Henry Hub Gas Prijs Ontwikkeling 24/04/14. De Pers. Gasproductie in Nederland. Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Henry Hub Gas Prijs Ontwikkeling 24/04/14. De Pers. Gasproductie in Nederland. Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen?"

Transcriptie

1 Gasproductie in Nederland Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen? Rien Herber Marknesse 15 April 2014 Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie centrales huishoudens tuinbouw overig 2050 Bron: EBN 2011 Bron: Platform Nieuw Gas 2008 Nieuwe Voorraden Gas in Nederland? Schalie Gas Voorkomens in de VS De Pers Michigan Basin BCM EBN noemt immense getallen. Slochteren is mini-gasbel vergeleken bij de nog onontdekte voorraden dinsdag 23 juni 2009 Er zit volop gas in onze bodem, stelt Energie Beheer Nederland. Niet iedereen is overtuigd. Ons gas is nog niet op. Als we Energie Beheer Nederland (EBN) mogen geloven, tenminste. Die stelt dat Nederland beschikt over grote hoeveelheden onontdekt gas, waarmee we nog vele decennia onze staatskas kunnen verrijken en ons potje kunnen koken. In een deze week verschenen rapport stelt EBN dat, als we het zogenaamde ondiepe gas en kleisteengas meetellen, het volume kan oplopen tot miljard kubieke meter. Ter vergelijking: de aardgasbel van Slochteren, de grootste in Nederland, bevatte bij ontdekking miljard kubieke meter gas. San Juan Basin 2800 BCM Fort Worth Basin 5000 BCM Illinois Basin BCM Appalachian Basin BCM 4" Gas Productie in de VS Henry Hub Gas Prijs Ontwikkeling NL Jaarproductie 75 BCM Barnett Play: Technical cost at well-head EIA, Annual Energy Outlook 2013 Early Release Source: Casey Research

2 Kust van Sarawak, Maleisië Vroeg Carboon 375 miljoen jaar geleden 0º! 30º S! From: Orbit, NGS 1996 Wereldwijde Zeespiegel, Temperatuur & CO 2 Variaties +200 m Vormingsproces van Olie en Gas Zeespiegel 0 m Volume Gevormde Koolwaterstoffen Schalie, rijk aan organisch materiaal Gemiddelde Temperatuur CO 2 in Atmosfeer ppm 3000 ppm Diepte (km) NU Miljoenen Jaren 600 Schalie gas = unconventional gas Schalie"Gas" Oranje stippen zijn 20 nm in diameter shale Source: Reed, Bur. Economic Geology, Texas Het gas is opgesloten in de schalie: in de poriën ( nm) geabsorbeerd in de kristalroosters Diameter van een methaan molecuul: 0.38 nm 2

3 Hoe gaat dat Fraccen? Hydraulisch Fraccen Fraccing vloeistof wordt onder hoge druk (>400 bar) in het reservoir gepompt m 3 per frac-job Samenstelling: 99.5% water/zand 0.5% chemicaliën Terug-geproduceerd water moet worden gezuiverd A-priori kennis van het bestaande stress-veld essentieel Wereldwijd meer dan 1 miljoen fracs sinds 1940 In NL meer dan 200; recent nog in Friesland in dec 2013 Fraccen veroorzaakt kleine Trillingen Lengte van de Scheuren (7000+ Schalie Gas Frac Jobs in USA) Productie Put Diepte (ft) Diepte (ft) Perforaties Horizontale Afstand (ft) Fracjobs gesorteerd op afnemende diepte Source: Warpinsky, 2013 Magnitudes van Trillingen bij Frac Jobs (US) Boorput Ontwerp zorgt voor Isolatie van de Gaslagen 100m Diepte (m) 3000m Gasvoerende Schalielagen Magnitude Source: Warpinsky,

4 Voorspelling van Reserves per Put gebaseerd op decline curve analyse Barnett Core Area EUR/160 acre Onconventioneel Gas Sweet Spots Barnett Core Area Well Locations Sweet Spots kunnen worden gekarteerd Maar hier waren er boringen voor nodig! mln mln m3 m m 3 /d 18 mln m m 3 /d Ter vergelijk: een Groningen put produceert gemiddeld 3 mln m 3 per dag Fort Worth Basin, Texas Barnett Shale Vergunningsgebieden voor Olie en Gas Technisch Winbare Reserves in NL Potentieel nog zeer onzeker Grote variatie in schattingen: Noordoostpolder (Cuadrilla Resources Ltd) TNO/EBN 2009: BCM Midden Nederland (BNK) Posidonia Herber/de Jager 2010: BCM EIA 2011: 480 BCM De Kempen Breda - Maas (Cuadrilla Resources Ltd) Noord Brabant (Cuadrilla Resources Ltd) Peel (DSM Energy (Rijn) BV) Geverik Bron: TNO TNO 2012: BCM EIA 2013: 740 BCM Gasproductie in Nederland Ontwikkeling van Unconventioneel Gas vergt een zeer groot aantal boringen locaties! Slochteren (330 putten) Offshore Productie van ongeveer 1000 schalie gas putten Land 2050 Jonah Field, Wyoming 4

5 Gaswinning is niet overal mogelijk in NL Reductie van het Aantal Putlokaties Multiple Putten mogelijk Multilaterals Natuur Gebieden (MER-plichtig) Aandachtsgebieden Bebouwde gebieden 6 horizontale putten met elk 7 fracs Source: Statoil Draagvlak voor ondergrondse activiteiten is niet vanzelfsprekend Beverly Hills, Long Beach, California Beverly Hills, Long Beach, California Shopping Mall, Beverly Hills

6 Shopping Mall, Beverly Hills Shopping Mall Street View 40 olieputten, allen gefracced Source: Hans de Pater & Google Earth 6

Gasproductie in Nederland

Gasproductie in Nederland Schaliegas Winning in Nederland Een Introductie Rien Herber KNAW Minisymposium 12 Juni 2013 Gasproductie in Nederland Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie

Nadere informatie

Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het?

Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het? Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het? Rien Herber Ruimte voor Ondergrond, 14-02-2013 Gasproductie in Nederland Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie centrales

Nadere informatie

Gasvondst Slochteren-1 (1959) De Wereldreis van Nederland 550 miljoen jaar geleden - nu. Bron: SPB Atlas, 2011 Bron: Berendsen 2004 6!

Gasvondst Slochteren-1 (1959) De Wereldreis van Nederland 550 miljoen jaar geleden - nu. Bron: SPB Atlas, 2011 Bron: Berendsen 2004 6! Bevingen in Hoe zit dat nu? Gasvondst Slochteren-1 (1959) NL Gas Productie Slochteren Rien Herber Infoversum, 22 november Source: EBN 2010 Rotliegend Zandsteen Reservoir De Wereldreis van Nederland 550

Nadere informatie

09B: Energie in de toekomst

09B: Energie in de toekomst 09B: Energie in de toekomst Dr. Boris Jansen Universiteit van Amsterdam Universitair Docent Aardwetenschappen Opleidingsdirecteur Future Planet Studies Coördinator 1 e jaars vak Energietransities 1 FPS

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland. Karin Weisenborn STV Mahieu Advocaten

Schaliegas in Nederland. Karin Weisenborn STV Mahieu Advocaten Schaliegas in Nederland Karin Weisenborn STV Mahieu Advocaten wat is schaliegas? aardgas opgesloten in kleisteenlagen in de ondergrond kleisteen: compact winning mogelijk door: horizontaal boren fraccen

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak!

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Presentatie bewonersavond De Mortel Frank de Boer Eindhoven, donderdag 23 oktober 2014 1 Profiel Cuadrilla Engels bedrijf, opgericht in 2007 Specialist

Nadere informatie

SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA

SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA PROFIEL CUADRILLA Belangen in Engeland, Nederland en Polen Specialist in boren naar schaliegas 200 jaar ervaring State of the art apparatuur Start met boren

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

Schaliegas, waarom de angst? Bart Vos Fenix Consulting Delft

Schaliegas, waarom de angst? Bart Vos Fenix Consulting Delft Schaliegas, waarom de angst? Bart Vos Fenix Consulting Delft Agenda Olie & Gas Introductie Hydraulic Fracturing (fracking fraccing) Schaliegas De Angst: Media/Politiek De Toekomst Begin & Slotvraag Vragen

Nadere informatie

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Schaliegas in Europa Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Agenda Introductie schaliegas Wat is het eigenlijk & hoe wordt het gewonnen Wat zijn de risico s De Schaliegas Revolutie

Nadere informatie

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Aardbevingen in Groningen Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13

Nadere informatie

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel R.C.A. Hummel. Alle rechten voorbehouden. Overzicht Doel van het onderzoek Wat is schalie(gas)

Nadere informatie

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE Presentatie 9 september UGS NORG 1 Mei 2015 Agenda 1. Schade aan panden in Steenbergen e.o. 2. Opslagplan Norg - reservoirdruk 3. Vragen 2 Mei 2015 Schade aan panden in Steenbergen 1/2 NAM onderzoekt de

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland

Schaliegas in Nederland Schaliegas in Nederland door Mart Zijp, Geologische Dienst Nederland - TNO mart.zijp@tno.nl Schaliegas is aardgas dat opgesloten zit in kleisteenlagen in de ondergrond, ook wel schalies genoemd. Uit een

Nadere informatie

Schaliegas, vervuiling of energiedrank voor de economie? Ko van Huissteden Stichting Schaliegasvrij Nederland

Schaliegas, vervuiling of energiedrank voor de economie? Ko van Huissteden Stichting Schaliegasvrij Nederland Schaliegas, vervuiling of energiedrank voor de economie? Ko van Huissteden Stichting Schaliegasvrij Nederland Inhoud Energie en economie Milieu en Klimaat Ko van Huissteden Bio: 1992-heden Docent Aardwetenschappen

Nadere informatie

Bijlage 4 Notitie Actieve marktpartijen en andere belanghebbenden in de diepe ondergrond van Flevoland Als onderdeel van #1360673

Bijlage 4 Notitie Actieve marktpartijen en andere belanghebbenden in de diepe ondergrond van Flevoland Als onderdeel van #1360673 Bijlage 4 Notitie Actieve marktpartijen en andere belanghebbenden in de diepe ondergrond van Flevoland Als onderdeel van #1360673 1. Inleiding Deze notitie bevat een overzicht van de verschillende vergunningen

Nadere informatie

geografi e Schaliegas in Nederland: potenties en risico s

geografi e Schaliegas in Nederland: potenties en risico s geografi e Schaliegas in Nederland: potenties en risico s Aanscherping accountancyregels EU Durfkapitaal blijft in de Randstad Stadstuinen: dorp op de Kop van Zuid Columbus en de platte aarde Wereldoriëntatie

Nadere informatie

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V.

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V. > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond

Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond Pieter Jongerius De Mijnbouwwet 2 1 De Mijnbouwwet Invloedssfeer Wat is de diepe ondergrond? 100 m 500 m ~ 5 km 3 De Mijnbouwwet Vergunningen

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland

Schaliegas in Nederland (op basis van Shale Gas Report voor House of Commons), mei 2011 Cuadrilla Resources Ltd. 8 september 2011 Deel 1: Definitieve rapportage 9W8320.01 Barbarossastraat 35 Postbus 151 6500 AD Nijmegen +31

Nadere informatie

Mededeling. Onderwerp Resultaten onafhankelijk onderzoek schauegas

Mededeling. Onderwerp Resultaten onafhankelijk onderzoek schauegas PROVINCIE FLEVOLAND Mededeling Onderwerp Resultaten onafhankelijk onderzoek schauegas Doel van deze mededeling: Afdoen van de toezegging dat de staten zullen worden geïnformeerd over de uitkomsten van

Nadere informatie

SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing?

SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing? SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing? hoezo SteenkoolgaS? eind 2009: Concessie voor exploratie verleend aan Australische maatschappij Queensland Gas Co. Queensland is eigendom van BG (British

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland

Schaliegas in Nederland (op basis van Shale Gas Report voor House of Commons), mei 2011 Cuadrilla Resources Ltd. 8 september 2011 Deel 1: Definitieve rapportage 9W8320.01 Barbarossastraat 35 Postbus 151 6500 AD Nijmegen +31

Nadere informatie

Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland

Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland H1. Aardgas in Nederland Een Nederlandse energiebron Aardgas is de belangrijkste energiebron van Nederland. Het voorziet in bijna de helft van onze

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 8 juni 2011. Stand van zaken winning van schaliegas

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 8 juni 2011. Stand van zaken winning van schaliegas > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie Technologische kansen voor de Nederlandse industrie IF Technology: advies en ingenieursbureau duurzame bodemenergie (WKO en geothermie);

Nadere informatie

Memo. PBC Risicobeheer Bronnen Risico's van de winning onconventioneel gas. Klaasjan Raat, Gijsbert Cirkel (KWR)

Memo. PBC Risicobeheer Bronnen Risico's van de winning onconventioneel gas. Klaasjan Raat, Gijsbert Cirkel (KWR) Memo PBC Risicobeheer Bronnen Risico's van de winning onconventioneel gas Klaasjan Raat, Gijsbert Cirkel (KWR) Datum: 1 maart 2011 Bestemd voor: Betreft: Kopie / afschrift: Van: Delen van deze notitie

Nadere informatie

Schaliegas: vies, veilig, voordelig?

Schaliegas: vies, veilig, voordelig? Lesbrief GeoGids september 2013 Schaliegas: vies, veilig, voordelig? Kinderen moeten levenslang zwijgen over schaliegas Twee Amerikaanse kinderen van 7 en 10 jaar mogen de rest van hun leven nooit meer

Nadere informatie

Voorspellen Zet stap 1 van het stappenplan. 1. Waar gaat de tekst over volgens jou?

Voorspellen Zet stap 1 van het stappenplan. 1. Waar gaat de tekst over volgens jou? Deze les is een blokles. Je gebruikt alle stappen van het stappenplan lezen. Je voorspelt waar de tekst over gaat. Je beantwoordt vragen die gaan over: o moeilijke woorden/stukjes tekst o algemene dingen

Nadere informatie

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI Aardbevingen en gaswinning Bernard Dost KNMI Aardbevingen in Nederland (1300-2013) Natuurlijke aardbevingen Rood: 1980-2013 Roze: 1904-1980 Licht roze: 1986

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 PROGRAMMA 20.00 uur Opening 20.10 uur Presentatie 21.15 uur Vragen 22.00 uur Afsluiting 2 Inhoud Introductie:

Nadere informatie

Opdracht Wat is schaliegas? Fossiel methaan: dubbel slecht voor het klimaat

Opdracht Wat is schaliegas? Fossiel methaan: dubbel slecht voor het klimaat Opdracht Noem alle benamingen van leidingen, gecombineerd met telkens de benaming van het materiaal en het transportmiddel. Bereken zo mogelijk de maximale debietgrootte. 2.11 Schaliegas Wat is schaliegas?

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Uitnodiging informatiebijeenkomst - schaliegas: vloek of zegen?

Uitnodiging informatiebijeenkomst - schaliegas: vloek of zegen? Milieudefensie. Een wereld te winnen. Waterschap èn Overmaas p6 m in jêh 2 2 APR. 2013 FRIENDS OF THE EARTH NETHERLANDS U.nr. POSTBUS 19199 1000 GD AMSTERDAM j.c. aan Ter srfd T 020 6262 620 F 020 5507

Nadere informatie

Uitgebreidere achtergrondsamenvatting

Uitgebreidere achtergrondsamenvatting Uitgebreidere achtergrondsamenvatting bij AER briefadvies Opkomst onconventioneel gas van februari 2011 Onconventioneel gas Onconventioneel gas wordt a complete game changer genoemd: het heeft de potentie

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Informatiebladen olie- en gaswinning

Informatiebladen olie- en gaswinning Informatiebladen olie- en gaswinning Voorwoord, disclaimer 1. Beschrijving a. Ontstaansgeschiedenis b. Conventionele winning c. Niet-conventionele winning (schaliegas en steenkoolgas) 2. Potentieel in

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Schaliegas: onzekerheden in geologie, economie, milieu en klimaat. Ko van Huissteden Vrije Universiteit

Schaliegas: onzekerheden in geologie, economie, milieu en klimaat. Ko van Huissteden Vrije Universiteit Schaliegas: onzekerheden in geologie, economie, milieu en klimaat Ko van Huissteden Vrije Universiteit Inhoud Energie en economie Milieu en Klimaat Wetenschappelijke onzekerheden schaliegas/olie Ko van

Nadere informatie

GAS BLIJVEN GEVEN PROGNOSE ENERGIEVOORZIENING

GAS BLIJVEN GEVEN PROGNOSE ENERGIEVOORZIENING PROGNOSE GAS BLIJVEN GEVEN ENERGIEVOORZIENING Het Nederlandse aardgas raakt op. Dit ondermijnt de schatkist en maakt ons afhankelijk van import. Maar als we schaliegas uit eigen bodem halen, biedt dat

Nadere informatie

Informatiebladen aardwarmtewinning

Informatiebladen aardwarmtewinning Informatiebladen aardwarmtewinning Voorwoord, disclaimer 1. Beschrijving a. Algemeen b. Winning met aardwarmtedoubletten c. Warmtekrachtcentrales (EGS) 2. Potentieel in Nederland a. Vergunningen b. Geotechnische

Nadere informatie

Meer (dan) warmte onder Delft

Meer (dan) warmte onder Delft MV KIVI Caspar lezing 2012: Meer (dan) warmte onder Delft Chris den Boer Stichting Delft Aardwarmte Project 25 April, 2012 DAP 3-O s bijvangst Injectiviteit Introductie stichting DAP Opgericht door Mijnbouw

Nadere informatie

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant 1 Samenvatting Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant De gemeenten Breda, Tilburg en Helmond hebben in samenwerking met de Provincie Noord-Brabant, Brabant Water en

Nadere informatie

Raadsmemo. Datum: 29 oktober 2013. Gemeenteraad van Hof van Twente. Kopie aan: mr. ing. B.J. Sijbom. Steenkoolgas en schaliegas

Raadsmemo. Datum: 29 oktober 2013. Gemeenteraad van Hof van Twente. Kopie aan: mr. ing. B.J. Sijbom. Steenkoolgas en schaliegas Raadsmemo Datum: 29 oktober 2013 Aan: Gemeenteraad van Hof van Twente Kopie aan: Van: Voor informatie: Onderwerp: mr. ing. B.J. Sijbom R. Hazenkamp Steenkoolgas en schaliegas 1. Aanleiding In het vragen

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

Samen winnen. Verbreding van schaliegasdiscussie en handvatten voor besluitvorming. Technology Assessment

Samen winnen. Verbreding van schaliegasdiscussie en handvatten voor besluitvorming. Technology Assessment Technology Assessment Samen winnen Verbreding van schaliegasdiscussie en handvatten voor besluitvorming Annick de Vries, Rinie van Est & Arnoud van Waes (red.) Het Rathenau Instituut laat de invloed van

Nadere informatie

Transport en opslag van CO 2. P. Lako

Transport en opslag van CO 2. P. Lako Transport en opslag van CO 2 P. Lako ECN-I--06-006 Februari 2006 Verantwoording Deze korte studie is uitgevoerd in het kader van het project Optiedocument energie en emissies 2010/2020 van ECN Beleidsstudies

Nadere informatie

Risico s van CO2 leidingen

Risico s van CO2 leidingen takes gastransport further Risico s van CO2 leidingen Kennistafel buisleidingen T. Veenstra HSE coordinator Utrecht, 7 september 2010 Groningen, 9-9-2010 1 Inhoud Duurzaamheidsbeleid van Gasunie Ontwikkelingen

Nadere informatie

Dat leidt ertoe dat het gesteente als het ware iets in elkaar wordt gedrukt. Bodemdaling treedt heel geleidelijk en over een lange periode op.

Dat leidt ertoe dat het gesteente als het ware iets in elkaar wordt gedrukt. Bodemdaling treedt heel geleidelijk en over een lange periode op. Bodemdaling Vraag: Er wordt voor de omgeving van de boring een te verwachten bodemdaling afgegeven van maximaal enkele centimeters. Bij een andere locatie van Vermilion in de omgeving is de bodemdaling

Nadere informatie

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam Het aardolietijdperk 1 vat = 159 liter Peak oil drijvende kracht in energiebeleid? Verwachtingen productie goedkope aardolie

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2009 - II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2009 - II Actieve aarde Opgave 7 Geologie en klimaat in Nevada (VS) Gebruik de bronnen 13 en 14 van het bronnenboekje. Bron 13 geeft een foto weer van een landschap in Nevada. Bron 14 is een geologische doorsnede

Nadere informatie

Economische analyse voorbeeldwinning schaliegas. Rapport t.b.v. structuurvisie schaliegas

Economische analyse voorbeeldwinning schaliegas. Rapport t.b.v. structuurvisie schaliegas Economische analyse voorbeeldwinning schaliegas Rapport t.b.v. structuurvisie schaliegas AUTEUR(S) EBN DATUM 27 oktober 214 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Ontwikkelconcept... 3 3. Voorbeeldwinning Schaliegas...

Nadere informatie

Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s

Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s Jan Tel 23 September 2013 Aardwarmte (Diepe Geothermie) Extractie van warmte / grondwater uit de diepe ondergrond Warmteproductie en/of electriciteitsproduktie

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Voorraadtoename neemt af, hoop op hogere prijzen neemt toe. Afgelopen week De afgelopen week zagen we weer forse schommelingen in de olieprijs. De markt wordt omhoog geduwd door hedgefunds die massaal

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas, zout en steenkool in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de

Nadere informatie

GIS LEIDT TOT ENERGIE

GIS LEIDT TOT ENERGIE GIS LEIDT TOT ENERGIE Jack Verouden Chief Surveyor Shell International Copyright of Royal Dutch Shell plc 1 ROYAL DUTCH SHELL - PROFIEL Wij zijn actief in meer dan 90 landen Wereldwijd, hebben we meer

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Gasrotonde in beweging

Gasrotonde in beweging Gasrotonde in beweging Gastransport steeds dynamischer Ruud Wieleman 11 juni 2015 Inhoud Introductie Gasunie en Gasunie Transport Services De basics van het gastransport Kentallen GTS + Kwis (als daar

Nadere informatie

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014 Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling 20 november 2014 Wat kunt u vanavond verwachten? De resultaten van het onderzoek naar bodemdaling gaswinning De achtergrond van de resultaten De

Nadere informatie

Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel

Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Deze lezing wordt u aangeboden door Introductie Strukton STRUKTON GROEP Strukton Rail Strukton

Nadere informatie

De klimaatvoetafdruk van schaliegas in Nederlands perspectief

De klimaatvoetafdruk van schaliegas in Nederlands perspectief De klimaatvoetafdruk van schaliegas in Nederlands perspectief Een verdieping van bestaand onderzoek 22 april 2013 Definitief rapport HASKONINGDHV NEDERLAND B.V. INDUSTRY, ENERGY & MINING Chopinlaan 12

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage December 2014 Sign. Datum 22-jan-2015 Sign. Datum 22-jan-2015 D. Nieuwland B. Teuben Author Project Director Prepared Authorized INHOUD Het

Nadere informatie

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015).

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015). Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20401 2500 EC DEN HAAG 2500EC Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

Schaliegas, beheersing van de risico s voor ons grondwater

Schaliegas, beheersing van de risico s voor ons grondwater Delft University of Technology Schaliegas, beheersing van de risico s voor ons grondwater Prof. dr. ir. T.N. Olsthoorn Delft, 24 december 2013 In opdracht van de VEWIN i Schaliegas, Beheersing van de

Nadere informatie

Milieutoets ten behoeve van de Structuurvisie ondergrond 2.0 provincie Drenthe

Milieutoets ten behoeve van de Structuurvisie ondergrond 2.0 provincie Drenthe Milieutoets ten behoeve van de Structuurvisie ondergrond 2.0 provincie Drenthe Provincie Drenthe 18 december 2012 Definitief rapport 9X1641 Milieutoets structuurvisie ondergrond 2.0 - i - 9X1641/R00002/IHA/Gron

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

Leeswijzer. Conceptueel veldontwikkelingsplan schaliegaswinning in Noord-Brabant

Leeswijzer. Conceptueel veldontwikkelingsplan schaliegaswinning in Noord-Brabant Leeswijzer Conceptueel veldontwikkelingsplan schaliegaswinning in Noord-Brabant Auteur(s) : EBN Datum : 26 augustus 2013 Inleiding Deze leeswijzer bevat een samenvatting van uitgebreide studies die EBN

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas en zout in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de provincie

Nadere informatie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie Technologische kansen voor de Nederlandse industrie Diepe geothermie heeft vele voordelen Characteristics Geothermal Geothermal

Nadere informatie

Risico's en veiligheid

Risico's en veiligheid Risico's en veiligheid Nationaal Symposium Schoon Fossiel voor Nederland Mart van Bracht, Directeur Kennis, TNO B&O Infrastructuur voor schoonfossiele energie Risicobeheersing Operationele fase Post-operationele

Nadere informatie

Inleiding. Bijlage 1. Factsheets Inhoudsopgave

Inleiding. Bijlage 1. Factsheets Inhoudsopgave Bijlage 1. Factsheets Inhoudsopgave Inleiding... 0 1. WKO: Gesloten systemen... 2 2. WKO: Open systemen... 4 3. Hoge temperatuuropslag (HTO)... 8 4. Geothermie: warmtewinning en elektriciteitsproductie...

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Vervallen/Afstand gedaan

Vervallen/Afstand gedaan 1. Koolwaterstof VERGUNNINGEN, Nederlands Territoir per 1 januari 2012 Wijzigingen met betrekking tot vergunningen voor opsporing en winning van koolwaterstoffen op het territoir gedurende 2011 staan in

Nadere informatie

RNES Aardwarmte 2015. Garantieregeling tegen het risico van misboring. Paul Ramsak/ Gerdi Breembroek RVO.nl

RNES Aardwarmte 2015. Garantieregeling tegen het risico van misboring. Paul Ramsak/ Gerdi Breembroek RVO.nl RNES Aardwarmte 2015 Garantieregeling tegen het risico van misboring Paul Ramsak/ Gerdi Breembroek RVO.nl Informatiemiddag Geothermie 3 februari 2016 Garantieregeling Geothermie / RNES Aardwarmte Risk

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

Energie Marktinformatie 21-1-2014

Energie Marktinformatie 21-1-2014 ja 1 Marktvisie Macro-economisch Nu Vorige week Verwachting komende week Hoogste 2014 Laagste 2014 Dankzij meevallende indicatoren in de VS en Europa en een geldinjectie in China zijn de beurzen weer verder

Nadere informatie

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College spm1520, 13 februari 2012. Challenge the future

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College spm1520, 13 februari 2012. Challenge the future Aardgas Dr.ir. G.P.J. Dijkema College spm1520, 13 februari 2012 1 2 3 Aardgas het systeem Winningsstation Zuidwal, Elf Petroland Foto Sake de Wolf bron: http://www.zeeinzicht.nl Slochteren, 1963 bron:

Nadere informatie

Humidity Roadmap. Aansluiting van NMi VSL op de Europese roadmap voor vochtontwikkeling. Rien Bosma. NMi - the Art of Measurement

Humidity Roadmap. Aansluiting van NMi VSL op de Europese roadmap voor vochtontwikkeling. Rien Bosma. NMi - the Art of Measurement Humidity Roadmap Aansluiting van NMi VSL op de Europese roadmap voor vochtontwikkeling Rien Bosma Inhoud imera Roadmap Humidity Huidige status bij het NMi VSL Ontwikkelingsprogramma 2009-2012 imera imera

Nadere informatie

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw NAV Jaarcongres Swifterbant 17 februari 2016 Inleiding door prof. Pier Vellinga Waddenacademie en Urgenda voorheen Wageningen UR, Vrije

Nadere informatie

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN AANLEIDING Op vrijdag 17 januari 214 heeft NAM op vijf productielocaties rond de productie zoveel mogelijk teruggebracht.

Nadere informatie

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers?

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers? Voorspellingen Peakoil Nederland Realisten of doemdenkers? Lievelde, Erve Kots, 27 Mei 2009 World Oil Production & Peaking Outlook *Eerste Rapportage Peakoil Nederland met analyse van de toekomstige olieproductie

Nadere informatie

Ondergrondse opslag van aardgas. Locaties Grijpskerk en Langelo

Ondergrondse opslag van aardgas. Locaties Grijpskerk en Langelo Ondergrondse opslag van aardgas Locaties Grijpskerk en Langelo Ondergrondse opslag van aardgas Elke dag voldoende aardgas voor iedereen. Het lijkt de normaalste zaak van de wereld, maar dat is het niet.

Nadere informatie

Olie- en gasvelden volgens het Plan-MER

Olie- en gasvelden volgens het Plan-MER Pasop Roden Midlaren Een Norg Vries Noord Vries Centraal Annerveen Norg Zuid Vries Zuid Gieterveen Gasselternijveen Olie- en gasvelden volgens het Plan-MER Olievelden Appelscha Witten Eleveld Witterdiep

Nadere informatie

Uraanhexafluoride in de splijtstofcyclus

Uraanhexafluoride in de splijtstofcyclus 022 1 Uraanhexafluoride Na het vergaan van het Franse vrachtschip de Mont Louis op 25 augustus 1984 voor de Belgische kust bij Oostende is vooral aandacht besteed aan de berging van een deel van de lading,

Nadere informatie

15/06/2012. 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 2012, VITO NV

15/06/2012. 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 2012, VITO NV 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 1 WAT IS GEOTHERMIE?» Warmte uit de kern van de Aarde» neemt toe met de diepte» Radioactief

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

De gevraagde gespreksverslagen en correspondentie door toezending aan verzoekers openbaar te maken. Akkoord Bespreken Naam Datum

De gevraagde gespreksverslagen en correspondentie door toezending aan verzoekers openbaar te maken. Akkoord Bespreken Naam Datum Reg. nr.: 1310426 Afdeling: Ruimtelijke Ontwikkeling Onderwerp WOB verzoeken Schaliegas Samenvatting Door Kars van Eijsden, freelance journalist, is 16 september een WOB verzoek gedaan voor het openbaar

Nadere informatie

Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie. EGS in Europa en een case studie

Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie. EGS in Europa en een case studie Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie EGS in Europa en een case studie Het Soultz project is een uitgebreid onderzoeksproject Soultz-sous-Forêts

Nadere informatie

Door Peter Polder, Ko van Huissteden en Willem Jan Atsma. Totstandkoming rapport

Door Peter Polder, Ko van Huissteden en Willem Jan Atsma. Totstandkoming rapport Review rapport Witteveen+Bos 'Aanvullend onderzoek naar mogelijke risico s en gevolgen van de opsporing en winning van schalie- en steenkoolgas in Nederland' Door Peter Polder, Ko van Huissteden en Willem

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgasproductie Langezwaag. Langezwaag 21 februari 2012

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgasproductie Langezwaag. Langezwaag 21 februari 2012 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgasproductie Langezwaag Langezwaag 21 februari 2012 2 Inhoud presentatie Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Terugblik Resultaat proefboring Vervolg Activiteiten (Milieu-)aspecten

Nadere informatie

Datum 13 juli 2015 Betreft Beantwoording vragen en commissieverzoek over productiewaterinjectie

Datum 13 juli 2015 Betreft Beantwoording vragen en commissieverzoek over productiewaterinjectie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Addendum Waterinjectie Management Plan

Addendum Waterinjectie Management Plan Addendum Waterinjectie Management Plan Protocol seismische activiteit door waterinjectie kenmerk EP201502216336, d.d. 26 februari 2015 Seismische activiteit door waterinjectie Het productiewater dat vrijkomt

Nadere informatie

Beoordeling effectstudie Schaliegaswinning

Beoordeling effectstudie Schaliegaswinning Beoordeling effectstudie Schaliegaswinning Advies Commissie m.e.r. 19 september 2013 / rapportnummer 023 114 Samenvatting van de bevindingen van de Commissie De Minister van Economische Zaken (EZ) heeft

Nadere informatie

Wind op zee en India. 11 December, 2013. Ir. Leon Wijshoff

Wind op zee en India. 11 December, 2013. Ir. Leon Wijshoff Wind op zee en India 11 December, 2013 Ir. Leon Wijshoff Programma Energie Internationaal (PEI) - Doelstelling:EZ ondersteunen bij het uitvoeren van internationale energiebeleid, op het gebied van duurzame

Nadere informatie