Het gebruik van de power take in als power take out op de Holland klasse schepen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het gebruik van de power take in als power take out op de Holland klasse schepen"

Transcriptie

1 Nederlandse Defensie Academie Ministerie van Defensie Het gebruik van de power take in als power take out op de Holland klasse schepen J.H. Engelbrecht Luitenant ter zee der derde klasse technische dienst 13 maart 2015

2

3 Het gebruik van de power take in als power take out op de Holland klasse schepen Militaire Systemen en Technologie Auteur: LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht 13 maart 2015 Voorzitter scriptiecommissie: prof. dr. ir. P.J. Oonincx Begeleider: LTZ1(TD) R.D. Geertsma, MSc Externe begeleider: ir. E. van Dijk Versie 3 Nederlandse Defensie Academie Koninklijk Instituut voor de Marine Den Helder

4

5 Summary The centre of this thesis is the fuel consumption of the ocean going patrol vessel (OPV). The OPV uses diesel electric propulsion for speeds below 10 knots, and two main diesel engines for speeds between 10 and 21 knots. All electric power of the OPV is provided by two of the three generator sets. Due to the large size of the main diesel engines, the specific fuel consumption is less in comparison to the smaller generator sets. The purpose of this study is to investigate whether increasing the diesel load with a view to drive the electric motor, functioning as generator, will decrease the fuel consumption. The power take out (PTO) concept is modelled by the five main systems of the OPV: the propeller, the gearbox, the main diesel engine, the electric motor and the generator sets. The propeller was modelled using the Wageningen B series. The gearbox is approximated using a second order fit curve based upon data provided by the manufacturer. The losses of the electric motor are modelled using two sorts of tests: the locked rotor test and the no load test. The main diesel engine and the generator sets are modelled using a second order fit curve based upon measured data by TNO. Simulations are done using MATLAB, at four different speed rates. These speed rates are 13, 16, 18 and 21 knots and are based upon the operation profile. According to simulations of the PTO model, the fuel consumption will decrease for 13 and 16 knots and increase for 16 and 21 knots. At 13 knots the fuel consumption will be 1.18% less compared to the current situation. At 16 knots the fuel consumption will be 0.01% less. At 18 knots the fuel consumption increases with an amount of 0.36% and a 21 knots an increase of 1.09% compared to the current situation. Concluding, the proposed PTO concept will not cause a large reduction of the fuel consumption. For speeds above 16 knots it will cause an increase. This poor efficiency of the PTO concept is mainly caused by the speed rate of the electromotor. The electromotor will reach 2.5 times its nominal speed, and will cause up to 3.8 times the nominal gearbox loss. Further research should investigate if it is more efficient to use a different electromotor. This motor could be a low speed motor, or another type of electromotor. The losses inside the gearbox should also be measured. i

6 ii

7 Samenvatting Centraal in dit onderzoek staat het brandstofverbruik van het ocean going patrol vessel (OPV). Het OPV is een schip dat voor langzame vaart gebruikt maakt van twee elektromotoren en voor hoge vaart twee dieselmotoren. Alle elektrische energie komt uit drie dieselgeneratoren waarvan er twee nodig zijn. De voortstuwingsdiesel is over het algemeen zuiniger dan een kleinere dieselgenerator. Het doel van dit onderzoek is om vast te stellen of het efficiënt is om de hoofdvaartdiesel van het OPV zwaarder te belasten, teneinde de elektromotor aan te drijven als generator. Van de vijf deelsystemen die een rol spelen, zijn er drie onderzocht. Dit zijn de schroef, de tandwielkast en de elektromotor. De hoofdvaartdieselmotor en de dieselgenerator zijn gemodelleerd aan de hand van een tweede machts fit kromme. Deze kromme is voor een quasi statisch model, en opgesteld door de TU Delft na analyses van TNO. Een benadering van de schroef is gemodelleerd aan de hand van de Wageningen B series. De tandwielkast is benaderd aan de hand van een kwadratische fit kromme. De fit is gedaan op leveranciersdata van de verliezen in de tandwielkast. De elektromotor is gemodelleerd via twee type tests, de locked rotor test, en de no load test. De deelsystemen zijn gemodelleerd met MATLAB. De simulaties zijn gedaan voor vier snelheden, welke gebaseerd zijn op het operatieprofiel. De snelheden zijn 13, 16, 18 en 21 knopen. Het blijkt dat er in de huidige configuratie aan boord een kleine winst te behalen valt. Bij 13 knopen is er 1.18% brandstofbesparing, bij 16 knopen is deze besparing 0.01%. Bij 18 knopen is er een verlies van 0.36% en bij 21 knopen is er een verlies van 1.09%. De beste resultaten worden verkregen wanneer het power take out concept maar op 1 as wordt toegepast. Hierdoor kan 1 dieselgenerator afgezet worden, en werkt de overgebleven dieselgenerator en de hoofdvaartdieselmotor dichter bij het optimale werkpunt. De belangrijkste oorzaak voor dit verlies is de elektromotor met zijn boven nominale toerental. Hierdoor treden in de tandwielkast verliezen op tot 7.2% van het ingaande vermogen. Dit komt omdat er een extra rondsel gekoppeld wordt voor de elektromotor / generator. De verliezen in de tandwielkast gaan naar 3.8x nominaal. De voornaamste verliezen die optreden zijn de wervelverliezen en hangen onder andere af van het toerental tot de derde macht. iii

8 iv

9 Voorwoord Voor u ligt mijn scriptieverslag geschreven als afstudeeropdracht voor de bachelor Militaire Systemen en Technologie, profilering werktuigbouwkunde. Deze studie heb ik gevolgd aan de Nederlandse Defensie Academie (NLDA), te Den Helder. Het onderzoek richt zich op een zuiniger brandstofgebruik. In de huidige maatschappij is er veel te doen omtrent het gebruik van fossiele brandstoffen. Zo heeft ook de Nederlandse defensie afgesproken om duurzaam te gaan werken, en uitstoot van emissies omlaag te brengen. Wanneer het brandstofverbruik verminderd kan worden, worden automatisch de emissies ook lager. Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de NLDA en de defensie materieel organisatie (DMO). Resultaten van het onderzoek dienen als basis voor vervolgonderzoeken. Deze vervolgonderzoeken kunnen dan adviezen uitbrengen voor nieuwe hybride schepen, of dit PTO concept implementeren aan boord van de huidige OPV s. Het onderzoek is grotendeels uitgevoerd met gegevens verkregen van DMO. DMO is voor mij een redelijk doolhof van informatie. De juiste informatie verzamelen vond ik dan ook een hele uitdaging. Ik ben het personeel bij DMO dan ook dankbaar voor de hulp die ze mij daar geboden hebben. In het bijzonder wil ik mijn begeleider ir. Edwin van Dijk bedanken. Wanneer ik problemen had op intranet, of gewoon iets niet begreep kon ik bij hem langskomen voor hulp. Tevens wil ik mijn NLDA begeleider, LTZ1(TD) Rinze Geertsma bedanken voor het kritische commentaar op mijn werk. Ondanks dat hij één dag per week in Den Helder aanwezig was, kon ik hem altijd bereiken met vragen. Verder heeft hij ook altijd de mogelijkheid geboden om bij de TU Delft langs komen. Zijn commentaar en advies motiveerde mij elke week weer om verder te zoeken naar gegevens en andere opties te beschouwen. Tot slot wil ik twee docenten van de NLDA bedanken voor hun hulp. Dit zijn LTZ1(TD) Joos Bongartz en dr. ir. Arthur Vermeulen. Voor directe vragen kon ik bij hen terecht, en zij stonden altijd open om mijn vraag te beantwoorden mee te denken met mijn probleem. Jan Hugo Engelbrecht Luitenant ter zee der derde klasse technische dienst Den Helder, maart 2015 v

10 vi

11 Inhoudsopgave Lijst van figuren Lijst van tabellen Lijst van afkortingen Lijst van symbolen xi xiii xv xvii 1 Inleiding 1 2 Literatuuronderzoek Elektromotor Elektromotor als generator Generatorverliezen Variable Speed Drive Tandwielkast Configuratie Verliezen Schroef Geometrie Wageningen B Dieselmotoren Modellering van deelsystemen Elektromotor Modelvorming Beperkingen Tandwielkast Modelvorming Verificatie Beperkingen vii

12 INHOUDSOPGAVE 3.3 Schroef Modelvorming Beperkingen Hoofdvaartdiesel Modelvorming Beperkingen Dieselgenerator Modelvorming Beperkingen Operatieprofiel Prestatie eisen OPV Engine margin Dieselgenerator Meetpunten Praktijk Simulatie Huidige brandstofverbruik knopen knopen knopen knopen Praktijk Verliesoverzicht Conclusie en aanbevelingen 55 Bibliografie 58 A PEM functie 59 B PEM driverfile 63 C TWK PEM 67 D K T functie 73 E K Q functie 77 F Schroefcurves 81 G Schroefcurves driverfile 93 H Hoofdvaartdieselmotor 99 LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht viii

13 INHOUDSOPGAVE I Dieselgenerator 111 LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht ix

14 INHOUDSOPGAVE LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht x

15 Lijst van figuren 1.1 Energie flow diagram van de hybride configuratie Schematische weergave van de werking van een DC motor[1] Schematische weergave van een kortsluitankermotor [2][3] Equivalente schema van kortsluitanker generator [4] Grafische weergave van hysterese verliezen [5] Schematische weergave van de VSD [6] Versimpelde schematische weergave van een active front end Schematische weergave van het dubbele helix systeem op tandwielen Schematische weergave van de configuratie in de TWK Weergave van open water krommes voor P/D=1.1, Ae/Ao=0.75 en z= Efficiëntie krommes Vermogenskrommes Genormaliseerde output van vermogensverliezen van TWK op PEM modus Absoluut vermogensverlies van TWK op PEM modus Efficiëntie van van TWK op PEM modus Metingen van de verliezen van de TWK op PEM modus Modellering van de verliezen van de TWK op PEM modus Benadering van K T, K Q en rendementscurve voor schroef Holland klasse Brandstofverbruik per omwenteling Specifiek brandstofverbruik Specifiek brandstofverbruik Efficiëntie van de HVD Brandstofverbruik van de DG Brandstofverbruik van de DG xi

16 LIJST VAN FIGUREN LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht xii

17 Lijst van tabellen 2.1 Uniforme waardes voor coëfficiënten in fit functie TWK Voorbeeld van uitvoer van schroef driverfile Operatieprofiel OPV Elektrische vermogensvraag bij verschillende vaarmodi Huidig brandstofverbruik van de DG s Huidig brandstofverbruik van één HVD Totale huidige brandstofverbruik Vermogens overzicht off design situatie bij 13 knopen Brandstof overzicht off design situatie bij 13 knopen Overzicht van brandstofverbruik bij 13 knopen Vermogens overzicht off design situatie bij 16 knopen Brandstof overzicht off design situatie bij 16 knopen Overzicht van brandstofverbruik bij 16 knopen Vermogens overzicht off design situatie bij 18 knopen Brandstof overzicht off design situatie bij 18 knopen Overzicht van brandstofverbruik bij 18 knopen Vermogens overzicht off design situatie bij 21 knopen Brandstof overzicht off design situatie bij 21 knopen Overzicht van brandstofverbruik bij 21 knopen Overzicht van het brandstofverbruik uit het praktijk probleem Overzicht van de verliezen in de verschillende componenten xiii

18 LIJST VAN TABELLEN LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht xiv

19 Lijst van afkortingen AC CODLOD CPP DC DG DMO FC FK HVD MARIN MDO OPV PEM PTI PTO PWM SCHRAS SFC TWK VSD Wisselstroom Combined diesel elctric or diesel Cotrollable Pitch Propeller Gelijkstroom Dieselgenerator Defensie materieel organisatie Brandstofverbruik Frictie koppeling Hoofdvaartdieselmotor Maritime Reasearch Institute Netherlands Marine diesel oil Ocean going patrol vessel Patrouille elektromotor Power take in Power take out Pulse-width modulation Schroefas Specifiek brandstofverbruik Tandwielkast Variable speed drive xv

20 LIJST VAN AFKORTINGEN LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht xvi

21 Lijst van symbolen Latijnse symbolen Ae Expanded blade area - Ao Swepped blade area - B Magnetische fluxdichtheid T c 7 Constante - D Diameter schroef m d Magnetische kerndikte mm f Frequentie Hz I AC Netstroom A I DC Gelijkstroom A I LR Locked rotor stroom A I NL No load stroom A I gen Generatorstroom A I nom Nominale stroom A I 1 Stator stroom A I 2 Rotor stroom A i Overbrengverhouding - i HV D Overbrengverhouding hoofdvaartdiesel - i HV D PEM Overbrengverhouding hoofdvaartdiesel naar elektromotor - i PEM Overbrengverhouding elektromotor - J Advance ratio - K b Parameter van gewicht rotor en diameter as - xvii

22 lijst van symbolen K w Parameter van rotorvorm en lengte - K Q Torque coefficient - K T Thrust coefficient - K Tschip Scheepskromme - k p Aantal aangedreven assen - M Koppel nm M loss Verlies koppel nm N Rotor toerental RPM N s Synchroon toerental RPM n Toerental rev/s n secundary Toerental aandrijvende as RPM n primary Toerental aangedreven as RPM P Werkzaam vermogen W P Spoed P LR Locked rotor vermogen W P NL No load vermogen W P O Open water schroef vermogen W P P Schroef vermogen W P S Asvermogen W P f + P v Verzamelterm voor mechanische en ijzerverliezen W P gen Generator vermogen W P loss Verliesvermogen W P lossact Actueel cerliesvermogen W P losslager Verlies tgv lagering in de tandwielkast W P losstand Verlies tgv tandwieloverdracht W P losswervel Verlies tgv het draaien van een rondsel door het oliebad W P mech Mechanisch vermogen aan generator as W P nom Nominaal vermogen W P useful Elektrisch geleverd generator vermogen ew p Aantal polen - Q Blind vermogen var Q LR Locked rotor blind vermogen var Q NL No load blind vermogen var LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht xviii

23 lijst van symbolen R Weerstand N R ll Lijnweerstand ohm r Straal m r m Iron loss resistance ohm r 1 Stator weerstand ohm r 2 Rotor weerstand ohm S gen Schijnbaar generatorvermogen W S NL No load schijnbaar vermogen W s Slip - T Stuwkracht N t Thrust deduction factor - V AC Netspanning V V DC Gelijkspanning V V NL No load spanning V V a Instroom snelheid medium m/s V s Scheepssnelheid m/s V stator Statorspanning V w Wake coefficient - w cop Koperverliezen W w b Wrijvingsverliezen W w f IJzerverliezen W w m Luchtweerstandsverliezen W w s Strooiverliezen W x m Magnetische reactantie ohm x 1 Stator leakage reactance ohm x 2 Rotor leakage reactance ohm Z Impedantie ohm z Aantal bladen - Griekse Symbolen η o Open water rendement - ρ Dichtheid kg/m 3 LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht xix

24 lijst van symbolen σ H Hysterese verlies coëfficiënt - σ E Wervelstroom verlies coëfficiënt - φ Arbeidsfactor rad ω Hoeksnelheid rad/s LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht xx

25 1 Inleiding D e Europese Unie, en daarmee Nederland, heeft afgesproken om in % minder CO2 uit te stoten dan in 1990 [7]. Dit is niet direct in de Nederlandse Defensie Duurzaamheidsnota opgenomen, maar wel is de doelstelling aangenomen om bij de verwerving van wapensystemen de efficiëntie zwaar te laten wegen. Uit de marinestudie van 2005 werd geconcludeerd dat er behoefte was voor patrouilleschepen die gedurende lange tijd op zee konden blijven. Deze patrouilleschepen werden de Ocean Going Patrol Vessels, OPV s. Door de eis om de uitstoot te verlagen wordt dit type schip aangedreven door een hybride configuratie. Dit betekent dat de schroefas aangedreven wordt door een patrouille elektromotor (PEM) voor de lage vaart, en door een hoofdvaartdieselmotor (HVD) voor de hoge vaart. De PEM wordt gevoed door het elektrisch net van het schip, wat weer gevoed wordt door dieselgeneratoren (DG). Deze configuratie wordt ook wel COmbined Diesel electric Or Diesel, (CODLOD) genoemd. Het energy flow diagram van deze situatie is weergegeven in 1.1. Hierin is duidelijk te zien dat de tandwielkast door de hoofdvaartdieselmotor als wel door de elektromotor aangedreven kan worden. Tevens zijn de dieselgeneratoren zichtbaar, waarvan het patrouilleschip er drie stuks heeft staan. Figuur 1.1: Energie flow diagram van de hybride configuratie 1

26 HOOFDSTUK 1. INLEIDING De snelheid op alleen de elektromotoren is maximaal 10 knopen, terwijl de snelheid op hoofdvaartdieselmotoren maximaal 21 knopen is. De Koninklijke Marine heeft voor deze combinatie gekozen omdat het schip 30% van de tijd langzaam een patrouille zal uitvoeren. Voor deze patrouille is dan de lage, economische, vaart geschikt. Deze economische vaart moet vervolgens resulteren in een lagere emissie uitstoot, en een betere onderhoudscyclus van de dieselgeneratoren. Misschien is het mogelijk om de uitstoot van de patrouilleschepen nog verder omlaag te brengen door de elektromotor, na een aanpassing in de regelelektronica, te gebruiken als generator. Deze generator wordt dan aangedreven door de hoofdvaartdieselmotor via de tandwielkast. Dit principe wordt power take off, PTO genoemd. Omgekeerd, wanneer de PEM de tandwielkast aandrijft, wordt het power take in, PTI genoemd. De hoofdvaartdieselmotor is een efficiëntere motor dan de dieselgenerator. Door de elektromotor in generatorbedrijf te koppelen aan de tandwielkast terwijl de hoofdvaartdieselmotor niet zijn volle vermogen hoeft te benutten voor de voortstuwing, is het mogelijk om elektriciteit op te wekken. De onderzoeksvragen die in dit onderzoek centraal staan zijn dan ook: Kan de elektromotor van een hybride aandrijving zoals op het patrouilleschip als generator gebruikt worden bij aandrijving op hoofdmotoren en wat is dan de energiebesparing? Welke deelsystemen spelen een rol bij de energie besparing van deze bedrijfsvoering met gecombineerde elektromotor / generator en welke invloed zou dit hebben op toekomstige fregatten met een mogelijk gelijke hybride aandrijving? Deze vragen zullen worden beantwoord middels een literatuurstudie naar de verliezen in de deelsystemen in hoofdstuk twee. In hoofdstuk drie zullen deze deelsystemen vervolgens gemodelleerd worden. In hoofdstuk vier wordt het operatieprofiel van het patrouilleschip opgesteld. Hoofdstuk vijf simuleert het alledaagse bedrijf aan boord. Deze simulaties bepalen het brandstofverbruik en berekenen dus of er daadwerkelijk een winst te behalen is. Hieruit worden vervolgens conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan voor mogelijke toekomstige schepen. LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht 2

27 2 Literatuuronderzoek I n dit hoofdstuk wordt aandacht geschonken aan het literatuuronderzoek dat gedaan is naar de verschillende componenten aan boord die te maken hebben met de voortstuwing. Zo zal eerst de elektromotor onderzocht worden. De eerste paragraaf verklaart waarom een asynchrone elektromotor ook als generator kan werken. Vervolgens bespreekt de tweede paragraaf de tandwielkast. Deze paragraaf gaat in op de verschillen tussen de PEM en de HVD modus. De derde paragraaf bespreekt het verschil van een hoger toerental op de schroef. Tot slot beschrijft de laatste paragraaf de dieselgeneratoren en de kruisvaartdiesel. 2.1 Elektromotor De elektromotor die in de huidige OPV s geïmplementeerd is, is een 400 kw kortsluitankermotor. Deze motor zelf is geschikt om als generator te gebruiken, alleen de elektrische aansturing niet. De aansturing van deze motor gebeurt door een Variable Speed Drive, VSD. Deze VSD is niet geschikt om energie op te nemen uit de elektromotor, en terug te leveren aan het elektrisch boordnet. Dit komt namelijk door een diodebrug in deze VSD waar subparagraaf verder op in gaat. Deze paragraaf legt kort uit hoe een elektromotor werkt, vervolgens welke verliezen optreden wanneer de kortsluitankermotor als generator werkt. Tot slot worden de verliezen in de VSD behandeld Elektromotor als generator Een elektromotor is een motor die wordt aangedreven door de lorentzkracht die onstaat wanneer een stroom loopt in een magnetisch veld. De component van de stroom loodrecht op het magnetisch veld wekt dan een kracht op. Wanneer een gelijkspanningsbron, een DC bron, en een permanente magneet gebruikt worden, wordt de meest eenvoudige configuratie van een elektromotor bereikt. Deze configuratie staat weergegeven in afbeelding

28 2.1. ELEKTROMOTOR HOOFDSTUK 2. LITERATUURONDERZOEK Figuur 2.1: Schematische weergave van de werking van een DC motor[1] In de afbeelding valt ook duidelijk te zien dat na een halve omwenteling de stroomrichting in de spoel omdraait. De spoel (rotor) draait in deze afbeelding met de wijzers van de klok mee. De magneet waartussen de rotor zich bevindt, wordt de stator genoemd. In de huidige afbeelding wordt een permanente magneet als stator gebruikt. Veelgebruikt is echter ook een spoel die een elektrisch veld opwekt. De elektromotor in de OPV is een driefase kortsluitankermotor. Dit betekent dat de rotor een kooi is. Deze kooi valt het best te vergelijken met een wiel waar knaagdieren in kunnen rennen. Dit heeft als voordeel dat de gehele omwenteling door, de waarde van de lorentzkracht verschilt per staaf. Hierdoor wordt een grote resulterende kracht opgewekt, wat een krachtigere motor geeft dan als er maar één rotorwinding gebruikt wordt zoals in figuur 2.1. Tevens is een kooirotormotor veel robuuster dan een wound rotor. Laatstgenoemde heeft namelijk koolstofborstels nodig op de rotor om het elektrisch veld in stand te houden, en deze borstels zijn erg onderhoudsgevoelig. Tevens is de permanente magneet vervangen voor spoelen. Deze spoelen worden driefasig gevoed, wat maakt dat ze om de beurt het maximale magnetisch veld hebben. Waneer de spoelen in een 120 verschil ten opzichte van de rotoras geplaatst staan, wordt steeds op een ander punt aan de staven van de kooi getrokken, wat ook weer leidt tot een krachtigere motor [3]. De kooirotor motor is schematisch weergegeven in afbeelding 2.2. LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht 4

29 2.1. ELEKTROMOTOR HOOFDSTUK 2. LITERATUURONDERZOEK Figuur 2.2: Schematische weergave van een kortsluitankermotor [2][3] De elektromotor geïnstalleerd in het OPV is tot slot een asynchroonmotor. Dit betekent dat de rotor niet synchroon draait met de draaiing van het elektrisch veld in de stator. Het verschil tussen de rotor en de stator wordt de slip genoemd. Deze slip is juist nodig voor het roteren van de rotor. Het geïnduceerde magnetisch veld van de rotor, veroorzaakt door het magnetische veld in de spoelen van de stator, wekt namelijk een stroom op in de kooistaven van de rotor volgens de wet van Faraday. Op deze geïnduceerde stroom werkt vervolgens weer de lorentzkracht. Als de rotor achterloopt op de stator, wordt gesproken van positieve slip. Van negatieve slip wordt gesproken als de rotor voorloopt op de stator. Dit is in motorbedrijf echter onmogelijk, en gebeurt dus alleen in generatorbedrijf. De formule voor de slip is weergegeven in vergelijking 2.1. De vergelijking voor de statorsnelheid, oftewel de synchroonsnelheid is weergegeven in vergelijking 2.2. s = N s N N s (2.1) N s = 120 f p (2.2) met: s Slip - N s Synchroon snelheid, de snelheid van het draaiveld RPM N De snelheid van de rotor RPM f Statorfrequentie Hz p Aantal polen - Uit hierbovenstaande formule valt op te maken dat elke asynchrone elektromotor als generator kan functioneren, zolang er maar een negatieve slip is. Deze scriptie behandelt de LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht 5

30 2.1. ELEKTROMOTOR HOOFDSTUK 2. LITERATUURONDERZOEK elektromotor voornamelijk als generator, waarbij de rotor mechanisch aangedreven zal worden via de tandwielkast door de HVD. Wanneer de rotor mechanisch aangedreven wordt, gaat deze dus werkzaam vermogen P leveren aan het net. Het magnetisch veld in de stator komt tot stant door blind vermogen Q. De generator vraagt het gekoppelde elektrisch net om dit blind vermogen [8]. Omdat het magnetisch veld tot stand moet komen, moet de generator bekrachtigd zijn Generatorverliezen De energie aan de generator wordt mechanisch geleverd. Als de generator ideaal werkt, wordt dit totale vermogen in zijn geheel omgezet in elektrisch vermogen volgens vergelijking 2.3. P = M ω (2.3) met: P vermogen W M koppel nm ω hoeksnelheid rad/s Een ideale generator bestaat echter niet, en daarom moet er een opsomming gemaakt worden van alle verliezen die optreden in een generator, wat maakt dat vergelijking 2.3 omgeschreven kan worden naar vergelijking 2.4. P = M ω P loss (2.4) Aangezien bij windmolens ook een mechanisch aangedreven as een generator voedt, wordt een analogie gemaakt naar deze generatoren. Het enige verschil met een windmolen is dat de generator daar aangedreven wordt door een propeller via de wind, in plaats van via een dieselmotor. Tevens zit in elke windmolen een tandwielkast, dus wordt deze in de literatuur daarvan meegenomen. In deze scriptie wordt de tandwielkast als een los deelsysteem behandeld. Volgens Tamura [4] treden er in een asynchrone kooirotor generator vier type verliezen op, te weten: mechanische verliezen; Dit zijn twee type verliezen, namelijk wrijvingsverliezen in de kogellagers en de luchtweerstand van de rotor. koper verliezen; Deze verliezen treden op in de koperen windingen van de spoelen van de stator, en in de koperen kooi van de rotor. ijzer verliezen; Dit zijn verliezen in de ijzeren kern van de spoelen. Hierin treden wervelstroom en hysterese verliezen op. LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht 6

31 2.1. ELEKTROMOTOR HOOFDSTUK 2. LITERATUURONDERZOEK strooiverliezen. Dit zijn verliezen die optreden doordat niet het volledige magnetische veld opgevangen wordt door de rotor. Om deze verliezen echter te kwantificeren dient eerst een equivalent schema gemaakt te worden van de generator. In dit schema staan weerstanden en de reactanties van de stator en rotor, waardoor de stroom in het circuit berekend kan worden. Het equivalente stroom schema is weergegeven in afbeelding 2.3. Figuur 2.3: Equivalente schema van kortsluitanker generator [4] met: r 1 stator weerstand ohm r 2 rotor weerstand ohm x 1 Stator leakage reactance ohm x 2 Rotor leakage reactance ohm r m Iron loss resistance ohm x m Magnetische reactantie ohm I 1 Stator stroom A I 2 Rotor stroom A Wanneer de weerstanden en reactanties bekend zijn, en er een statorspanning op het schema gezet wordt, valt via een stelsel van vergelijkingen de stroom in de rotor en in de stator te berekenen, zie vergelijking 2.5. De stroom is een functie van de slip, en daarmee een functie van het toerental van de rotor volgens vergelijking 2.1. ( V 1 = 0 = jr mx m r m jx m I 1 + r 1 + jx 1 + jr mx m r m jx m ) I 1 + jr mx m r m jx m I 2 ( jrm x m r m jx m + r 2 s + jx 2 ) I 2 Omdat in het elektrische schema nu alles bekend is, is het mogelijk om formules op te stellen van de verliezen. Zo eerst de mechanische verliezen, welke opgedeeld worden in twee typen. Het wrijvingsverlies in de kogellagers staat weergegeven in vergelijking 2.6, en het verlies als gevolg van de luchtweerstand staat in vergelijking 2.7. LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht 7 (2.5)

32 2.1. ELEKTROMOTOR HOOFDSTUK 2. LITERATUURONDERZOEK w b = K b ω (2.6) w m = K w ω 2 (2.7) met: w b Wrijvingsverliezen W w m Luchtweerstandsverliezen W K b Parameter van gewicht rotor en diameter as - K w Parameter van rotorvorm en lengte - De koper verliezen hangen af van de weerstand van de spoelen van zowel de stator als de rotor, en de stroom die hier doorheen loopt. In vergelijking 2.8 staat de formule van de verliezen als functie van de stroom. w cop = r 1 I r 2 I2 2 (2.8) met: w cop Koperverliezen W In de ijzeren kern van de spoelen in de stator ontstaan ijzerverliezen. Dit zijn twee type verliezen, namelijk wervelstroomverliezen en hysterese verliezen. Hysterese is het achterblijven van het ijzer ten opzichte van het magnetisch veld, waardoor de ijzeren kern niet volledig gemagnetiseerd wordt. Afbeelding 2.4 geeft een schematische weergave van het hysterese verlies. De breedte van de lus hangt af van het type materiaal. Een materiaal met een groot hysterese verlies zal een bredere lus hebben dan materiaal met een klein hysterese verlies. Figuur 2.4: Grafische weergave van hysterese verliezen [5] LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht 8

33 2.1. ELEKTROMOTOR HOOFDSTUK 2. LITERATUURONDERZOEK De wervelstroom verliezen worden geminimaliseerd door de ijzeren kern in kleine platen op te knippen, zodat de wervels die dan kunnen ontstaan zo klein mogelijk zijn. Deze kleine wervels hebben dan een minimum aan warmte opbrengst, en dus een minimum verlies van energie. Vergelijking 2.9 geeft de ijzerverliezen als functie van de frequentie en het magnetisch veld. Dit geeft een constant verlies, omdat beide constant zijn, en onafhankelijk van de rotorsnelheid [4]. Deze constante waarde wordt anders wanneer een verandering in de frequentie, of de fluxdichtheid optreedt. ( ) ) w f = B (σ 2 f f 2 H σ E d 2 (2.9) 100 met: w f IJzerverliezen W B Fluxdichtheid T σ H Hyserese verlies coëfficiënt - σ E Wervelstroom verlies coëfficiënt - f Frequentie Hz d Dikte van de ijzeren kern mm De laatste verliesfactor in de generator es het strooiverlies. Deze verliezen ontstaan doordat het magnetisch veld geïnduceerd door de stator niet in zijn geheel door de rotor gaat. Deze verliezen worden gekwantificeerd via vergelijking w s = P2 P nom (2.10) met: w s Strooiverliezen W P nom Nominaal vermogen W Variable Speed Drive Om de snelheid van de elektromotor te regelen, zit in de huidige configuratie van het OPV een Variable Speed Drive. Dit is een omvormer die eerst de wisselspanning omzet naar gelijkspanning, en vervolgens van de gelijkspanning een frequentie geregelde wisselspanning maakt, zie afbeelding 2.5. De frequentie van deze spanning bepaalt vervolgens het toerental van de elektromotor. LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht 9

34 2.1. ELEKTROMOTOR HOOFDSTUK 2. LITERATUURONDERZOEK Figuur 2.5: Schematische weergave van de VSD [6] Het eerste element in de VSD is een gelijkrichter. De meest gebruikte gelijkrichter voor drie fase stromen is een drie fase volledige golf gelijkrichter, oftewel een Graetz brug [9]. Dit levert gelijk het probleem waarom deze VSD niet gebruikt kan worden om de opgewekte stroom terug te leveren aan het boord elektrisch net van het schip. De stroom kan namelijk niet terug door de diodebrug. Een VSD die het generatorbedrijf wel aan kan zal ook een gelijkrichter moeten hebben. Echter deze gelijkrichter moet dan wel van gelijkspanning ook wisselspanning kunnen maken oftewel, het moet een active front end rectifier zijn. Dit lijkt heel erg op de frequentieregelaar zoals die nu in de VSD zit, maar de gelijkrichter is ook vervangen voor een frequentieregelaar. Deze laatste frequentieregelaar zorgt er dan voor dat de opgewekte stroom ook met de juiste frequentie teruggeleverd wordt aan het boord elektrisch net. Voor de efficiëntie van deze active front end recitifier wordt aangenomen dat hier dezelfde efficiëntie van de huidige (passive front end) VSD geldt. Door schakelverliezen in de thyristoren zal deze aanname te gunstig uitpakken. Figuur 2.6: Versimpelde schematische weergave van een active front end Afbeelding 2.6 geeft een schematische weergave van een vereist active front end dat geïnstaleerd moet worden. Doordat de diodes vervangen zijn voor thyristoren, zie inverter A figuur 2.6, is het mogelijk geworden om ook wisselspanning terug te leveren aan het elektrisch boord net. Wanneer de motor echter in generator bedrijf is, zal inverter B, figuur 2.6, gelijkstroom moeten creëren, waardoor deze als een schakelende Graetz brug zal werken. Hierbij wordt aangenomen dat de efficiëntie niet verandert ten opzichte van de huidige VSD, terwijl in werkelijkheid de efficiëntie zal verminderen. Om de gewenste frequentie te LTZ3(TD) J.H. Engelbrecht 10

warmte en licht energie omzetting elektriciteit In een lamp wordt energie omgezet

warmte en licht energie omzetting elektriciteit In een lamp wordt energie omgezet Energieomzetting We maken veel gebruik van elektrische energie. Aan elektrische energie hebben we niet zoveel. Elektrische energie is maar een tussenvorm van energie. Bij een elektrische verwarming, willen

Nadere informatie

WINDENERGIE : GENERATOREN

WINDENERGIE : GENERATOREN INHOUD: Inleiding Overzicht types generatoren Turbine met asynchrone generator Turbine met asynchrone generator met grote slip Turbine met dubbel gevoede inductiemachine Turbine met synchrone generator

Nadere informatie

Opgaven elektrische machines ACE 2013

Opgaven elektrische machines ACE 2013 Opgaven elektrische machines ACE 2013 1a. Geef de relatie tussen koppel en stroom bij een gelijkstroommachine 1b. Geef de relatie tussen hoeksnelheid en geïnduceerde spanning van een gelijkstroommachine

Nadere informatie

Meting zonnepaneel. Voorbeeld berekening diodefactor: ( ) Als voorbeeld wordt deze formule uitgewerkt bij een spanning van 7 V en 0,76 A:

Meting zonnepaneel. Voorbeeld berekening diodefactor: ( ) Als voorbeeld wordt deze formule uitgewerkt bij een spanning van 7 V en 0,76 A: Meting zonnepaneel Om de beste overbrengingsverhouding te berekenen, moet de diodefactor van het zonnepaneel gekend zijn. Deze wordt bepaald door het zonnepaneel te schakelen aan een weerstand. Een multimeter

Nadere informatie

Besparing elektrische energie door ketenoptimalisatie. 26-4-2012 Kennisdag voor technici.

Besparing elektrische energie door ketenoptimalisatie. 26-4-2012 Kennisdag voor technici. Besparing elektrische energie door ketenoptimalisatie. 26-4-2012 Kennisdag voor technici. Besparing elektrische energie door ketenoptimalisatie. Agenda: 1) Lezing door Jo Huppertz ca. 45 minuten 2) Vragen

Nadere informatie

Testen en metingen op windenergie.

Testen en metingen op windenergie. Testen en metingen op windenergie. Inleiding Als we rond groene energie begonnen te denken, dan kwam windenergie als een van de meest vanzelfsprekende vormen van groene energie naar boven. De wind heeft

Nadere informatie

SYNCHRONE MOTOREN I. Claesen / R. Slechten

SYNCHRONE MOTOREN I. Claesen / R. Slechten ELEKTRICITEIT THEORIE SYNCHRONE MOTOREN I. Claesen / R. Slechten versie:30/05/2005 1 SYNCHRONE MOTOREN...2 1.1 Bepaling...2 1.2 Samenstelling...2 1.3 Werkingsprincipe...2 1.4 Werkingsprincipe synchrone

Nadere informatie

Tent. Elektriciteitsvoorziening I / ET 2105

Tent. Elektriciteitsvoorziening I / ET 2105 Tent. Elektriciteitsvoorziening I / ET 2105 Datum: 24 januari 2011 Tijd: Schrijf op elk blad uw naam en studienummer Begin elke nieuwe opgave op een nieuw blad De uitwerkingen van het tentamen worden na

Nadere informatie

Modellering windturbines met Vision

Modellering windturbines met Vision Modellering windturbines met Vision 06-078 pmo 11 mei 2006 Phase to Phase BV Utrechtseweg 310 Postbus 100 6800 AC Arnhem T: 026 352 3700 F: 026 352 3709 www.phasetophase.nl 2 06-078 pmo Phase to Phase

Nadere informatie

PROJECT H FROM O. Versie: 1. Dhr. Joosten. Maritiem Instituut Willem Barentsz. Door: Bart Enting, Bart Ruijter. Marijn Grevink,

PROJECT H FROM O. Versie: 1. Dhr. Joosten. Maritiem Instituut Willem Barentsz. Door: Bart Enting, Bart Ruijter. Marijn Grevink, PROJECT H FROM O Versie: 1 Dhr. Joosten Door: Bart Enting, Bart Ruijter & Marijn Grevink, Voorwoord Onder invloed van onder andere de economische crisis, zijn de olie prijzen torenhoog gestegen. Rederijen

Nadere informatie

Case 1 en Simulink. 1. Diodefactor bepalen. I = I sc - I s (e!

Case 1 en Simulink. 1. Diodefactor bepalen. I = I sc - I s (e! Case 1 en Simulink 1. Diodefactor bepalen Om de diodefactor te berekenen werden eerst een aantal metingen gedaan met het zonnepaneel en de DC- motor. Er werd een kring gemaakt met het zonnepaneel en een

Nadere informatie

Case Simulink. Team name: SolarMatic. Group:AM13

Case Simulink. Team name: SolarMatic. Group:AM13 Team name: SolarMatic Group:AM13 Team members: Thomas Deliens Michaël Op de Beeck Renaud Peeters Tom Salens Jens Sneyers Karel Winderickx Case Simulink Weerstandswaarde waarbij het paneel een maximum vermogen

Nadere informatie

Tentamen Octrooigemachtigden

Tentamen Octrooigemachtigden Tentamen Octrooigemachtigden Tentamen Opstellen van een octrooiaanvrage (deel A) elektrotechniek/werktuigkunde 6 oktober 2014 09.00 13.00 uur 1 TENTAMENOPGAVE OPSTELLEN VAN EEN OCTROOIAANVRAGE (A) E/W

Nadere informatie

Tentamen Octrooigemachtigden

Tentamen Octrooigemachtigden Tentamen Octrooigemachtigden Tentamen Verdedigen van een octrooiaanvrage (deel B) elektrotechniek/werktuigkunde 6 oktober 14 13.4 17.4 uur 1 TENTAMENOPGAVE VERDEDIGEN VAN EEN OCTROOIAANVRAGE (B) E/W 14

Nadere informatie

Katholieke Hogeschool Kempen Campus HIKempen Geel Departement Industrieel Ingenieur en Biotechniek 4 EM ET. Labo Elektrotechniek

Katholieke Hogeschool Kempen Campus HIKempen Geel Departement Industrieel Ingenieur en Biotechniek 4 EM ET. Labo Elektrotechniek Katholieke Hogeschool Kempen Campus HIKempen Geel Departement Industrieel Ingenieur en Biotechniek 4 EM ET Marijn Roels 3 November 2005 Labo Elektrotechniek Driefasige ASM C A M P U S Geel Docent: Segers

Nadere informatie

De bepaling van de positie van een. onderwatervoertuig (inleiding)

De bepaling van de positie van een. onderwatervoertuig (inleiding) De bepaling van de positie van een onderwatervoertuig (inleiding) juli 2006 Bepaling positie van een onderwatervoertuig. Inleiding: Het volgen van onderwatervoertuigen (submersibles, ROV s etc) was in

Nadere informatie

Hoeveel energie steekt U in uw pompsystemen??????? Consulting & Sales Engineer Drives & Controls. Bij voorkeur de juiste!!!!

Hoeveel energie steekt U in uw pompsystemen??????? Consulting & Sales Engineer Drives & Controls. Bij voorkeur de juiste!!!! Hoeveel energie steekt U in uw pompsystemen??????? Consulting & Sales Engineer Drives & Controls Bij voorkeur de juiste!!!! ELEKTRICITEITSVERBRUIK Onderzochte en bewezen stellingen: Besparingen op het

Nadere informatie

De elektromotor Hart van het systeem

De elektromotor Hart van het systeem De elektromotor Hart van het systeem Martijn Brinks WEG Netherlands Feda sectie EMMS Mondiale blik op efficiency Lokale (EU) regelgeving Werking van hoog rendement motoren Waar gaat het heen? Groei mondiaal

Nadere informatie

Newton - HAVO. Elektromagnetisme. Samenvatting

Newton - HAVO. Elektromagnetisme. Samenvatting Newton - HAVO Elektromagnetisme Samenvatting Het magnetisch veld Een permanente magneet is een magneet waarvan de magnetische werking niet verandert Een draaibare kompasnaald draait met zijn noordpool

Nadere informatie

Vermogen Elektronica : Stappenmotor

Vermogen Elektronica : Stappenmotor Naam : Sven Martens / Rob Nijs Nr : 07 /09 Datum : 8/12/04 Vermogen Elektronica : Stappenmotor 1 1 De stappenmotor De stator bevat een aantal spoelen en om de rotor te laten draaien moeten deze spoelen

Nadere informatie

Opgave 1. Voor de grootte van de magnetische veldsterkte in de spoel geldt: = l

Opgave 1. Voor de grootte van de magnetische veldsterkte in de spoel geldt: = l Opgave 1 Een kompasnaald staat horizontaal opgesteld en geeft de richting aan van de horizontale r component Bh van de magnetische veldsterkte van het aardmagnetische veld. Een spoel wordt r evenwijdig

Nadere informatie

5. HOOFDSTUK 5 SYNCHRONE MACHINES

5. HOOFDSTUK 5 SYNCHRONE MACHINES 5. HOOFDSTK 5 SYNCHRON MACHNS 5.1 quivalent schema, fasordiagram Zoals bij de inductiemachine heeft men ook hier te doen met een draaiveld. De rotor wordt gevoed met gelijkstroom. De spanningsvergelijkingen

Nadere informatie

ELEKTRICITEIT GELIJKSTROOMMOTOREN - LABO

ELEKTRICITEIT GELIJKSTROOMMOTOREN - LABO ELEKTRICITEIT GELIJKSTROOMMOTOREN - LABO Technisch Instituut Sint-Jozef Wijerstraat 28, B -3740 Bilzen Cursus: I. Claesen/R.Slechten Versie:18/11/2004 1 PROEVEN OP GELIJKSTROOMMOTOREN...2 1.1 Inleiding...2

Nadere informatie

Energieopslag d.m.v. vliegwiel ZX ronde 17 augustus 2014

Energieopslag d.m.v. vliegwiel ZX ronde 17 augustus 2014 Energieopslag d.m.v. vliegwiel ZX ronde 17 augustus 2014 Elektriciteitopslag. De opslag van grote hoeveelheden elektriciteit is tot nu nog een groot probleem. Elektriciteit wordt nu nog steeds in batterijen

Nadere informatie

Your added value provider

Your added value provider Energiebesparing Presentatie Energiebesparing waarom? Meer netto winst Efficient proces Energie besparen Minder CO2 beter milieu Minder onderhoud Energiebesparing: Energieverbruik Wereldwijd Rendement,

Nadere informatie

Case Simulink EE4- Building a SSV - Team PM1 21 maart 2014

Case Simulink EE4- Building a SSV - Team PM1 21 maart 2014 Case Simulink EE4- Building a SSV - Team PM1 21 maart 2014 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Figurenlijst... 1 Inleiding... 2 Gedrag van het zonnepaneel gekoppeld aan een weerstand... 2 Gedrag van de DC-motor

Nadere informatie

Fiche 7 (Analyse): Begrippen over elektriciteit

Fiche 7 (Analyse): Begrippen over elektriciteit Fiche 7 (Analyse): Begrippen over elektriciteit 1. Gelijkstroomkringen (DC) De verschillende elektrische grootheden bij gelijkstroom zijn: Elektrische spanning (volt) definitie: verschillend potentiaal

Nadere informatie

Hoe zit het nu? Tweede druk, 05-01-2015

Hoe zit het nu? Tweede druk, 05-01-2015 Hoe zit het nu? Hoe zit het nu? Tweede druk, 05-01-2015 Kolmer Elektromotoren B.V. Industrieweg 16 3881 LB Putten (NL) Tel. +31 (0)341 369696 Fax +31 (0)341 369690 E-mail: info@kolmer.nl Website: www.kolmer.nl

Nadere informatie

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur Tentamen Blijvende Energiebronnen (4P510) Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur N.B. Aangezien de vraagstukken van dit tentamen door verschillende docenten worden beoordeeld, dient u elk vraagstuk

Nadere informatie

Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs

Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs TNO Bouw Centre for Mechanical and Maritime Structures (CMC) Leo de Vries, M.Sc. Hans van Vugt, M.Sc. Hr. Ms. Rotterdam L.deVries@bouw.tno.nl Stichting

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

Tentamen Elektriciteitsvoorziening i. (ee2611/et2105d3-t)

Tentamen Elektriciteitsvoorziening i. (ee2611/et2105d3-t) Tentamen Elektriciteitsvoorziening i (ee2611/et2105d3-t) Datum: 30 januari 2012 Tijd: 14:00-17:00 Schrijf op ell< blad uw naam en studienummer. Begin elke nieuwe opgave op een nieuw blad. De uitwerkingen

Nadere informatie

Verschillende normen voor de bepaling van het rendement van een inductiemachine

Verschillende normen voor de bepaling van het rendement van een inductiemachine Verschillende normen voor de bepaling van het rendement van een inductiemachine Focus Voor elke motor die op de markt gebracht wordt, dienen enkele kengetallen te worden gegeven als maat voor de performantie

Nadere informatie

Studenten van de elektronica afdeling van het VTI testen de vorig jaar gebouwde Savonius windturbine uit.

Studenten van de elektronica afdeling van het VTI testen de vorig jaar gebouwde Savonius windturbine uit. Studenten van de elektronica afdeling van het VTI testen de vorig jaar gebouwde Savonius windturbine uit. VTI Aalst: een school van techniek en toegepaste wetenschappen. De Beer Gino, http://users.telenet.be/laboee/

Nadere informatie

Aanwijzingen. Figuur 1 LDR (NORP12) Weerstand - lichtsterkte grafiek (Let op: Logaritmische schaal) Nakijkmodel

Aanwijzingen. Figuur 1 LDR (NORP12) Weerstand - lichtsterkte grafiek (Let op: Logaritmische schaal) Nakijkmodel Rotterdam Academy Tentamenvoorblad Naam: Studentnr.: Groep/klas: Tentamen voor de: Arts en Crafts Officemanagement Opleiding(en): Engineering Maintenance & Mechanic Ondernemen Pedagogisch-Educatief Mw

Nadere informatie

Automotive Center of Expertise. Concept. BMW C 650 GT Plug-in Hybrid

Automotive Center of Expertise. Concept. BMW C 650 GT Plug-in Hybrid Automotive Center of Expertise Concept BMW C 650 GT Plug-in Hybrid Noud Strous & Wilco van Harselaar 3 oktober 2013 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Conceptkeuze... 2 1.1 Hybride vormen... 2 1.1.1 Serie hybride...

Nadere informatie

7 Elektriciteit en magnetisme.

7 Elektriciteit en magnetisme. 7 Elektriciteit en magnetisme. itwerkingen Opgae 7. aantal 6, 0 9,60 0 8 elektronen Opgae 7. aantal,0 0,0 0 A,60 0 s 9,5 0 6 elektronen/s Opgae 7. O-atoom : +8-8 0 O-ion : +8-0 - Lading O-ion - x,6 0-9

Nadere informatie

inkijkexemplaar Energie voor de lamp Techniek 1

inkijkexemplaar Energie voor de lamp Techniek 1 Nota s: Energie voor de lamp 1. Probleemstelling 50 2. Transport van elektriciteit in een kring 50 2.1. Wat is een elektrische stroomkring? 50 2.2. Stromen van water - stromen van elektriciteit 51 2.3.

Nadere informatie

Impedantie V I V R R Z R

Impedantie V I V R R Z R Impedantie Impedantie (Z) betekent: wisselstroom-weerstand. De eenheid is (met als gelijkstroom-weerstand) Ohm. De weerstand geeft aan hoe goed de stroom wordt tegengehouden. We kennen de formules I R

Nadere informatie

Inhoud. Inhoud 1. Voorwoord 2. Hoe haalt een windmolen zijn energie uit de wind 3. Bij welke invalshoek van de wind is de energieopbrengst maximaal?

Inhoud. Inhoud 1. Voorwoord 2. Hoe haalt een windmolen zijn energie uit de wind 3. Bij welke invalshoek van de wind is de energieopbrengst maximaal? Inhoud Inhoud 1 Voorwoord 2 Hoe haalt een windmolen zijn energie uit de wind 3 Bij welke invalshoek van de wind is de energieopbrengst maximaal? 5 Wat is de invloed van het toerental op de energieopbrengst?

Nadere informatie

Draaistroom en frequentie regelaars.. ZX ronde 8 september 2013

Draaistroom en frequentie regelaars.. ZX ronde 8 september 2013 Draaistroom en frequentie regelaars.. ZX ronde 8 september 2013 Drie fasen spanning zijn drie gelijktijdig opgewekte wisselspanningen die ten opzichte van elkaar 120 in fase verschoven zijn. De spanningen

Nadere informatie

Een radiotoestel met bakelieten behuizing (zie figuur 11). Bakeliet kent talloze toepassingen, zoals:

Een radiotoestel met bakelieten behuizing (zie figuur 11). Bakeliet kent talloze toepassingen, zoals: Toepassingen Fig 11 Radiotoestel Fig 12 Lampen Een radiotoestel met bakelieten behuizing (zie figuur 11) Bakeliet kent talloze toepassingen zoals: A Tussenlaag in geleiders als elektrische isolatie bijvoorbeeld

Nadere informatie

De bisectie methode uitgelegd met een makkelijk voorbeeld

De bisectie methode uitgelegd met een makkelijk voorbeeld De Bisectie methode De bisectie methode uitgelegd met een makkelijk voorbeeld De bisectie methode is een recursieve methode om punten van een functie te gaan afschatten. Hierbij gaat men de functiewaarde

Nadere informatie

AC-inductiemotoren en BLDC-motoren lijken erg op elkaar. Het grootste verschil ligt in de constructie van de rotor.

AC-inductiemotoren en BLDC-motoren lijken erg op elkaar. Het grootste verschil ligt in de constructie van de rotor. Pneumatische pompen vormen al vele jaren de steunpilaar van de verfcirculatiewereld en daar zijn goede redenen voor. Ze zijn eenvoudig, betrouwbaar en dankzij de langzame heenen-weer gaande beweging beschadigen

Nadere informatie

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen)

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Ga na of de onderstaande beweringen waar of niet waar zijn (invullen op antwoordblad). 1) De krachtwerking van een magneet is bij

Nadere informatie

3.3 Straddle Carriers

3.3 Straddle Carriers 3.3 Straddle Carriers 3.3.1 Inleiding Straddle carriers worden aangedreven door dieselmotoren (6 of 8 cilindermotoren). Deze motoren voldoen allen aan de Tier 3 standaard, de nieuwere uitvoeringen aan

Nadere informatie

Zelf een hoogspanningsgenerator (9 kv gelijkspanning) bouwen

Zelf een hoogspanningsgenerator (9 kv gelijkspanning) bouwen Zelf een hoogspanningsgenerator (9 kv gelijkspanning) bouwen Inhoud De schakeling Een blokspanning van 15 V opwekken De wisselspanning omhoog transformeren Analyse van de maximale stroom door de primaire

Nadere informatie

U niversiteit Twente - Faculteit der Elektrotechniek. Ten tam en INLEIDING ELEKTRISCHE ENERGIETECHNIEK (191241770)

U niversiteit Twente - Faculteit der Elektrotechniek. Ten tam en INLEIDING ELEKTRISCHE ENERGIETECHNIEK (191241770) U niversiteit Twente - Faculteit der Elektrotechniek Ten tam en NLEDNG ELEKTRSCHE ENERGETECHNEK (191241770) te houden op woensdag 19 januari 2011 van 13.30 tot 17.00 uur Dit tentamen bestaat uit 6 bladzijden

Nadere informatie

Elke dag zaaien we technologie voor het leven. De Europese Ecodesign richtlijn in de wereld van Lowara

Elke dag zaaien we technologie voor het leven. De Europese Ecodesign richtlijn in de wereld van Lowara Elke dag zaaien we technologie voor het leven De Europese Ecodesign richtlijn in de wereld van Lowara 2020. Wij hebben een groot doel voor ogen De Ecodesign richtlijn In 2005 heeft de Europese Unie de

Nadere informatie

Douwe Wagenaar Sinamics & Simotion Promoter 070-333 3329 Douwe.Wagenaar@siemens.com

Douwe Wagenaar Sinamics & Simotion Promoter 070-333 3329 Douwe.Wagenaar@siemens.com Douwe Wagenaar Sinamics & Simotion Promoter 070-333 3329 Douwe.Wagenaar@siemens.com For internal use only / Copyright Siemens AG 2006. All rights reserved. Duurzaamheid Life Cycle kosten van AC motor Voorbeeld:

Nadere informatie

Dynamic S Steeringgear

Dynamic S Steeringgear Dynamic S Steeringgear De Dynamic S stuursystemen zijn speciaal bedoeld voor commerciële vaartuigen, waarbij stuurcomfort, levensduur en efficiëntie voorop staan. De systemen komen vanwege hun revolutionaire

Nadere informatie

Schakelcursus Elektrotechniek

Schakelcursus Elektrotechniek Schakelcursus Elektrotechniek februari 2015 De cursus is bestemd voor die cursisten waarvan de vooropleiding in het vakgebied Elektrotechniek vooralsnog onvoldoende is. Auteur: L. Smit De Kooi 7 4233 GP

Nadere informatie

LABO. Elektriciteit OPGAVE: Karakteristieken van synchrone generatoren. Remediering: Datum van opgave: Datum van afgifte: Verslag nr. : 06.

LABO. Elektriciteit OPGAVE: Karakteristieken van synchrone generatoren. Remediering: Datum van opgave: Datum van afgifte: Verslag nr. : 06. LABO Elektriciteit OPGAVE: Datum van opgave:.../ /... Datum van afgifte:.../ /... Verslag nr. : 06 Leerling: Karakteristieken van synchrone generatoren Assistenten: Klas: 3.2 EIT KTA Ieper Totaal :.../100

Nadere informatie

De hoogte tijd grafiek is ook gegeven. d. Bepaal met deze grafiek de grootste snelheid van de vuurpijl.

De hoogte tijd grafiek is ook gegeven. d. Bepaal met deze grafiek de grootste snelheid van de vuurpijl. et1-stof Havo4: havo4 A: hoofdstuk 1 t/m 4 Deze opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Bij het et krijg je in 1 minuten ongeveer deelvragen. Oefen-examentoets et-1 havo 4 1/11 1. Een lancering.

Nadere informatie

I A (papier in) 10cm 10 cm X

I A (papier in) 10cm 10 cm X Tentamen: Fysica en Medische Fysica 2 Tijd: 15:15-18:00 uur, donderdag 28 mei 2009 Plaats: TenT blok 4 (met bijlage van formules, handrekenmachine is toegestaan) Docent: Dr. K.S.E. Eikema Puntentelling:

Nadere informatie

Arbeid, vermogen en rendement

Arbeid, vermogen en rendement Arbeid, vermogen en rendement Formules Arbeid Arbeid is een maat van het werk dat geleverd wordt door een krachtbron om een voorwerp te verplaatsen. Als een kracht een verplaatsing tot gevolg heeft dan

Nadere informatie

ELEKTRICITEIT THEORIE versie:9/05/2004 EENFAZE MOTOREN I. Claesen / R. Slechten

ELEKTRICITEIT THEORIE versie:9/05/2004 EENFAZE MOTOREN I. Claesen / R. Slechten ELEKTRICITEIT THEORIE versie:9/05/2004 EENFAZE MOTOREN I. Claesen / R. Slechten 1 Eenfaze motoren... 2 1.1 Bepaling... 2 1.2 Eenfaze inductiemotoren... 2 1.2.1 Eenfaze statorwikkeling... 2 1.3 De spleetpoolmotor...

Nadere informatie

Eco-line hoge-drukunit

Eco-line hoge-drukunit Eco-line hoge-drukunit AT Cleaning systems heeft een hogedruk-unit ontwikkeld die werkt op batterijen/accu s. Wij hebben hiervoor gekozen omdat er alleen maar voordelen mee te behalen zijn. M.V.O. waar

Nadere informatie

Speciale transformatoren

Speciale transformatoren Speciale transformatoren 6-55 pmo 5 april 26 Phase to Phase BV Utrechtseweg 31 Postbus 1 68 AC Arnhem T: 26 352 37 F: 26 352 379 www.phasetophase.nl 2 6-55 pmo 1 INLEIDING Speciale transformatoren zijn

Nadere informatie

Tentamen Analoge- en Elektrotechniek

Tentamen Analoge- en Elektrotechniek Verantwoordelijke docent: R. Hoogendoorn, H.J. Wimmenhoven Cursus Analoge- en Elektrotechniek Code MAMAET01 Cursusjaar: 2014 Datum: 2-6-2014 Tijdsduur: 90 min. Modulehouder: R. Hoogendoorn Aantal bladen:

Nadere informatie

ZX- Ronde. Zondag 16 januari 2011. The battle of Current returns!!!

ZX- Ronde. Zondag 16 januari 2011. The battle of Current returns!!! ZX- Ronde. Zondag 16 januari 2011 The battle of Current returns!!! In één van mijn verhaaltje ging over the battle of current. De strijdt tussen het wisselstroomsysteem van Westinghouse met Nicolai Tesla

Nadere informatie

=0.327W Dit verlies komt overeen met een verlies van ongeveer 6.8%. =0.688W Dit verlies komt overeen met een verlies van ongeveer 14.33%.

=0.327W Dit verlies komt overeen met een verlies van ongeveer 6.8%. =0.688W Dit verlies komt overeen met een verlies van ongeveer 14.33%. Sankey-diagram Er wordt vertrokken van een beginsituatie waarbij er zonne-energie invalt op het. Het vermogen dat hierbij verkregen wordt kan aan de hand van het piekvermogen van het zonnepaneel (1000W/m²)

Nadere informatie

Onderzoek werking T-verter.

Onderzoek werking T-verter. Onderzoek werking T-verter. De Beer Gino Page 1 02/10/2007 Inhoudstabel: 1. Doelstellingen. 2. Benodigd materiaal. 3. Bespreking van de frequentieregelaar. 4. Instellingen en gebruik van de frequentieregelaar.

Nadere informatie

De motor heeft 6 spoelen en dus ... omw/min.

De motor heeft 6 spoelen en dus ... omw/min. 8 150 OPDRACHT 2 Vul in: Een elektromotor wordt aangesloten op een driefasenwisselspanning met een frequentie van 50 Hz. De motor heeft 6 spoelen en dus 6 poolparen. 60 f n = p 60 50...... = 6 500... =

Nadere informatie

X C D X C D. voertuigentechniek CSPE KB 2009. minitoets bij opdracht 8

X C D X C D. voertuigentechniek CSPE KB 2009. minitoets bij opdracht 8 voertuigentechniek CSPE KB 2009 minitoets bij opdracht 8 variant d Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1). Geef verbeteringen aan volgens voorbeeld 2 of

Nadere informatie

Probeer de vragen bij Verkennen zo goed mogelijk te beantwoorden.

Probeer de vragen bij Verkennen zo goed mogelijk te beantwoorden. 1 Formules gebruiken Verkennen www.math4all.nl MAThADORE-basic HAVO/VWO 4/5/6 VWO wi-b Werken met formules Formules gebruiken Inleiding Verkennen Probeer de vragen bij Verkennen zo goed mogelijk te beantwoorden.

Nadere informatie

Verslag: Case 1 Team: Hyperion

Verslag: Case 1 Team: Hyperion Verslag: Case 1 Team: Hyperion Glenn Sommerfeld Jeroen Vandebroeck Ilias viaene Christophe Vandenhoeck Jelle Smets Tom Wellens Jan Willems Gaetan Rans 1. Zonnepaneel 1.1 Meetwaarden Om de eigenschappen

Nadere informatie

Technische specificatie Tower Airvising Postbus 122 1940AC Beverwijk 3/27/2014

Technische specificatie Tower Airvising Postbus 122 1940AC Beverwijk 3/27/2014 SmartAir 9-KR SW50 R Unit type 9-KR Ondersteunings frame Verstelbaar Luchthoeveelheid (m3/h) 00 00 Isolatie dikte (mm) 50 Gewicht (kg) 2173 Externe druk (Pa) 350 350 Inspectie zijde Rechts Configuratie

Nadere informatie

SEW-EURODRIVE Driving the world. Servomotoren. Dynamiek binnen handbereik

SEW-EURODRIVE Driving the world. Servomotoren. Dynamiek binnen handbereik SEW-EURODRIVE Driving the world Servomotoren Dynamiek binnen handbereik Servomotoren CMP Precisie, dynamiek en kracht in een bijzonder compacte constructie - daarvoor staan de krachtige servomotoren van

Nadere informatie

Cursus/Handleiding/Naslagwerk. Driefase wisselspanning

Cursus/Handleiding/Naslagwerk. Driefase wisselspanning Cursus/Handleiding/Naslagwerk Driefase wisselspanning INHOUDSTAFEL Inhoudstafel Inleiding 3 Doelstellingen 4 Driefasespanning 5. Opwekken van een driefasespanning 5.. Aanduiding van de fasen 6.. Driefasestroom

Nadere informatie

De nieuwe Rendementsindelingen

De nieuwe Rendementsindelingen De nieuwe Rendementsindelingen IE1 / IE2 / IE3 Hoe zit het nu? Inleiding Er is al veel over gesproken in de industrie, maar toch zijn er nog een hoop onduidelijkheden. In dit schrijven willen wij u meer

Nadere informatie

De Permanent Magneet Motor: Thierry Dejaegere. Thinnov Lomolenstraat 2 9880 Aalter Lotenhulle België www.thinnov.be

De Permanent Magneet Motor: Thierry Dejaegere. Thinnov Lomolenstraat 2 9880 Aalter Lotenhulle België www.thinnov.be De Permanent Magneet Motor: door: Thierry Dejaegere Thinnov Lomolenstraat 2 9880 Aalter Lotenhulle België www.thinnov.be I. Voorwoord De zoektocht naar alternatieve energiebronnen is reeds lange tijd aan

Nadere informatie

Harmonischen: gevolgen

Harmonischen: gevolgen Harmonischen: gevolgen Harmonischen: gevolgen - Spanning- en stroomharmonischen - Geleiders: skin en proximiteitseffect - De nulgeleider - Transformatoren - Inductiemotoren - Diversen Spanning en stroomharmonischen

Nadere informatie

Waarom zou ik kiezen voor noodstroom met een vliegwiel in plaats van batterijen? Eigen logo

Waarom zou ik kiezen voor noodstroom met een vliegwiel in plaats van batterijen? Eigen logo Waarom zou ik kiezen voor noodstroom met een vliegwiel in plaats van batterijen? . Waarom een UPS? Hoe slaan we energie op? Wat is het alternatief? Hoe ziet de Power Container eruit Vragen De uitdaging

Nadere informatie

Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3.

Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3. Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3. figuur 3 De schuifweerstand is zo ingesteld dat de stroomsterkte 0,50 A is. a) Bereken het

Nadere informatie

Seminar Aandrijftechniek voor Offshore HYBRID PROPULSION. De Graaf Aandrijvingen BV Eddo Cammeraat Directeur Eigenaar

Seminar Aandrijftechniek voor Offshore HYBRID PROPULSION. De Graaf Aandrijvingen BV Eddo Cammeraat Directeur Eigenaar Seminar Aandrijftechniek voor Offshore HYBRID PROPULSION De Graaf Aandrijvingen BV Eddo Cammeraat Directeur Eigenaar Introductie De Graaf Aandrijvingen BV Regelgeving Emissies Scheepvaart Principe Hybrid

Nadere informatie

6.2 Elektrische energie en vermogen; rendement

6.2 Elektrische energie en vermogen; rendement 6.2 Elektrische energie en vermogen; rendement Opgave 9 Het rendement bereken je met E nuttig en E in. E nuttig is de hoeveelheid energie die nodig is het water op te warmen. E in is de hoeveelheid energie

Nadere informatie

Eén slimme box voor stroom zoals thuis

Eén slimme box voor stroom zoals thuis GPX-5 Eén slimme box voor stroom zoals thuis Revolutionaire hybride oplossing Geïntegreerde generator, lader en omvormer Extreem stabiel; stroom zoals thuis Compact formaat = minder volume & gewicht Makkelijk

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur 1 RONDDRAAIENDE MASSA 5pt Een massa zit aan een uiteinde van een touw. De massa ligt op een wrijvingloos oppervlak waar het

Nadere informatie

Fig1.9 Zonne-energie: voorbeeldproefje

Fig1.9 Zonne-energie: voorbeeldproefje Zonne-energie Inleidende proef Doelstelling Het is de bedoeling om kort maar bondig de werking van een zonnepaneel uit te leggen. Daarna wordt de werking vlug gedemonstreerd wordt aan de hand van een kleine

Nadere informatie

Inhoudsopgave. www.freewebs.com/nick_electronics - 2 -

Inhoudsopgave. www.freewebs.com/nick_electronics - 2 - Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Inleiding... 3 Generatoren... 3 Project:... 4 Werking...4 Berekeningen...4...4...4 Schema... 4 Tip... 4 Componentenlijst... 5...5...5 Datasheets...5...5...5 Afbeeldingen...

Nadere informatie

Alternator 1. De functie van de wisselstroomgenerator of de alternator 2. De werking/ basisprincipe van de wisselstroomgenerator

Alternator 1. De functie van de wisselstroomgenerator of de alternator 2. De werking/ basisprincipe van de wisselstroomgenerator Alternator In dit hoofdstuk zal ik het vooral hebben over de functie is van de alternator in de wagen. En hoe het basisprincipe is van deze generator. 1. De functie van de wisselstroomgenerator of de alternator

Nadere informatie

Windenergie T E B. W i n d e n e r g i e W I N D E N E R G I E A L S D E T O E K O M S T M E T E E N O P L O S S I N G V O O R D E Z E T I J D

Windenergie T E B. W i n d e n e r g i e W I N D E N E R G I E A L S D E T O E K O M S T M E T E E N O P L O S S I N G V O O R D E Z E T I J D WIPOL Windturbine W i n d e n e r g i e W I N D E N E R G I E A L S D E T O E K O M S T M E T E E N O P L O S S I N G V O O R D E Z E T I J D D U U R ZA A M Windenergie is een onuitputtelijke en schone

Nadere informatie

De condensator en energie

De condensator en energie De condensator en energie Belangrijkste onderdelen in de proeven De LEGO-condensator De condensator heeft een capaciteit van 1 Farad en is beschermd tegen een overbelasting tot 18 Volt. Wanneer de condensator

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Kolmer Elektromotoren B.V. Presentatie 09/10/2014 1

Kolmer Elektromotoren B.V. Presentatie 09/10/2014 1 Kolmer Elektromotoren B.V. Presentatie 2 0 14 1 2 De Kolmer Groep Onderneming Kolmer Hoofdkantoor in Nederland opgericht in 1983 Verkoopkantoren in Nederland, Engeland en Rusland 16 Dealers in Nederland,

Nadere informatie

Theorie Stroomtransformatoren. Tjepco Vrieswijk Hamermolen Ugchelen, 22 november 2011

Theorie Stroomtransformatoren. Tjepco Vrieswijk Hamermolen Ugchelen, 22 november 2011 Theorie Stroomtransformatoren Tjepco Vrieswijk Hamermolen Ugchelen, 22 november 2011 Theorie Stroomtransformatoren 22 november 2011 Onderwerpen: - Theorie stroomtransformatoren - Vervangingsschema CT -

Nadere informatie

De meest efficiënte motor volgens Zweeds onderzoek. Auke Jellema Account Manager

De meest efficiënte motor volgens Zweeds onderzoek. Auke Jellema Account Manager De meest efficiënte motor volgens Zweeds onderzoek Auke Jellema Account Manager Stand van zaken Sinds 1-1-2015 minimaal: IE3 of IE2 met frequentieregelaar Voor P 7,5 kw Maar er is ook regelgeving voor

Nadere informatie

J De centrale draait (met de gegevens) gedurende één jaar. Het gemiddelde vermogen van de centrale kan dan berekend worden:

J De centrale draait (met de gegevens) gedurende één jaar. Het gemiddelde vermogen van de centrale kan dan berekend worden: Uitwerking examen Natuurkunde1 HAVO 00 (1 e tijdvak) Opgave 1 Itaipu 1. De verbruikte elektrische energie kan worden omgerekend in oules: 17 = 9,3 kwh( = 9,3 3, ) = 3,3 De centrale draait (met de gegevens)

Nadere informatie

Changing winds. Windmills.

Changing winds. Windmills. Changing winds Windmills. Changing winds 10Kw Changing winds is de merknaam van windmolens gebouwd door: metaalconstructie Van Vlaenderen. Onze windmolens zijn er van superieure kwaliteit. We maken enkel

Nadere informatie

Titel der Präsentation.

Titel der Präsentation. Titel der Präsentation. Arial, KSB 30 Punkt, SuPremE schwarz De meest efficiënte magneetvrije pompaandrijving ter wereld Copyright KSB Aktiengesellschaft 2010 Concern en merk KSB Over ons: KSB is een leidende

Nadere informatie

ELEKTRICITEIT-Stappenmotoren

ELEKTRICITEIT-Stappenmotoren ELEKTRICITEIT-Stappenmotoren 1 Stappenmotoren...1 1.1 Inleiding....1 1.2 Wat is nu juist een stappenmotor?... 2 1.3 Waar vinden we stappenmotoren?... 3 1.4 Soorten stappenmotoren?... 3 1.5 Permanente magneet

Nadere informatie

Vermogenelektronica, propere technologie! Of toch niet zo evident?

Vermogenelektronica, propere technologie! Of toch niet zo evident? Vermogenelektronica, propere technologie! Of toch niet zo evident? Inhoudsopgave - De Frequentie Omvormer (FO) - Opbouw Frequentie Omvormer - Voordelen - Nadelen + oplossingen Inhoudsopgave - De Frequentie

Nadere informatie

LABO. Elektriciteit OPGAVE: De cos phi -meter Meten van vermogen in éénfase kringen. Totaal :.../20. .../.../ Datum van afgifte:

LABO. Elektriciteit OPGAVE: De cos phi -meter Meten van vermogen in éénfase kringen. Totaal :.../20. .../.../ Datum van afgifte: LABO Elektriciteit OPGAVE: De cos phi -meter Meten van vermogen in éénfase kringen Datum van opgave:.../.../ Datum van afgifte: Verslag nr. : 7 Leerling: Assistenten: Klas: 3.1 EIT.../.../ Evaluatie :.../10

Nadere informatie

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011 Het maken van een verslag voor natuurkunde, vwo versie Deze tekst vind je op www.agtijmensen.nl: Een voorbeeld van een verslag Daar vind je ook een po of pws verslag dat wat uitgebreider is. Gebruik volledige

Nadere informatie

Met stoom en water. Project voor MBO Techniek

Met stoom en water. Project voor MBO Techniek Met stoom en water Voor: Studenten van de MBO opleidingen op het gebied van Middenkader Engineering en Procestechniek / Operationele techniek en verwante opleidingen. Door: Wetterskip Fryslân, Stichting

Nadere informatie

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5)

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) 2.1 Inleiding 1. a) Warmte b) Magnetische Energie c) Bewegingsenergie en Warmte d) Licht (stralingsenergie) en warmte e) Stralingsenergie 2. a) Spanning (Volt),

Nadere informatie

Hogeschool Rotterdam Cluster engineering Studierichting Autotechniek Reader Alternatieve Aandrijving ALA01 Bijlage: symbolenlijst

Hogeschool Rotterdam Cluster engineering Studierichting Autotechniek Reader Alternatieve Aandrijving ALA01 Bijlage: symbolenlijst Hogeschool Rotterdam Cluster engineering Studierichting Autotechniek Reader Alternatieve Aandrijving ALA01 Bijlage: symbolenlijst Auteur: Versie 2.00 7 november 2005, GEREED Voortgang: versie studiejaar

Nadere informatie

http://techniline.sirris.be/s/p.exe/wservice=wo/webextra/prg/olarticleprint?vwebse...

http://techniline.sirris.be/s/p.exe/wservice=wo/webextra/prg/olarticleprint?vwebse... Page 1 of 5 Techniline v3 27-08-2010 Mechatronics Machines verbruiken minder energie door slimme keuze elektrische aandrijving (27-08-2010) Nr. 0 Ecologische en economische motieven, zoals nieuwe machinenormen

Nadere informatie

ZX ronde van 10 april 2011

ZX ronde van 10 april 2011 ZX ronde van 10 april 2011 Transformatoren Vandaag een verhaaltje over de transformator geen speciale transformator maar gewoon een doorsnee voedingstransformator met een gelamelleerde kern. De werking

Nadere informatie