

Nadere informatie

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014 Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling 20 november 2014 Wat kunt u vanavond verwachten? De resultaten van het onderzoek naar bodemdaling gaswinning De achtergrond van de resultaten De

Nadere informatie

SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA

SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA PROFIEL CUADRILLA Belangen in Engeland, Nederland en Polen Specialist in boren naar schaliegas 200 jaar ervaring State of the art apparatuur Start met boren

Nadere informatie

Henry Hub Gas Prijs Ontwikkeling 24/04/14. De Pers. Gasproductie in Nederland. Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen?

Henry Hub Gas Prijs Ontwikkeling 24/04/14. De Pers. Gasproductie in Nederland. Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen? Gasproductie in Nederland Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen? Rien Herber Marknesse 15 April 2014 Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie centrales

Nadere informatie

Olie, gas en aardwarmte in Nederland Aanvragen voor vergunningen voor opsporing en winning

Olie, gas en aardwarmte in Nederland Aanvragen voor vergunningen voor opsporing en winning Olie, gas en aardwarmte in Nederland Aanvragen voor vergunningen voor opsporing en winning Voor het opsporen en winnen van delfstoffen of aardwarmte is een daartoe strekkende vergunning nodig van de Minister

Nadere informatie

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Schaliegas in Europa Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Agenda Introductie schaliegas Wat is het eigenlijk & hoe wordt het gewonnen Wat zijn de risico s De Schaliegas Revolutie

Nadere informatie

Datum 13 juli 2015 Betreft Beantwoording vragen en commissieverzoek over productiewaterinjectie

Datum 13 juli 2015 Betreft Beantwoording vragen en commissieverzoek over productiewaterinjectie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

MER Aardgas + De Wijk. Deelrapport 3: Beschrijving ondergrondse aspecten

MER Aardgas + De Wijk. Deelrapport 3: Beschrijving ondergrondse aspecten Deelrapport 3: Beschrijving ondergrondse aspecten Meer aardgas Initiatiefnemer Nederlandse Aardolie Maatschappij BV www.nam.nl/aardgasplus Correspondentieadres Nederlandse Aardolie Maatschappij BV t.a.v.

Nadere informatie

Ondergrondse opslag van aardgas. Locaties Grijpskerk en Langelo

Ondergrondse opslag van aardgas. Locaties Grijpskerk en Langelo Ondergrondse opslag van aardgas Locaties Grijpskerk en Langelo Ondergrondse opslag van aardgas Elke dag voldoende aardgas voor iedereen. Het lijkt de normaalste zaak van de wereld, maar dat is het niet.

Nadere informatie

PROVINCIALE STATEN VAN OVERIJSSEL Reg.nr. PÖ/äOI 'S I 4 15 11 FEB 2015. Dat. ontv.: Routing

PROVINCIALE STATEN VAN OVERIJSSEL Reg.nr. PÖ/äOI 'S I 4 15 11 FEB 2015. Dat. ontv.: Routing Ministerie van Infrastructuur en Milieu > Retouradres Postbus 30316 2500 GH Den Haag Provincie Overijssel Griffie Luttenbergstraat 2 8012 EE Zwolle PROVINCIALE STATEN VAN OVERIJSSEL Reg.nr. PÖ/äOI 'S I

Nadere informatie

SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing?

SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing? SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing? hoezo SteenkoolgaS? eind 2009: Concessie voor exploratie verleend aan Australische maatschappij Queensland Gas Co. Queensland is eigendom van BG (British

Nadere informatie

09B: Energie in de toekomst

09B: Energie in de toekomst 09B: Energie in de toekomst Dr. Boris Jansen Universiteit van Amsterdam Universitair Docent Aardwetenschappen Opleidingsdirecteur Future Planet Studies Coördinator 1 e jaars vak Energietransities 1 FPS

Nadere informatie

Vertrouwen in Eigen Kunnen

Vertrouwen in Eigen Kunnen Vertrouwen in Eigen Kunnen Monument Dit is het Staatsolie monument dat staat bij het hoofdkantoor op Flora. Het is onthuld op 13 december 2005 bij de 25 ste verjaardag van Staatsolie. Dit monument laat

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas en zout in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de provincie

Nadere informatie

Muriel van der Kuip (TNO) Linda Maring (Deltares) Mike Duijn (TNO) Leslie Kramers (TNO) Stichting Kennisontwikkeling Kennisoverdracht Bodem (SKB)

Muriel van der Kuip (TNO) Linda Maring (Deltares) Mike Duijn (TNO) Leslie Kramers (TNO) Stichting Kennisontwikkeling Kennisoverdracht Bodem (SKB) TNO-rapport TNO-034-DTM-2009-05075 Beleidsanalyse voor de Potentieelstudie Diepe Ondergrond Noord Nederland Confrontatie met het Provinciaal Omgevingsbeleid & Consequenties voor de Ondiepe Ondergrond Bodem

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 33 952 Schaliegas Nr. 32 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 10 juli

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I Actieve aarde Opgave 7 De Zuidwalvulkaan Gebruik de bronnen 9 tot en met 11 van het bronnenboekje. 1p 25 Welke atlaskaart geeft het breukensysteem waarmee de ligging van de Zuidwalvulkaan is verbonden

Nadere informatie

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel R.C.A. Hummel. Alle rechten voorbehouden. Overzicht Doel van het onderzoek Wat is schalie(gas)

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 8 juni 2011. Stand van zaken winning van schaliegas

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 8 juni 2011. Stand van zaken winning van schaliegas > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

Notitie aankondiging MER aardgaswinning Roswinkel

Notitie aankondiging MER aardgaswinning Roswinkel Notitie aankondiging MER aardgaswinning Roswinkel Notitie aankondiging MER aardgaswinning Roswinkel April 2012 Colofon Deze aankondiging is een uitgave van Initiatiefnemer Nederlandse Aardolie Maatschappij

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak!

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Presentatie bewonersavond De Mortel Frank de Boer Eindhoven, donderdag 23 oktober 2014 1 Profiel Cuadrilla Engels bedrijf, opgericht in 2007 Specialist

Nadere informatie

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

z w a r t e t H e g o u d

z w a r t e t H e g o u d z w a r t e t H e In Schoonebeek is de NAM weer aardolie aan het winnen. Dat is fijn, want aardolie is heel belangrijk in ons leven. In deze krant lees je waar aardolie vandaan komt en waarvoor je het

Nadere informatie

Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het?

Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het? Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het? Rien Herber Ruimte voor Ondergrond, 14-02-2013 Gasproductie in Nederland Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie centrales

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 33 952 Schaliegas Nr. 31 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 23 maart

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

WELLERWAARD. Workshop Wellerwaard 05-12-2011. 5 markten: Woningbouw MKB/Industrie Overheid Landbouw Tuinbouw

WELLERWAARD. Workshop Wellerwaard 05-12-2011. 5 markten: Woningbouw MKB/Industrie Overheid Landbouw Tuinbouw WELLERWAARD Workshop Wellerwaard 05-12-2011 GEOTHERMIE: ADRI KUYPER ISSO, 23-09-2013 Ekwadraat in het kort 3 vestigingen: Leeuwarden Groningen Arnhem Pijlers: - 28 specialisten - Groene parels - Regisseursrol

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage Januari 2016 Sign. Datum 9-3-2016 Sign. Datum 9-3-2016 T.T. Scherpenhuijsen Author Prepared W.J. Plug Subsurface Team Lead Authorized INHOUD

Nadere informatie

Addendum Waterinjectie Management Plan

Addendum Waterinjectie Management Plan Addendum Waterinjectie Management Plan Protocol seismische activiteit door waterinjectie kenmerk EP201502216336, d.d. 26 februari 2015 Seismische activiteit door waterinjectie Het productiewater dat vrijkomt

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage December 2014 Sign. Datum 22-jan-2015 Sign. Datum 22-jan-2015 D. Nieuwland B. Teuben Author Project Director Prepared Authorized INHOUD Het

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale

Nadere informatie

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1).

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). Afbeelding I.1. Vorming stuwwal Nijmegen en stuwwal Reichswald Zandige

Nadere informatie

geografi e Schaliegas in Nederland: potenties en risico s

geografi e Schaliegas in Nederland: potenties en risico s geografi e Schaliegas in Nederland: potenties en risico s Aanscherping accountancyregels EU Durfkapitaal blijft in de Randstad Stadstuinen: dorp op de Kop van Zuid Columbus en de platte aarde Wereldoriëntatie

Nadere informatie

Gasproductie in Nederland

Gasproductie in Nederland Schaliegas Winning in Nederland Een Introductie Rien Herber KNAW Minisymposium 12 Juni 2013 Gasproductie in Nederland Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie

Nadere informatie

Vermilion Informatieavond aardgasproductie Oppenhuizen

Vermilion Informatieavond aardgasproductie Oppenhuizen Vermilion Informatieavond aardgasproductie Oppenhuizen Datum: 26 mei 2015 Plaats: MFC t Harspit, Oppenhuizen Inleiding Tijdens de presentatie zijn diverse vragen gesteld en beantwoord. In dit verslag wordt

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Factuuradres Postbus 16180 2500 BD Den Haag Overheidsidentificatienr 00000001003214369000 T 070 379 8911 (algemeen)

Nadere informatie

Programma. Governance dilemma s van de diepe ondergrond. Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond.

Programma. Governance dilemma s van de diepe ondergrond. Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond. Governance dilemma s van de diepe ondergrond Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond, Assen Hanneke Puts (TNO) Frency Huisman (UP Bodemconvenant) Programma 15.15 16:10 uur Parallelsessies

Nadere informatie

Technische potentieelstudie diepe ondergrond Noord-Nederland

Technische potentieelstudie diepe ondergrond Noord-Nederland Technische potentieelstudie diepe ondergrond Noord-Nederland Definitief eindrapport Opdrachtgever SNN Werkgroep Beleidsvisie diepe ondergrond p/a Provincie Drenthe Postbus 122 9400 AC ASSEN T 0592-36 55

Nadere informatie

PLANMER STRUCTUURVISIE SCHALIEGAS DEEL B

PLANMER STRUCTUURVISIE SCHALIEGAS DEEL B PLANMER STRUCTUURVISIE SCHALIEGAS DEEL B MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN 1 juni 2015 077996929:D - Definitief, vertrouwelijk B02047.000182.0100 077996929:D - Definitief, vertrouwelijk 1 Inhoud Deel B:

Nadere informatie

The Freshmaker. 1. Inleiding. 2. Beschrijving van de maatregel. 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen. 4.

The Freshmaker. 1. Inleiding. 2. Beschrijving van de maatregel. 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen. 4. The Freshmaker 1. Inleiding 2. Beschrijving van de maatregel 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen 4. Resultaten 1 1 Inleiding The Freshmaker Zoetwateroverschotten inzetbaar bij droogte

Nadere informatie

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN AANLEIDING Op vrijdag 17 januari 214 heeft NAM op vijf productielocaties rond de productie zoveel mogelijk teruggebracht.

Nadere informatie

Gasvondst Slochteren-1 (1959) De Wereldreis van Nederland 550 miljoen jaar geleden - nu. Bron: SPB Atlas, 2011 Bron: Berendsen 2004 6!

Gasvondst Slochteren-1 (1959) De Wereldreis van Nederland 550 miljoen jaar geleden - nu. Bron: SPB Atlas, 2011 Bron: Berendsen 2004 6! Bevingen in Hoe zit dat nu? Gasvondst Slochteren-1 (1959) NL Gas Productie Slochteren Rien Herber Infoversum, 22 november Source: EBN 2010 Rotliegend Zandsteen Reservoir De Wereldreis van Nederland 550

Nadere informatie

Regionale studie aardwarmtepotentie provincie Limburg

Regionale studie aardwarmtepotentie provincie Limburg TNO-rapport Regionale studie aardwarmtepotentie provincie Limburg Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA Utrecht www.tno.nl T +31 88 866 42 56 F +31 88 866 44 75 infodesk@tno.nl Datum 18

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2030

Staatsolie Visie 2030 Staatsolie Visie 2030 In de Staatsolie Visie staat wat ons bedrijf in het jaar 2030 bereikt wil hebben. Wij werken daar voortdurend aan. Onze blik is op de toekomst gericht. Zo willen wij dat Suriname

Nadere informatie

Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie

Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie De Laka-bibliotheek Dit is een pdf van één van de publicaties in de bibliotheek van Stichting Laka, het in Amsterdam gevestigde documentatie-

Nadere informatie

agendapunt 3.a.2 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden CONSULTATIE SCHALIEGAS Datum 19 maart 2013 Afstemming Bijlagen 1 Zaaknummer 31334

agendapunt 3.a.2 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden CONSULTATIE SCHALIEGAS Datum 19 maart 2013 Afstemming Bijlagen 1 Zaaknummer 31334 agendapunt 3.a.2 1051369 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden CONSULTATIE SCHALIEGAS Portefeuillehouder Berg, A. van den Datum 19 maart 2013 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming Bijlagen 1 Zaaknummer

Nadere informatie

Studie naar het tijdsafhankelijke gedrag van diepe bodemdaling in de Waddenzee

Studie naar het tijdsafhankelijke gedrag van diepe bodemdaling in de Waddenzee NAM publicatie EP2015006213071 Studie naar het tijdsafhankelijke gedrag van diepe bodemdaling in de Waddenzee Achtergrond en onderzoek Op zo n 2 tot 4 km diep in de Nederlandse bodem zit aardgas. Meestal,

Nadere informatie

GEOHEAT app Toelichting Activiteit 1 Geologische potentieel

GEOHEAT app Toelichting Activiteit 1 Geologische potentieel 17/06/2014 GEOHEAT app Toelichting Activiteit 1 Geologische potentieel D. Lagrou, S. Loveless, V. Harcouët Menou, B. Rombaut, B. Laenen (VITO) J.C. (H.) Doornenbal, M.P.D. Pluymaekers, J. ten Veen, L.

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage Januari 2015 Sign. Datum 26-feb-2015 Sign. Datum 26-feb-2015 T.T. Scherpenhuijsen Author Prepared B. Teuben Project Director Authorized INHOUD

Nadere informatie

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015).

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015). Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20401 2500 EC DEN HAAG 2500EC Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Monitoring effecten van bodemdaling op Ameland-Oost 1. Bodemdaling

Monitoring effecten van bodemdaling op Ameland-Oost 1. Bodemdaling Monitoring effecten van bodemdaling op Ameland-Oost 1. Bodemdaling Door de winning van koolwaterstoffen uit de gasvoerende gesteentelagen zal de druk in de poriën van het gesteente verminderen waardoor

Nadere informatie

Schaliegas: onzekerheden in geologie, economie, milieu en klimaat. Ko van Huissteden Vrije Universiteit

Schaliegas: onzekerheden in geologie, economie, milieu en klimaat. Ko van Huissteden Vrije Universiteit Schaliegas: onzekerheden in geologie, economie, milieu en klimaat Ko van Huissteden Vrije Universiteit Inhoud Energie en economie Milieu en Klimaat Wetenschappelijke onzekerheden schaliegas/olie Ko van

Nadere informatie

Wie, wat, waar, hoe, waarom? Nadere toelichting gestelde eisen aan geothermische operaties

Wie, wat, waar, hoe, waarom? Nadere toelichting gestelde eisen aan geothermische operaties Wie, wat, waar, hoe, waarom? Nadere toelichting gestelde eisen aan geothermische operaties Mara van Eck van der Sluijs Voorlichtingsdag geothermie Wieringermeer, 30 mei 2013 Voor wie is deze presentatie

Nadere informatie

Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s

Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s Jan Tel 23 September 2013 Aardwarmte (Diepe Geothermie) Extractie van warmte / grondwater uit de diepe ondergrond Warmteproductie en/of electriciteitsproduktie

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland

Schaliegas in Nederland Schaliegas in Nederland door Mart Zijp, Geologische Dienst Nederland - TNO mart.zijp@tno.nl Schaliegas is aardgas dat opgesloten zit in kleisteenlagen in de ondergrond, ook wel schalies genoemd. Uit een

Nadere informatie

Vragen voor 22 april informatie avond Gas en Olie winning: Vervolg op de informatieavond:

Vragen voor 22 april informatie avond Gas en Olie winning: Vervolg op de informatieavond: Vragen voor 22 april informatie avond Gas en Olie winning: Vervolg op de informatieavond: De vergunning voor Vermilion Engergy Inc. Harlingen(een Canadeesbedrijf ) om gas- en olie te winnen in de gemeente

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie-industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale speler worden,

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

15/06/2012. 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 2012, VITO NV

15/06/2012. 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 2012, VITO NV 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 1 WAT IS GEOTHERMIE?» Warmte uit de kern van de Aarde» neemt toe met de diepte» Radioactief

Nadere informatie

Opdracht Wat is schaliegas? Fossiel methaan: dubbel slecht voor het klimaat

Opdracht Wat is schaliegas? Fossiel methaan: dubbel slecht voor het klimaat Opdracht Noem alle benamingen van leidingen, gecombineerd met telkens de benaming van het materiaal en het transportmiddel. Bereken zo mogelijk de maximale debietgrootte. 2.11 Schaliegas Wat is schaliegas?

Nadere informatie

MER Ondergrondse opslag van CO 2 in Barendrecht

MER Ondergrondse opslag van CO 2 in Barendrecht MER Ondergrondse opslag van CO 2 in Barendrecht Deelrapport 3: Ondergrondse opslag (locatiekeuze, risicoanalyse en lekkagescenario s ondergrond, monitoring) Initiatiefnemer Shell CO 2 Storage B.V. Den

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Verslag regionale bijeenkomst burgerpanel Structuurvisie Ondergrond

Verslag regionale bijeenkomst burgerpanel Structuurvisie Ondergrond Koningskade 4 Den Haag Postbus 30316 2500 GH Den Haag Contactpersoon N. Biesma Adviseur M +31(0)6-15359269 Nadine.biesma@centrumpp.nl Betreft Vergaderdatum en tijd Vergaderplaats Deelnemers Gespreksleider:

Nadere informatie

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100)

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100) Het aantal leerlingen in het basisonderwijs is tussen 2010 en 2014 gedaald. In de provincie Limburg nam het aantal leerlingen in deze periode het sterkst af. In het voortgezet onderwijs is het aantal leerlingen

Nadere informatie

Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel

Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Deze lezing wordt u aangeboden door Introductie Strukton STRUKTON GROEP Strukton Rail Strukton

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld:

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld: Besteco wil aan de hand van een korte, eenvoudige uitleg algemene informatie verstrekken omtrent warmtepompinstallaties en waar de aandachtspunten liggen. De meest optimale installatie is een zuinige installatie.

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Bijlage 4 Notitie Actieve marktpartijen en andere belanghebbenden in de diepe ondergrond van Flevoland Als onderdeel van #1360673

Bijlage 4 Notitie Actieve marktpartijen en andere belanghebbenden in de diepe ondergrond van Flevoland Als onderdeel van #1360673 Bijlage 4 Notitie Actieve marktpartijen en andere belanghebbenden in de diepe ondergrond van Flevoland Als onderdeel van #1360673 1. Inleiding Deze notitie bevat een overzicht van de verschillende vergunningen

Nadere informatie

Naam: DELFSTOFFEN. pagina 1 van 10

Naam: DELFSTOFFEN. pagina 1 van 10 Naam: DELFSTOFFEN In de aarde zitten heel veel materialen verborgen, die wij in de loop van de eeuwen hebben ontdekt. Wij kunnen ons geen leven meer voorstellen zonder deze stoffen. Turf werd vroeger gemaakt

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 17 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 15 februari 2013 Binnen de vaste commissie voor Economische

Nadere informatie

Bodemdaling door diepe en ondiepe oorzaken in Groningen

Bodemdaling door diepe en ondiepe oorzaken in Groningen Bodemdaling door diepe en ondiepe oorzaken in Groningen In Groningen kunnen de volgende oorzaken van bodemdaling worden onderscheiden (op basis van Hannink, 1990): Diepte in m- mv Natuurlijke oorzaken

Nadere informatie