zo komt u veilig door de

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "zo komt u veilig door de"

Transcriptie

1 IEX magazine jaargang 5 nummer 7 november/december 2008 Zij wèl Deze beleggers verdienen aan de kredietcrisis. En hoe. magazine Beste adviseur... Drie meesterplanners bespreken uw financiële toekomst Risico gegarandeerd Marcel Tak legt nog één keer uit hoe het zit met rendement en risico jaargang 5 nummer 7 november/december ,95 zo komt u veilig door de AEX 265,72 7november 2008 Schokbestendige aandelen Veilig sparen (met hoge rente) Tekst en uitleg van de beste adviseurs Strategieën voor uw pensioen Huizenprijzen en tophypotheken Beleggingsfondsen voor 2009

2 inhoud 16 IEX Helpt Met scenario s en tips Wat als... uw hypotheeklasten de pan uit rijzen? Uw pensioenpotje is gehalveerd? U zou willen kopen maar niet durft? iex beantwoordt de meest prangende crisiskwesties in 9 pagina s. 36 Survivors De nieuwe Soros? Juist in tijden van beurscrashes wordt duidelijk wie de goede beleggers zijn. iex vond de survivors van deze markt. Bill Gross, Jeremy Grantham, John Paulson en de fondsen van Yale en Harvard. 30 Beste adviseur... Wat nu? Hoe groot is de opgelopen schade van de beurscrisis en de economische recessie straks voor u? iex sprak met drie experts in financiële planning en vroeg om hulp in deze zware tijden. 48 Dwars door de crisis Peter de Coensel legt haarscherp uit hoe de kredietcrisis zich ontwikkelt. We zitten erin, we moeten erdoorheen en we gaan er doorheen. De gevreesde depressie wordt vermeden. Rubrieken van beleggers 42 Marcel Tak Warme wintertrui 46 Corné van Zeijl Corné s overlevingstool 46 Warrum Buffet Crisismoe voor beleggers 10 Sparen volgens IEX 46 Vier prachtplaatjes Plus 4 Snapshots 26 Beleggingsfondsen 51 IEX Top-40 Aandelen in dit nummer 47 Akzo Nobel 18, 47, 48 Arcelor Mittal 47 ASML 50 Bank of America 47 BNP Paribas 47 Boskalis 50 Burlington Northern 47 DSM 18 Fortis 47 Fugro 47 Imtech 18, 48 ING 47 KPN 18 Nutreco 47 Philips 18 Randstad 46 Reed Elsevier 18, 47 Royal Dutch Shell 48 Société Générale 18 USG People Fondsen in dit nummer 12 INGHoog Dividend Fonds 12 Aegon Strategic Allocation 80/20 Vijfde jaargang Nummer 7 november/december 2008 Hoofdredactie: Pieter Kort Eindredactie: Laura Iseger Art direction en vormgeving: Studio Jaap van der Zwan, Amsterdam Met medewerking van: Alain Cohen Redactie: Fleur van Dalsem Arend Jan Kamp Peter van Kleef en Michiel Pekelharing (michiel. Medewerkers: Joop Bresser, Warrum Buffet, Léon Cornelissen, Nico van Geest, Jos Koets, Mark Leenards, Jerry de Leeuw, Jacques Potuijt, Cees Smit alias Frank van Dongen, Marcel Tak, Arnoud Wolff en Corné van Zeijl Beeld: Robert Elsing en Michiel van Nieuwkerk Koersen: MarketXS; nieuws: Dow Jones; fundamentele data: ShareCompany Directie: Peter van Sommeren (uitgever), Hans-Poul Veldhuyzen van Zanten en Eric Visser Abonnementsprijzen: Jaarabonnement in Nederland en Belgïe 39,60 (8 nummers) Voor andere landen geldt een verzendtoeslag van 30,- Losse nummers: 4,95, nazending: 6,95 Abonnementen en bezorging: Abonnementen kunnen op elk gewenst tijdstip ingaan en lopen automatisch door, tenzij vier weken voor de vervaldag schriftelijk wordt opgezegd. Nieuwe aanmelding via Abonnementenland: nl Adreswijziging: Leden van IEX.nl kunnen zelf hun gegevens wijzigen via Overige abonnees via Abonnementenland: tel: 0900-aboland of ( 0,10 per minuut) of Advertenties: Sergio Bouterse, Ido Kramer, Orlando Moelchand en Glenn Seca Traffic: Freek Vos en Joyce Wong Investor relations: Frans Gunnink Marketing en sitemanagement: David Jessurun, Rogier de Ruijter, Niek den Tex en Chiel Versteege Drukkerij: Senefelder Misset Niets uit deze uitgave mag op enigerlei wijze worden overgenomen zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Op alle aanbiedingen, offertes en overeenkomsten van free media groep bv zijn van toepassing de voorwaarden welke zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam. IEX magazine bevat informatie en wenken, die met de meeste zorgvuldigheid zijn samengesteld. Free media groep bv en de bij deze uitgave betrokken redactie en medewerkers aanvaarden geen aansprakelijkheid voor mogelijke gevolgen, die zouden kunnen voortvloeien uit het gebruik van in deze uitgave opgenomen informatie en wenken. De gegevens zoals wij die van u hebben ontvangen, kunnen worden gebruikt voor het toezenden van informatie en/of aanbiedingen door free media groep bv en speciaal geselecteerde bedrijven. Indien u dit niet wenst, gelieve een briefje te sturen naar: free media groep bv t.a.v. de klantenservice, Postbus 75662, 1070 AR Amsterdam. IEX magazine wordt uitgegeven door free media groep bv en verschijnt acht keer per jaar. IEX 2008 november/december 2008 IEX MAGAZINE 5

3 HOTS snapshots snapshots snapshots snapshots snapshots snap editorial IEX Helpt bij recessie U dacht dat beleggen iets voor de lange termijn was? In oktober was de aex terug op het niveau dat voor het eerst in juni 1996 werd bereikt. Oftewel, in twaalf jaar heb je aan een aex-belegging alleen het dividend overgehouden! Er zijn de laatste tijden veel onwrikbare wetmatigheden gesneuveld. Zo komt een beurscrash meestal totaal onverwacht en zakt een economie langzaam in recessie. Maar zo I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 5 n u m m e r 2 m a a r t / a p r i l A E X 4 5 1, f e b r u a r i i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 5 n u m m e r 1 j a n u a r i / f e b r u a r i A E X 5 1 0, d e c e m b e r I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 4 n u m m e r 8 d e c e m b e r A E X 5 3 7, n o v e m b e r I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 4 n u m m e r 7 n o v e m b e r A E X 5 4 0, s e p t e m b e r I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 4 n u m m e r 6 s e p t / o k t A E X 5 2 2, a u g u s t u s I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 4 n u m m e r 5 j u n i / j u l i A E X 5 4 0, m e i I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 4 n u m m e r 4 m e i A E X 4 8 9, m a a r t I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 4 n u m m e r 3 a p r i l A E X 4 9 0, m a a r t I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 4 n u m m e r 2 f e b r u a r i / m a a r t A E X 5 0 5, f e b r u a r i i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 4 n u m m e r 1 j a n u a r i A E X 4 7 6, d e c e m b e r i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 3 n u m m e r 8 n o v e m b e r A E X 4 7 5, s e p t e m b e r i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 3 n u m m e r 7 o k t o b e r A E X 4 7 3, s e p t e m b e r i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 3 n u m m e r 6 s e p t e m b e r A E X 4 6 2, a u g u s t u s i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 3 n u m m e r 5 j u l i - a u g u s t u s A E X 4 4 0, m e i i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 3 n u m m e r 4 m e i - j u n i A E X 4 7 8, a p r i l i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 3 n u m m e r 3 a p r i l A E X 4 6 6, m a a r t i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 3 n u m m e r 2 m a a r t A E X 4 3 1, j a n u a r i i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 3 n u m m e r 1 j a n u a r i / f e b r u a r i A E X 4 2 6, d e c e m b e r i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 d e c e m b e r A E X 3 8 5, o k t o b e r i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 2 n u m m e r 6 n o v e m b e r A E X 3 9 7, s e p t e m b e r i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 2 n u m m e r 5 s e p t e m b e r / o k t o b e r A E X 3 9 4, a u g u s t u s i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 2 n u m m e r 4 j u l i / a u g u s t u s A E X 3 6 6, m e i i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 2 n u m m e r 2 m e i / j u n i A E X 3 7 2, a p r i l i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 2 n u m m e r 1 m a a r t / a p r i l A E X 3 6 7, f e b r u a r i i e x m a g a z i n e j a a r g a n g 1 n u m m e r 1 j a n u a r i - f e b r u a r i A E X 3 4 2, n o v e m b e r I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 5 n u m m e r 3 a p r i l A E X 4 3 5, m a a r t I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 5 n u m m e r 7 n o v e m b e r / d e c e m b e r A E X 2 6 5, n o v e m b e r I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 5 n u m m e r 6 s e p t e m b e r / o k t o b e r A E X 4 0 6, s e p t e m b e r I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 5 n u m m e r 5 j u l i / a u g u s t u s A E X 4 8 2, j u n i I E X m a g a z i n e j a a r g a n g 5 n u m m e r 4 m e i / j u n i A E X a p r i l onverwacht was die koersval van september en oktober eigenlijk helemaal niet. Vorig jaar november organiseerde iex het Bull-Bear Debat op de Dag van de Belegger; ook toen was het al veel eenvoudiger om pessimisten te vinden Kees de Kort, Willem Middelkoop en Frank van Dongen deden graag mee dan mensen die het evangelie der stijgende koersen wilden verkondigen. Uit de peiling in de zaal bleek een jaar geleden al dat de bears veruit in de meerderheid waren. Kortom, misschien was de heftigheid van de crash onverwacht, met de koersdaling op zich werd al geruime tijd rekening gehouden. Met de recessie lijkt het precies andersom te zijn. Meestal wordt het allemaal gestaag minder, maar nu is er plots hard aan de noodrem getrokken. Van de ene op de andere maand zijn solvabele banken noodlijdend geworden, zien goedlopende bedrijven hun orderboeken leeglopen en implodeert het consumenten- en producentenvertrouwen. De paniek grijpt razendsnel om zich heen; het is voer voor massapsychologen. Ineens wordt iedere euro, dollar, yen of renminbi vijf keer omgedraaid voor hij wordt geïnvesteerd. Die recessie zal er dus wel komen, maar door de globalisering en een kapotte kredietkraan zal het verloop heel wat onvoorspelbaarder zijn dan we gewend waren zo dat al het geval was. De gevolgen gaan hoe dan ook verstrekkend zijn; het enige wat je nu kunt doen is je ertegen wapenen. Daarom hebben we deze hele uitgave van iex magazine gewijd aan de crisis en met name aan de vraag hoe u zich er doorheen kunt slaan als belegger, spaarder, huizenbezitter, pensioenspaarder, et cetera. Want dat is nu even belangrijker dan een aandeeltje links of een fondsje rechts kopen. We keren terug naar de grondbeginselen van uw geldzaken of, zoals dat met een mooi woord heet, personal finance. Niemand is honderd procent recessieproof, zeker in deze vreemde tijden niet, maar met een beetje geluk en gezond verstand komt u een heel eind. Pieter Kort, hoofdredacteur De AEX kan m n rug op Misschien bent u nog zo n ouderwetse belegger die het koersverloop van de aex afleest aan de hand van een grafiek. Maar ook de stapel iex magazines geeft het beeld van de bullmarkt die bruut in de knop werd gebroken goed weer. iex magazine werd gelanceerd bij een aex van 342 punten en zag de index in het eerste jaar van haar bestaan keurig doorstomen naar 385 punten. Weer een jaar later stond er zelfs 475 punten op de rug van iex magazine en na drie jaar prijkt er zelfs een trotse 537 punten. Dit jaar is het eerste jaar uit het bestaan van dit onvolprezen magazine waarin de rug een dalende aex-stand laat zien. En hoe. We zijn in één klap ver onder het beginniveau aanbeland. perfecte hedge Goud: goed of fout? Bij elke dreiging van een beurscrash komen de gold bugs uit hun holen. Vlucht in goud zolang het nog kan! is hun boodschap. Maar is goud wel de perfecte hedge voor dalende aandelenkoersen? De grafiek hiernaast (januari 2006 tot heden) laat toch een iets ander plaatje zien. Goud én aandelen stegen tijdens de goede beursjaren en nu aandelen in elkaar getrapt worden, daalt de goudprijs op z n best iets minder hard. De enorme volatiliteit jaagt beleggers ook juist uit het goud. Hoe zit het nu met die vermeende negatieve correlatie? John Hoek, DQS Fund: Gewoon een asset Ik heb eigenlijk maar één antwoord op alle vragen: goud is één van de assets waar we positie in kunnen hebben. De posities worden bepaald door de modellen die we gebruiken. In geen enkel model maken we momenteel gebruik van correlaties. Het spijt me dat ik geen vlammend fundamenteel betoog kan houden. Dat kan ik natuurlijk wel verzinnen want achteraf is alles wel te verklaren, maar het blijft dan natuurlijk onzin want correlaties zijn altijd aan veranderingen onderhevig. Dat is nou juist voor veel beleggers het probleem bij het samenstellen van een portefeuille. Frank van Dongen: Strafbaar Wie technisch naar de grafiek van goud kijkt ziet een soortgelijk patroon als dat van de olieprijs een paar maanden gelden. Maar ook is het vergelijkbaar met de Chinese markt voor de val en voor wie het nog niet duidelijk is met de Nasdaq voor de it-dip van vijf jaar geleden. Fundamenteel heeft goud sowieso geen waarde. Je krijgt geen winst of dividend uitgekeerd. Dat betekent niet dat er geen periode was dat je goud had moeten hebben, maar daarbij ligt de klemtoon op had moeten en dus verleden tijd. Wie denkt dat we een herhaling van 1929 krijgen, moet zich even verdiepen in de geschiedenis, want als je dat echt denkt, moet je ook rekening houden met een nieuwe Gold Act. Oftewel een wetgeving waarbij goudbezit strafbaar wordt gesteld en ingevorderd door de regering Corné van Zeijl: Niet veilig Deze vluchthaven is even niet zo veilig meer. Het is bijzonder opvallend om te zien dat je in deze onzekere tijden het goud in prijs ziet dalen. Dat is een ongekend fenomeen. Juist nu zou goud het goed moeten doen. Dit is het scenario waar alle goudbulls al zo lang op hebben zitten wachten. Mijn verklaring voor dit fenomeen is dat er Goud tegenover aandelen veel hedgefundposities zijn aangegaan in commodities. Daarbij hebben ze goud ook meegenomen. Dat verklaart ook tevens de positieve correlatie tussen het goud en de olieprijs. En nu alle posities moeten worden afgebouwd omdat de klanten van deze hedgefunds hun geld terug willen en de banken ze geen geld meer willen lenen, zullen ze ook het goud moeten verkopen. Stemlokaal 700 miljard dollar en nu? De wereld twee jaar armoedevrij houden 37% (275 stemmen) Wall Street redden 9% (64 stemmen) AEX, Bel20 en ABN kopen 19% (137 stemmen) 10% van de goudvoorraad kopen 35% (261 stemmen) 6 IEX MAGAZINE november/december 2008 november/december 2008 IEX MAGAZINE 7

4 HOTS snapshots snapshots snap interview Jim Rogers geeft antwoord IEX sprak met grondstoffengoeroe en investment biker Jim Rogers en stelde uw vragen. Hieronder staat een deel van zijn antwoorden. Inflatie? Het is niet de vraag óf er inflatie komt. Het is een zekerheid. Als je geld gaat bijdrukken, zullen de prijzen stijgen. Dus je moet jezelf beschermen met real assets. Ik ben meer commodities aan het kopen. Door de geforceerde verkopen zijn de fundamentals van commodities verbeterd. De overheid is op hol geslagen. Dat hebben we vaker gezien, maar nog nooit op deze schaal. Er zijn altijd wel landen of regio s geweest die de geldpers hebben aangezet, maar voor het eerst in de geschiedenis heeft de hele wereld dat tegelijk gedaan. Ik vind dat heel zorgelijk. Rendement is (g)een kunst De kredietcrisis raakt niet alleen aandelen. In de kunstmarkt tekent zich ook een flinke correctie af. In de eerste maanden van dit jaar werden de mooie winsten uit 2007 weggevaagd en met name vorige week is het vertrouwen in de kunsthandel razendsnel gedaald. De kunstmarktvertrouwensindex amci is tussen 4 en 7 november gedaald van +6 naar -27. Deze de daling roept herinneringen op aan het begin van de jaren negentig. Tussen 1990 en 1992 viel de index met 44% terug omdat Japanse kopers zich massaal terugtrokken als gevolg van een recessie in dat land. Het afgelopen decennium was kunst juist weer een van de veilige havens voor beleggers. De aanslagen van 11 september hadden nauwelijks invloed op de prijzen en na de oorlog in Irak in 2003 steeg de amci zelfs met enkele procenten. Volgens de website artprice.com gaat de markt tot 2010 met 30 tot 40% terugvallen en zal de moderne kunst de zwaarste klappen krijgen. Overheidsingrijpen? Het probleem wordt niet kleiner als overheden ingrijpen. In de Verenigde Staten betalen nu 300 miljoen mensen om een situatie te redden die een paar mensen hebben gecreëerd. Natuurlijk hadden we een groot probleem gehad en waren er partijen omgevallen als de overheid niets had gedaan. Maar dat wil niet zeggen dat we nu geen probleem hebben. Wat we nu doen is krankzinnig. In een normale situatie laten incompetente mensen de zaak in het honderd lopen en dan nemen de competente mensen het over van ze en bouwen het opnieuw op. Nu zeggen we tegen de incompetente mensen: hier is het geld van de competente mensen, zodat jij in business kunt blijven. Dus als je gewoon goed en degelijk je best doet, wordt je gedwongen om te concurreren tegen incompetente mensen die dat ook nog eens met jouw geld mogen doen! Centrale banken? Afschaffen! Laat de markt het regelen. Het is heel simpel: als we geen centrale banken hadden, hadden we deze problemen ook niet gehad. Ja, we hadden een recessie gehad, maar dat is normaal, die heb je van tijd tot tijd. Het idee van de vrije markt is een briljant concept. Maar wat deed meneer Greenspan, die stelde zich op als hoeder van de vrije markt, maar als het niet ging zoals hij of zijn vriendjes wilden, ging hij er aan zitten morrelen. Hij heeft de rente veel te laag gehouden, waardoor de hele bubbel kon onstaan. Weet je Long term Capital Management nog? Dat hedgefund dat kapot ging eind jaren negentig? Als ze dat fonds gewoon hadden laten omvallen, was deze hele crisis niet gebeurd. 2009? Nou, 2009 is het nog niet, maar ik zal zeggen wat ik pas heb gedaan. Ik ben in China en Taiwan aan het kopen. In die landen vind ik sectoren als Toerisme, Infrastructuur en Energie-opwekking interessant. En ik heb airlines gekocht. De luchtvaart was de laatste acht jaar zo n beetje de slechtste business in de wereld. Maar de situatie verbetert daar. Olieprijs? Ik ben positief op grondstoffen en olie is de grootste, dus ja, ik ben bullish op olie. Het International Energy Agency (iea) heeft pas gezegd dat er grote aanbodproblemen zitten aan te komen. Ik denk dat we over een jaar of tien ongelooflijk hoge olieprijzen gaan meemaken. Kijk op magazine.iex.nl/rogers voor het hele interview. 8 IEX MAGAZINE november/december 2008

5 spaarrentes... Anadolubank 5,25% Credit Europe Bank 5,25% Amsterdam Trade Bank 5,0% Wognum Yapi Kredi Bank 4,5% GarantiBank 5,0% Alex Beleggersbank 4,0% Den Haag ABN Amro 4,5% ING Bank 4,5% ASN Bank 4,75% Aegon 4,5% NIBC Bank 5,25% Rotterdam Amsterdam Akbank 5,2% Robeco 4,0% Amersfoort DHB Bank 5,2% Utrecht MoneyYou 5,1% SNS Reaal 4,75% Fortis 4,5% Den Bosch Zeist Triodos Bank 3,0% Arnhem F. van Landschot Bankiers 3,5% Ohra 5,0% Eindhoven Bizner 3,4% Loyalis 4,6%...volgens iex DSB Bank 4,7% Leeuwarden Friesland Bank 3,5% Rentes op 28 oktober 2008, zonder deposito s Sparen zonder vragen Wilt u sparen zonder die lastige voorwaardes (boetes, minimuminleg et cetera) en toch een rente die dichtbij Icesave-zaliger komt? Het kan. Hier, in eigen land. Dat scheelt u, mocht de bank in kwestie omvallen, in elk geval een retourtje Reykjavik. De hoogste rente krijgt u zonder lastige vragen bij de wereldberoemde Anadolubank. Ook andere exoten als Akbank en Yapi Kredi (beiden uit Turkije) doen driftig mee in het hengelen naar de inhoud van uw spaarvarkentjes. Voor de hoogste rentevergoeding kunt u terecht bij de Haagse NIBC, maar misschien schrikt u daarbij toch iets terug. Hadden die niet banden met Kaupthing, die andere IJslandse bank? Nou, de Ijslanders zagen op het laatste moment af van een overname omdat de financiering te lastig werd. Met de kennis van nu weten we waarom. Maar voor 5% of iets minder kunt u uw geld ook stellen bij meer vertrouwd klinkende namen als MoneYou of SNS Reaal. De heuse grootbanken bieden op dit moment niet veel meer dan 4,5%. Dat is nog net genoeg om de inflatie voor te blijven. Oude bekende Amsterdam Trade Bank doet met 5% ook goed mee. Met de lessen van Icesave nog vers in gedachten weten we dat een goede nachtrust meer waard is dan een kwart procent rente extra. Op basis daarvan kunt u deze kaart rustig uw keus maken. U kunt ook een dartpijltje werpen. Omdat de strijd om de spaarder in volle gang is, is het verstandig nog even de laatste spaarstanden te checken voordat u uw krabbel zet. De hoogste rente mét voorwaarden, vindt trouwens u in Wognum, bij de Dirk Scheringa Bank (5,3%). Heerlen 10 IEX MAGAZINE november/december 2008 November/december 2008 IEX MAGAZINE 11

6 Beleggingsfondsen Twee fondsen om nu te kopen Voor beleggers die de boot niet willen missen, maar ook niet teveel risico willen lopen zoekt IEX magazine naar een oplossing op maat. Met ING Hoog Dividend Aandelen Fonds en Aegon Strategic Allocation 80/20 steekt u voorzichtig een paar teentjes in het water door Peter van Kleef De kans is groot dat uw beleggingsfondsenportefeuille dit jaar gehalveerd is. Zeker als u in de bullmarkt zoals zoveel beleggers steeds meer aandelenfondsen hebt geselecteerd en steeds minder in mix- of obligatiefondsen. Het is het kenmerk van bullmarkten: beleggers stapelen steeds meer risico op risico. Logisch, want in stijgende markten wordt risico beloond en dat extra rendement wil je als belegger niet missen. Hoe meer de bullmarkt op zijn laatste benen begint te zwalken, hoe meer risico beleggers in het winkelwagentje laden. Het einde van het verhaal laat zich raden. De vraag is, hoe nu verder? Aandelen zijn optisch goedkoop en voor aandelenfondsen geldt dat net zozeer. Het is verleidelijk Fortis Obam nu te kopen, omdat het fonds 60% gedaald is in waarde. Maar dat is niet de manier waarop u naar een fonds moet kijken. De vraag is of u er nu in wilt stappen als u kijkt naar de verwachtingen voor beurs en economie voor de komende maanden en jaren. En die vooruitzichten zijn op zijn minst troebel. De typische, sexy producten van de bullmarkt moet je als belegger dus links laten liggen. Maar wat dan? iex zocht twee fondsen waarmee u weer meedoet met de markt zonder daarbij een overdaad aan risico te lopen. Hoog dividend Eén van de relatief veilige trends die u kunt bespelen in de huidige markt is hoog dividend. De lage rente zorgt in ING Hoog Dividend Fonds, top-5 1,55% Vivendi (Media) 1,55% Eni (Olie) 1,54% Total (Olie) 1,49% BP (Olie) 1,49% Pfizer (Farmacie) De typische, sexy producten van de bullmarkt moet je als belegger dus links laten liggen. Maar wat dan? principe voor een klimaat waarin deze fondsen beter tot hun recht komen dan normale aandelenfondsen. Het dividend zorgt bovendien voor een stabiele inkomstenstroom. Bedrijven die ervoor kiezen dividend uit te keren, kunnen dat geld niet uitgeven aan riskante overnames of andere onvoorzichtige capriolen. Saai? Ja. Maar in de huidige markt wordt risico niet beloond en is saai een verantwoorde optie. Voor goede fondsen die zich richten op hoog dividend aandelen hoeft u niet ver te zoeken. ing biedt het ing Hoog Dividend Aandelen Fonds aan (-27,7% per 31 oktober), één van de meest succesvolle fondsen in deze niche. Een alternatief wordt gevormd door het Global of European High Dividend Fund van kempen. Dat fonds wordt gerund door hetzelfde team onder leiding van Jorik van den Bos dat jarenlang het ing Hoog Dividend Fonds runde. Het Kempen Global High Dividend Fund ligt dit jaar iets achter (-29,3%). Het aardige van beide fondsen is dat ze een brede portefeuille hebben, zonder bets op specifieke aandelen (maximale weging rond de 1,5%). Voor beleggers die wel exposure willen naar de aandelenmarkt, maar daarbij niet te veel risico willen lopen zijn deze fondsen een goede optie. Absoluut rendement valt niet te garan- deren, maar er is een goede kans dat de fondsen het de komende jaren een paar procent beter doen dan de aandelenmarkt zelf. Gemengde gevoelens Twijfelt u tussen aandelen- en obligatiefondsen? Dan is een dynamisch beheerd mixfonds een optie. U kunt dan kijken naar grote buitenlandse namen als axa Optimal Income of Carmignac Patrimoine. Maar een veel minder bekend fonds uit eigen land komt dit jaar bovendrijven. Het Aegon Strategic Allocation 80/20 fonds. Dat fonds is een paraplufonds van diverse huisfondsen van de verzekeraar en doet het met een handvol procenten rendement dit jaar meer dan goed. De portefeuille bestaat uit ongeveer tien beleggingsfondsen uit eigen huis, waarbij in de huidige markt gekozen is voor een lage aandelenweging. De helft van de portefeuille is weggelegd voor Aegon European Credit Fund en Aegon Hypotheken Fonds. Ook het Euro AAA Bond Fund telt met 15% flink mee. Aandelen en grondstoffen wegen op dit moment slechts voor een paar procent mee. Beleggers in dit fonds liften dus mee op de macrovisie van Aegon en dat pakt voorlopig goed uit. Het fonds past de strategische wegingen, indien gewenst, jaarlijks aan. Voor een fund of funds is de Total expense ratio met 0,24% laag. Voor onzekere beleggers in onzekere tijden biedt het Strategic Allocation 80/20 een prima vluchthaven. Aegon Strategic Allocation 80/20, top-5 25,38% Aegon European Credit Fund 23,08% Aegon Hypotheken Fonds 15,05% Aegon Euro AAA Bond Fund 7,69% Aegon ABS Fund 7,17% Aegon World Equity Fund 12 IEX MAGAZINE NOVEMBER/december 2008 NOVEMBER/december 2008 IEX MAGAZINE 13

7 aandelen Wat... De kredietcrisis heeft zijn sporen achtergelaten in elke beleggingsportefeuille. De manier waarop daar het beste mee omgegaan kan worden, is voor alle beleggers verschillend. Er zijn drie dingen die alle beleggers nu vooral niet moeten doen. door Michiel Pekelharing flinke klappen Wat als uw aandelenportefeuille zware klappen heeft opgelopen, moet u nu alles verkopen? Tom Elliott, beleggingsstrateeg bij JPMorgan Asset Management: Het is te laat om te verkopen. Beleggers die nu nog van al hun aandelen afwillen, lopen een heel groot risico op of vlakbij de bodem te verkopen. Particuliere beleggers hebben volgens hem de neiging om laag te verkopen en hoog te kopen, terwijl dat volgens een van de klassieke beleggingswijsheden juist precies andersom moet. Het valt op zich prima te begrijpen dat mensen in paniek zijn geraakt door de enorme koersdalingen van de afgelopen maanden, maar zoals met zoveel dingen is angst ook op de beurs een slechte raadgever. Strategen zoals Elliott durven nog niet te zeggen dat de bodem nu al bereikt is. Veel hedgefunds zijn hard bezig om hun posities af te bouwen en beleggingsfondsen kampen met klanten die hun inleg terugvragen, waardoor ze gedwongen zijn aandelen te verkopen. Deze verkoopdruk valt niet op korte termijn weg, aangezien verschillende partijen zoals go Capital, Spirit Aim en mei closed-end zijn geworden. Dat betekent dat deelnemers hun geïnvesteerde geld niet meer op elk ogenblik kunnen opvragen, wat er in veel gevallen op neerkomt dat gedwongen aandelenverkopen vooruit geschoven worden. De volatiliteit wordt nog verder aangewakkerd door een enorm verdeelde nieuwsstroom. Op de ene dag bepalen tegenvallende kwartaalcijfers de krantenkoppen en de volgende dag staat het financiële nieuws in het teken van een nieuw reddingsplan. Juist in deze periodes moeten beleggers zich volgens Ronald Doeswijk, beleggingsstrateeg bij Iris, niet gek laten maken door de overdaad aan informatie. De enige zekerheid die aandelenbeleggers hebben, is dat ze op de lange termijn worden beloond voor alle onzekerheden op korte termijn. Wie na de enorme correctie van het afgelopen jaar nu besluit zijn aandelen te verkopen, heeft dus alleen maar risico gelopen zonder dat daar rendement tegenover staat. Wie nu de zijlijn opzoekt om af te wachten totdat de markt tot rust komt, kan zomaar een flink rendement mislopen. Zelfs als een belegger zich slechts enkele dagen niet op de beurs waagt. Als je elk jaar de beste beursdag wegstreept voor de Dow Jones, zou deze index nauwelijks hoger staan dan in maart 1896, vertelt Doeswijk: als aandelen op basis van het risicoprofiel en de beleggingshorizon in de portefeuille passen, mag de huidige volatiliteit geen aanleiding zijn om langs de zijlijn te blijven of deze op te zoeken. Kortom, in het huidige beursklimaat lopen beleggers waarschijnlijk meer risico door op het huidige koersniveau (tijdelijk) te verkopen dan wanneer ze hun aandelen aanhouden. Wat als uw aandelenportefeuille veel in waarde is gedaald, moet u zwaar inzetten op herstel? aandelen N iet alles of niets spelen. of 15% te denken dat het ergste achter De beurskoersen zijn zo snel de rug is. Er zit echter nog behoorlijk en zo ver teruggevallen, dat het wat slecht nieuws in de pijplijn die elke heel verleidelijk is om alvast te anticiperen op een herstel. Wie op precies het ren. Consumenten en ondernemingen opluchtingsrally in de kiem kan smo- goede moment met een grote hefboom houden de vinger op de knip, waardoor instapt, kan in theorie de schade van het kwartaalwinsten van bedrijven voorlopig afgelopen jaar in één klap wegwerken. blijven tegenvallen. Op basis van waardering verdienen De beurs is geen casino, alhoewel het aandelen nu een prominente plaats in de door de enorme volatiliteit soms wel zo beleggingsportefeuille, lijkt Elliott een lijkt. Het rendement van aandelen ligt argument aan te voeren om tóch zwaar op de lange termijn ongeveer 4% boven in te zetten op een koersherstel. Maar dat van staatsobligaties, zodat beleggers het grote probleem is dat waardering in beloond worden voor het risico dat ze de huidige markt geen rol meer speelt. lopen. In een casino is het rendement van Wij adviseren beleggers om aandelen iets alle bezoekers op de lange termijn juist zwaarder te laten meewegen in de portefeuille dan gebruikelijk, maar ook niet er dankzij een riskante hefboomstrategie negatief. En hoewel sommige beleggers meer dan dat. Daarvoor zijn de risico s in slagen om (een deel van) hun verlies nog veel te groot. Daarmee verwijst Elliott vooral naar de enorme volatiliteit dat er helemaal geen vermogen meer weg te werken, is het gevaar levensgroot op de wereldwijde beurzen. Het is overblijft om van het verwachte herstel aanlokkelijk om bij een opleving van 10% te profiteren. als IEX MAGAZINE november/december 2008 november/december 2008 IEX MAGAZINE 17

8 aandelen Wat... opbouwen zijn geen aanspraak kunnen maken op een inflatiecorrectie Wat als uw aandelenportefeuille zwaar is afgestraft, moet u rustig afwachten? Het is begrijpelijk als u even weinig zin heeft om uw aandelenportefeuille goed te bekijken. Wat is er nou makkelijker dan een of twee jaar te wachten tot de aex weer een flink stuk hoger staat en dan te kijken hoe de koers van uw aandelen zich heeft hersteld? Het laat zich echter nu al uittekenen dat het beursfonds de schade veel sneller gaat inlopen dan het andere. Bovendien is er een goede kans dat uw portefeuille inmiddels niet meer goed aansluit bij uw beleggingsprofiel. Als u uw geld binnen enkele jaren nodig heeft voor bijvoorbeeld pensioen, een dure aankoop of als opleidingskosten, is het verstandig om vooral in te zetten op stabiele, voorspelbare bedrijven die een hoog dividend uitkeren. Voorbeelden daarvan zijn Royal Dutch Shell, kpn en Nutreco. Het bedrijfsmodel van deze ondernemingen zorgt ervoor dat de inkomstenstroom in goede én slechte tijden redelijk stabiel blijft. Er is dus geen risico dat er opeens helemaal niets meer wordt uitgekeerd zoals bij ing en Fortis. Alleen het huidige dividendrendement van circa 6% zorgt bij dit trio al voor een rendement van ongeveer 35% bij herbelegging en samen met een mogelijke koersstijging kan de schade van het afgelopen jaar in zo n periode voor een groot deel worden ingelopen. Beleggers met een wat langere horizon kunnen meer de nadruk leggen op cyclische aandelen. Het is niet de eerste keer dat de economie een moeilijke periode tegemoet gaat en het koersverloop na de vorige recessie vormt een aanwijzing van hoe krachtig de winst en de koers van sommige bedrijven zich kan herstellen. Randstad werd bijvoorbeeld in 2002 verhandeld voor 5 euro. In de zomer van 2007 was het aandeel gestegen naar ruim 65 euro en eind oktober noteerde de uitzender 11 euro. Andere bedrijven met een cyclisch karakter zijn usg People en Arcelor Mittal. Help! Mijn pensioen verdampt De kredietcrisis kan enorme gevolgen hebben voor uw oudedagsvoorziening. Hoe groot de schade is, hangt af van de wijze waarop het pensioen is opgebouwd. Wat als uw pensioen loopt bij een verzekeringsmaatschappij? Als u pensioen opbouwt bij (of ontvangt van) een verzekeringsmaatschappij is het effect beperkt. Werkgevers en maatschappijen sluiten overeenkomsten af waarbij het rendement meestal gebasseerd is op staatsobligaties. Als daar ook een aandelenrendement in zit, bestaat het gevaar dat de indexatie (inflatiecorrectie) dit jaar uitblijft of heel beperkt is. In de praktijk komt dit erop neer dat de uitkering voor gepensioneerden niet stijgt, terwijl mensen die hun pensioen aan het voor volgend jaar. Wat als u uw pensioen opbouwt bij een pensioenfonds? De dekkingsgraad van pensioenfondsen is de laatste maanden hard gedaald. Hierdoor kan vaak niet tot indexatie worden overgegaan. Dit betekent een verlies aan koopkracht, waarbij kan worden aangetekend dat de inflatie volgend jaar waarschijnlijk beperkt is zodat dit effect meevalt. Een mogelijk gevolg van de lagere dekkingsgraad is dat de pensioenpremie s volgend jaar stijgen om de schade in te lopen. Wat als u uw pensioen in eigen beheer opbouwt? De schade voor iedereen die in eigen beheer pensioen opbouwt kan meevallen (vooral staatsobligaties en sparen bij een betrouwbare bank) of enorm zijn (aandelen). In het laatstgenoemde geval hebben de drie aanbevelingen uit het hoofdartikel ook betrekking op u. Als de pensioendatum nog ver weg ligt, kan de schade op termijn worden ingelopen. Daarbij is het van belang om geleidelijk een deel van het vermogen in veilige beleggingscategorieën te parkeren zoals staatsobligaties. Wie niet de discipline heeft om dit zelf te doen, kan ervoor kiezen om in een levenscyclusfonds (ook wel Target Fund genoemd) te beleggen. Als de pensioendatum erg dichtbij ligt, is langer doorwerken de meest logische optie. Ook in dit geval is het overigens geen goed idee om meteen alle aandelen overboord te zetten, want dan wordt er niet geprofiteerd van een herstel. Op de pensioendatum wordt immers niet in één keer het volledige vermogen aangesproken. Wat als mijn pensioenverzekeraar omvalt? De kredietcrisis heeft flinke schade aangericht op de beurs en zelfs in spaarland (Icesave), maar mensen hoeven zich geen zorgen te maken dat hun lijfrente in gevaar komt. De verzekeraars die dit soort producten aanbieden hebben onderling de afspraak dat ze bijspringen als een van de partijen in de problemen komt en bovendien staat de overheid garant voor lijfrentepolissen. 18 IEX MAGAZINE november/december 2008

9 Jos Koets: Bij een beleggingshypotheek is het belangrijk hoe lang de beleggingshorizon nog is. Hoe lang moet de polis nog lopen? Wel is het verstandig om eens te kijken welke beleggingsfondsen door de geldgever worden aangeboden en te wat de rendementen van deze beleggingsfondsen hebben gedaan. Een switch naar een ander fonds die meer zekerheid biedt is een optie. Of er kan ook gekozen worden voor meer spreiding. Let wel op dat hierhypotheken hypotheken Wat... Zit u over een jaar of vijf nog veilig en lekker waar u zit, of moet u vrezen? Twee specialisten hebben wijze raad voor u als huiseigenaar: hypotheekadviseur en IEX-columnist Jos Koets en consumentenorganisatie Vereniging Eigen Huis (VEH). door Arend Jan Kamp Huis raad Wat als de waarde van uw beleggingshypotheek dramatisch is gedaald? door het eindrendement waarschijnlijk niet behaald wordt en daarom kan er een aanpassing komen van de maandpremie. veh: Het standaardadvies is blijf stil zitten als u geschoren wordt. Nog stoerder is het advies om juist nu bij te kopen. Maar laten we wel wezen: de meeste mensen hebben een beleggingshypotheek gesloten, omdat die in maandlasten voordelig was (en is) en omdat spaarhypotheken relatief duur waren door de lage rente. De vraag of beleggingen wel bij u passen was meestal ondergeschikt. De meerderheid van deze mensen heeft nooit een beleggingsprofiel ingevuld: een persoonlijke test in de vorm van vragen met een puntenscore waarmee bepaald wordt of, en zo ja wat voor type belegger u bent. Wie zich inmiddels wat slap in de knieën begint te voelen, doet er in ieder geval goed aan eens zo n formulier te downloaden bij zijn bank of verzekeraar, of op te vragen bij zijn adviseur. Dan kan u verdere stappen ondernemen. Vaak kunt u eenvoudig binnen uw hypotheek switchen naar een geldmarkt- of rentefonds. Dat levert minder op, maar u slaapt in ieder geval rustiger. Hebt u een hybride hypotheek (spaarbelegging), dan kunt u zelfs overstappen naar sparen tegen hetzelfde rentepercentage als de hypotheek. Wel zult u dan het voordeel van de stijgingen in de toekomst missen, omdat u dan niet, of te laat, weer instapt. U bouwt minder op, dus u zult uw aflossingsplan wel nog eens onder de loep moeten gaan nemen. De meeste mensen hebben een beleggingshypotheek waarbij ze elke maand een bedrag inleggen. Voor hen is het goed te weten dat ze in deze tijden van lage beurskoersen automatisch goedkoop aandelen inkopen. Bij een herstel in de toekomst werkt dat als een vliegwiel. Maandelijks inleggen zorgt dus voor een dempend effect, zeker op de (middel-) lange termijn. Als u een hypotheek hebt waarbij u eenmalig een bedrag hebt ingelegd, is het dus slim om nu ook automatisch maandelijks te gaan inleggen. Wat als u uw maandlasten van uw tophypotheek niet meer kunt betalen? Jos Koets: Bij een tophypotheek is de hypotheekschuld hoger dan de waarde van de woning. Dit betekent dat bij verkoop er een restantschuld ontstaat. Verkoop is daarom geen optie. Bij een hypotheek met Nationale Hypotheek Garantie (nhg) is er een vangnet als iemand in betalingsproblemen komt. Het is dan verstandig om de geldgever op tijd in te lichten en volledige medewerking te verlenen. Het is dan mogelijk dat bij een eventuele gedwongen verkoop de stichting de restantschuld overneemt. Bij een hypotheek zonder nhg doet de geldgever er alles aan om gedwongen verkoop te voorkomen. Er zal gekeken worden om de maandlasten te verlagen, door bijvoorbeeld polissen te beëindigen. Dit kan per geldgever behoorlijk verschillen, waardoor een eenduidig antwoord niet mogelijk is. waardedaling groot. Verkopen lijkt dan geen optie: u blijft immers zitten met een restschuld en als u de maandelijkse terugbetaling daarvan optelt bij een eventuele huur, kan uw nieuwe maandlast zelfs hoger zijn dan uw huidige netto hypotheeklast. Zet om te beginnen de uitgaven op een rij. Waarop kunt u besparen? Creëer als het even kan ruimte om te sparen. Met wat spaargeld achter de hand bent u nu eenmaal minder kwetsbaar als het financieel even tegenzit. Kijk naar uw hypotheek. Misschien kan die worden aangepast door tijdelijk de maandelijkse inleg op het spaar- of beleggingspolis te verlagen, of kan een deel van de beleggingsrekening worden overgeheveld naar een vrije rekening die u kunt aanspreken in tijden van nood. veh: Het afsluiten van een tophypotheek is altijd riskant als u bent uitgegaan van het maximum dat u op uw inkomen(s) kunt lenen, omdat de lening in de regel hoger is dan de waarde van de woning. Bij een recessie is de kans op als IEX MAGAZINE november/december 2008 november/december 2008 IEX MAGAZINE 21

10 hypotheken sparen Wat... Hoe veilig is uw spaargeld? Bent u uw schuld kwijt als uw bank omvalt? Wat gebeurt er als u zowel schuld als spaargeld bij één bank hebt staan die failliet gaat? En wat moet u niet (en juist wél) doen als u schulden hebt? IEX magazine zocht het uit. door Peter van Kleef Wat als u als starter een huis wilt kopen maar verwacht dat de huizenprijzen gaan dalen? Jos Koets: Als eerste is het verstandig eens goed in kaart te brengen, wat de maandlasten worden als u een huis gaat kopen. Vergelijk deze met huurlasten. Wilt u toch kopen, zet dan de maandlasten van de hypotheek een half jaartje opzij. Houd bovendien een tiental woningen in de gaten, hoe de prijzen zich daarvan ontwikkelen. Een juist moment van instappen is er niet, maar u weet in ieder geval dat uw maandlasten door het proefdraaien gemakkelijk kan opbrengen. Tot slot is het verstandig om een woning te kopen waarin u zeker tien jaar wilt blijven wonen. Wat als uw spaargeld en uw hypotheek zijn ondergebracht bij dezelfde bank en u bent niet zeker van de stabiliteit van die bank? Jos Koets: Ik kan hier kort over zijn. Als een bank failliet gaat, zal het spaargeld worden verrekend met de uitstaande hypotheek. Het is daarom verstandig het spaargeld bij een ander onder te brengen. veh: Bij een eventueel faillissement wordt er gesaldeerd. De hypotheekschuld wordt dan verlaagd met het spaarsaldo. Daardoor lijdt u als klant in principe geen verlies. De hypotheek blijft op zich overeind. Een hypotheekportefeuille is een aantrekkelijke en verhandelbare bezitting, omdat die maandelijks vaste rente-inkomsten oplevert. Daarom zal die door een andere partij worden overgenomen, waarbij de bestaande voorwaarden gerespecteerd blijven. Vervelend in deze situatie is wel: uw spaargeld zit vast. Het kan daarom slim zijn uw spaargeld naar een andere bank te verplaatsen, dan hebt u de bescherming van het depositogarantiestelsel. Op pagina 24 en 25 van dit nummer vindt u nog een aantal scenario s op dit gebied. Wat als u uw bouwdepot bij Icesave heeft gestald en u uw geld voorlopig (of zelfs definitief) niet meer terugziet? Jos Koets: Zolang er geen geld is, kan er niet verbouwd worden. Het is wel te hopen dat het geld bij Icesave niet uit een hypotheek is gekomen. Indien dit wel zo is, is de betaalde hypotheekrente niet fiscaal aftrekbaar. veh: De grote banken hebben ons laten weten in deze gevallen met de klant mee te denken. Dat betekent dat deze mensen geholpen worden met een overbruggingslening ter hoogte van het garantiebedrag (maximaal euro per rekeninghouder) waarbij ook rekening wordt gehouden met de extra rentelasten die dit voor de klant met zich meebrengt. Spaarders en vrekken Wat als u meer dan euro spaargeld heeft? D e depositogarantieregeling is per 7 oktober 2008 aangepast. Werd eerst euro spaargeld gegarandeerd per persoon, per bank. Nu is dat opgeschroefd naar euro. Dat is twee keer zo hoog als de nieuwe Europese richtlijnen die een garantie voor de eerste euro voorschrijven. Wie meer dan euro spaargeld heeft, doet er goed aan die over banken te spreiden. Voor en/of rekeningen geldt dat er een ton per rekeninghouder gegarandeerd wordt (dus op een en/of spaarrekening). Bij het Register Kredietinstellingen en Financiële Instellingen van De Nederlandsche Bank kunt u navragen of uw spaarbank onder de garantieregeling valt. Bij vertrouwde, Hollandse namen is dat zeker het geval, maar voor die exotische bank die net een kwart procentje meer rente biedt, is navraag noodzakelijk. Voor een overzicht van de hoogste spaarrentes in Nederland, kijkt u naar De Wereld Volgens iex op pagina 10 van dit magazine. als IEX MAGAZINE november/december 2008 november/december 2008 IEX MAGAZINE 23

11 sparen Wat... Wat als u alleen maar Wat als u uw spaargeld bij schulden heeft bij een bank een bank wilt onderbrengen, die nooit zal omvallen? is dat nog wel veilig? Stel u heeft alleen maar schulden, bij een bank die vermoedelijk nooit zal omvallen. Moet u uw schuld dan zien te verhuizen naar een bank die mogelijk wel snel omvalt? Helaas, zo gemakkelijk komt u niet van uw schuld af. Als uw bank failliet gaat, zal de curator uw schuld onderbrengen bij een andere bank. U doet er dan beter aan uw schuld zo snel mogelijk terug te brengen, want de rente maakt de schuld alleen maar groter. Voor praktische tips: zie het kader: Spaartips en wat u vooral niet moet doen. 24 IEX MAGAZINE november/december 2008 Cash is king. En het is waar, in sommige beurstijden is cash echt king. Soms is het als belegger verstandig uw geld een tijdje weg te halen van de beurs en op een spaarrekening te parkeren. Even weg van de hectiek, rustig kunnen slapen en toch een paar procent bij kunnen schrijven. Want met een goede spaarrente zorgt u er in elk geval voor dat uw geld niet minder waard wordt. Sparen is een verantwoord wapen tegen inflatie. De Europese Centrale Bank heeft als doelstelling de inflatie in de eurozone niet verder op te laten lopen dan een weinig meer dan 2%. In de praktijk lag het inflatiecijfer de afgelopen decennia een stuk hoger, rond de 3%. En aangejaagd door torenhoge voedsel- en energieprijzen piekte de geldontwaarding deze zomer tot bijna 4% in ons land. Gelukkig gingen tegelijk ook de spaarrentes omhoog. Nieuwe spelers als het IJslandse Icesave gaven meer dan 5% rente op internetspaarrekeningen en andere, oudere spelers moesten wel mee. Was dit een free lunch? Met de kennis van achteraf weten we beter. De banken lokten spaarders met hoge rente omdat ze het geld hard nodig hadden om hun eigen balans en solvabiliteit op te krikken. Icesave lukte dat niet, ondanks meer dan Nederlandse spaarders die de overstap maakten. We weten hoe het verhaal afliep. Icesave ging over de kop en minister van financiën Wouter Bos doet er alles aan de IJslandse overheid over te halen de eerste euro te vergoeden. Bos garandeert euro s tot en met en naar de rest kunnen spaarders hoogstwaarschijnlijk fluiten. Sparen is met andere woorden niet meer zo safe als het altijd leek. En vanwege de aanhoudende schokken die Europese banken blijven raken, is het goed eens goed naar uw eigen situatie te kijken. Wat als uw spaartegoed én uw schuld bij dezelfde bank staan en die bank gaat failliet? De kans bestaat dat u bij uw bank zowel een spaartegoed hebt opgebouwd en een (hypothecaire) lening hebt lopen, bijvoorbeeld voor een huis. Wat gebeurt er dan als uw bank omvalt? Daar zijn verschillende scenario s denkbaar, afhankelijk van de hoogte van spaartegoed en schuld. Laten we er een paar onder de loep nemen. Stel u heeft bij de Kosjer Krediet Bank: een spaartegoed van euro een hypotheekschuld van euro De Kosjer Krediet Bank valt om een kinderachtige reden om. De schuld wordt verrekend met het spaartegoed en het saldo (nettoschuld van euro) wordt door de curator van de failliete Kosjer Krediet Bank overgedragen aan een andere bank. U bent uw spaarcenten kwijt, maar uw hypotheekschuld is ook gehalveerd. Stel u staat er iets beter voor, omdat u net vorige week een fikse erfenis heeft gekregen van ruim 2 ton. U heeft: Een spaartegoed van euro Een hypotheekschuld van euro Ook nu velt de kredietcrisis de Kosjer Krediet Bank, die failliet gaat. De spaaren schuldsaldo s worden verrekend en er blijft een netto tegoed van euro voor u over. Wat zijn nu de scenario s? In principe zijn er drie mogelijke afwikkelingen. Als de Kosjer Krediet Bank onder de garantieregeling van De Nederlandsche Bank valt, krijgt u euro terug. De andere euro moet hij via een advocaat op de failliete bank zien te verhalen. De vraag is of dit lukt, en in elk geval wordt dat een lange, hele vervelende worsteling. Als de spaarrekening echter ook op de naam van uw partner staat (een en/of rekening), dan mag u beiden de helft van spaarbedrag vorderen via de garantieregeling (ieder euro). In dat geval ontspringt u de dans. In het slechtste geval bent u ooit bezweken voor de hoge rente van de Kosjer Krediet Bank en blijkt de bank niet onder de garantieregeling te vallen. Dan heeft u een serieus probleem. De volledige euro moet dan teruggevorderd worden van de failliete bank. Spaartips en wat u vooral niet moet doen sparen Spaarlampen, licht uitzetten in kamers waar niemand is, waterbesparende douchekoppen en uw verwarming een uurtje eerder uitzetten. Sparen op water en energie is zo moeilijk niet. Maar voor sommige slimme bezuinigingen is net wat meer creativiteit of discipline nodig. De bespaartip-top 10: 1 Weg met de creditcard (90% wat u daarmee koopt is geef het maar toe niet noodzakelijk) 2 Zeg uw krantenabonnement op (het nieuws van gisteren hebt u toen al online gelezen) 3 Leg elke dag 1 euro opzij. Dat is 365 euro per jaar voor onverwachte uitgaven (kapotte koelkast of nieuw permanentje) 4 Verkoop uw auto en neem een Greenwheels-abonnement (en u heeft nooit meer een parkeerprobleem) 5 Word Marktplaats-freak (alles zo goed als nieuw en in elk geval betaalbaar) 6 Koop kleding na het seizoen (handschoenen en sjaals in april, zomerjurkjes in september) 7 Twee keer plassen, één keer spoelen (in de categorie niet fris, wel voordelig ) 8 De broodtrommel is back op kantoor (Echt, zes sneetjes brood met kaas is net zo voedzaam als lunch bij Pasta di Mamma) 9 Fietsen is best cool. (Als tip 4 te ver gaat, kunt altijd de auto af en toe laten staan. Pak de fiets en nee, u hoeft - als man - uw benen niet perse te scheren) 10 Kamperen is ook best cool. (Het is goedkoper dan een viersterrenhotel en op uw relatie kan het hetzelfde effect hebben als een teambuildingdag met uw collega s in de Ardennen. Of niet, natuurlijk.) En wat mag u, al is de nood nog zo hoog, vooral niet doen? Geld lenen van goede vrienden. (U houdt toch graag vrienden over?) Nu kopen, in 2012 betalen. (Klinkt leuk, maar klinkt 18% rente u ook als muziek in de oren?) Speculatieve aankopen doen op de beurs en al helemaal niet in opties of hefboomproducten. ( Als dit goed uitpakt ben ik in één keer van mijn schuld af! Ja, en als het niet goed uitpakt? als... november/december 2008 IEX MAGAZINE 25

12 Financiële planning Beste adviseur wat nu? Deelnemers met de klok mee: Bram van Eijndthoven, manager financieel planningscentrum Van Lanschot Bankiers Kapé Breukelaar, directeur Capital Consult en voorzitter van de Vereniging van Onafhankelijke Financiële Planners. Arie Vemeulen, Hoofd Financiële Planning & Estate Planning ABN Amro Private Banking Tja, en toen? Hoe groot is de schade van de beurscrash-pluskredietcrisis-plus-recessie? IEX zette drie experts in financiële planning aan tafel en vroeg om hulp in zware tijden. door Pieter Kort/fotografie Michiel van Nieuwkerk IEX: Heren, kunt u een indruk geven hoe rampzalig het is wat er nu gebeurt? Hoe ingrijpend gaat dit zijn? Bram van Eijndthoven (BvE): Op dit moment valt de schade mee, zeker zolang mensen hun lasten nog kunnen betalen. Maar er is wel een sluimerend effect op de kapitaalopbouw voor de toekomst. Op korte termijn denk ik dat er niet veel gebeurt als er geen persoonlijke tegenslag op je pad komt, maar op de lange termijn ben ik heel benieuwd hoe dit gaat doorwerken. Arie Vermeulen (AV): In financiële planning heb je diverse knoppen om aan te draaien. Ik kom steeds uit op hetzelfde, namelijk dat als de gemiddelde Nederlander zijn baan behoudt het op korte termijn wel meevalt. Maar de onrust is heel goed voorstelbaar. BvE: Het belangrijkste is om mensen een zo goed mogelijk overzicht te geven van waar ze staan. De vraag of ze echt pijn hebben hangt ook af van hoe ze dat zelf zien. AV: Probleem is ook dat je niet weet hoe het nu verder gaat. Loopt de economie nu echt zoveel terug dat heel veel mensen hun baan verliezen? Als je een buffer hebt kun je de klap even uitstellen als je je baan kwijtraakt, bijvoorbeeld. Maar een doorsnee Nederlander is toch vooral afhankelijk van het maandelijks inkomen. Over die Nederlander maak ik mij zorgen. IEX: Moeten die mensen nu heel snel buffers gaan aanleggen? BvE: De vraag is of dat zinvol is. Even een salaris dat wegvalt opvangen, dat heb je niet zomaar bij elkaar gespaard. Kapé Breukelaar (KB): Zolang je inkomen hebt kun je je maandelijkse uitgaven blijven doen. Aan de luxekant zullen de bestedingen minder worden. Uit de reisbranche hoor je nu al de verhalen dat mensen veel minder wintersportreizen boeken. De vraag is of het uitstel is of afstel. Als het afstel is, tja, dan gaan we volgend jaar allemaal naar de camping op de Veluwe. BvE: Behalve het behoud van je baan, voor zover je daar invloed op hebt, is de rentevast periode, in de vorm van de maandlasten voor je hypotheek, ook een knop waar je op relatief korte termijn aan kan draaien. Maar daar houdt het dan ook wel mee op. In de kapitaalsopbouw naar de toekomst zie ik een veel groter probleem opdoemen. KB: Zeker, maar daarbij moet je onderscheid maken naar leeftijd. Iemand van 30 die nog aan het begin van zijn kapitaalsopbouw staat moet vooral lekker in aandelen gaan. Naarmate je ouder bent, hoe omzichtiger je moet opereren. Ik sprak laatst iemand, die zei: volgend jaar loopt mijn lijfrentepolis af en die zit vol in aandelen. En ik heb dat geld eigenlijk nodig als aanvulling op mijn inkomen. De vraag aan mij was of er in zo n geval dan ook een vangnet van minister Bos is. Dan denk ik: je bent gewoon slecht geadviseerd! Je had alláng dat risico moeten afbouwen! BvE: En als je volgend jaar je boodschappen moet doen van die lijfrente is dit niet leuk hoor. Ik denk dat mensen vaak niet in de gaten hebben welke risico s ze lopen in pensioenen en lijfrentepolissen. AV: Waar wij nu veel mee te maken krijgen, zijn mensen die hun pensioen in eigen beheer hebben. Daar zit helemaal geen polis achter. Bij die groep zal best pijn zitten. 30 IEX MAGAZINE november/december 2008 november/december 2008 IEX MAGAZINE 31

13 Als er een schuld blijft staan die je na dertig jaar niet meer mag aftrekken kan dat een kostbaar verhaal worden. Bram van Eijndthoven KB: Dat veel pensioenen in beleggingspolissen zitten is de tendens van de afgelopen tien, vijftien jaar geweest. Ook werkgevers die traditioneel goudgerande pensioenregelingen hadden, maken nu een knip. Modale werknemers zitten nog allemaal in een middelloonpensioen, maar als je meer verdient, wordt dat ook een belegggingspensioen. Dan wordt je dus ook zelf geacht om dat risico te dragen. BvE: De trend is dat mensen meer geacht worden om zelf te zorgen voor hun oude dag. AV: Ik vraag me alleen af of de gemiddelde Nederlander dat inzicht wel heeft en of die er wel mee bezig is. IEX: Is dat niet een vreselijk zorgwekkende ontwikkeling? Al vóór deze crisis waren heel veel mensen slecht of zelfs niet met hun pensioen bezig. Hoe dramatisch staan die er nu wel niet voor? BvE: Dat hangt heel erg van de termijn af. Dit kan ook een heel mooi instapmoment zijn hoor, als je nog voorin de cyclus van kapitaalsopbouw zit. Maar het hele idee van rendementen extrapoleren naar de toekomst is wel veranderd. KB: Zo gaat dat altijd. Jarenlang hebben we geëxtrapoleerd naar de positieve kant. Nu doen we het naar het negatieve. De vraag is waar straks de knik zit, wanneer het vertrouwen weer gaat toenemen. Ik denk dat Nederland er niet eens zo slecht voorstaat vergeleken met andere landen. In Engeland, Spanje en de Verenigde Staten zie je dat er nu echt harde klappen vallen. Gaan die klappen aan ons voorbij of gaan we ze nog krijgen? Dat verklaart de onzekerheid van de consument. Onze kracht is dat wij een spaarzaam volkje zijn. De gemiddelde Nederlander heeft een redelijke buffer. We hebben 250 tot 300 miljard euro spaargeld en we hebben pensioenen die kapitaalgedekt zijn, dus zonder omslagstelsel. AV: Ik denk niet dat dat spaargeld zit bij de gezinnen met modale inkomens van euro. De pijn zal bij een teruggang vooral gaan zitten bij die mensen, die zo n buffer niet hebben. BvE: De structurele kapitaalsopbouw is redelijk goed geregeld in verhouding tot de rest van Europa. Maar als de indexatie van pensioenen nu uitblijft, creëer je wel een sluimerend effect dat mensen zich nu nog niet realiseren ze realiseren zich überhaupt niet echt wat het pensioen voor hen betekent. AV: Dat indexatieprobleem is bij ons al langer bekend, maar voor de gemiddelde Nederlander zal het toch iets nieuws zijn, wat bovenop die kredietcrisis komt. Dat schendt het vertrouwen en dat betekent op den duur ook dat mensen voorzichtiger gaan worden met besteden. KB: Ja, maar ik denk dat meer dan de helft van de pensioenregelingen in Nederland sowieso al geen indexatie kent. In beleggingsverzekeringen zit per definitie geen indexatie. Maar je krijgt wel Als je tien jaar geleden hebt gekocht, dan kan er heel wat gebeuren met de huizenmarkt voor je overwaarde een onderwaarde is geworden. Kapé Breukelaar die koersdreun voor je kiezen. Je ziet het ook bij alle beleggingsvormen die zijn afgesloten op basis van hypotheken. Ook mensen met garantiepolissen zetten nu vraagtekens bij de soliditeit van de verzekeraar die het uitvoert. In de twintig jaar hiervoor vroeg niemand zich dat af, maar nu zie ik echt mensen polissen voortijdig afkopen, omdat ze het niet meer vertrouwen. En dan krijgen de verzekeraars ook nog die hele woekerpoliszaak voor de kiezen. Dat gaat geld kosten, dus het is nog maar de vraag waar dat naartoe gaat. BvE: Vaak is maar een beperkt gedeelte van de hypotheken gepland om af te lossen. Als de huizenmarkt gaat schuiven en je nominale waarde van je hypotheek blijft staan, dan gaat dat problemen opleveren als het huis tegen die tijd niet is meegegroeid in waarde. Dat wordt erg onderschat, denk ik. Als er een schuld blijft staan die je na dertig jaar niet meer mag aftrekken kan dat een kostbaar verhaal worden. AV: Dat laatste klopt en dat realiseren mensen zich op dit moment nog nauwelijks. De visie dat huizenprijzen altijd omhoog gaan, en het idee dat het dan in de toekomst wel meevalt, is precies waardoor Amerika in deze ellende is terecht gekomen. KB: In Nederland zijn ook de afgelopen jaren veel aflossingsvrije hypotheken verkocht met het verhaal: goh, na verloop van tijd is uw huis zoveel meer waard, dat die hypotheek ten opzichte van de waarde van het huis niet zo hoog meer is. Door de inflatie halveert de last ongeveer in koopkracht. Macro-economisch zijn dat juiste redenaties, maar micro moet je wel even kijken hoe het in jouw specifieke plaatje past als het toch anders loopt. BvE: In Nederland is wel veel beter dan elders gekeken of mensen het wel kunnen betalen. Het aflossen van de schulden in de toekomst is een ander verhaal. We hebben situaties gezien waarin aflossing een non-issue was en waarbij het alleen maar ging om het netto-rentebedrag en dan het liefst kort gefinancierd. KB: De banken zijn nu strenger geworden en de rente is gestegen. Dat zijn twee negatieve factoren voor de huizenprijzen. Vervolgens stokt ook de vraag even. Het is de vraag of dat tijdelijk is of dat dat weer terugkomt. Frictievraag mensen die moeten verhuizen om de een of andere reden - hou je altijd. Maar in de echte welvaartsvraag mensen die van een huis van 3 ton naar een huis van 5 ton willen zul je een uitsteleffect gaan krijgen. De vraag is: duurt dat maanden, of gaan mensen het langer uitstellen? BvE: Ik denk dat mensen in ieder geval hun reële bestedingen flink aan het uitstellen zijn. Kijk naar de vraag naar nieuw auto s, die loopt flink terug. IEX: De AEX is de laatste tien jaar per saldo niet gestegen. Integendeel zelfs. Betekent dat niet dat de projecties voor toekomstige beleggingsrendementen vaak 6% tot zelfs 8% eigenlijk veel te rooskleurig zijn? KB: Ik reken standaard met 4%, vanuit de gedachte dat dat de risicovrije rentevoet is hoewel je dat risicovrij de laatste tijd ook met een korreltje zout moet nemen. De simpele gedachte is dat als het met 4% lukt, dan lukt het met 5%, 6% en 7% ook. Soms kom je erop uit dat het met 4% niet lukt om het plaatje rond te krijgen en moet je gaan rekenen met 5, 6 of 7%. Dan moet je risico toevoegen om je doelstellingen te kunnen halen. Je moet daar redelijk conservatief in zijn. BvE: Wij rekenen met variabele rentes diverse profielen door; daarmee geven we de klant inzicht in wat hij zich kan permitteren. Niet zozeer een vast rendement van 5 à 6%, wat in het verleden gangbaar was, maar we laten vijfhonderd economische scenario s los op die variabele rendement en gaan kijken wat het oplevert. En of het haalbaar is of niet. AV: Uitgangspunt is: wat past bij de klant? Dat is niet altijd even makkelijk om vast te stellen. Uiteindelijk komt er een verwacht rendement uit met alle uitslagen die daarbij horen, en dan kan die uitslag naar beneden ook aanwezig zijn. Die moet je de klant ook voorspiegelen. BvE: Maar daar moet zo n klant wel open voor staan. Het is vaak zo dat als je een gemiddeld rendement van 6% voorrekent, dat meteen tot minimum wordt verheven. Als je het minder doet, heb je het dan slecht gedaan. AV: Door deze crisis is het maar de vraag of we alle dingen die we als waarheden hebben beschouwd kunnen handhaven. Neem de stelling: op lange termijn is beleggen altijd beter. KB: De vraag is hoe lang die termijn is. Ik heb thuis een boek waarin de beleggingsresultaten over honderd jaar zijn gemeten. Daarin staat gewoon: de total return op Nederlandse aandelen over honderd jaar is gemiddeld 7%. Dat is dus 4% koerswinst en 3% dividend, zoiets. De inflatie was 3% over die honderd jaar. Deze eeuw zijn we heel slecht begonnen. Maar als iedereen roept dat de wereld veranderd is, moet je op je qui vive zijn. IEX: Waar zit nu op het moment de grootste pijn? BvE: Als de reële economie onderuit gaat. Als mensen werkloos worden, dat gaat elkaar versterken. KB: Als er een recessie komt. Een échte, neigend naar depressie, dan gaan er echt harde klappen vallen. Maar in Nederland zijn de uitgangspunten heel gezond. BvE: Als huizenprijzen dalen hoeft dat nog niet eens een probleem te zijn. Het wordt pas problematisch als je het niet meer kunt betalen, of gaat scheiden bijvoorbeeld. KB: Ik zou het persoonlijk niet zo heel erg vinden als die huizenmarkt met 20% ofzo inzakt. Want dan ontstaat weer een gelegenheid om een nieuwe stap te kunnen maken. Als aandelen met 50% zakken ga je ook denken aan bijkopen, niet aan verkopen. Het wordt pas relevant als je moet verhuizen. Misschien dat hierdoor de arbeidsmobiliteit wat afneemt. BvE: Het hangt er ook vanaf welke waarde er nu in een huis zit en hoe strak de mensen gefinancierd zijn. KB: Als je tien jaar geleden hebt gekocht, dan kan er heel wat gebeuren met de huizenmarkt voor je overwaarde een onderwaarde is geworden. BvE: Maar ben je vorig jaar ingestapt als starter en top gefinancierd? Die zijn er ook. KB: Het grote problem op de huizenmarkt zijn de hypotheken die in 2003 op zes jaar vast zijn gezet. Op het moment dat je langer dan vijf jaar vast nam, mocht je op de actuele rente toetsen. Al die hypotheken gaan het komend jaar vrijvallen. Die mensen gaan rustig van 4% naar 6% rente. En het gekke is dat 80% tot 90% van de mensen dat klakkeloos accepteert. AV: Alleen de onrust heeft al een versterkende werking op de negatieve spiraal waarin we zitten. Ik merkte al eerder op dat behoud van het maandelijkse inkomen cruciaal is. Daarvoor dient wel de economie te blijven draaien. IEX: Ik neem aan dat die van de banken geen 32 IEX MAGAZINE november/december 2008 november/december 2008 IEX MAGAZINE 33

14 Een doorsnee Nederlander is toch vooral afhankelijk van het maandelijks inkomen. Over die Nederlander maak ik mij zorgen. Arie Vermeulen clementie hoeven te verwachten, want die zo hebben hun eigen problemen. Merken jullie dat banken zich anders opstellen? KB: De securitisatiemarkt is helemaal stilgevallen. Al die hypotheken die ze eerst van de balans konden houden door ze door te stoten naar beleggers, moeten ze nu zelf op de balans houden. Waarom haalt dsb zo verschrikkelijk veel spaargeld uit de markt? Omdat de securitisatie is weggevallen. Waarom willen ze de nhg-norm (Nationale Hypotheek Garantie red.) ophogen naar euro? Omdat dat goudgerande hypotheken zijn. Die kunnen ze straks als eerste weer doorstoten in de securitisatie. BvE: Het afgelopen jaar is al veel kritischer gekeken naar de hypotheekverstrekking dan daarvoor. Nu komt daar ook de consument nog bij die veel kritischer aan het kijken is welke risico s hij wil aangaan. Zaken als dubbele inkomens en de kans dat er kinderen komen en er iemand stopt met werken hebben nu veel meer de aandacht. KB: Vorige week kreeg ik een een mailtje over een hypotheek van 1 miljoen euro met een taxatie van 1,8 miljoen. De strekking was: prima zo, komt eraan. Gisteren kreeg ik te horen dat er toch nog drie aanvullende stukken nodig waren. In een relatief korte periode zijn die teugels strak aangetrokken. AV: En wat betekent dat voor die gemiddelde Nederlander die géén huis van twee miljoen koopt? Ik denk dat het voor starters alleen maar problematischer wordt. KB: Simpel, de prijs gaat zich weer bewegen naar niveaus waarop een starter weer een huis kan kopen voor vier keer zijn inkomen. Dat betekent dat we weer huizen van euro gaan zien in de markt. Als je nu op Funda euro in Amsterdam intikt krijg je alleen maar een paar garages aan de Herengracht. BvE: Wat je wel ziet is dat mensen nog overwaarde hebben en dat geeft lucht. De bijleenregeling heeft een gunstig effect op het comfort dat mensen hebben. IEX: Zijn jullie door al deze ontwikkelingen accenten aan het verleggen in het adviseren van klanten? BvE: Nee. KB: Ik niet. AV: Wij ook niet. Ik denk niet dat financiële planning op zich anders is dan een jaar of tien geleden, maar de mindset van ons allemaal was wel heel anders toen. KB: Het ging om het maximaliseren van rendement, nu gaat het om het managen van risico s. Dus moet je zeggen, okay, als we die risico s afgedekt hebben, hoe gaan we dan nog extra rendement creëren? In die volgorde. Risico s managen wordt het thema van de volgende jaren. Een methodiek die wij al een jaar of vijf geleden hebben geadopteerd is dat we kijken: wat moet je jaarlijks onttrekken aan je vermogen? Daar gaan we niet eens over nadenken, dat gaat gewoon in goudgerande obligaties. Daar zing je 20, 25 jaar makkelijk mee uit. Een mooi citaat van een klant van mij die ooit een bedrijf verkocht: ik kan het mij veroorloven om niet in aandelen te beleggen. Daarmee raak je wel de kern: risico moet je niet lopen, maar nemen. Op het moment dat je het neemt is het een bewust proces. BvE: Ik merk aan klanten dat ze terug willen naar Kiss: Keep it Simple and Stupid. Dat ze minder hongerig zijn naar dat extra stukje rendement. IEX: Ik kan me voorstellen dat het jullie taak ook is om zorgen te signaleren in plaats van te reageren op zorgen die ze zelf al hebben. Zie de problemen in de pensioenopbouw, waar kennelijk weinig mensen zicht op hebben... KB: Je moet juist óntzorgen. Dat had je de afgelopen jaren al moeten doen door gewoon een vangnet te creëren. Je hoeft geen risico te nemen. Je moet het je kunnen veróórloven om risico te nemen. AV: Er zijn de afgelopen maanden natuurlijk wel zorgen bijgekomen. Die gelden in de volle breedte. Daar moet je wel actie op ondernemen. BvE: Er gebeuren continu dingen waardoor mensen in een totaal andere situatie terechtkomen. Dat is nu misschien in de breedte zo, maar het is een doorlopend proces. Ik denk dat veel van de huidige onrust niet terecht is. Niet alles raakt alle mensen. AV: Maar je moet mensen wel duidelijk maken in hoeverre hun zorg reëel is. BvE: Ja, maar dat is maatwerk, anders gaat het niet werken. In hoeverre is het relevant of niet voor een cliënt dat de aandelen zijn gedaald? KB: Je moet niet alleen de schade-expert zijn die vaststelt hoe groot de deuk is, maar je moet ook uiteindelijk kijken hoe je die schade kan herstellen. BvE: Maar dan moet je eerst weten of er wel schade is. AV: Dat geeft maar aan hoe belangrijk financiële planning is. BvE: En nachtrust voor de klant. 34 IEX MAGAZINE november/december 2008

15 Wil de nieuwe George Soros opstaan? Survivors IEX magazine zocht en vond beleggers die in de kredietcrisis fier overeind blijven. door Fleur van Dalsem en Peter van Kleef 36 IEX MAGAZINE november/december 2008 november 2008 IEX MAGAZINE 37

16 Anderhalf tot drie trillion dollar (drie biljoen in goed Nederlands), dat is het bedrag dat de kredietcrisis de banken al heeft gekost. En de teller staat nog niet stil. En dat zijn alleen de banken. Schattingen van hoeveel geld beleggers zijn kwijtgeraakt, zijn haast onmogelijk. Dat het meer is dan bovengenoemd gedrag, ligt voor de hand. Zeker is dat de crisis veel beleggers berooid heeft achtergelaten. De smeuïge verhalen van beleggers die een fortuin en soms ook nog hun gezin kwijtspeelden Ik heb in mijn hele loopbaan nog nooit zulke kansen gezien als nu. John Paulson (1955) Onderneming: Paulson & Co Rendement: 600%+ Strategie: Inspelen op crash huizenmarkt Opvallend: Heeft Alan Greenspan de man achter de lage rente en huizenbubbel in de arm genomen als adviseur. duiken steeds vaker in de media op. Toch zijn er ook genoeg onder hen die meer verdienden dan verloren. Wil de nieuwe George Soros of de nieuwe Warren Buffett opstaan? Wie zijn deze beleggers, welke rendementen kunnen zij bijschrijven? Maar vooral: hoe doen ze dat nou, beleggen tegen de stroom in? Hedgefunds Als iemand de titel van nieuwe George Soros verdient, dan is het John Paulson, oprichter van hedgefundhuis Paulson & Co. In 2007 verdiende Paulson meer dan 12 miljard dollar en zo n 25% daarvan was voor hem. Hij haalde in de zomer van 2007 geld op met het argument dat hij in zijn hele loopbaan nog nooit zoveel kansen had gezien als nu. Hij kon 3 tot 4 miljard dollar op zijn rekening bijschrijven en dat is meer dan Soros of iedere andere manager ooit (in één keer) op de beurs verdienden. Maar iedereen die belegde bij Paulson is rijk geworden van de kredietcrisis. Zijn drie hedgefunds behaalden vorig jaar rendementen van tussen de 100% en bijna 600%. Ook in 2008 gaat het de fondsen van deze New Yorkse superbelegger voor de wind. Tot en met augustus boekte het Paulson Advantage Plus fonds een rendement van ruim 19%, tegenover diepe beursverliezen wereldwijd. Zijn succes heeft Paulson overigens geen familie van de Amerikaanse minister van financiën Henry Paulson te danken aan het voorzien van problemen op de huizenmarkt en alle ellende die daarna kwam. In 2006 zag hij de kredietcrisis aankomen vroeg hij zijn traders posities in te nemen op een daling van de huizenen hypotheekmarkt. Eigenlijk was hij daarmee iets te vroeg. De eerste maanden verloor hij, maar daarna en dat is geschiedenis pakte zijn strategie meer dan goed uit. Paulson, nog steeds een relatief onbekende belegger, leerde, voordat hij in 1994 zijn eigen bedrijf startte, het vak onder andere ironisch genoeg bij Bear Stearns, de zakenbank die tot één van de meest prominente scalpen van de crisis mag worden gerekend. Inmiddels is Paulson & Co met een beheerd vermogen van meer dan 35 miljard euro een van de tien grootste hedgefunds ter wereld. Het privé-vermogen van Paulson wordt door Forbes geschat op 4,5 miljard euro. Paulson heeft een bs (Bachelor of Science) in Finance van de Universiteit van New York en een mba (Master of Business Administration) van Harvard. Op deze prestigieuze universiteit eindigde Paulson in zijn jaar bij de top 5% beste studenten. Het succes heeft Paulson schuw gemaakt. Hij geeft liever geen interviews en schijnt software te hebben geïnstalleerd dat ervoor zorgt dat zijn klanten de mails over zijn fondsen niet kunnen doorsturen. Paulson is doodsbang voor copy cats. Zijn fondsen groeien door, maar zijn strategie naar de toekomst wijzigt amper. Hij is nog steeds negatief over de huizenmarkt en denkt dat het jaren kan duren voordat die weer genormaliseerd is. Hij is negatief over de creditcard- en autoleningen, maar kijkt ook net als veel andere hedgefundmanagers wanneer er geld te verdienen valt met zogeheten distressed debt, schuldpapier van bedrijven in de problemen. Beleggen in problemen, daar is Paulson duidelijk het best in. Obligatiefondsen Bill Gross werd deze zomer door Dagblad De Pers uitgeroepen tot de nieuwe George Soros. De man die met een geschat vermogen van 1,3 miljard dollar de nummer 380 was in de Amerikaanse Forbes-variant van de Quote 500, werd in datzelfde artikel als de volstrekt onbekende Bill Gross. En dat terwijl Gross al 37 jaar betrokken is bij Pimco, de grootste obligatiebelegger ter wereld. Bill Gross (1944) Onderneming: Pimco Rendement: +13% Strategie: Gross belegt op basis van kansberekening. De titel van zijn boek Everything You ve Heard About Investing is Wrong zegt veel over zijn contraire aanpak. Opvallend: Was voor zijn carrière in de financiële markten professioneel black jack-speler. Gross zegt zijn kansberekeningen en risicospreiding te baseren op zijn kennis die hij in het casino heeft opgedaan. Risicospreiding en kansberekening heb ik aan de black jacktafel geleerd. De obligatiegoeroe studeerde af aan de Duke University en heeft een mba aan de universiteit van Californië. Maar dat hij bij Nederlanders onbekend is, is vooral te wijten aan zijn speelveld. Obligatiebeleggers staan nu eenmaal minder in de schijnwerpers dan aandelenbeleggers. Op 5 september van dit jaar drukte Gross op de paniekknop. Hij voorzag een financiële tsunami en voorspelde in tegenstelling tot de meeste beleggers dat de kredietcrisis veel, heel veel erger zou worden. U weet het, september en oktober werden vervolgens een nachtmerrie voor buy-and-hold-beleggers. Terug naar de eretitel die De Pers bij Gross opspelde. Hij werd uitgeroepen tot de nieuwe Soros omdat hij zich midden in de crisis helemaal volgeladen had met obligaties van Fannie Mae en Freddie Mac. De aandelenkoersen van de twee hypotheekbanken decimeerden, de obligaties knalden omhoog. Liefst 60% van het vlaggenschip van Pimco (belegd vermogen meer dan 130 miljard dollar) was belegd in waardepapier van de twee zwalkende zwaargewichten. Is dat wat Gross aan de black jack-tafel leerde? Het fonds liet op één handelsdag dankzij de megatrades een outperformance van 1,3% zien en dat is heel veel voor een obligatiefonds. De beleggers van Robeco hadden de actie van Gross mogelijk afgekeken en probeerden het een dikke week later via verschillende fondsen met obligaties van Lehman Brothers. Waar de Federal Reserve en de Amerikaanse staat Fannie en Freddie redden, Lieten ze Lehman Brothers als een baksteen vallen. Goeroes Jeremy Grantham, de grijze eminentie van het Amerikaanse Grantham Mayo Van Otterlo (gmo), mag met recht een survivor genoemd worden. Hij was bovendien al vanaf 2005 een roepende in de woestijn, die voortdurend waarschuwde voor een huizenbubbel en omvallende banken. Toch ontsnapt ook gmo dit keer niet aan waardeverlies. Volgens Grantham omdat er, in tegenstelling tot de periode dit keer geen plaats is om te schuilen. De kredietcrisis volgt op de periode die Grantham be- Op de korte termijn leren we gigantisch veel van deze crisis, op de middellange termijn steken we er aardig wat van op en op de lange termijn leren we er absoluut niks van. Jeremy Grantham (1938) Onderneming: GMO Rendement: Voor het eerst in vijftien jaar verliezen we geld Strategie: Short euro. Aandelen? De grootste fout die je nu kunt maken is te vroeg kopen. Opvallend: Werd de afgelopen drie jaar verguisd vanwege zijn waarschuwende geluiden over een bubbelende huizenmarkt en zijn voorspelling dat minstens één grote bank zou omvallen. Zoals al zijn voorspellingen bleken zijn doemscenario s weer te positief. 38 IEX MAGAZINE november/december 2008 november/december 2008 IEX MAGAZINE 39

17 schrijft als de grootste sucker rally uit de geschiedenis, de jaren 2003 tot en met Grantham werd veel bekritiseerd vanwege zijn negatieve visie bij een ogenschijnlijk kraakheldere hemel. Maar in oktober moest hij erkennen dat Wie de asset allocatie van de beste endowment funds nabootst, komt qua rendement tussen de slechtste uit Yale & Harvard Onderneming: Yale University en Harvard University Rendement: 7 tot 9% Strategie: Spreiden en beleggen in toppicks Opvallend: De portefeuilles van de universiteitsfondsen zijn gespreid over veel asset classes. De beheerders hebben toegang tot de beste hedgefunds en private equity-firma s zijn doemscenario s veel te mild waren geweest. De hypotheekellende en kredietcrisis bleken veel dieper en ernstiger dan Grantham verwacht had. De grootste fout die je nu kunt maken, is te vroeg kopen, waarschuwde hij medio oktober in een interview in Barron s. Twee gitzwarte weken later begint het toch te kriebelen. Op 31 oktober vindt Grantham het tijd voorzichtig bullish te worden, omdat aandelen wel erg goedkoop geworden zijn. Pensioenfondsen huilen tranen met tuiten, maar ze kunnen zich troosten met de gedachte dat aandelen voor het eerst in twintig jaar echt goedkoop geworden zijn. Daarmee mag Grantham zichzelf ook troosten, want gmo dreigt het jaar voor het eerst in vijftien jaar met verliezen af te sluiten. gmo zal stapsgewijs aan de koopzijde opereren bij dalende markten. Dat kan op beginverliezen stuiten, maar gmo manoeuvreert zich naar de pole position als het onvermijdelijke beursherstel komt. Volgens Grantham sluiten we met de kredietcrisis een tijdperk af. En of de financiële markt lering trekt uit de crisis? Op de korte termijn leren we gigantisch veel van deze crisis, op de middellange termijn steken we er aardig wat van op en op de lange termijn absoluut niks. Endowment Funds Harvard Management Co, dat het endowment fonds (fondsen die giften aan de universiteiten beleggen en beheren) van de gelijknamige universiteit runt, behaalt een rendement van tussen de 7% en 9% over het fiscale jaar 2008, volgens de Wall Street Journal. Hoe het fonds dat exact voor elkaar krijgt, blijft onbekend, want niemand weet waar precies in belegd wordt. Wel is de asset allocatie vrij beschikbaar en dat leidt tot diverse pogingen om de portefeuille na te bootsen, bijvoorbeeld door een mandje met etf s of trackers. De Zwitserse vermogensbeheerder Gottex is de laatste in de rij van spelers die de rendementen van de endowment funds bereikbaar wil maken voor de gewone belegger. Niet verwonderlijk, want de fondsen leveren jaar na jaar toprendementen. Het valt niet mee die performance na te bootsen. Het rendement van copy cats laat telkens weer te wensen over. Wie de asset allocatie van de top 10% van de endowment funds neemt en daar een portefeuille van namaakt, blijkt qua rendement uiteindelijk bij de slechtst presterende 40% van diezelfde fondsen uit te komen, blijkt uit onderzoek van Mebane Faber van Seeking Alpha. Het geheim zit m kennelijk niet alleen in de verdeling van geld over verschillende categorieën, maar vooral in de selectie van individuele posities. De beleggers van Yale, Princeton en Harvard University hebben toegang tot de beste private equity-firma s en lijken vooral daarmee het verschil te maken. De grote weging voor alternatieve (en niet beursgenoteerde) beleggingsvehikels maakt het kopiëren bijna onmogelijk. Zeker als je bedenkt dat de fondsen erin slagen in die categorie de beste te selecteren. Wie het toch niet kan laten, kan een portefeuille samenstellen aan de hand van de asset allocatie in de onderstaande tabel, die een keurig gemiddelde is van de laatst bekende gegevens (uit 2007) van de Yale en Harvard-portefeuilles. Assets volgens Yale & Harvard Amerikaanse aandelen 12% buitenlandse aandelen (ontwikkelde) 9% buitenlandse aandelen (opkomende) 10% obligaties 7% inflatiegelinkte obligaties 4% onroerend goed 12% commodities 16% private equity 15% hedgefunds 21% cash -3% 40 IEX MAGAZINE november/december 2008

18 Gestructureerde producten Warme wintertrui Beleggers moeten zich voorbereiden op een veel killer beursklimaat, waarbij zware koersdips steeds vaker voorkomen. Door actief beleid kunt u met garantieproducten verliezen beperken of zelfs op winst uitkomen. door Marcel Tak Marcel Tak is special products-specialist. In de rubriek 10 van Tak ontleedt en recenseert hij op IEX.nl alle nieuw uitgegeven notes en certificaten. Volgens de weerkundigen wordt de kans op een Elfstedentocht steeds kleiner en zal deze tocht in de toekomst nog maar eens in de achttien jaar plaatsvinden. De opwarming van de aarde gaat niemand in de koude kleren zitten, zeker niet de liefhebbers van deze traditionele tour. Hoe anders is de situatie voor beleggers. Zij lijken zich juist te moeten voorbereiden op een veel killer beursklimaat, waarbij zware koersdips steeds vaker voorkomen. In 1997 kregen beleggers al een voorproefje toen de Azië-crisis de beurzen onder druk zette. Een paar jaar later was het goed raak met het uiteenspatten van de internetbubbel in En nu worden we geconfronteerd met de kredietcrisis die de temperatuur op de financiële markten tot het spreekwoordelijke nulpunt doet dalen. Autocallables Financiële instellingen hebben onder deze winterse omstandigheden een extra trui nodig, zoals minister van financiën Wouter Bos het treffend uitdrukte. Maar wie sleept de belegger door de beursmalaise? De aandelenbelegger is het grootste slachtoffer van de financiële rampspoed. Obligatiebeleggers zijn tot nu toe redelijk gespaard, uitgezonderd natuurlijk de ongelukkige houders van leningen op naam van Lehman Brothers of een paar IJslandse banken. Als ik kijk naar wat gestructureerde producten voor beleggers hebben betekend en kunnen betekenen in de huidige crisis is het beeld wisselend. Dat is niet zo verwonderlijk want er is een grote variëteit aan financiële constructies. Sommige hebben een verhoogd risico, met daaraan verbonden een hoger rendementsperspectief. Andere producten verlagen juist de risico s, bijvoorbeeld door middel van een (gedeeltelijke) hoofdsomgarantie. Het zal u niet verbazen dat de producten met een bovengemiddeld risico enorme koersdalingen hebben ondergaan. Een in dit verband goed voorbeeld zijn de autocallable notes waarbij het resultaat afhangt van één of meer onderliggende waarden. Klik & Klaar Notes en Click Out Notes op financials, Dutch Power Notes met daarin Aegon als één van de onderliggende waarden en High Yield Notes op ing, al deze producten ondergingen dramatische koersdalingen tot zelfs het niveau van 2% van de uitgifteprijs. Wat te doen in die situatie? Heel eerlijk gezegd zijn er geen echte oplossingen. Het verlies staat er, en alleen bij een significant herstel van de onderliggende aandelen gaat er nog een waterig zonnetje schijnen. Voor degenen die deze autocallable notes hebben aangeschaft met enkele aandelen als onderliggende waarden is het wel te overwegen te draaien naar (soortgelijke) constructies op een complete index. De afhankelijkheid van de prestatie van één enkel aandeel wordt dan verminderd. Ik verwijs u naar mijn column op iex.nl van 31 oktober waarin ik de aex Top Note van Rabobank besprak. Met deze note kan bij een beperkt beursherstel een behoorlijk rendement worden gemaakt. Garantieproducten Voor beleggers in garantieproducten is de situatie in het algemeen rooskleuriger, hoewel ook deze producten een flinke koersdaling moesten doorstaan. Maar in de meeste gevallen is het verlies beperkter dan die van de onderliggende waarde. Dat geeft nieuwe mogelijkheden. Laat ik eerst een voorbeeld geven van een garantienote die zich (relatief) goed heeft gehouden in deze turbulente tijden. Vorig jaar gaf Rabobank de aex Garant maart 2014 uit met een volledige hoofdsomgarantie. Bijna anderhalf jaar na uitgifte is de aex-index (startwaarde 540 punten) meer dan gehalveerd op een stand van 255 punten. De note noteert bij deze stand een koers van 85%. Het (tussentijdse) verlies van 15% is niet prettig, maar biedt toch mogelijkheden ten opzichte van de scherpe aexdaling. Niets doen is een optie, maar dan moet de aex minimaal verdubbelen om met de note nog enig rendement te maken. Er zijn echter alternatieven. 1 U kunt overstappen van de oude note naar een rechtstreekse belegging in de aex. Natuurlijk moet u dan wel vertrouwen hebben in de prestaties van deze index, en bovendien moet de mogelijkheid van een verdere koersdaling passen bij uw risicoprofiel. Maar als u de stap durft te wagen kan het opgelopen verlies In de meeste gevallen is het verlies van garantieproducten beperkter dan die van de onderliggende waarde. van 15% snel worden ingelopen. Bij een indexstand van 255 punten is een 18% stijging tot 300 punten voldoende om het gehele verlies weer goed te maken. Rekening houdend met het (onzekere) dividendrendement van circa 5% wordt het verlies over een periode van een jaar zelfs al goed gemaakt bij een index van 288 punten. Dat is uiteindelijk geen slecht resultaat, als we bedenken dat bij deze indexstanden de directe belegger van het eerste uur in de index sinds de uitgifte van de note op een verlies van 40% staat (inclusief ontvangen dividend)! 2 Ook de belegger die op de huidige lage aex-stand toch risico wil blijven mijden heeft kansen om sneller uit de verliezen te geraken. Zo zijn er garantieproducten beschikbaar op de aex, met een lagere uitoefenprijs. Van de vele aex Garant Notes die Rabobank heeft uitgegeven is de constructie met afloopdatum oktober 2014 te koop voor 94 euro. De startwaarde van de aex is bij deze Garant gelijk aan 355 punten. Stel, we staan in 2014 weer op de oude aex-stand van de eerste note (540 punten). Die oude note lost dan af tegen 100, waardoor u vanaf de huidige koers van 85 een rendement maakt van 18%. Over de gehele looptijd maakt u in het geheel geen winst. Als u zou overstappen naar de recentere november 2014 note, is de aflossing in 2014 gelijk aan 152. Op de aankoopwaarde van 94 is dat een rendement van 62%. Rekening houdend met het 15% verlies op de eerdere note heeft u toch een mooie totaalwinst gemaakt. Natuurlijk is er ook risico, met name als de index niet meer boven de stand van 355 uitkomt. De november-note lost dan af op 100, een winst van 6 euro ten opzichte van de aankoopkoers. Met de oude note zou de winst op 15 euro (vanaf de koers van 85) zijn uitgekomen. Verliezen beperken Mijn conclusie: garantieproducten zijn in de crisis ook tegen koersverliezen opgelopen, maar zakten niet door het ijs. Met actief beleid is het mogelijk sneller de (papieren) verliezen te beperken of zelfs weer op winst uit te komen zonder dat de onderliggende index op een pre-crisis niveau hoeft uit te komen. 42 IEX MAGAZINE november/december 2008 november/december 2008 IEX MAGAZINE 43

19 Beurs in beeld Prachtplaatjes Er wordt veel geschreven over de beurs, maar sommige trends komen in beeld veel duidelijker naar voren dan in woorden. Vier beursontwikkelingen op lange termijn. Financials Retail Chemie Voeding/drank Financials Energie Retail Elektronica/ITChemie Logistiek Voeding/drank Staal Energie Elektronica/IT Logistiek Staal door Michiel Pekelharing Rendement in procenten Koers-winstverhouding Lage waardering is hoog rendement Laag kopen en hoog verkopen is een van de bekendste beurswijsheden. Maar wanneer staan de koersen laag en op welk rendement mogen beleggers dan hopen? In deze grafiek is de koers-winstverhouding van de AEX afgezet tegen het rendement van de daaropvolgende tien beursjaren. Slechts twee keer bleef de teller (net) onder de 200% steken bij een koers-winstverhouding van 10 of lager (de huidige koers-winstverhouding ligt ongeveer op 7). Het gemiddelde rendement komt op ruim 400%. Dat is maar liefst 17% per jaar! AEX in balans De kredietcrisis heeft het aangezicht van de AEX enorm veranderd. Traditioneel bepaalden de financials grotendeels het beeld op het Damrak. In 1985 (boven) waren banken en verzekeraars goed voor een weging van ruim 33% in de AEX. Tegenwoordig (onder) is dat nog maar een schamele 11,4%. Energie is inmiddels de dominante bedrijfstak. Samen met SBM Offshore en Fugro bepaalt Royal Dutch Shell voor een kwart het koersverloop van de index. Als de huidige weging van de AEX wordt afgezet tegen de samenstelling in 1985, valt op dat er in ruim twintig jaar tijd een veel mooiere spreiding is ontstaan. Met dank aan de kredietcrisis uiteraard. Energie Voeding/drank Chemie Retail Financials Bouw Detachering Vastgoed Telecom Uitgeverijen Staal Logistiek Elektronica/IT Energie Voeding/drank Chemie Retail Financials Bouw Detachering Vastgoed Telecom Uitgeverijen Staal Logistiek Elektronica/IT S&P 10 jaars rollend Een lange beleggingshorizon is geen garantie voor rendement. In deze grafiek is het koersrendement over tien jaar van de Amerikaanse S&P 500 afgebeeld. Wie bijvoorbeeld op 1 september 1990 in de index was gestapt, had een rendement geboekt van bijna 400% (exclusief dividend) en de ongelukkige belegger die in september 1929 was begonnen keek tien jaar later tegen een verlies aan van meer dan 50%. Het is heel mooi te zien dat het toprendement elke cyclus hoger ligt. Over de afgelopen vijftig jaar is het gemiddelde rendement ruim 130% in een decennium, oftewel 8,6% per jaar Koersrendement tien jaar na dato in procenten Aandelen met 40% korting Beleggers hoeven er niet aan te twijfelen dat er al een 44 IEX MAGAZINE november/december 2008 november/december 2008 IEX MAGAZINE AEX in procenten Koers-winstverhouding door de jaren heen ING flinke berg ellende in de beurskoersen is verwerkt. De 25 DirechtAEX Verzekeringen wordt verhandeld voor ongeveer 7 maal de winst Gemiddelde koers-winstverhouding 9% Europa over de 20% voorgaande vier kwartalen. Dat is maar liefst 20 40% minder dan het gemiddelde over de afgelopen ING Retail Banking 25 jaar Direcht (in Verzekeringen deze Verzekeringen grafiek is het koersverloop van de AEX 15 28% teruggerekend 9% Amerika tot Europa 1973). Effectenhuis Merrill Lynch heeft berekend 19% dat 20% de bedrijfswinsten in een recessie Verzekeringen met 34% terugvallen, dus zelfs in een worst-case 10 Retail Wholesale Banking scenario Azië Verzekeringen lijkt de Amsterdamse Amerika beurs nog bescheiden Banking 28% 6% 5 gewaardeerd. 18% 19% 0 Verzekeringen Wholesale Azië Banking 6% 18%

20 aandelen Corné s overlevingstool Welke bedrijven gaan de economische teruggang overleven? Ik kijk altijd naar minimaal drie zaken: stabiele cashflow, hoeveelheid schulden en stabiele dividendbetalers door Corné van Zeijl Corné van Zeijl is senior portfolio manager bij s n s Asset Management waar hij verantwoordelijk is voor de Nederlandse aandelenportefeuilles. 46 Van Zeijl beheert het s n s Nederland Aandelen Fonds. Een artikel over hoe u deze orkaan op de beurs moet overleven? Dat is een onmogelijke opgave. De beurs vliegt alle kanten op. Bij de top 15 van grootste dalingen voor de aex ooit, staan er maar liefst vijf uit 2008 bij. Nummer 3, 4, 5, 6 en 7 wel te verstaan. Ook bij de beste dagen ooit staan er veel uit 2008 bij, alleen op minder hoge plaatsen. En zo is 2008 voor de aex een van de slechtste jaren geworden. Opvallend zijn de vele vragen hoe je je moet beschermen na deze gigantische daling. Deze vragen zijn ongeveer van hetzelfde niveau als de vraag hoe je je auto moet verzekeren nadat je hem tegen een boom hebt geparkeerd. Economische voorspeller Dus na zo n enorme daling moet u eigenlijk helemaal niet op zoek naar veiligheid. In een herstelperiode, en die komt altijd op het moment dat u hem niet verwacht, moet u juist op zoek gaan naar enge cyclische, slecht gefinancierde bedrijven. Bedrijven waarvan de winsttaxaties flink naar beneden zijn bijgesteld. Kijkt u eens in het lijstje met slechtste aandelen dit jaar. U weet dan precies welke aandelen het goed gaan doen in een opgaande markt. Als deze rally op volle snelheid is, zal het even lijken alsof het een storm in een glas water is geweest. Nu, ik kan u vertellen dat zal zeker niet het IEX MAGAZINE november/december 2008 Wie zijn schuldenvrij? netto schulden/ebitda asml -1,55 Boskalis -0,64 Royal Dutch Shell 0,16 Philips 0,36 Imtech 0,47 Akzo Nobel 0,76 Arcelor Mittal 0,89 Fugro 0,94 AEX gemiddelde 2,00 geval zijn. In 2009 zullen we het nog erg zwaar krijgen. Om een idee te krijgen kunnen we simpelweg naar de beurs kijken. De beurs is een prachtige voorspeller van de economie. Helaas niet andersom, anders konden we rijk worden. En gezien de huidige standen, voorspelt de beurs een flinke economische orkaan. Nu voorspelt de beurs dat wel vaker. Bijvoorbeeld in 1987 en 1988 was er een grote economische stilte, geen recessie, geen economische onrust, niets. En dus werd de beurs als economische voorspeller afgeschaft. Wellicht is dat de achterliggend reden dat we geen cbs koersindex meer hebben. In de Verenigde Staten wordt die nog wel gebruikt als een van de elf officiële leading indicators. En terecht, want nog altijd blijkt dat de beurs uitermate efficiënt de economische ontwikkeling voorspelt. Als ik de grafiek mag geloven dan kunt u zomaar een daling van de economie van maar liefst 2% verwachten. En dat hebben we alleen in 1974 en in meegemaakt. Met dezelfde krantenkoppen over de massaontslagen en failliete bedrijven. De balans Na een bearmarktrally moet u dus weer gaan kijken naar bedrijven die de economische storm goed zullen doorstaan. In welke aandelen moet u dan beleggen? Besef als eerste dat in het zware weer een aantal bedrijven zullen zinken. U moet dus op zoek gaan naar de aandelen met een stabiele cashflow. Telecommers, voedingsbedrijven en de Nederlandse uitgevers. Beseft u trouwens wel even dat Reed Elsevier nog een flink onderdeel in de verkoop heeft staan. Nu ze dat nauwelijks meer aan de straatstenen kwijt kunnen, zal hun balans nog even in onbalans blijven. Ook bedrijven die een vol orderboek hebben, zoals Boskalis, Imtech en Fugro kunnen de storm doorstaan. Wel even opletten of deze orders makkelijk weer kunnen worden afgezegd. Als tweede moet u naar de balans kijken. Hoeveel schulden heeft het bedrijf? Ik maak altijd een lijst met bedrijven op basis van hun bedrijfswinst (ebitda) en hoeveel schuld ze hebben. Ik ken een tweetal bedrijven die naar verwachting eind 2008 per saldo schuldenvrij zijn: Boskalis en asml. Ook Philips, Royal Dutch Shell, Imtech, Akzo Nobel, Arcelor Mittal en Fugro zijn nagenoeg, maar niet helemaal schuldenvrij. Als laatste kijk ik naar de bedrijven die heel veel vrije cashflow hebben. Dividendbetalers Als laatste zullen waarschijnlijk de stabiele dividendbetalers het relatief goed doen. In de afgelopen recessie bleek deze strategie 400 een recept voor succes. Ik zag toevallig een rapport van 350 Morgan Stanley voorbij komen, met een hele lijst van stabiele dividendbetalers. Daarbij stonden ook een flink aantal Nederlandse bedrijven. In het rapport worden Royal Dutch Shell, Akzo Nobel, kpn, dsm, Philips en Wolters Kluwer genoemd. Ook ing staat erbij, maar dat is een beetje onzin. Er staat toch heel duidelijk in het persbericht dat door de 10 miljard euro van de staat aan ing de aandeelhouders dit jaar toch echt door Sinterklaas worden overgeslagen. Al met al denk ik dat er redelijk Beurs voorspelt de economie Dividendrendement AEX wat dezelfde namen naar voren komen. Houdt uw reddingsboei vast en laat u niet verleiden door de economische stilte voor de storm. Bedrijven gaan het echt moeilijk krijgen. economische groei 4/11/08 beurskoersen NB: om te voorkomen dat ik hier een hele lijst met posities van het sns Nederland Aandelenfonds moet vermelden, kunt u voor de wegingen kijken op magazine. iex.nl/portefeuillevanzeijl. november/december 2008 IEX MAGAZINE

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Hypotheekrecht en - vormen

Hypotheekrecht en - vormen Hypotheekrecht en - vormen Wat is een hypotheek? Een hypotheek is in theorie een zekerheidsrecht. Wanneer u een hypotheek afsluit, geeft u het recht van hypotheek aan de geldverstrekker. Dit recht van

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Betrouwbaarheid banken volgens een onderzoek van SNS, 10-10-2008

Betrouwbaarheid banken volgens een onderzoek van SNS, 10-10-2008 De Nederlandse spaarmarkt en het gedrag van de spaarders wordt door vele onderzoeksbureau's en websites met online polls in kaart gebracht. Zeker het afgelopen half jaar was een "dynamische" periode met

Nadere informatie

KLANTPROFIEL VOOR DHR. HYPOTHEEK

KLANTPROFIEL VOOR DHR. HYPOTHEEK UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

KLANTPROFIEL VOOR DHR. EN MEVR.

KLANTPROFIEL VOOR DHR. EN MEVR. UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

KLANTPROFIEL VOOR EEN ORIËNTATIE GESPREK

KLANTPROFIEL VOOR EEN ORIËNTATIE GESPREK UW KLANTPROFIEL KLANTPROFIEL VOOR EEN ORIËNTATIE GESPREK Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis uw kennis,

Nadere informatie

De heer. Klantprofiel Pagina 1. Algemeen - Doelen

De heer. Klantprofiel Pagina 1. Algemeen - Doelen Klantprofiel Pagina 1 Algemeen - Doelen Welk(e) doel(en) heeft u in uw leven? (Meerdere opties zijn mogelijk) Nu lekker kunnen leven, geld opzij leggen voor inkomen later is minder belangrijk Zekerheid

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Verzekeringen. Werkgever en personeel. Het Persoonlijk Pensioen Plan: verstandig beleggen voor een goed pensioen

Verzekeringen. Werkgever en personeel. Het Persoonlijk Pensioen Plan: verstandig beleggen voor een goed pensioen Defensieve Lifecycle Neutrale Lifecycle Offensieve Lifecycle Zelf beleggen Verzekeringen 2008 Werkgever en personeel Het Persoonlijk Pensioen Plan: verstandig beleggen voor een goed pensioen Werkgever

Nadere informatie

ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER

ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER ARTIKEL 1 Ook in juli 2013 worden de spaarrente's verder verlaagd Bron: financieel Dagblad d.d. 7 augustus 2013 De rentestijging op de kapitaalmarkt

Nadere informatie

Klantprofiel. Waaruit blijkt dat?

Klantprofiel. Waaruit blijkt dat? Klantprofiel Wat is uw burgerlijke staat? o Alleenstaand o Gehuwd(gemeenschap van goederen) o Gehuwd(huwelijkse voorwaarden) o Samenwonend met samenlevingscontract o Samenwonend zonder samenlevingscontract

Nadere informatie

High Risk. Equity Interest Other. ING Dutch Plus Note

High Risk. Equity Interest Other. ING Dutch Plus Note High Risk Equity Interest Other ING Dutch Plus Note Minimaal 155%* aflossing bij stijgende of beperkt dalende beurzen Bescherming tot 35% koersdaling t.o.v. de startwaarde Profiteer van een mogelijke stijging

Nadere informatie

Wat je moet weten als je een hypotheek kiest?

Wat je moet weten als je een hypotheek kiest? Wat je moet weten als je een hypotheek kiest? Als je een hypotheek af gaat sluiten, moet je aan een heleboel dingen denken. We hebben een aantal vragen voor je op een rijtje. Klik op de doorlinks hiernaast

Nadere informatie

UW KLANTPROFIEL KLANTPROFIEL

UW KLANTPROFIEL KLANTPROFIEL UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

Voorkennis. IEX redactie

Voorkennis. IEX redactie Voorkennis 2007 Van iex-columnisten wordt méér gevraagd dan alleen het schrijven van scherpe beleggingsanalyses en diepgravende columns. Aan het eind van elk jaar krijgen ze in iexmagazine een mooi podium

Nadere informatie

financiële dienstverlening

financiële dienstverlening Algemene gegevens cliënt Algemene gegevens partner Naam : Naam : Geboortedatum : Geboortedatum : Algemene Kennis en Ervaring 1. Wat weet u van hypotheken? 2. Wat weet u van beleggingsproducten? 3. Wat

Nadere informatie

Nieuwsbrief februari 2016

Nieuwsbrief februari 2016 Nieuwsbrief februari 2016 In deze nieuwsbrief vindt u de volgende onderwerpen: - De beleggingsresultaten over 2015 - Vragen en antwoorden over de beleggingsresultaten en uw pensioenregeling bij Aegon PPI

Nadere informatie

Hypotheek? Wij zijn uw bank.

Hypotheek? Wij zijn uw bank. Hypotheek? Wij zijn uw bank. U wilt een huis kopen? Wij bezorgen u onbezorgd woonplezier. U wilt voor de eerste, tweede of misschien wel derde keer een huis kopen. Een gezellige stadswoning in het centrum,

Nadere informatie

Sparen. Voor de actuele spaarrentes verwijzen wij u naar snsregiobank.nl. Snelsparen

Sparen. Voor de actuele spaarrentes verwijzen wij u naar snsregiobank.nl. Snelsparen Sparen Hoe meer, hoe beter Sparen Statistieken tonen elke keer weer aan dat Nederlanders voorop lopen in de wereld als het gaat om de hoogte van hun spaargeld. En terecht. Want wie wil er nu niet voorbereid

Nadere informatie

Vraag en antwoord: waarom beleggen in staatsobligaties?

Vraag en antwoord: waarom beleggen in staatsobligaties? ING Investment Office Publicatiedatum: 13 maart 2014 Vraag en antwoord: waarom beleggen in staatsobligaties? In onze beleggingsvisie op 2014 ( Visie 2014: minder crisis, meer groei ) kunt u lezen dat we

Nadere informatie

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis uw kennis, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

a Wie lenen er allemaal voor de aanschaf van een duurzaam consumptiegoed? b Wie lenen er allemaal wegens een onverwachte tegenslag?

a Wie lenen er allemaal voor de aanschaf van een duurzaam consumptiegoed? b Wie lenen er allemaal wegens een onverwachte tegenslag? Eindtoets hoofdstuk 1 Kopen doe je zo (CONSUMEREN) 1.3 Ik spaar, leen en beleg mijn geld 1 REDENEN OM TE SPAREN Hier staan zes mensen die sparen: Linda zet geld opzij voor haar vakantie Roy belegt in aandelen

Nadere informatie

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014 Pensioenfonds Robeco Populair Jaarverslag 2014 2014 was een bewogen jaar voor Pensioenfonds Robeco door de sterk dalende rente en de veranderende wet- en regelgeving. In het jaarverslag blikken wij als

Nadere informatie

Nog geen terugkeer van huishoudens op de beurs

Nog geen terugkeer van huishoudens op de beurs Nog geen terugkeer van huishoudens op de beurs Inleiding De Nederlandse huishoudens zijn de afgelopen decennia steeds meer gaan beleggen in effecten. Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën

Nadere informatie

Van Stuiver tot Miljardair

Van Stuiver tot Miljardair Van Stuiver tot Miljardair Slim beleggen met een hefboom Rob Stuiver 29 september Programma Het ver-1000 voudigen van uw vermogen in 20 jaar Bouwen van de portefeuille Bouwstenen: Aandelen, Alternatives,

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken. beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt

Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken. beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt van onze dienstverlening. Deze tijd vraagt om transparantie. Wij regelen

Nadere informatie

Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 12-9-2011.

Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 12-9-2011. Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 12-9-2011. Ik durf het hardop te zeggen: Griekenland gaat failliet en verlaat de Eurozone. Tijd 08:10 uur. Met de S&P 500 futures rond 1145 en dus weer een 12,50

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen

Achmea life cycle beleggingen Achmea life cycle beleggingen Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Interpolis. Glashelder Achmea life cycle beleggingen Als pensioenverzekeraar beleggen

Nadere informatie

MEEST GESTELDE VRAGEN AAN VERBOND VAN VERZEKERAARS

MEEST GESTELDE VRAGEN AAN VERBOND VAN VERZEKERAARS MEEST GESTELDE VRAGEN AAN VERBOND VAN VERZEKERAARS 1. ING en AEGON hebben een kapitaalinjectie van de Nederlandse overheid ontvangen. Waarom is dat gebeurd? De belangrijkste reden voor deze kapitaalinjecties

Nadere informatie

[FA 01-26 stenen] huis & hypotheek. Help, mijn geld zit in de stenen!

[FA 01-26 stenen] huis & hypotheek. Help, mijn geld zit in de stenen! [FA 01-26 stenen] huis & hypotheek Help, mijn geld zit in de stenen! Als uw spaargeld vooral in de stenen van uw huis zit, is het niet altijd even gemakkelijk om het er weer uit te halen. Maar met wat

Nadere informatie

Periodiek Inleggen. Iedere maand vast bedrag. Klein bedrag mogelijk. Spreiding instaprisico. Flexibel

Periodiek Inleggen. Iedere maand vast bedrag. Klein bedrag mogelijk. Spreiding instaprisico. Flexibel Periodiek Inleggen Met een klein maandelijks bedrag uw vermogen opbouwen 2 G emak staat centraal 3 Spreiding risico van het instapmoment Iedere maand vast bedrag Klein bedrag mogelijk Spreiding instaprisico

Nadere informatie

Ik kies voor lage maandlasten, met de Opstap Hypotheek

Ik kies voor lage maandlasten, met de Opstap Hypotheek Opstap Hypotheek 2 Hypotheken 2 Naam product Opstap Hypotheek 3 Ik kies voor lage maandlasten, met de Opstap Hypotheek Een huis kopen. Een spannend avontuur. Daarbij gaat u niet over één nacht ijs. Bij

Nadere informatie

een eigen huis De sleutel naar uw 20% korting op uw hypotheekrente

een eigen huis De sleutel naar uw 20% korting op uw hypotheekrente een eigen huis De sleutel naar uw eigen huis 20% korting op uw hypotheekrente Koopwoning dichterbij U droomt ervan. Een eigen huis, een plek onder de zon... Wat is er mooier dan uw eigen woning? Deze kunt

Nadere informatie

Welke soorten beleggingen zijn er?

Welke soorten beleggingen zijn er? Welke soorten beleggingen zijn er? Je kunt op verschillende manieren je geld beleggen. Hier lees je welke manieren consumenten het meest gebruiken. Ook vertellen we wat de belangrijkste eigenschappen van

Nadere informatie

Bijlage. Hoe stel ik mijn beleggersprofiel vast? Mutatieformulier

Bijlage. Hoe stel ik mijn beleggersprofiel vast? Mutatieformulier Bijlage Hoe stel ik mijn beleggersprofiel vast? Mutatieformulier Hoe stel ik mijn beleggersprofiel vast? Aan de hand van onderstaande vragenlijst kunt u in ca. 10 minuten het beleggersprofiel vaststellen.

Nadere informatie

Hoe meer, hoe beter 2

Hoe meer, hoe beter 2 Sparen 2 Hoe meer, hoe beter Sparen Statistieken tonen elke keer weer aan dat Nederlanders voorop lopen in de wereld als het gaat om de hoogte van hun spaargeld. En terecht. Want wie wil er nu niet voorbereid

Nadere informatie

Nooit meer verliezen is een op/e

Nooit meer verliezen is een op/e Nooit meer verliezen is een op/e 12 december 2014 André Brouwers beleggingsinstituut.nl André Brouwers Educa6e en Informa6e Start 2011 15.000 beleggers getrained Training, coaching en beleggersinforma6e

Nadere informatie

Het kopen en financieren van een woning

Het kopen en financieren van een woning Het kopen en financieren van een woning Beste heer/mevrouw, U staat op het punt om een (nieuwe) woning te kopen. Het kan zijn dat u zich als starter op de markt begeeft en dus voor het eerst een woning

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management)

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Binnenkort hebt u een afspraak met één van onze adviseurs. Om u goed van dienst te kunnen zijn, hebben wij informatie van u nodig.

Binnenkort hebt u een afspraak met één van onze adviseurs. Om u goed van dienst te kunnen zijn, hebben wij informatie van u nodig. Uw Klantprofiel Binnenkort hebt u een afspraak met één van onze adviseurs. Om u goed van dienst te kunnen zijn, hebben wij informatie van u nodig. Waarom een Klantprofiel? Het Klantprofiel heeft als doel

Nadere informatie

Vragen formulier Klanten Profiel

Vragen formulier Klanten Profiel Vragen formulier Klanten Profiel U heeft ons verzocht, om gezamenlijk, een gedegen voorstel ten aanzien van uw hypotheek uit te brengen. Onze bedrijfsfilosofie is, om samen met onze relaties, een inventarisatie

Nadere informatie

De Roche. Hypotheek waaier. Een persoonlijke keus voor uw toekomst. Het kiezen van de juiste hypotheekvorm is

De Roche. Hypotheek waaier. Een persoonlijke keus voor uw toekomst. Het kiezen van de juiste hypotheekvorm is De Roche Hypotheek waaier Een persoonlijke keus voor uw toekomst Het kiezen van de juiste hypotheekvorm is zeker niet eenvoudig; er zijn ontzettend veel mogelijkheden en bovendien vormt uw beslissing de

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Gedurende het slotkwartaal van 2013 heeft de ECB ervoor gekozen om het monetaire beleid verder te verruimen. De reden hiervoor was onder meer een verrassend lage

Nadere informatie

Maandbeleggen. Ook met een klein bedrag. Geen aankoopkosten. Betere spreiding. Flexibel. Van punt tot punt sneller naar je doel

Maandbeleggen. Ook met een klein bedrag. Geen aankoopkosten. Betere spreiding. Flexibel. Van punt tot punt sneller naar je doel Maandbeleggen Van punt tot punt sneller naar je doel Ook met een klein bedrag Geen aankoopkosten Betere spreiding Flexibel Elke maand dichter bij je doel Je legt geld opzij voor later. Om een onvergetelijke

Nadere informatie

Beschikbarepremieregeling

Beschikbarepremieregeling Beschikbarepremieregeling Beleggen voor uw pensioen Meer weten? Hoe werkt beleggen? 4 Hoeveel pensioen krijgt u? Beleggingsmogelijkheden 5 Hoeveel beleggingsrisico wilt u lopen? 7 8 Geef uw keuze door

Nadere informatie

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen?

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? 1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? Het pensioenfonds staat er financieel niet goed voor. De twee belangrijkste oorzaken: 1. Nederlanders worden steeds ouder. Met name de laatste

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Vragen formulier Klanten Profiel

Vragen formulier Klanten Profiel Vragen formulier Klanten Profiel U heeft ons verzocht, om gezamenlijk, een gedegen voorstel ten aanzien van uw hypotheek uit te brengen. Om tot een advies te komen voor een complex product zijn klantgegevens

Nadere informatie

Vermogen opbouwen via Mijn Pensioen

Vermogen opbouwen via Mijn Pensioen Deelnemersbrochure Mijn Pensioen 2014 Stichting Pensioenfonds Gasunie Vermogen opbouwen via Mijn Pensioen Een unieke pensioenoplossing: Pensioenopbouw op maat; Altijd online inzage in uw vermogensopbouw.

Nadere informatie

De financiële situatie van Pensioenfonds UWV vanaf 31 augustus 2014

De financiële situatie van Pensioenfonds UWV vanaf 31 augustus 2014 De financiële situatie van Pensioenfonds UWV vanaf 31 ustus 2014 Op 31 ustus 2014 liep het kortetermijnherstelplan van Pensioenfonds UWV af. Tegen de verwachting in heeft het pensioenfonds de pensioenen

Nadere informatie

Verkort Jaarverslag 2013

Verkort Jaarverslag 2013 Verkort Jaarverslag Han Thoman: Ons bestuur is zich echt goed bewust van de risico s die het pensioenfonds loopt. Voorzitter Han Thoman Onze financiële positie is redelijk maar moet nog beter Een jaar

Nadere informatie

Wie in 2014 een eigen woning heeft of graag een woning wil kopen, moet rekening houden met een aantal ontwikkelingen.

Wie in 2014 een eigen woning heeft of graag een woning wil kopen, moet rekening houden met een aantal ontwikkelingen. Hypotheekgids 2014 Inleiding Wie in 2014 een eigen woning heeft of graag een woning wil kopen, moet rekening houden met een aantal ontwikkelingen. De wijzigingen op het gebied van hypotheek en wonen zijn

Nadere informatie

Benut uw vermogen optimaal met GOODLIFE rente

Benut uw vermogen optimaal met GOODLIFE rente GOODLIFE rente 2 Benut uw vermogen optimaal met GOODLIFE rente U hebt er al vaak aan gedacht. Het moment dat uw koopsom- of lijfrenteverzekering tot uitkering komt. Toen u de verzekering afsloot, deed

Nadere informatie

UW KLANTPROFIEL. Vult u onderstaande vragen nauwkeurig in. ALGEMEEN - DOEL

UW KLANTPROFIEL. Vult u onderstaande vragen nauwkeurig in. ALGEMEEN - DOEL UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

De voordelen van de BeleggingsSelect Hypotheek op een rijtje.

De voordelen van de BeleggingsSelect Hypotheek op een rijtje. 018-01-101-BRO 12-09-2001 09:49 Pagina 1 De voordelen van de BeleggingsSelect Hypotheek op een rijtje. Mogelijkheid zelf uw maandlast te bepalen Extra lening tot maximaal 160% van het ingebrachte vermogen

Nadere informatie

Vragenlijst klantprofiel Bestemd voor Naam : Adres : Geboortedatum : Burgerlijke staat : Algemeen. Kennis en ervaring

Vragenlijst klantprofiel Bestemd voor Naam : Adres : Geboortedatum : Burgerlijke staat : Algemeen. Kennis en ervaring Vragenlijst klantprofiel Bestemd voor Naam : Adres : Geboortedatum : Burgerlijke staat : Algemeen Wat weet u van fiscale en sociale wetgeving? Wat weet u van uw inkomenssituatie als u met pensioen gaat

Nadere informatie

Sprinters Club 22/03/2011

Sprinters Club 22/03/2011 Sprinters Club 22/03/11 PORTEFEUILLE SPRINTERS Aankoop Sprinters Verkoop Sprinters Datum Markt LNG of SHT koers aantal totaal datum koers totaal AEX LNG 2 AEX SHT 9 9/3/11 OLIE LNG 69..02 71 2486.42 34.68

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Turfmarkt

Nadere informatie

POPULAIR JAARVERSLAG 2013

POPULAIR JAARVERSLAG 2013 POPULAIR JAARVERSLAG 2013 2 Het herstel van onze financiële positie blijft absolute topprioriteit. Twee gezichten Het jaar 2013, maar ook 2014 dat nog grotendeels voor ons ligt, kent twee gezichten. Enerzijds

Nadere informatie

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen?

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? 1. Precies een jaar geleden schreven we over het inflatiefenomeen dat altijd zijn kop opsteekt na periodes van recessie. Onze conclusie was dat nieuwe

Nadere informatie

Binnenkort heb je een afspraak met één van onze adviseurs. Om je goed van dienst te kunnen zijn, hebben wij informatie van je nodig.

Binnenkort heb je een afspraak met één van onze adviseurs. Om je goed van dienst te kunnen zijn, hebben wij informatie van je nodig. het klantprofiel Binnenkort heb je een afspraak met één van onze adviseurs. Om je goed van dienst te kunnen zijn, hebben wij informatie van je nodig. Waarom een klantprofiel? Het klantprofiel heeft als

Nadere informatie

Verstandig beleggen voor een goed pensioen

Verstandig beleggen voor een goed pensioen Verstandig beleggen voor een goed pensioen Brochure Actieve Lifecycles en Zelf Beleggen voor u als werknemer U hebt een Persoonlijk Pensioen Plan bij Delta Lloyd. Het Persoonlijk Pensioen Plan is een pensioenregeling

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Algemeen Mijnwerkersfonds Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management) uitgevoerd.

Nadere informatie

AEGON PensioenEffect. Beleggings- Wijzer

AEGON PensioenEffect. Beleggings- Wijzer AEGON PensioenEffect Beleggings- Wijzer BeleggingsWijzer AEGON PensioenEffect Beleggen met AEGON PensioenEffect is heel eenvoudig. Eerst bepaalt u wat voor belegger u bent. Dat doet u met de vragenlijst

Nadere informatie

Maak uw eigen Miljoenennota

Maak uw eigen Miljoenennota Maak uw eigen Miljoenennota Er is weer economische groei, de huizenmarkt trekt aan, en volgens de rijksbegroting gepresenteerd op Prinsjesdag gaat bijna iedereen er volgend jaar financieel op vooruit.

Nadere informatie

Klantprofiel (deel B)

Klantprofiel (deel B) Klantprofiel (deel B) Persoonlijk, Doordacht & Transparant Klantprofiel (deel B) 1 Inkomenssituatie Verwacht u de komende 2 5 jaar wijzigingen in uw inkomenssituatie door bijv. gezinsuitbreiding, functieverbetering,

Nadere informatie

Verstandig beleggen voor een goed pensioen

Verstandig beleggen voor een goed pensioen Verstandig beleggen voor een goed pensioen Brochure Index Lifecycles en Zelf Beleggen voor u als werknemer U hebt een Persoonlijk Pensioen Plan bij Delta Lloyd. Het Persoonlijk Pensioen Plan is een pensioenregeling

Nadere informatie

De LifeCycle Mix bij Mijn Pensioen. LifeCycle Mix (LCM): online oplossing met maximale transparantie en gemak

De LifeCycle Mix bij Mijn Pensioen. LifeCycle Mix (LCM): online oplossing met maximale transparantie en gemak De LifeCycle Mix bij Mijn Pensioen LifeCycle Mix (LCM): online oplossing met maximale transparantie en gemak Gespecialiseerd team onderhoudt en ontwikkelt LCM WWW.INGIM.COM 2 ING INVESTMENT MANAGEMENT

Nadere informatie

The good, the bad and the ugly

The good, the bad and the ugly The good, the bad and the ugly Rendement, risico en domheid Eelco Hessling Manager Retail Investor Services NYSE Euronext 2007 NYSE Euronext. All Rights Reserved. Vecon dag Amsterdam 3 april 2008 2007

Nadere informatie

Jaarlijks gemiddeld Cumulatief vanaf 1970 2008 Q2 2008 Q1 2008 Q4 2007 Q3 2007 Q2 2007 Dekkingsgraad (kwartaalultimo) 143% 137% 148% 153% 153%

Jaarlijks gemiddeld Cumulatief vanaf 1970 2008 Q2 2008 Q1 2008 Q4 2007 Q3 2007 Q2 2007 Dekkingsgraad (kwartaalultimo) 143% 137% 148% 153% 153% Kwartaalbericht 2e kwartaal 2008 Dekkingsgraad op 143% Rendement 0,2% in tweede kwartaal Belegd vermogen 86,3 miljard Klein positief resultaat in moeilijke markt In het tweede kwartaal is een totaalrendement

Nadere informatie

Kredietbehoefte in crisistijd

Kredietbehoefte in crisistijd Kredietbehoefte in crisistijd U kunt het verschil maken voor uw klanten. In goede én in slechte tijden. De wereld om ons heen is in de afgelopen vijf jaar in rap tempo veranderd: we zitten midden in een

Nadere informatie

Uw optimale mix van verzekeren en beleggen

Uw optimale mix van verzekeren en beleggen Uw optimale mix van verzekeren en beleggen 2 Het voordeel van beleggen Wilt u graag geld achter de hand hebben om bijvoorbeeld een reis te maken of als aanvulling op het pensioen? Dan kunt u natuurlijk

Nadere informatie

AanvullendPensioenRekening

AanvullendPensioenRekening AanvullendPensioenRekening Na uw pensionering wilt u net zo comfortabel blijven leven als u nu doet. U heeft een pensioen opgebouwd, maar dat betekent doorgaans een verlaging van uw inkomen in de toekomst.

Nadere informatie

Beursdagboek 24 Mei 2013.

Beursdagboek 24 Mei 2013. Beursdagboek 24 Mei 2013. Loopt Abenomics nu al op zijn laatste benen! Tijd 10:30 uur. Het was afgelopen nacht in Japan een angstige sessie voor de handelaren. Na eerst een winst van drie procent vlogen

Nadere informatie

Klant- en Risicoprofiel - Hypotheken Midden Nederland BV

Klant- en Risicoprofiel - Hypotheken Midden Nederland BV Klant- en Risicoprofiel - Hypotheken Midden Nederland BV Oudwijkerlaan 1D - 3581 TA Utrecht Website: hypothekenmiddennederland.nl e-mail: info@hypothekenmiddennederland.nl Telefoon: 030 276 32 18 Telefax:

Nadere informatie

Nadeel Uiteindelijk wordt er geen vermogen opgebouwd om de hypotheek mee af te kunnen lossen.

Nadeel Uiteindelijk wordt er geen vermogen opgebouwd om de hypotheek mee af te kunnen lossen. Welke hypotheekvorm past het beste bij uw specifieke situatie? Het is fijn om van tevoren al te weten welke basis hypotheekvormen er bestaan. Hieronder staan de hypotheekvormen een voor een kort beschreven

Nadere informatie

blad Ontmoet Paul op www.onsbpfschilders.nl wat vinden blijft gelijk 5 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 Premie in 2015:

blad Ontmoet Paul op www.onsbpfschilders.nl wat vinden blijft gelijk 5 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 Premie in 2015: Pensioen blad voor ondernemers april 2015 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 wat vinden we van ons pensioenfonds 4 Premie in 2015: pensioenpremie blijft gelijk 5 Welk pensioenloon

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 32 847 Integrale visie op de woningmarkt Nr. 118 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Persoonlijk Pensioen Plan

Persoonlijk Pensioen Plan Persoonlijk Pensioen Plan Verstandig beleggen voor een goed pensioen Zorgvuldig uw pensioen opbouwen Natuurlijk denkt u wel eens aan uw financiële situatie na uw pensionering. Misschien wilt u minder werken,

Nadere informatie

Wat moet ik weten als ik een hypotheek kies?

Wat moet ik weten als ik een hypotheek kies? Wat moet ik weten als ik een hypotheek kies? Ga niet over één nacht ijs... 1 Hoeveel kan ik lenen?... 2 Vaste of variabele rente?... 3 Rente kort of lang vastzetten?... 4 Hoogte van de rente... 4 Hoe zit

Nadere informatie

Vragenlijst. Naam cliënt : Datum afspraak: Inkomen

Vragenlijst. Naam cliënt : Datum afspraak: Inkomen Naam cliënt : Datum afspraak: Vragenlijst Inkomen Verwacht u de komende 2 5 jaar wijzigingen in uw inkomenssituatie door bijv. gezinsuitbreiding, functieverbetering, indiensttreding bij een andere werkgever

Nadere informatie

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen RBS pensioen update Van premie tot pensioen Hoe is uw pensioen opgebouwd? Waarom zitten veel pensioenfondsen nu in de problemen? Hoe ziet de toekomst van pensioen in Nederland eruit? In deze RBS Pensioen

Nadere informatie

Dinsdag 22 september 2015. Beleggen met ETF s Van theorie tot strategie

Dinsdag 22 september 2015. Beleggen met ETF s Van theorie tot strategie Dinsdag 22 september 2015 Beleggen met ETF s Van theorie tot strategie Wie geven deze presentatie? Tycho Schaaf Beleggingsspecialist LYNX Martijn Rozemuller Oprichter en directeur Think ETF s 1 De agenda

Nadere informatie

Obligaties 4-4-2014. Algemeen economisch:

Obligaties 4-4-2014. Algemeen economisch: Obligaties 4-4-2014 Algemeen economisch: Over de afgelopen maanden zet de bestaande trend zich door. De rente blijft per saldo onder druk, ondanks een tijdelijke hobbel na de start van het afbouwen van

Nadere informatie

Beleggingsprofiel. Assurantiekantoor Klaassen & Partners Postkantoorstraat 33 6551 BH Weurt

Beleggingsprofiel. Assurantiekantoor Klaassen & Partners Postkantoorstraat 33 6551 BH Weurt Beleggingsprofiel Assurantiekantoor Klaassen & Partners Postkantoorstraat 33 6551 BH Weurt Assurantiekantoor Klaassen & Partners Beleggingsprofiel Versie juni 2009 1 Klantgegevens Voorletter Naam Adres

Nadere informatie

1. Wat is uw voornaamste beleggingsdoel? Punten

1. Wat is uw voornaamste beleggingsdoel? Punten NnL Wat is uw beleggersprofiel? Wat voor belegger bent u? Accepteert u risico's? Of speelt u liever op zeker? Door de onderstaande vragen te beantwoorden, brengt u uw risicoprofiel en uw beleggingshorizon

Nadere informatie

Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009

Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009 Dekkingsgraad 100% Belegd vermogen 74,7 miljard Rendement tweede kwartaal 8,4% Herstelplan goedgekeurd In het tweede kwartaal heeft Pensioenfonds Zorg en Welzijn een rendement

Nadere informatie

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Het bestuur van Stichting Pensioenfonds Randstad heeft medio februari 2014 moeten besluiten tot het doorvoeren van een pijnlijke maatregel. Om de

Nadere informatie

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen U bouwt een pensioeninkomen op via uw werkgever. Dit pensioeninkomen ontvangt u nadat u gepensioneerd bent, naast uw AOW-uitkering.

Nadere informatie

AEGON Levensverzekering N.V. Postbus 23001 8900 MB Leeuwarden www.aegon.nl

AEGON Levensverzekering N.V. Postbus 23001 8900 MB Leeuwarden www.aegon.nl Op een dag... Brandweerman. Fotomodel. Piloot. Dierenarts. Voetballer. Of popster. Uw kind zal u de komende jaren ongetwijfeld verrassen met boeiende plannen voor zijn of haar eigen toekomst. Ooit komt

Nadere informatie