ENERGIE VOOR MORGEN. Jan Turf (red.) ENERGIE VOOR MORGEN KRIJTLIJNEN VAN EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM ARGUSRAPPORT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ENERGIE VOOR MORGEN. Jan Turf (red.) ENERGIE VOOR MORGEN KRIJTLIJNEN VAN EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM ARGUSRAPPORT"

Transcriptie

1 ARGUSRAPPORT ENERGIE KRIJTLIJNEN VAN EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM ENERGIE VOOR MORGEN VOOR MORGEN Jan Turf (red.)

2 ARGUSrapport Energie voor morgen Krijtlijnen voor een duurzaam energiesysteem

3

4 ARGUSrapport ENERGIE VOOR MORGEN Krijtlijnen voor een duurzaam energiesysteem Jan Turf (red.)

5 D/2014/45/150 ISBN NUR 943/961/973 Vormgeving cover: Peer De Maeyer Vormgeving binnenwerk: Wendy De Haes ARGUS vzw & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, Uitgeverij LannooCampus maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. Overname van tekst uit deze uitgave wordt aangemoedigd mits correcte bronvermelding en mits voorafgaande melding aan ARGUS vzw via Uitgeverij LannooCampus Erasme Ruelensvest 179 bus Leuven België

6 5 Opdrachtgever ARGUS, het milieupunt van KBC en Cera Eiermarkt 8, 2000 Antwerpen Redactie en procesbegeleiding Jan Turf, About Society cvba Begeleidingscomité ARGUS Luc Bonte Hubert David Tine Deheegher Vera Dua Chris Jacobson Dirk Lauwers Pieter Leroy Helga Van der Veken Peter Van Humbeeck Klankbordgroep Annemie Bollen Raf Bouckaert Karl Buttiens Donaat Cosaert Erik Laes Filip Lenders Karla Schimmel Karla Schoeters To Simons Sara Van Dyck Luc Vanoirbeek Pieter Leroy (moderator) Geraadpleegde experten en stakeholders Filip Abraham (KU Leuven) Bert De Wel (ACV) Johan Albrecht (UGent) Benjamin Denis (ABVV/ETUC) André Bergen (expert) Paul De Rache (Havenbedrijf Antwerpen) Thomas Bernheim (DG Climate, EC) Karel Derveaux (Ecopower) Mathias Bienstman (BBL) Daniel Dobbeni (Entso-E) Hans Boghaert (Stora Enso) Guy Dreessen (Laborelec) Annemie Bollen (SERV) Gilbert Eggermont (expert) Raf Bouckaert (expert) Denis Goffaux (Umicore) Karl Buttiens (ArcelorMittal) Hans Heerkens (Universiteit Twente) Elke Buyse (KBC) Frederik Hindryckx (Eandis) Thijs Callens (Netwerk tegen Armoede) Christ l Joris (Agoria) Isabelle Chaput (Cefic) Peter Koninckx (Siemens) Peter Claes (Febeliec) Erik Laes (Vito) Donaat Cosaert (expert) Coran Lenaerts (KBC) Daniel Cromphout (KBC) Heidi Lenaerts (Smart Grid Flanders) Wouter Cyx (Stad Antwerpen) Filip Lenders (Stad Antwerpen) Christophe Degrez (Eneco) Pieter Leroy (Radboud Universiteit Nijmegen) Peter De Pauw (Eandis) Bert De Rudder (KBC) Thomas Leysen (KBC)

7 6 ARGUSRAPPORT ENERGIE VOOR MORGEN Sven Libbrecht (KBC) Evert Maes (KBC) Tom Maes (UGent) Geert Palmers (3E) Renaat Mertens (KBC) Wim Michiels (Elia) Kurt Reynders (Laborelec) To Simons (Cedubo) Eric Spiessens (ACW) Karla Schimmel (Stad Gent) Karla Schoeters (Vito) Ellen Slegers (KBC) Wannes Starckx (Samenlevingsopbouw) Geert Van Cronenburg (VBO) Marc Van den Bosch (Febeg) Olivier Van der Maeren (VBO) Sara Van Dyck (BBL) Jeroen Van Fraechem (Siemens) Luc Van Nuffel (Electrabel) Geert Vancronenburgh (VBO) Luk Vandaele (WTCB) Jan Vande Putte (Greenpeace) Luc Vanoirbeek (Boerenbond) Dirk Vansintjan (Ecopower) Caroline Ven (VKW) Alex Verhoeven (VVSG) Pieter Verbeek (ABVV/CES) Griet Verbeeck (UHasselt) Elcke Vercruysse (Umicore) Lode Verkinderen (TLV) Bart Verstrynge (KBC) Helen Weidum (KBC) De deelnemers aan het ARGUSforum op 26 september 2013

8 7 Inhoud VOORWOORD 11 INLEIDING 15 Waarom een nieuw en duurzaam energiesysteem? 15 Drie uitgangspunten voor vernieuwing Een duurzaam energiesysteem Een balans technologie-samenleving In een context van governance 17 Een breed gedragen pact 19 HET ENERGIESYSTEEM EEN OVERZICHT 21 STRUCTUUR VAN HET RAPPORT 24 Vier deelrapporten 24 Een vaste opbouw 24 DEELRAPPORT 1: HET ELEKTRICITEITSSYSTEEM 27 Situering 27 Tendensen 28 Effecten van de liberalisering 28 Snelle opmars van decentrale elektriciteitsopwekking 31 Hernieuwbare elektriciteitsvoorziening breekt door 32 Autonome versus grote systemen: een maatschappelijke trend 35 Uitdagingen 37 Leveringszekerheid en stabiliteit van het toekomstige elektriciteitssysteem waarborgen 38 Financiering en betaalbaarheid 42

9 8 ARGUSRAPPORT ENERGIE VOOR MORGEN Integratie van delen van het warmte- en mobiliteitssysteem in het elektriciteitssysteem 54 De inzet van biomassa en/of CCS 56 De nucleaire kwestie 57 Prioriteiten voor het beleid 58 Werf 1: Zet sterk in op de regionaal-europese en Europese integratie van het elektriciteitssysteem. 58 Werf 2: Organiseer de transitie van nucleair/fossiele elektriciteit naar hernieuwbare elektriciteit. 58 Werf 3: Ondersteun initiatieven, onder meer om elektriciteitsproductie en -consumptie op wijkniveau beter af te stemmen. 59 Werf 4: Stimuleer de integratie van het warmte- en mobiliteitssysteem in het elektriciteitssysteem. 60 Werf 5: Werk aan een concrete visie voor de langere termijn. 60 DEELRAPPORT 2: DE INDUSTRIËLE ENERGIEBEHOEFTE 65 Situering 65 Tendensen 67 De prijs van de brandstoffen op de wereldmarkt 67 Doorbraaktechnologieën in de industrie 68 Uitdagingen 69 Bevoorradingszekerheid 69 Behoud van voldoende grote vermogens 70 Verbeteren van de energie-efficiëntie 71 Technologische beperkingen 72 De kostprijs van energie 73 Welke ruimte voor schaliegas? 74 Prioriteiten voor het beleid 75 Werf 1: Verbeter de energie-efficiëntie in de minder energieintensieve industrie. 76 Werf 2: Koppel de elektriciteitskost aan industriële efficiëntie. 76 Werf 3: Stimuleer de ontwikkeling van flexibiliteit in vraag en aanbod van elektriciteit. 77

10 9 DEELRAPPORT 3: DE HUISHOUDELIJKE WARMTEVRAAG 81 Situering 81 Tendensen 82 Doorbraak inzake energiebesparing in gebouwen 82 Optimale efficiëntie inzake sanitaire warmtevraag 82 (Nieuwe) technologieën 83 Uitdagingen 83 De groeiende kloof tussen opeenvolgende generaties gebouwen 83 Grondige renovatie, ook op wijkniveau 87 De Vlaamse bouwsector: beperkingen en kansen 87 Energiearmoede bij ouderen 89 De blijvende vraag naar sanitaire warmte 91 Het complexe probleem van de warmtenetten 92 De opkomst van warmtepompen 93 Micro-WKK en zonneboilers 94 Prioriteiten voor het beleid 95 Werf 1: Renoveer het Vlaamse woningenpark grondig. 95 Werf 2: Onderzoek en stimuleer nieuwe vormen van financiering. 95 Werf 3: Ontwikkel een doordacht beleid inzake energiearmoede. 96 Werf 4: Ontwikkel een intelligent beleid inzake warmtenetten. 97 DEELRAPPORT 4: MOBILITEIT 101 Situering 101 Tendensen 102 Tendensen in het personenvervoer 102 Tendensen in het goederenvervoer 104 Tendensen in de luchtvaart 105 Uitdagingen 106 Uitdagingen in het personenvervoer 106 Uitdagingen voor het vrachtvervoer 109 Prioriteiten voor het beleid 111 Werf 1: Dring het aantal personenkilometers terug. 111 Werf 2: Besteed meer aandacht aan het randstedelijke gebied. 112 Werf 3: Faciliteer de overgang van klassieke naar elektrische personenwagens. 112 Werf 4: Rationaliseer het vrachtvervoer. 112

11

12 11 Voorwoord Twee jaar geleden vatte ARGUS het plan op om in Vlaanderen een breed forum op gang te brengen over de duurzame toekomst van ons energiesysteem. Om verschillende redenen is dit thema uiterst belangrijk. Economisch-technologisch, omdat grote delen van ons energiesysteem gedateerd zijn en aangepast moeten worden aan de behoeften en de grenzen van deze tijd. Geopolitiek, omdat energie ons geld en politieke afhankelijkheid kost of ons juist autonomer kan maken. En last but not least ecologisch, omdat onze energiepolitiek in grote mate zal bepalen hoe het verder gaat met de klimaatverandering. Het uitgangspunt is dat de discussie over een duurzaam energiesysteem en de strategieën op weg daar naartoe niet geïsoleerd kunnen worden gevoerd. Noch op geografisch, noch op politiek, noch op sectoraal vlak. Geografisch niet omdat de geografische schalen waarop wij onze wereld economisch, politiek en sociaal inrichten, voortdurend verschuiven. Ieder duurzaam energiesysteem zal op zoek moeten naar geschikte geografische schaalniveaus in meervoud voor bevoorrading, distributie, verzekering en governance. Heeft het politieke systeem te maken met tegenstrijdige schaalverschuivingen, de politieke macht zelf raakt steeds meer gefragmenteerd. Dat is zo op wereldniveau, waar het bipolaire regime van de koude oorlog plaats heeft gemaakt voor een multicentrische machtsuitoefening waarvan de belangrijkste actoren, de spelregels en de uitkomst nog onzeker zijn. Een veerkrachtig energiesysteem zal rekening moeten houden met nog onstabiele verschuivingen in de politieke verhoudingen tussen overheid, markt en civil society. Sectoraal geïsoleerd werken kan evenmin: ons energiesysteem is onlosmakelijk verbonden met onze economie, onze landbouw, onze huisvesting, onze ruimtelijke ordening en onze mobiliteit. Elk van deze sectoren vergt een bepaalde organisatie van het energiesysteem en maakt andere onmogelijk. Ieder kenmerk van een energiesysteem werkt een bepaalde economie en

13 12 ARGUSRAPPORT ENERGIE VOOR MORGEN mobiliteit in de hand. Tegelijk houdt iedere vorm van ruimtelijke ordening en ieder type industrie in feite een keuze in voor een bepaald energiesysteem. Een discussieforum over dat energiesysteem, over strategieën op weg naar een duurzaam energiesysteem moet dus plaatsvinden in die ruimere context: rekening houdend met een context van tegenstrijdig verschuivende schaalniveaus, uiteenlopende verschuivingen in de politiek, en met onderling afhankelijke deelsystemen in onze economie en samenleving. Dit schetst meteen de ambitie van ARGUS. ARGUS neemt dit initiatief vanuit zijn positie als scherp, maar optimistisch waarnemer. Een scherp waarnemer die ziet dat het energiedebat wel gevoerd wordt, maar nog vaak vanuit klassieke tegenstellingen. Een optimistisch waarnemer echter ook, omdat ARGUS zich niet wil neerleggen bij doemdenken als zou het dringende debat over klimaat en energie onvermijdelijk verstikt geraken onder allerlei financiële, economische en, wat België betreft, communautaire zorgen. ARGUS constateert in tegendeel dat allerlei betrokken actoren, gebruikers van energie net zo goed als netbeheerders, producenten van energie net zo goed als bedrijven, sociale organisaties even goed als milieugroepen, concreet bezig zijn te werken aan een duurzaam energiesysteem. ARGUS wil die groepen, die tot nu toe nog (te) weinig weet hebben van elkaars visie en activiteiten, een neutraal forum bieden. ARGUS startte daarom een proces op dat deze dialoog en visievorming zou katalyseren en trok Jan Turf van About Society aan om dit proces te begeleiden. Een interne begeleidingsgroep bewaakte het proces en de inhoud van de ontwikkelde visie. Na een fase van literatuurstudie volgde een eerste brede consultatieronde bij tal van experten en maatschappelijke actoren betrokken bij het energiethema. Er werd een klankbordgroep samengesteld en er volgden workshops en nog meer interviews. Samen met al die groepen werden een ontwerpvisietekst en stellingen voorbereid. Die werden tijdens het ARGUSforum Samen Zorgen voor de Energie van Morgen - Duurzame energiesystemen 2050 op 26 september 2013 breed maatschappelijk getoetst. Keynote-voordrachten en workshops waren niet alleen een belangrijke reality check voor het afgelegde parcours tot dusver. Ze leverden bovendien nog meer waardevolle nieuwe ideeën en inzichten op, zowel in de diepte, als in de breedte.

14 VOORWOORD 13 Dit rapport vat de resultaten van dit hele proces samen. Het is expliciet geen blauwdruk, maar wil inspiratie bieden voor de aanpak van de belangrijkste uitdagingen. Het rapport is daarom geen klassieke studie naar de meest waarschijnlijke toekomst en schetst evenmin een ontwerp voor de meest wenselijke toekomst. De tekst identificeert wel een groot aantal mogelijke ontwikkelingen waarover tussen betrokken partijen óf eensgezindheid bestaat óf in elk geval de eensgezindheid dat dáár de dilemma s, de knopen en de te nemen beslissingen liggen. In belangrijke mate is hier nu een rol weggelegd voor het beleid. Het is immers aan de Vlaamse, maar ook de Belgische en Europese beleidsniveaus om het governance kader te scheppen voor de ontwikkeling van een duurzaam energiesysteem in de komende decennia. Op basis van een grondige analyse reikt dit rapport een aantal prioritaire werven aan, waarop de overheden, samen met het bedrijfsleven, met de maatschappelijke actoren en met de burgers kunnen inzetten om de gewenste en noodzakelijke omslag naar een duurzaam energiesysteem te realiseren. Deze werven getuigen stuk voor stuk van een haalbare toekomst, het gaat over haalbare wegen naar een duurzaam energiesysteem. We hopen van harte dat dit rapport de diverse betrokkenen in het energiedebat de inspiratie kan bieden voor de uitbouw van een veerkrachtig en duurzaam energiesysteem. Antwerpen, november 2013 Luc Bonte, Hubert David, Tine Deheegher, Vera Dua, Chris Jacobson, Dirk Lauwers, Pieter Leroy, Helga Van der Veken, Peter Van Humbeeck

15

16 15 Inleiding WAAROM EEN NIEUW EN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM? De belangrijkste reden voor het herdenken van ons energiesysteem is de zorg over de gevolgen van de klimaatverandering. Onze energievraag en ons energiesysteem zijn zowel de belangrijkste oorzaak als een essentieel onderdeel van de aanpak van het klimaatprobleem. Wetenschappers zijn het erover eens dat een business as usual scenario zal leiden tot een wereldgemiddelde temperatuurstijging van 4 tot 6 C in vergelijking met de pre-industriële periode. Van een stijging boven de 2 C wordt aangenomen dat zij tot lastig controleerbare effecten zal leiden. Vandaar de noodzaak van de omslag naar een koolstofarme economie en samenleving. Die transitie zal omvangrijke investeringen vergen. Milieueconomen zijn het er echter over eens dat de kosten bij ongewijzigd beleid of van louter adaptatiebeleid veel hoger zullen oplopen. De tweede reden voor een nieuw energiesysteem is onze geopolitieke en economische afhankelijkheid van ingevoerde fossiele brandstoffen. De prijs daarvan is niet alleen zeer volatiel, hij vertoont ook een structureel stijgende tendens. In 2010 voerde Europa 950 miljoen ton olie-equivalenten in aan olie, gas en steenkool. Vlaanderen is voor 92,8% afhankelijk van ingevoerde energiebronnen. Door die afhankelijkheid stromen jaarlijks tientallen miljarden euro uit Europa weg. Veel fossiele brandstoffen worden bovendien ingevoerd uit politiek minder stabiele regio s, wat de bevoorradingszekerheid onder druk zet. Behalve die dubbele noodzaak tot transitie, zijn er ook kansen, windows of opportunity, om het Europese energiesysteem te herdenken. De huidige elektriciteitsinfrastructuur is aan vernieuwing toe. Grote delen ervan zijn dertig tot veertig jaar oud en daarmee qua structuur

17 16 ARGUSRAPPORT ENERGIE VOOR MORGEN en techniek achterhaald. Ook los van de klimaatuitdaging zullen de komende jaren grote investeringen in het elektriciteitssysteem nodig zijn om onze samenleving en economie van energie te blijven voorzien. Nieuwe groene stroom- en warmtetechnologieën bieden zich voor het eerst aan als reëel alternatief voor onze afhankelijkheid van fossiele bronnen. Door technologische ontwikkeling en schaaleffecten, en door de stijgende prijs van fossiele energie worden ze nu snel marktrijp. De invloed van schaliegas, met een (tijdelijke) daling van de gasprijs tot gevolg, is nog niet geheel duidelijk. Voorwaarde voor een grootschalig beroep op duurzame energiebronnen is dat er veel sterker wordt ingezet op doorgedreven energiebesparing en energieefficiëntie in alle domeinen van de samenleving en de economie. Er is sprake van een cultuuromslag naar duurzame energie en een groter maatschappelijk draagvlak voor een ambitieuzer energiebeleid, zoals blijkt uit een toenemend aantal initiatieven van burgers en wijken, al of niet in partnerschappen met bedrijven en/ of overheden. Dat laat ook toe om economische opportuniteiten te benutten, als we het slim aanpakken. DRIE UITGANGSPUNTEN VOOR VERNIEUWING 1. Een duurzaam energiesysteem Duurzaamheid wordt, ten onrechte, soms nog begrepen als uitsluitend de P van planet, dit is opererend binnen de grenzen van de ecologische draagkracht. Die benadering is te eng. Een duurzaam energiesysteem draagt ook bij tot de P van profit of prosperity, de economische kwaliteit en welvaart, en tot de P van people, de sociale rechtvaardigheid. Duurzaamheid betekent, per definitie, dat die drie motieven niet alleen in het hier en nu aandacht krijgen, maar juist ook in het daar en later. Bovendien: tussen planet, people en profit komt niet vanzelf een goede balans tot stand. Daarvoor is nog een vierde P nodig, die van politics: de capaciteit om op weloverwogen en gedragen wijze te kiezen, en die keuzes ook uit te voeren. Dit rapport gaat consistent uit van het brede begrip duurzaamheid. Dat impliceert dat een duurzaam energiesysteem niet mag worden verward met

18 INLEIDING 17 een hernieuwbaar energiesysteem. Immers, niet alle hernieuwbare energie verdient het stempel duurzaam. Zo botst bijvoorbeeld de inzet van sommige biomassa op ecologische en sociale grenzen. De allereerste prioriteit van een duurzaam energiesysteem is de drastische vermindering van het energieverbruik, en dit zowel omwille van de P van planet (beperken van grondstoffen- en materialengebruik, decarboniseren), als de P van prosperity (beperken van de kosten). De wijze waarop deze vermindering wordt doorgevoerd, zal er moeten voor zorgen dat ook de P van people er wel bij vaart: toegankelijkheid voor iedereen zal hier centraal staan. 2. Een balans technologie-samenleving Technologie is een essentieel onderdeel van elk energiesysteem. Om het toekomstige, duurzame energiesysteem vorm te geven, zijn ontwikkeling, kennis en toepassing van allerlei, deels nieuwe technologieën noodzakelijk. Daarom komen in dit rapport diverse technologieën aan bod. Maar technologie is onlosmakelijk met de samenleving verbonden. Ze komt voort uit wetenschappelijke en economische ontwikkelingen die inspelen op maatschappelijke behoeften en trends, en die door een samenleving mogelijk moeten worden gemaakt en wellicht ook worden bijgestuurd. Wetenschaps-, innovatie- en industriebeleid zijn daarom essentiële voorwaarden voor een nieuw energiebeleid. Dit rapport gaat consistent uit van de onvermijdelijke wisselwerking en verbondenheid van het technologische en het sociale (en politieke). Sterker, in dit rapport zal gaandeweg blijken dat de echte uitdagingen voor de ontwikkeling van een nieuw en duurzaam energiesysteem niet zozeer van technologische, maar van maatschappelijke en politieke aard zijn. 3. In een context van governance Zelfs al lijkt er, in elk geval onder de experten, consensus te bestaan over de noodzaak van een nieuw en duurzaam energiesysteem, consensus over het wat, het hoe en het wanneer daarvan is allesbehalve vanzelfsprekend. Dat ligt, zoals hierna duidelijk wordt, aan de vele betrokken partijen en belangen. Maar het ligt ook aan de context.

19 18 ARGUSRAPPORT ENERGIE VOOR MORGEN Het sturen van de samenleving is nooit eenvoudig geweest, maar het lijkt alsof het recent nog complexer is geworden. Twee trends zijn daarvoor verantwoordelijk. Ten eerste zijn we ons scherper bewust van complexiteit en onzekerheid. De moderne staatskunde ging uit van redelijk eenvoudige modellen van sturing, met bepaalde instrumenten en uitkomsten. Intussen zijn we erachter gekomen dat zowel technologische als maatschappelijke processen veel complexer en onzekerder zijn dan eerst gedacht. Het uiteenvallen van de USSR, de bankencrisis en de doorbraak en impact van sociale media zijn maar enkele voorbeelden van recente, wereldwijd belangrijke processen die weinigen hadden voorzien. Dat soort complexiteit en onzekerheid maakt ook de uitkomst van beleidstussenkomsten onzekerder. Op allerlei punten ontbreekt het aan kennis en inzicht. Inzake klimaat bijvoorbeeld, geeft zelfs behoorlijk gevestigde kennis weinig zekerheid over de komende ontwikkelingen. Klassieke sturingsmodellen werken onvoldoende. Ten tweede is onze samenleving, wereldwijd, snel aan het veranderen, maatschappelijk, economisch en politiek. Processen van globalisering, liberalisering en emancipatie zijn belangrijke oorzaken daarvan. Hoe het ook zij, die veranderingen maken sturing nog complexer en onzekerder. Bestuurskundigen hebben het over een verschuiving van government naar governance: terwijl vroeger regeringen, governments, beleid voerden, zijn nu veel meer partijen bij beleidsontwikkeling en beleidsvoering betrokken. Behalve natiestaten, maken ook internationale instellingen, soms formeel, soms feitelijk, politiek en beleid. Bedrijven zijn, soms op wereldwijde schaal, met politiek en beleid bezig, en nemen, al dan niet onder de vlag van de duurzaamheid, een maatschappelijke verantwoordelijkheid. Ook maatschappelijke organisaties, van lokale buurtgroepen tot wereldwijde groepen ( zonder grenzen ), nemen hun deel van die verantwoordelijkheid voor gezondheidszorg, onderwijs, milieu en andere. Bovendien: op verschillende terreinen van duurzaamheid, technologie, voedsel, energie en andere, hebben bedrijven en ngo s elkaar in partnerschappen gevonden, bijvoorbeeld voor het certificeren van (landbouw)producten. Private governance noemen specialisten dat: politiek en beleid zonder overheid. Sturing is al lang geen kwestie meer van nationale staten alleen. Die ontwikkelingen doen zich ook op het terrein van het energiebeleid voor, en dat heeft gevolgen. Het betekent dat er geen sprake meer is van een klassieke overheidsrol als uitsluitend regulator, of van een klassieke bedrijvenrol als producent, of van een passieve consument. Nieuwe rollen dus, maar ook

20 INLEIDING 19 nieuwe actoren: zo ontstaan er energy service companies rondom energiebesparing, en bedrijven die een portefeuille van decentrale energieproductie als een geheel managen, inclusief de organisatie van de energievraag. Dit rapport neemt, zonder daar in detail op in te gaan, die veranderingen serieus. Het leidt tot de essentiële vraag of onze huidige politieke en bestuurlijke organisatie en infrastructuur, onze huidige manier van beleidsvoorbereiding en besluitvorming, wel is aangepast aan die nieuwe omstandigheden. Ook op bestuurlijk vlak zullen vernieuwing en versterking van capaciteit en kwaliteit zich opdringen. EEN BREED GEDRAGEN PACT De voornaamste bedreiging voor onze toekomst ligt in het ontbreken van een maatschappelijke en politieke consensus over de in te slagen weg. Daarover lijken alle geraadpleegde experten en belanghebbenden het eens. De vele gesprekken die voor dit rapport zijn gevoerd, wijzen erop dat er in Vlaanderen, ondanks de vele uiteenlopende belangen van de actoren uit het sociale, economische en ecologische middenveld, een consensus groeit over de nood aan verduurzaming van ons energiesysteem. Natuurlijk bestaan er uiteenlopende visies over het precieze wat, waar, wie, hoe en hoe snel van die ontwikkeling, maar die tegenstellingen lijken niet fundamenteel en dus overbrugbaar. De groeiende consensus is opvallend, omdat hij volgt op decennia van (politieke) verdeeldheid over het energiebeleid. De politieke consensus die tot de vroege jaren 80 bestond rond de nucleaire optie brokkelde af, zeker na de nucleaire ramp in Tsjernobyl. De wet op de kernuitstap van 2002 was niet de weerspiegeling van een politieke consensus, en leidde daar ook niet toe. Het is niet overdreven te stellen dat de toekomst van het energiesysteem tot nog toe vooral politieke verdeeldheid heeft opgeroepen. Dit rapport schetst daarom de contouren van een nieuw en duurzaam energiesysteem en van het potentieel voor een maatschappelijke en politieke consensus daarrond. Consensus is geen doel op zich. Consensus op hoofd-

21 20 ARGUSRAPPORT ENERGIE VOOR MORGEN lijnen is nodig om politieke, economische, bestuurlijke en maatschappelijke redenen: alleen zo kan een langetermijnbeleid worden uitgetekend met een heldere rol voor alle betrokken partijen. Alleen zo kunnen de noodzakelijke investeringen in onderzoek en ontwikkeling, in technologie en infrastructuur tot stand komen. En alleen dan zullen energiegebruikers bereid zijn mee te betalen aan en te zorgen voor een duurzaam energiesysteem. Er is met andere woorden nood aan een stabiel maatschappelijk en politiek kader, een breed gedragen pact, om de transitie langdurig te begeleiden. Kernpunten hiervan zijn: het formuleren en verankeren van een visie over de gewenste toekomst op lange(re) termijn, het ontwikkelen van scenario s met een tijdshorizon van enkele decennia (2050), en het maken en bewaken van keuzes die tegelijkertijd voldoende scherp en voldoende veerkrachtig of flexibel zijn. Daarmee kan worden tegemoetgekomen aan uitdagingen als onzekerheid, wisselende inzichten, wisselende verhoudingen tussen spelers, wijzigende technologische ontwikkelingen en industriële processen Dat dit rapport wil verkennen waar de mogelijkheden voor die consensus liggen, betekent niet dat het belangentegenstellingen negeert. Het erkent en respecteert ze juist, en draagt, waar mogelijk, oplossingen aan voor het verzoenen van belangen. Waar ze niet verzoenbaar zijn, presenteert het de dilemma s helder.

22 21 Het energiesysteem een overzicht Het energiesysteem vormt geen coherent geheel. Er is een grondig verschil tussen de deeldomeinen warmte en elektriciteit. Binnen het warmtesysteem zijn eveneens twee deelsystemen te onderscheiden die geheel losstaan van elkaar: enerzijds de warmtebehoefte van de huishoudelijke en aanverwante sectoren in hoofdzaak gebouwenverwarming en sanitair en anderzijds de industriële warmtebehoefte. Een derde belangrijke energieconsument is mobiliteit en transport. ELEKTRICITEITSVRAAG MOBILITEIT 2,8 PJ - 0,3 % ELEKTRICITEITSVRAAG INDUSTRIE 95,6 PJ - 10,5 % ELEKTRICITEITSVRAAG HUISHOUDENS 83,2 PJ - 9,1 % TOTALE ELEKTRICITEITSVRAAG 181,6 PJ - 19,9 % ENERGIEVRAAG MOBILITEIT (FOSSIELE ENERGIE- BRONNEN) 188,5 PJ - 20,6 % WARMTEVRAAG INDUSTRIE 293,4 PJ - 32,1 % WARMTEVRAAG HUISHOUDENS 250,4 PJ - 27,4 % TOTALE WARMTEVRAAG 543,8 PJ - 59,5 % TOTALE ENERGIEVRAAG MOBILITEIT 191,3 PJ - 20,9 % TOTALE ENERGIEVRAAG 913,9 PJ %

23 22 ARGUSRAPPORT ENERGIE VOOR MORGEN In cijfers uitgedrukt, zien we dat de warmtevraag veruit het grootste deel van het finale energieverbruik in Vlaanderen opeist (60%), terwijl elektriciteitsverbruik en mobiliteit (elektriciteit niet meegerekend) elk ongeveer 20% van het energieverbruik voor zich nemen. We geven ook meteen het aandeel energie uit hernieuwbare bronnen mee. Elektriciteit Warmte (excl. elek.) Mobiliteit (excl. elek.) Aandeel in het totale energetische eindverbruik 181,6 PJ (20%) 543,8 PJ (60%) 188,5 PJ (20%) Bekijken we de vraag per sector, dan is de industrie de dominante factor, met ruim 42% van de Vlaamse energieconsumptie, gevolgd door de huishoudelijke en aanverwante sectoren met 36% en transport en mobiliteit met 21%. Industrie Huishoudens en aanverwanten Mobiliteit (incl. elek.) Aandeel in het totale energetische eindverbruik 389 PJ (42,6%) 333,6 PJ (36,5%) 191,3 PJ (21%) Het aandeel energie uit hernieuwbare bronnen in het bruto eindverbruik in Vlaanderen is nog klein, maar neemt toe: van 1,3% in 2005 tot 3,8% in Uitgesplitst naar elektriciteit, warmte en transport krijgen we volgende aandelen van groene energieproductie in het totale eindverbruik: Groene stroom: 7,5% van het totale elektriciteitsverbruik. Groene warmte: 2,6% van het totale energieverbruik voor warmte/ koeling. Hernieuwbare energiebronnen voor transport: 4,0% van het totale energieverbruik voor transport.

24 HET ENERGIESYSTEEM EEN OVERZICHT 23 Uit de productiecijfers van groene stroom, blijkt dat biomassa de dominante groene stroombron blijft (45% van de productie), gevolgd door fotovoltaische energie (22%). Groene warmte wordt voor 100% uit biomassa geproduceerd, terwijl ook de hernieuwbare energie voor mobiliteit bijna integraal van biomassa afkomstig is (98% tegenover 2% groene stroom).

25 24 ARGUSRAPPORT ENERGIE VOOR MORGEN Structuur van het rapport VIER DEELRAPPORTEN Om het rapport hanteerbaar te maken, werd gekozen voor een opdeling in vier deelrapporten: het elektriciteitssysteem, het industriële energiesysteem (warmte + elektriciteit), de huishoudelijke warmtevraag en de energievraag uit transport en mobiliteit. De systemen, en dus de deelrapporten, staan niet geheel los van elkaar zo overlapt het elektriciteitssysteem met het industriele energiesysteem, en zijn er geen strikt gescheiden elektriciteitssystemen voor huishoudens en industrie maar elk van de systemen kent specifieke trends en uitdagingen. EEN VASTE OPBOUW Elk deelrapport heeft dezelfde opbouw: een korte situering en enige cijfermatige duiding. De basiscijfers over het Vlaamse energieverbruik komen alle uit de cijferreeksen van het energie- en milieu-informatiesysteem voor het Vlaamse Gewest (EMIS) over het jaar 2011, geactualiseerd in november 2012 (www. emis.vito.be/cijferreeksen); een beschrijving van (recente) ontwikkelingen en tendensen, die al dan niet bijdragen tot de verduurzaming van het systeem; een overzicht van de belangrijkste uitdagingen; een set beleidsaanbevelingen, gepresenteerd als werven. Elementen die belangrijk zijn, maar die niet binnen deze structuur passen, werden in afzonderlijke kadertjes opgenomen.

26 DEELRAPPORT 1: HET ELEKTRICITEITSSYSTEEM 1 25 HET ELEKTRICITEITS- SYSTEEM

27 26 ARGUSRAPPORT ENERGIE VOOR MORGEN

28 27 Deelrapport 1 Het elektriciteitssysteem SITUERING Het elektriciteitssysteem omvat productie, transmissie, distributie en eindverbruik van elektriciteit. Wij benaderen het systeem vanuit de elektriciteitsbehoefte en -consumptie in Vlaanderen. Toch zal door de aard van het systeem onze aandacht zich niet tot Vlaanderen beperken. Het elektriciteitsverbruik staat voor 20% van het totale Vlaamse energetische eindverbruik. Dat is ongeveer even veel als het aandeel vanuit mobiliteit, maar slechts een derde van de warmtevraag. Er bestaat vandaag een beperkte overlap tussen warmte en elektriciteit en tussen mobiliteit en elektriciteit. Die overlap zal in de toekomst wellicht toenemen. Elektriciteit Warmte (excl. elek.) Mobiliteit (excl. elek.) Aandeel in het totale energetische eindverbruik 181,7 PJ (20%) 550,8 PJ (60%) 181,4 PJ (20%) Het elektriciteitsverbruik is in Vlaanderen met respectievelijk 46 en 52,5% min of meer gelijkmatig verdeeld over enerzijds de residentiële en gelijk-

ARGUSrapport. Energie voor morgen. Krijtlijnen voor een duurzaam energiesysteem

ARGUSrapport. Energie voor morgen. Krijtlijnen voor een duurzaam energiesysteem ARGUSrapport Energie voor morgen Krijtlijnen voor een duurzaam energiesysteem ARGUSrapport ENERGIE VOOR MORGEN Krijtlijnen voor een duurzaam energiesysteem Jan Turf (red.) D/2014/45/150 ISBN 9789401417129

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

betreffende het komen tot een energievisie en een energiepact en de rol daarin van het Vlaams Parlement

betreffende het komen tot een energievisie en een energiepact en de rol daarin van het Vlaams Parlement ingediend op 342 (2014-2015) Nr. 1 29 april 2015 (2014-2015) Voorstel van resolutie van Robrecht Bothuyne, Andries Gryffroy, Willem-Frederik Schiltz, Jos Lantmeeters, Valerie Taeldeman en Wilfried Vandaele

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

De toekomst van de netten

De toekomst van de netten De toekomst van de netten Speelveld, energieneutrale wijk, rol van smart grids dr. C. (Cor) Leguijt, presentatie Kivi-Niria, 8 okt. 2013 Inhoud de toekomst van de netten Kort: over CE Delft De hoeken van

Nadere informatie

Beheersing piekverbruik

Beheersing piekverbruik Beheersing piekverbruik Cis Vansteenberge Smart Building Congres 5 maart 2015 Beheersing piekverbruik 5/3/2015 1 Inhoud Inleiding Congestie Windprofiel Profiel zonne-energie Oplossingen DSM Opslag Besluit

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele Regio-overleg milieu HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding Ingelmunster 14 maart 2013 Dominiek Vandewiele agenda 8:30 onthaal en inleiding 8:45 Inleiding: Europese, Vlaamse en lokale beleidsprioriteiten

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

Samen investeren in hernieuwbare energie. Daan Creupelandt Dirk Vansintjan

Samen investeren in hernieuwbare energie. Daan Creupelandt Dirk Vansintjan Samen investeren in hernieuwbare energie Daan Creupelandt Dirk Vansintjan Even opwarmen Wie kent Ecopower? Zijn er coöperanten? Zijn er klanten? 2 Overzicht 1. Ecopower 2. Coöperatief ondernemen 3. REScoop.eu

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Inhoud presentatie 1.Afbakening 2.Inventarisatie energie 3.CO 2 -voetafdruk energieverbruik 4.CO

Nadere informatie

26/05/2009. Financieel Forum 1

26/05/2009. Financieel Forum 1 26/05/2009 Financieel Forum 1 EEN DUURZAME EUROPESE ENERGIEMARKT: verre mythe of nabije realiteit? Dr. Chris De Groof Directeur-generaal, Electrabel Professor Universiteit Antwerpen 2 I. INTRODUCTIE Het

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen

over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen stuk ingediend op 1048 (2010-2011) Nr. 1 25 maart 2011 (2010-2011) Verzoekschrift over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen Verslag

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

26-11-2010. In balans met Smart Grids Willem Kooiman 29 november 2010. Team Smart Grids. Stelling! Inhoud. Wat is Smart Grid

26-11-2010. In balans met Smart Grids Willem Kooiman 29 november 2010. Team Smart Grids. Stelling! Inhoud. Wat is Smart Grid Team s John v.d. Ven, DLV GE Marco Polet Priva Sjoerd Leij Yacht Maarten Pennings NXP Marc Vlemmings NXP In balans met s Willem Kooiman 29 november 2010 Johan Hugh Egbert Irin Hans Euson Maaskant Bouwhuis

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Welkom. Smart Grids Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010

Welkom. Smart Grids Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010 Welkom Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010 : probleemstelling Meer lokale productie Lokale injectie zorgt voor opwaartse stroom Fluctuerend en weinig controleerbaar Het netwerk

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Algemene principes van WKK Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 COGEN Vlaanderen vzw Doelstelling:

Nadere informatie

Workshop Decentrale energievoorziening onder lokaal beheer. Géry Vanlommel 30 maart 2009

Workshop Decentrale energievoorziening onder lokaal beheer. Géry Vanlommel 30 maart 2009 Workshop Decentrale energievoorziening onder lokaal beheer Géry Vanlommel 30 maart 2009 Taken distributienetbeheerder takenpakket van DNB s niet langer beperken tot louter doorvoeren van elektriciteit

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO

Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO Biobased Business Cases 2013 Breda 14-15 mei 2013 Locatiekeuze» Opportuniteiten:» bestaande faciliteiten uitbreidingsmogelijkheden.»

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Duurzaam bouwen Even voorstellen

Duurzaam bouwen Even voorstellen Duurzaam bouwen Even voorstellen 1 Even voorstellen: CeDuBo Informatie- en coördinatiecentrum In oude badzaal van de mijn van Zolder Gebouw Eigendom WTCB 10 000 m² Mede-bewoners Virtueel bouwen 2 Missie

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Overzicht. Inleiding Micro-WKK in woningen Technologieën Aandachtspunten Toekomstperspectieven Conclusies 15-11-2010

Overzicht. Inleiding Micro-WKK in woningen Technologieën Aandachtspunten Toekomstperspectieven Conclusies 15-11-2010 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Toepassingen in de woningbouw Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 Overzicht Inleiding Micro-WKK

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! SMA Solar Technology AG

Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! SMA Solar Technology AG Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! Inhoud 1 Motivatie 2 Lokaal energiebeheer en opslag in het netwerk 3 Oplossingen van SMA 2 Inhoud 1 Motivatie 2 Lokaal energiebeheer en opslag

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel?

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? Duurzaam ondernemen in Vlaanderen Studienamiddag Roeselare Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? 18 juni Michel Davidts warmteontwikkelingen Kader Restwarmtegebruik maakt

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012

Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012 17/11/2014 Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012 Kadering» VITO actualiseert jaarlijks, in opdracht van LNE, CO 2 -inventaris gemeenten» Taken voorzien in actualisatie

Nadere informatie

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 31 maart 2011 Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 1. Inleiding: samenstelling energiefactuur In de verbruiksfactuur van de energieleverancier zijn de kosten van verschillende marktspelers

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

In samenwerking met: Kritische analyse van ondersteuningsmaatregelen duurzame energie in Vl en Nl

In samenwerking met: Kritische analyse van ondersteuningsmaatregelen duurzame energie in Vl en Nl In samenwerking met: Partners: Met de steun van: Met financiële steun van: Agenda 13 u 30 Verwelkoming en toelichting doelstelling stakeholdersoverleg 13 u 35 Vergelijking 2020 doelstellingen België Nederland

Nadere informatie

Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen Het gebruik van zonne-energie in Vlaanderen

Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen Het gebruik van zonne-energie in Vlaanderen Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen www.kuleuven.be/lsue Coördinator: Gerard Govers Contactpersoon: Sofie Bruneel K.U.Leuven Energie-instituut: http://www.kuleuven.be/ei/

Nadere informatie

Beslissing van de Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 3 juli 2012

Beslissing van de Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 3 juli 2012 Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt Publiekrechtelijk vormgegeven extern verzelfstandigd agentschap Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B-1000 Brussel Gratis telefoon

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Individuele energievoorziening

Individuele energievoorziening 04/12/2014 Potentieel voor collectieve energie en warmte in Vlaanderen Erwin CORNELIS Klankbordgroep Lerend Netwerk Duurzame Wijken 3 december 2014 Presentatie in het kader van het STRATEGO-project Individuele

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Resultaten en vooruitzichten voor het Vlaamse beleidsplatform Slimme netten

Resultaten en vooruitzichten voor het Vlaamse beleidsplatform Slimme netten Resultaten en vooruitzichten voor het Vlaamse beleidsplatform Slimme netten Thierry Van Craenenbroeck First Belgian Smart Grid Day 18/10/2012 Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt Kader

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Energie uitdagingen VISIE 2050: 7. energietransitie Daling uitstoot broeikasgassen in EU met 80-95% t.o.v.

Nadere informatie

Match van vraag en aanbod

Match van vraag en aanbod Match van vraag en aanbod Globale verkenning van oplossingen, kosten en markt (bijgewerkte versie) Denktank Structurele veranderingen Energiemarkt, maart 2014 Frans Rooijers, Bettina Kampman Groei fluctuerend

Nadere informatie

Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard

Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard Inhoud Inhoud Deel I Deel II Deel III Deel IV EnergyVille Uitdagingen in onze huidige

Nadere informatie

Duwen en trekken aan het distributienet. 15 december 2010

Duwen en trekken aan het distributienet. 15 december 2010 Duwen en trekken aan het distributienet 15 december 2010 Ontwikkelingen Verduurzaming energie: better city, better life Toename e-vraagkant: Warmtepompen in plaats van gasketels E-auto in plaats van benzineauto

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011 Energiedag voor lokale besturen VVSG Heidi Lenaerts 26/10/2011 Agenda 1. Huidig energiesysteem + evoluties 2. Wat zijn smart grids? 3. Link naar gebruikers & gebouwen 4. Wie is Smart Grids Flanders? Huidig

Nadere informatie

DO-tank Duurzaam Bouwen DO-tank Duurzame Energie. Gezamenlijke startbijeenkomst 19 mei

DO-tank Duurzaam Bouwen DO-tank Duurzame Energie. Gezamenlijke startbijeenkomst 19 mei DO-tank Duurzaam Bouwen DO-tank Duurzame Energie Gezamenlijke startbijeenkomst 19 mei Agenda Welkom en kennismaking Toelichting TACO2-studie (Luc Driesen) Strategie en aanpak uitvoering TACO2 (Luc Driesen)

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

Duurzame energie voor alle Lennikenaren! (Bruno Moens, LENNIK² - NVA-Lennik)

Duurzame energie voor alle Lennikenaren! (Bruno Moens, LENNIK² - NVA-Lennik) Duurzame energie voor alle Lennikenaren! (Bruno Moens, LENNIK² - NVA-Lennik) Duurzame energie is broodnodig: eerst besparen en dan zelf energie opwekken met de bronnen uit onze onmiddellijke omgeving.

Nadere informatie

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom?

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Erik De Schutter Vlaams energieonderzoek door VITO Energietechnologie Duurzame stedelijkheid KU Leuven Elektrotechniek Bouwfysica

Nadere informatie

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING 1 BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING IN HET KADER VAN DE BELANGSTINGSAFTREK HEEFT DE FEDERALE REGERING EEN DEFINITIE GEPUBLICEERD OVER DE NULEREGIEWONING Bij nader toezien was dit een foutieve en zeer contraproductieve

Nadere informatie