a.d. Bijl.: Onderwerp: Provinciaal innovatiebeleid, suggesties m.b.t. stimulering van innovatie (in de bouw)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "a.d. Bijl.: Onderwerp: Provinciaal innovatiebeleid, suggesties m.b.t. stimulering van innovatie (in de bouw)"

Transcriptie

1 PROVINCIALS SIAl fcn VAN OVERSJSSEL ^ J 2olo \ CP lif Dat. ontv. Routing 31 AUG 2010 a.d. Bijl.: Overijssel Aan 1 ueaeputeercle ataten van 0~vei ijssel t.a.v. mevr. drs. C. Abbenhues Postbus GB Zwolle Secretariat:' Luttenbergstraat 2 Postbus 10Q7S 8Q00 GB Zwoite TdefoOR d.melenhorst 58roverijssd,nl www,sefoverijsset,nil Ons nummer: S1853 Datum:30 augustus 2010 Onderwerp: Provinciaal innovatiebeleid, suggesties m.b.t. stimulering van innovatie (in de bouw) Geachte mevrouw Abbenhues, Investeringen enmaatregelenmet de ambitie om totde wereldtop van kenniseconomieen te behoren leiden toteen hogereeconomische groei 1. Uitgaven aan onderwijs, onderzoek en innovatie blijken sterk te renderen.uit onderzoek 2 blijktdat bijna de helft van de economische groei tussen 1995 en 2008 afkomstigis van investeringen in kennisen innovatie. Ook op regionaal niveau staan innovatieen innovatiebeleid en de impact daarvan op de economieal jarenvolop in de aandacht. In regio's ontwikkelen bedrijfsleven, overheden, kennis- enonderwijsinstellingen gezamenlijke strategieenomde eigenconcurrentiepositie te verbeteren en duurzame groeien welvaartte realiseren.het ontwikkelen ennaar marktproducten vertalen van kennisgeeft daarinsteedsvakerde doorslag. Regio's waarin menin staat is een kennisvoorsprong op te bouwen enmen deze kennis weetom te zetten in nieuweproducten, dienstenen processen,creeren een concurrentievoordeel enhebben debeste papierenvoor eenduurzame economische groei. Provinciaal beieid en innovatie Provinciaal beieid speelt in toenemendemate een rolin de vormgeving vanhet innovatieproces. Dat vergt inzicht in de bestaande toestandvan hetinnovatiesysteem in de provincie, eenhelderevisie opde ontwikkelingsrichting en hetmede vormgeven van de focus inhet systeem 3. Nautaen Eveleens (2009)signalerentwee voorwaarden voor succesvol provinciaal beieid: er dient voldoende autonomie te zijnom de spelregels en de 1 Dat blijkt onder meer uit onderzoek vanthe Conference Board, een internationaal onderzoeksinstituut voor het bedrijfsleven, in opdracht van dewerkgroep Kennisinvesteringsagenda van het Innovatieplatform. De studie verschaft een kwantitatieve onderbouwing van de stelling dat uitgaven aan onderwijs, onderzoek en innovatie sterk renderen. 2 Ark, van B. en K.Jager (2010), Intangible Capital in the Netherlands and its Implications for Future Growth, The Conference Board. 3 Nauta F.enC. Eveleens (2009), Provinciate sterktes in beeld, i.o.v. Werkgroep Innovatie van het Inter Provinciaal Overleg (IPO).

2 financieringsstromeninnetsysteem te be'i'nvloeden ener dient een goede samenwerking tussen desleutelspelers op bestuurlijk niveau te zijn. In Overijssel is economische innovatie een van de vier programmalijnen waarlangs het provinciaal economisch beleid inhetcoalitieakkoord isopgebouwd.dit provinciaal beleid voor economische innovatie is uitgewerkt inhetuitvoeringsprogramma "Meerjarig Economisch Uitvoeringsprogramma : Overijssel Werkt!". De provincie Overijssel heeft het economisch innovatiebeleid de afgelopen jaren stevig vorm gegeven. Reeds in 2004 heeft de provincie Overijssel het initiatief genomen een Innovatieplatform Twente (IPT)in te stellen.deleden van het IPT vertegenwoordigen gezamenlijk de 4 O's: de overheden, ondernemingen, onderwijs-en onderzoeksinstellingen, waarbij de provincie Overijssel en de regio Twente zitting hebben genomen inhetipt namens de regionale enlokale overheid. Het programma dat is opgesteld om de economische innovatie in Twentetestimulerenis de "Innovatieroute Twente".Gekozen is hierbij vooreen opzet rond 5 veelbelovende clusters: Voeding, Gezondheid,Materialen & High Tech Systemen, Veiligheid enbouw. Derode lijnhierin is "Technologie",een van de drieaanwezige kennisclusters (naast Food Valley (Wageningen) en Health Valley (Nijmegen)) van Triangle, eengezamenlijke visie van de provincies Overijssel en Gelderland. De Triangle samenwerking maakt intussenonderdeel uit van het Operationeel Programma Oost-Nederland:GO gebundelde Innovatiekracht.Andere programma's inhet kadervan innovatiebeleid zijn Kennispark Twente,Pieken indelta, Nano4Vitality, ICT-Diensteninnovatie,Overijssel innoveert verder! en de regio(innovatie)programma's voor deregio Zwolle/I Jsselvecht enderegio Stedendriehoek. Naar onze mening zijn massa, ontwikkelingsrichting en focus op het eerste gezicht voldoende aanwezig inhet provinciaal (economisch) beleid (Overijssel werkt, Innovatieroute Twente). SER Overijssel zal dekomende jaren echter blijvend belangstellingtonen voorde effecten van innovatie(beleid) voordeoverijsselse economie. Zo zalser Overijssel in een laterstadium nog gezamenlijk metsergelderland adviseren over het specifieke element vanspin-off en (kennis)valorisatie van het innovatiebeleid van de twee provincies in Oost- Nederland 4. Advies 1: Extra aandacht in het innovatiebeleid voor het MKB in Overijssel hlijft noodzakelijk Ominnovatie breed te benuttenen om tezetten in economische groeiis aandacht voor overdrachtvan innovatie naar kleinere bedrijvenvan groot belang.in eerdere adviezen hebben sociale partners hier reedsop gewezen 5.In depraktijk blijkteengrootgedeelte van het MKB geneigd bij het oudeen vertrouwde te blijven. Hulpbijde overdrachtvan innovatie voor brede toepassing is nodigomdat kleine bedrijven vaak een beperkte 'absorptiecapaciteit' hebben, d.w.z. een beperktvermogenom nieuwe kennisen technologie teabsorberen.dit geldtniet zozeer voor de 'spin-offs'van het hoger onderwijs, maar wel voor demeer traditionele of meer ambachtelijke bedrijven die hunkunde in de praktijk geleerd enontwikkeld hebben. Speciale maatregelen voor innovatie inkleinere bedrijven 4 ZieSER Overijssel/SERGelderland (2009), Samenwerkingsagenda SER Gelderland/SER Overijssel periode Zie bijvoorbeeld SER Overijssel (2006), Europese structuurfondsen, advies 1741.

3 blijken blijvend nodig. Daaromis SER Overijsselverheugd met debedrijfsgerichte Innovatieregeling Overijssel Innoveert Verder!.De doelgroep van deze regeling is immers het MKB-bedrijf in de (kennisintensieve maak-)industrie. Het succes isinmiddels ook wel gebleken uithet feitdatdeze regeling drie maalis overtekend. Alssuggestie ombrederover de provincie uit te rollen wijstseroverijssel in dit kader ook naareen aantalinstrumenten die KennispoortZwolle heeft ontwikkeld (kenniskringen, innovatiebijeenkomsten, innovatieversneller, financieringsdesk en het projectondememend innoveren).ser Overijssel geeft de provincie verder alssuggestie mee teonderzoekenwatdemogelijkheden zijn om in Overijssel meerruimte te maken voor experimenten enproeven bijhet invoeren van innovaties. Metname bestaan nog teveel regelingendie zijn toegesneden op bestaande producten en praktijken. Daaropzouden ontheffingenmogelijk moeten zijn. Ook zou,naar voorbeeldvan het Amerikaanse SBIR-programma, vanpublieke bestedingen aan innovatie verplicht een bepaald percentage kunnen worden toegekend aan kleinere bedrijven 6. Advies 2: Innovatieprograrnma's vragen om langduhge politieke en bestuurlijke commitment Innoveren betekent risico's nemen. Het gaat om eenontwikkeling met een relatief kleine kansop een grootsucces, vooreen periode die meerdere bestuurstermijnen omvat,met in deloop van de tijd gegarandeerdtegenvallers. Een dergelijk omvattend traject heeft alleen kans vanslagen als hetkan rekenenop duurzame politiekeen bestuurlijke steun 7. De verbetering vandeconcurrentiekracht en de oplossingvande knelpunten zijnop een dergelijke korte termijnnog beperkt meetbaar, maarser Overijssel signaleertweleen toegenomenbundelingvan krachten, een intensivering van (private) investeringen ener zijn onderling goede lessen te leren. De grootste uitdagingvoor dekomende jaren ligtin het waarmaken van brede valorisatie en adoptie vande vernieuwingen, vooral ook bij (MKB)- bedrijven die niet intensief betrokkenzijngeweest. Hetduurtenige jaren voordat effecten van R&D en innovatievolop zichtbaar zijn. Hetisin de ogen vanseroverijssel dus nogniet mogelijk teoordelenover het structurele effect van de provinciale aanpakvan het innovatiebeleid.ook het Lectoraat Innovatie 8 komt,na bestudering van vijf Europese regio's die succesvol een regionale innovatiestrategie hebben ontwikkeld enuitgevoerd, tot de conclusie dat de eerstevruchten pas te plukken zijn na een investeringsperiode van ten minste tien jaar 9. De centrale conclusie is dat hetsuccesvan de vijf regio'sgeen toeval is, maar hetresultaat vaneengoede langdurigesamenwerking tussenbedrijven, kennisinstellingen enoverheden.hetprovinciale innovatiebeleid zorgt mede voor het bundelenvan krachtendoor betrokkenen: bedrijven, kennisinstellingen en deoverheid.er is 6 Nooteboom, B. (2009), Ruimte voor innovatie. In: Gatz,S.van Rouverij &Ch. Leysen (2009), Vitale Steden, VUB press: Ook in Nederland is recent een SBIR-regeling gestart, maar het NederlandseSBIR (Small Business Innovation Research) is toegankelijk voor alle bedrijven, ongeacht hun grootte. De SBIR aanbesteding houdt wel rekening met de bedrijfsvoering van kleinere ondernemingen: korte doorlooptijden en fasering van de projecten. 7 Nauta F., M.Gielenen H.de Groot (2009), Regionale innovatie als economische strategie, acties en lessen uit Antwerpen, Beieren, Dresden, 0resund en Ulm voor de regionale innovatieagenda van de regio Arnhem- Nijmegen.Slotessay Onderzoeksprogramma Regionale Innovatie. 8 Het Lectoraat Innovatie van de Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN), in het levengeroepen in Nauta F. &M.Gielen (2009), Voorwaarden voor een succesvol regionaal innovatiesysteem. In: HANBusiness Publications,december 2009, nmr 2, p

4 in de ogen vanseroverijssel meer samenwerking tussen bedrijven enkennisinstellingen, terwijl het ook is datde strategische samenwerking is vergroot. Bedrijvendurven metname bij preconcurrentieel onderzoek meer (strategische) informatie uit te wisselen, waar ze voorheen angstvallig probeerden kennis af te schermen. Eigenlijk is sprakevan een paradox dieinnovaties belemmert, of inieder geval vertraagt. In vakliteratuur 10 wordt ditde "regelparadox" genoemd: 'waarregelsworden opgeheven om marktwerking eninnovatieve praktijken te bevorderen ontstaan vaak regels van controleen toezichttussentijds en achteraf, dieop hun beurt zeergedetailleerd en stringent kunnen zijn eninnovatieve praktijken belemmeren'. Er is bij de verschillende overheden een continue drangeenafweging tussen kosten en baten te maken. Zeer relevant,ook in de ogen van SEROverijssel,maar daarbij ishet erg belangrijk om de korte enlange termijn-effecten te onderscheiden. Vaak zijn innovaties opkorte termijn kostbaar, maar kunnen zeop langere termijn zichzelf voor de regio meer dan terugverdienen. Een anderevraag is overigens welkresultaatwordt nagestreefd. Zo kanwerkgelegenheid eenelement zijn, maar datzelfde geldt voor de groei vanhet bruto regionaal product, arbeidsproductiviteit, duurzaamheidsdoelstellingen etc. etc. Eris dus eengrate variatie van mogelijke resultaten van innovatiedenkbaar. Hetis echter niet altijd vooraf transparant te maken watderesultaten zullen zijnenhoe die bereikt worden. Innoveren iseen proces dat deels vooraf transparant kan worden ingericht, maar datookdooronverwachte enniet bedachtedruk ofkansen zich stapsgewijs voortzet. Er zijn dusgrenzenaandemate waarin overheden,professionals en bedrijfsleven transparant kunnen zijn vanuithet motief van financieel-economische doelmatigheid.bijhet beantwoorden van de vraagnaar doelmatigheid van innovatiebeleid zal hetin de praktijknoglejstig genoeg blijken om aan te geven wat nu exact toe te wijzen is aan het regionale innovatiebeleid; of dat de groei van bijvoorbeeld de werkgelegenheid,het brp, de arbeidsproductiviteit of de C02-reductie juist grotendeels door andere (externe) variabelen zijnbemvloed. SEROverijsselwil benadrukken dathet nooit van tevoren duidelijk is wat een innovatiegaat opleveren. Een overheid die, met recht, voorzichzelf een belangrijke rol weggelegd zietbij innovatiezal verstandig moeten omgaan metregelparadox enonzekerheden.nu zien we nog wel eens, dat gedurende een in gang gezet innovatietraject deoverheid zoscherp de voortgang bewaakt, datdebureaucratische druk die daaruit voortvloeit de aandacht bij de innoverende organisatie afleidt van het innovatieproces zelf. Op zich isbij de inzet van publieke middelen goede controlevanzelfsprekend. Maar het resultaat van innoveren is per definitie watongewis. Hetbedrijfsleven neemten accepteertvaker dergelijke risico's.plaats de financiele enmaatschappelijke gevolgenvan innovaties in eenlange termijnperspectief, waarbij innovaties meestal stapsgewijs verlopen inplaats van revolutionair. Cruciaalis dat provincieen regiobijhet formuleren van randvoorwaarden en bij het bei'nvloeden van wet- en regelgevingmeer rekeninghoudenmet de terugverdientijddie bijinnovaties noodzakelijk is. Een te sterkbeheersmatige cultuur staatinnoveren in de weg. Eenbestendige omgeving,duurzamepolitieke enbestuurlijke steunmeteenstabiel meerjarenperspectief blijktals eerdergenoemd een belangrijke voorwaarde voor hetslagen 10 Putters K. en P. Frissen (2006), Vertrouwen voor en door innovatie. Over de noodzaak van checks & balances bij vernieuwingsprocessen in de zorg.tilburgse schoolvoor Politiek en Bestuur, Universiteit van Tilburg.

5 van innovatiebeleid. Ook hetcpb wijst in een recent rapport 11 nogop denegatieve gevolgen van wijzigingen inhet beleid voor innovatie inhet algemeen en de onzekerheid diehet oproeptmetbetrekking tot investeringen innieuwe technologieen. Landen en regio'smet eenconsistent en stabiel beleid met langdurige bestendige programma's blijken het meest succesvol. Innovatie in de bouw De Sociaal EconomischeRaadGelderland (SER Gelderland) en desociaal Economische RaadOverijssel (SEROverijssel) hebben recent in een gezamenlijke vergadering stilgestaan bij de economische situatie en de arbeidsmarkt van Oost-Nederland 12. De economiein Oost- Nederland is doorde wereldwijde crisis zwaar getroffen.ookde komende jarenzullen de effecten daarvanopdiverse fronten zichtbaar blijven. De provincies Overijssel en Gelderland blijken in 2008en 2009 zwaarder getroffen dan landelijk, mede doordeafwijkende regionale economische structuren, zoalsde relatiefgroteaanwezigheid van industrieen bouw. Ook zijnde vooruitzichten vergeleken metnederland als geheel voor2010beduidend negatiever te noemen. Ookal wordtin 2010zowel in Overijssel als in Gelderland een lichtegroei van de economieverwacht, dezegroei blijft inbeide provincies achter bijhetlandelijke groeicijfer. Momenteel zitde grootste pijn in de Oost-Nederlandse economie in de bouwsector,de daaraangerelateerde toeleverende industrietakken, zoals hout-,bouwmaterialen- en de meubelindustrieen deaan debouw gerelateerde zakelijke dienstverlening, waaronder de architecten en ingenieursbureaus. Daar liggenevenwel ookgrote ontwikkelingsmogelijkheden, bijvoorbeeld gerelateerd aaninnovatiebeleid. De cijfers bevestigen de juistheidvande verschillende recente oproepen vanser Overijssel en de (mede daaruit voortvloeiende) actiesvan beide provincies om een belangrijk gedeelte vande provinciale recessiepakketten aanmaatregelen en investeringen juist te richtenop de fysieke leefomgeving (monumentenzorg, infrastructuur, woningbouw etc.) 13.SER Overijssel vraagtde provincieom hier vooral mee door tegaanen daar waar mogelijkdit soort investeringen te versterken.dergelijke investeringen blijken immersuitersteffectief en voor het overgrotedeelneer teslaanbinnen het regionale bedrijfsleven,c.q. een laag "weglekeffect" te kennen. In de vergadering vanser Overijssel van 3 juni 2010enin eenaparte werkgroepbijeenkomst 1 juli jl. ismet enkeleexterne deskundigen verder afgetastwaar naast de door u stevig ingezette "productiestimulerende maatregelen"nog mogelijkhedenliggen om als provincie innovatie in de bouwsector verder te stimuleren.seroverijssel wil u middels dit advies enkelesuggesties meegeven. 11 Centraal Planbureau (2010), Home green home - A case study of inducing energy-efficient innovations in the Dutch building sector. 12 In de gezamenlijke vergadering van SER Overijssel enser Gelderland van 20 april jl. heeft desecretaris van SER Overijssel,de heer Melenhorst,een presentatie gehouden over de stand van deeconomie ende arbeidsmarkt in Oost-Nederland. Daarbij isook nader ingezoomd opde situatie van deverschillende sectoren binnen de Oost-Nederlandse economie. De gehele presentatie is te downloaden via 13 Zie bijv. SER Overijssel (2009), (Gevolgen) Kredietcrisls in Overijssel, advies S1842. SER Overijssel (2009), Blijvende aandacht voor bouwsector in Overijssel van groot belang voor regionale economie, adviess1849.

6 Advies 3: Algemeen: innovatie injuist de bouwsectoris voor Overijssel van groot belang Hetbelang van de bouw voordeoverijsselse economieis duidelijk 14. In Twente is zelfs10 tot 15 procent vandearbeidsplaatsen directgekoppeldaandebouw, beduidend meer danin andere regio's in Nederland.Ditpercentage wordt nog grater wanneer men uitstralingseffecten naar aanpalende sectoren (bijvoorbeeld toelevering, transport, dienstverlening) meeneemt. In Twentezorgtdebouw dan voor meer dan 30% van de werkgelegenheid 15. Debouwis dan ookaangewezen alseen vande vijf kansrijke innovatieclusters binnen de Innovatieroute Twente. Van deze vijf clusterszorgtditclusterin Twenteookvoorde meeste arbeidsplaatsen 16. De sterke positievandebouw is voor de toekomst echter geen vaststaand gegeven.de bouwbedrijvigheidin Oost-Nederlandis totnu toe relatief traditioneel enbestaat uit veel MKB.Op basis vancapaciteitalleen ishetniet mogelijkom de belangrijke bijdrageaanderegionale economie te handhaven.in aansluiting op landelijk beleid (bijvoorbeeld vanuit Regieraad Bouw) ishet nodig te veranderen naar kennisbedrijven die meer proactief in demarkt opereren,meer nieuwe producten en technologieen ontwikkelen, meer samenwerken inketens enbetere uitwisseling met kennisinstellingenonderhouden 17. Diverse kenmerken vande bouwleiden toteen onvolkomen werkingvande markten een heersende opvatting dat innovatie in de bouw niet loont 18. Doree en Boes (2002)noemen eengroot aantal kenmerken (lage toetredingsdrempels, grootaantal kleine spelers, sterke concurrentie, lage concentratiegraad, sterke gevoeligheid voor afzetfluctuaties)dat leidt tot eengrate terughoudendheid met strategisch investeren, waardoor "opportunisme, korte termijn focus en strategieen voor kostenbeheersirtg noodgedwongen prevaleren boven kwaliteitsstrategieen en innovatie". n Het ombuigen vandeze negatieve dynamieknaar een positieve dynamiek vergt volgens de auteurs een opde bouwnijverheid toegesneden marktregulering en economische politiek. De noodzaak hiervan blijkt ook uitde interventies in andere landen zoals inhet Verenigd Koninkrijk ("rethinking construction") en in Australie ("reinventing Construction"). Want innovatie loont wel,ook in debouw. Innovatie in debouw isniet temeten door louter de R&D inspanningen bij bouwbedrijven bekend bijhetcbs op te tellen. Veel innovaties vinden immersplaats brnnen projecten of worden voor eendeel ontwikkeld in bouwgerelateerde onderzoeksinstituten. Jansenen van der Vlist (2010) hebben Zie bijvoorbeeld MelenhorstDGB (2008),SER-Overijssel-Notitie: Het belang van de bouw (het bouwcluster) in Overijssel. Melenhorst DGB (2004), De bouw regionaal bezien, Oost-Nederland, Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid, Amsterdam. 15 Lectorale rede B. van der Veen, "Balanceren op de rand van morgen. Vernieuwend ondernemen in de bouw". Stichting Pioneering (2008), ProgrammaplanVernieuwend Ondernemen in de bouw. 16 Twente index 2009, pag PSIBouw (2008), "Transitieagenda Bouw". Gouda. 18 SMO (1992),"De economische kracht van de bouw", Stichting Maatschappij enonderneming; publicatie 0199; Den Haag. 19 A.G. DoreeenJ. Boes (2002), Naar een innovatie belonende bouwpraktijk, in: Building Business September 2002, bijlage over bouwenquete p. 3-7.

7 bouwbedrijven over deperiode onderzocht op 8 variabelen/aspecten. Kort gezegd,innoverende bouwbedrijvenblijken beterte presteren, zeker in termen van arbeidsproductiviteit 20. Innovatie blijkt voor bouwbedrijven deafgelopen jaren vansteeds graterbelangom hetrendement te verbeteren, om zich teonderscheiden in de markt en om decontinuiteit te waarborgen.de brancheorganisatie Bouwend Nederland geeft in een visiedocument aandat innovatie noodzakelijk is om de positie (regiefunctie) vanhet bouwbedrijf in de keten te behoudenen te versterken en de samenwerkingin de keten te verbeteren. Innovatie is tevens noodzakelijk omde kwaliteit van het bouwproces en het eindresultaat te verbeteren en draagt uiteindelijk ook bij aaneen beter imago van de bouw 21. SEROverijsselheeft in de vergadering van 3 juni gesprokenover de activiteiten van Stichting Pioneering,het cluster bouw van hetinnovatieplatform Twente. Gezien het grate belang van het cluster voor de regionaleeconomie (grotendeels bestaand uit traditionele MKB-bedrijven) en het belang van het stimuleren van innovatie in juist dezesector, wil SER Overijssel viadeze weg het advies meegevenrichting provincie (enregio Twente)om (verstevigd) door te zetten met de ondersteuning van dit cluster. Advies 4: Laat kansrijke koppelingen tussen de bouw en andere innovatieaandachtsgebieden niet iiggen SEROverijssel adviseertverbindingente leggen tussende innovatieve aandachtsgebieden en er voor te waken datclusters te veel op zichzelf komen te staan. Gekoppelde clusters blijken effectiever in hun innovatiecapaciteit danniet gekoppelde,gei'soleerde clusters 22. De attractiviteit van de clusters hangtookinbelangrijke mateaf van de samenwerkingsmogelijkhedenmet verwante clusters.eenkansrijk voorbeeldmet betrekking totde bouwis volgens SEROverijssel eenmogelijke koppeling methet programma Nano4Vitality.Voordebouwsector heeft nanotechnologie eenaantal interessante kenmerken:nano maakt materialen sterkeren lichter, en doorde betere prestatiesook duurzamer. Staal roest niet meer dooreen dunne coatingvan koolstofnanodeeltjes enbeton wordtzodanigverdicht dat schadelijke stoffen zoalschloride nietmeer kunnen binnendringen enhet wapeningsstaal kunnen aantasten. Gebouwen kunnen zelfsals energieleverancier dienen door geveltedekking vannanobuisjes en er zijn metbehulpvan nanotechnologie reeds "smart windows" ontwikkeld die niet alleen dehoeveelheid licht filterenwaardoor minder koeling nodig is,maar ookenergieopleveren 23. Ondanksde vele voordelen wordt nanotechnologie in de bouwnog weiniggebruikt,deelsdoorde kosten, maar belangrijker is de onbekendheid van de technologie en zijn mogelijkheden. SEROverijssel ziet hierdoorde koppelingvan innovatie-aandachtsgebieden "bouw"en "nanotechnologie" kansen voor (de innovatie in) de regio. 20 F.Jansen ena.j. van dervlist (2010), Business'Innovation Strategy in Dutch Construction Industry, Economic Institute for construction and Housing (EIB) / Department of Economic Geography, Faculty of Spatial Sciences, Rijksuniversiteit Groningen. 21 Bouwend Nederland (2009), Innovatie in de bouw, visiedocument. 22 Zie ook Vught, van F.A. (2010), Kern- ensatellietclusters, het Oost-Nederlandse innovatiebeleid in internationaal perspectief. In: ScienceWorks (2010), Expert studie naar het innovatiebeleid van de provincies Gelderland en Overijssel. 23 Zie ook EU Nanoforum "Nanotechnology and Construction" en "Nanotechnologie kan leiden tot revolutie in bouwsector" in: Financieel Dagblad van zaterdag 3 juli 2010.

8 Een voorbeeld van eenanderekansrijke koppeling tussende bouwsector eneenander aandachtsgebied, is die tussen bouw enduurzaamheid. SER Overijssel noemt bijvoorbeeld in dit verband hetdoor hetcentrumvoor Innovatie van debouwkolom (CIB) ge'fnitieerde project "Meer dan > Bouwen", maar vooral de verschillende programma's van Stichting Pioneering in deze (o.a. "Individueel Duurzaam en Flexibel Bouwen", "Conversie en Hergebruik" en "Klimaatneutraalrenoveren").SEROverijssel ziet veel potentie in een dergelijkekoppeling met duurzame oplossingen die bijdragenaaneen schoner milieu en energiebesparing. Met andere woorden: stimuleerinnovatie in debouwsector door bijvoorbeeld in te zettenopefficientie van bouwproduct en bouwproces, terwijl kosten, energieverbruik, vervuiling en bouwafval worden verminderd. Advies 5: Innovatief aanbestedingsbeleid loont Traditionelevormen vanaanbesteden enachterelkaar aan werken in de keten enhet bouwen tegende scherpste prijsleidt nauwelijks tot innovatie. Aandacht voor vernieuwend aan-en uitbestedingsbeleid bij opdrachtgevers moet leiden toteen nieuwe manier van samenwerkenbinnenderegelsvan wetgeving en transparantie. Diverse deelmarkten zijn volgens SEROverijssel prima in tezetten als lead market, waarbij de provincie innovatieve eisenstelten daarmeeinnovatieve bedrijven bevoordeelt,die daarmeehun (intemationale) positie kunnen versterken. Als launching customer kan de provincie innovatie bevorderen.lead markets en launching customership betekenen dat de provincie haareigen uitgaven innovatiever moet inrichten, innovatiever moet aanbesteden 24 enmeersamenhangmoet brengentussen haar innovatiedoelen en de vele miljoenenin al haar bestedingen eninvesteringen. Prijscompetitie op bestek en tekeningen nodigt in de ogenvanseroverijssel immersniet uit tot productinnovatie. Dezeaanpakstimuleert deaanbieders niet iets te ontwikkelen dat beteraansluit bij de behoeften vande opdrachtgever. Ze worden primairaangezettot kostenreductie. Het stuurt aan opprijsconcurrentie,en lokt allerminstuit tot waardecreatie. Wanneer innovatie in de bouw bevordert dient te worden, dan isconcurrentie in andere vormen dan bestek en tekeningen kansrijker dan het verder opvoerenvande concurrentie opprijs.ermoet volgens SER Overijssel niet alleen gekeken worden naar de beste inkoopbeslissing per project, maarde provinciedient ook meer oog te hebben voordemarktproduct-en technologieontwikkeling op de langeretermijn. GeTntegreerde contractvormen bieden meer ruimte voorge'integreerdeproduct- en procesontwikkeling. Binnende Europese richtlijnen bestaangoede mogelijkheden om de aanbestedingen zodanig in te richten datinnovatie wordt bevorderd.de meeste winst is dan ook te behalen door optimaal gebruik te maken vande ruimtediede Europesewetgeving biedt.de aanbestedende dienst kanin eenaanbestedingsprocedure kiezen tussengunnen opbasis vande laagste prijs ofop basis van de economischmeest voordelige aanbieding. Het 24 Deprovincie Overijssel heeft bijvoorbeeld in het kadervan "innovatief aanbesteden' als proef een nieuwe aanbestedingsmethode ingevoerd met een bonus-malus-systeem. Dit houdt in dat er bij de aanbesteding een directe relatie is tussen deaanneemsom en het aantal benodigde dagen voor de uitvoering van het werk, diede aannemer opgeeft. Bovendien kandeaannemer een bonus van euro perdag ontvangen,als hij eerder klaar is met de uitvoering van het werk dan hij bij de aanbesteding heeft opgegeven.alsdeaannemer echter later klaar zou zijn, dan is er een malus (boete) van euro per dag. Bij de N348 heeft de aannemerscombinatie zich exact gehouden aan het opgegeven aantal van 9 dagen.

9 criterium de laagste prijs laat weinig ruimte voor innovatieve oplossingen. Aanbieders wordenniet gestimuleerd ommeer te doen danhet aanbieden vaneen zolaag mogelijke prijs endus een zo laag mogelijk kwaliteitsniveau binnende eisen van de opdrachtgever. Bij de economisch meest voordelige aanbieding kan (mede) op basisvan kwalitatieve aspecten vande aanbiedingen gegund worden.hetbiedt meer ruimte voor innovatieen vooreen optimale kwaliteit/prijsverhouding. Zowelin de regelgeving alsinhetbeleidmoet worden gezocht naarmogelijkhedenom gunning op grandvan deeconomisch meestvoordelige aanbieding te stimuleren.seroverijsselwijst hier bijvoorbeeld op het door de Regieraad Bouw en PSIBouw ontwikkelde Decision Support System (DSS, Leidraad Aanbesteden). Deze "webtool" voor opdrachtgevers wordt uitgegeven door het CROW en ondersteunt opdrachtgevers bijdekeuze van decontractvorm (en stimuleert innovatief aanbesteden) 25. Een cride coeur vanser Overijssel: laat innovatie lonend zijn,maakruimte voor experimenten, gebruik de ruimte (binnen de wetgeving) zoveel dieer is. Het is ook voor de provincie Overijssel mogelijk om zoveel mogelijk innovatieve elementenin de aanbesteding mee te nemen. Alle inspanningen en goede voornemensten spijt komt er nog altijd weinig terecht van deinnovatieve aanbesteding van bouwwerken. Het blijktbuitengewoon lastig om het ingesleten rollenpatroon tussenopdrachtgever en opdrachtnemer te doorbreken.uit een inventarisatie van het Aanbestedingsinstituut Bouw &Infrablijktdat 87% van de lagere overheden nog steeds gaatvoordelaagste prijs. Veel bouwbedrijven zuchtenonderde aanbestedingsdrang van lokale overheden. Veeloverheden besteden projecten vanafeen relatief laag bedragal aan, terwijl dat volgensde Europese regels nieteens hoeft. Het heeft er veel van weg dat lagereoverheden zich beperken tot kortetermijndenken en vooral willen profiterenvan de moordende concurrentie. Kwaliteit,duurzaamheid of anderecriteria krijgen slechts eenkans bij 15% vande aanbestedingen waarbij de laagste inschrijving er met de opdracht vandoor gaat. Daarom krijgen alleende rijksopdrachtgevers als Rijkswaterstaat van het Aanbestedingsinstituut eenruime voldoende voor hun beleid.daarzijn innovatieve contracten eerder regel danuitzondering.bij veelvandie projecten schietde kwaliteit omhoog omdat behalvevoorde aanlegvan bijvoorbeeld een wegde bouwerook verantwoordelijk is voor het onderhoud 26. Advies 6: Stei als provincie een loket 'Unsolicited Proposal' / 'Eigen initiatief in In debouw zijn hetmeestal opdrachtgevers die een project initieren.maar veel opdrachtgevers ontvangen regelmatig van bouwbedrijven een planvoorstel zonderdat daarom is gevraagd:het 'unsolicited proposal'.dekoninklijke BAMGroep heeft de term "Eigen Initiatief gemtroduceerd als Nederlandse naam voor het Unsolicited Proposal in de bouw. Deze proactieve opstelling van bouwbedrijvenwordt helaas slechts inbeperkte mate door opdrachtgevers gewaardeerd 27. In deogen vanser Overijssel ishet echter een instrument dat uitstekend pastbijhet streven om innovatie in de bouw te stimuleren. SER Overijssel adviseert de provinciedan ookeen loket "Eigen Initiatief in te richten om zodoende de behandeling van dergelijke initiatieven te kanaliseren en versnippering te 25 Zie: 26 "Gunnen op laagste prijs staat innovatie in de weg" in: De FinancieleTelegraaf ( ). 27 "Meer oog voor innovatie bij grote opdrachtgevers" in: LAND + WATER nr. 5 - mei 2009.

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland

Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland 2 Europees stimuleringsprogramma versterkt positie Oost-Nederland Let s GO Gelderland en Overijssel toonaangevend in innovatie Oost-Nederland is een

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Overijssel. Aan de leden van de Provinciale Statencommissies Ruimte duurzaamheid en water en Economic en bestuur

Overijssel. Aan de leden van de Provinciale Statencommissies Ruimte duurzaamheid en water en Economic en bestuur Overijssel Aan de leden van de Provinciale Statencommissies Ruimte duurzaamheid en water en Economic en bestuur Secretariaat: Luttenbergstraat 2 Postbus 10078 8000 GB Zwoile Telefoon 038 499 74 04 E-mail

Nadere informatie

Forum Spoor & Infra; de tijdlijn. 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman

Forum Spoor & Infra; de tijdlijn. 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman Forum Spoor & Infra Forum Spoor & Infra; de tijdlijn 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman De Tijdlijn Instelling Regieraad Bouw 2004 Innovatiebrief 2 e Kamer 2006 Tunnelproblematiek! 2009 Haardvuursessies

Nadere informatie

'Samen sterk: innovatieve clusters in de regio Zwolle'

'Samen sterk: innovatieve clusters in de regio Zwolle' Terugblik symposium kenniscentrum Technologie 'Samen sterk: innovatieve clusters in de regio Zwolle' Terugblik presentatie dr. Marijn Molema, lectoraat Area Development, Windesheim: Clusterpolitiek in

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen

In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen Het kabinet bezint zich op een pakket van maatregelen ter stimulering van de Nederlandse economie in de huidige cyclus.

Nadere informatie

Intentieverklaring. Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw

Intentieverklaring. Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw Intentieverklaring Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw 19 november 2014 1 Partijen: 1. Royal HaskoningDHV Nederland B.V., vertegenwoordigd door mevrouw I. Siebrand-Oosterhuis, Business

Nadere informatie

Ondernemersvriendelijk Aanbesteden Noord Nederland

Ondernemersvriendelijk Aanbesteden Noord Nederland Ondernemersvriendelijk Aanbesteden Noord Nederland Actieplan Ondernemersvriendelijk Aanbesteden Noord Nederland Dit actieplan is een initiatief van VNO-NCW Noord, Bouwend Nederland Noord en MKB-Nederland

Nadere informatie

HealthValley. where health & innovation meet. Succesvol innoveren in de zorg

HealthValley. where health & innovation meet. Succesvol innoveren in de zorg HealthValley where health & innovation meet Succesvol innoveren in de zorg 1 Succesvol innoveren in de zorg Health Valley Health Valley is een netwerk van bedrijven, overheden, kennis- en zorginstellingen

Nadere informatie

Workshop House of Tomorrow Today

Workshop House of Tomorrow Today Workshop House of Tomorrow Today Ontsnap eens uit het peloton! 1. Teken uw keten(s) eens uit, vanaf grondstoffen (aanbod) t/m eindgebruiker (vraag). 2. Genereer probleem-klant combinaties. 3. Selecteer

Nadere informatie

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 Circulaire gebiedsontwikkeling Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 Circulaire werkmilieus

Nadere informatie

2 1 OKT. 20U. 2014-43.160/43/A.7, EZP 542347 Otten J.A. (050)316 4292 n.v.t.

2 1 OKT. 20U. 2014-43.160/43/A.7, EZP 542347 Otten J.A. (050)316 4292 n.v.t. provincie groningen Martinikerkhof 12 Aan Provinciale Staten Datum Briefnummer Zaaknummer Behandeld door Telefoonnummer E-mail Antwoord op Bijlage nderwerp 2 1 KT. 20U 2014-43.160/43/A.7, EZP 542347 tten

Nadere informatie

Beleidsregel Operationeel Programma EFRO 2014-2020 Oost-Nederland

Beleidsregel Operationeel Programma EFRO 2014-2020 Oost-Nederland 3 februari 2015 - zaaknummer 2014-016804 Beleidsregel Operationeel Programma EFRO 2014-2020 Oost-Nederland GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND Gelet op de goedkeuring van deze beleidsregel door het Comité

Nadere informatie

Kansen voor topsector HTSM:

Kansen voor topsector HTSM: Kansen voor topsector HTSM: Nederlands-Aziatische samenwerking in high-tech clusters Sound analysis, inspiring ideas Nederlands-Aziatische samenwerking biedt kansen voor topsector HTSM Het Nederlandse

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

Stageverslag. Eddy van Hijum

Stageverslag. Eddy van Hijum Stageverslag Eddy van Hijum Zwolle, 11 december 2015 Voorwoord Als provincie Overijssel hebben we de ambitie de meest ondernemersvriendelijke provincie van Nederland te zijn. Om deze ambitie te kunnen

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

Korte presentatie over Conceptueel Bouwen

Korte presentatie over Conceptueel Bouwen Korte presentatie over Conceptueel Bouwen Projectoverstijgende oplossingsprincipes voor specifieke huisvestings behoeften Aangeboden door als één organisatie samenwerkende keten van bedrijven Mogelijk

Nadere informatie

Pieken in Oost-Nederland. Brochure voor subsidieaanvragers 2010

Pieken in Oost-Nederland. Brochure voor subsidieaanvragers 2010 Pieken in Oost-Nederland Brochure voor subsidieaanvragers 2010 1 Pieken in de Delta In het voorjaar en najaar van 2010 worden de Pieken in de Delta subsidietenders voor Oost-Nederland geopend. Met Pieken

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie oktober 2014 In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren

Nadere informatie

Investeren in het verdienvermogen van Nederland. Eindhoven 28 augustus 2014

Investeren in het verdienvermogen van Nederland. Eindhoven 28 augustus 2014 Investeren in het verdienvermogen van Nederland Eindhoven 28 augustus 2014 Hoe groei te benaderen? Lineaire modellen Kansrijke markten, sectoren, technologieën Erg populair Veel landen prioriteren graag

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Programmalijnen. Stichting izovator:

Programmalijnen. Stichting izovator: Programmalijnen Stichting izovator 2014 Stichting izovator, 27 november Stichting izovator: Oude Amersfoortseweg 121 1212 AA Hilversum E-mailadres: info@izovator.nl Website: www.izovator.nl 1 1. Context

Nadere informatie

Kader Stedelijke Ontwikkeling

Kader Stedelijke Ontwikkeling Presentatie Hans Beekman MCD Open College Gemeenten Kader Stedelijke Ontwikkeling De prospectus van de stad 11 juni 2013 Aanleiding Eerdere opdracht nieuwe nota Grondbeleid (rekenkamerrapport Grond voor

Nadere informatie

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Prof.dr. Jacqueline Cramer Universiteit Utrecht Opzet lezing Wat zijn de grote opgaven in de bouw op het gebied van duurzaamheid? Hoe kunnen deze opgaven worden

Nadere informatie

Europa 2014-2020 voor gemeenten en provincies

Europa 2014-2020 voor gemeenten en provincies Europa 2014-2020 voor gemeenten en provincies Vincent Ketelaars ERAC B.V. Binnenlands Bestuur Europa-debat Houten, 21 november 2013 Inhoud van presentatie Indeling 1 Uw ervaringen in eerdere projecten?

Nadere informatie

Samenstelling bestuur

Samenstelling bestuur Presentatie KvO 2.0 Samenstelling bestuur Krachtteam Peter Beckers : voorzitter Jan van Loon : initiatiefnemer Theo Vinken : initiatiefnemer Paul Jansen : aanvoerder werkorganisatie 2a Karel Jan van Kesteren

Nadere informatie

AMBITIES HOLLAND FINTECH

AMBITIES HOLLAND FINTECH AMBITIES HOLLAND FINTECH 1 infrastructuur Holland FinTech streeft naar het creëren van transparantere, toegankelijke (digitale) financiële diensten en financiële van het allerbeste niveau door middel van

Nadere informatie

Financieringsmogelijkheden vanuit de provincie Gelderland. Hans Cornet 30 januari 2012 Wijnfort Lent

Financieringsmogelijkheden vanuit de provincie Gelderland. Hans Cornet 30 januari 2012 Wijnfort Lent Financieringsmogelijkheden vanuit de provincie Gelderland Hans Cornet 30 januari 2012 Wijnfort Lent Coalitieakkoord Uitdagend Gelderland Economie is hèt belangrijkste thema in deze coalitieperiode 195

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Nieuwsbrief Regio Zwolle

Nieuwsbrief Regio Zwolle Nieuwsbrief Regio Zwolle December 2011, Special Dag van de Economie 4 november 2011 Dag van de Economie succesvol Samenwerken is ook samen investeren! Er is een noodzaak grensoverschrijdend samen te werken

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

1-5-2015. 1. Programma OP Oost - Prioriteiten - Resultaat- en 0utputindicatoren - Selectie. 2. Instrumenten. 3. Budget en planning. 4.

1-5-2015. 1. Programma OP Oost - Prioriteiten - Resultaat- en 0utputindicatoren - Selectie. 2. Instrumenten. 3. Budget en planning. 4. 22 april 2015 Bastiaan de Jonge 1. Programma OP Oost - Prioriteiten - Resultaat- en 0utputindicatoren - Selectie 2. Instrumenten 3. Budget en planning 4. Tips Aan deze presentatie kunnen geen rechten worden

Nadere informatie

Aanbesteden voor dummies. 24 november 2011 Seth van der Wielen Adviesburo De Meent b.v

Aanbesteden voor dummies. 24 november 2011 Seth van der Wielen Adviesburo De Meent b.v Aanbesteden voor dummies 24 november 2011 Seth van der Wielen Adviesburo De Meent b.v 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Aanbestedingsvormen 3. Contractvormen 4. Zorg voor een goede opdrachtnemer 5. Vraag

Nadere informatie

Beleidsregel Operationeel Programma EFRO 2014-2020 Oost-Nederland

Beleidsregel Operationeel Programma EFRO 2014-2020 Oost-Nederland Beleidsregel Operationeel Programma EFRO 2014-2020 Oost-Nederland (Geconsolideerde versie van de reeds op 3 februari 2015 vastgestelde beleidsregel en de op 21 april 2015 vastgestelde wijziging van deze

Nadere informatie

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden van Vliet Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten April 2011 7 april 2009 2 April 2011 - Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden 3 April 2011

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren.

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren. Alleen de uitgesproken tekst geldt. Toespraak bij de opening van het Innoversum Innovatiecongres door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op woensdag 25 mei 2011 om 9:20 te Enschede.

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

B-134 Green Deal Versnelling Innovatie MKB-bedrijven elektrische mobiliteit

B-134 Green Deal Versnelling Innovatie MKB-bedrijven elektrische mobiliteit B-134 Green Deal Versnelling Innovatie MKB-bedrijven elektrische mobiliteit Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van

Nadere informatie

dutch building better//energy markets

dutch building better//energy markets building better//energy markets Alliander versnelling van de energietransitie Opzetten van een nieuwe dienst in een zelfstandige BV; inbrengen van gewenst ondernemerschap Vertalen van mogelijkheden nieuwe

Nadere informatie

Innovatiegericht Inkopen

Innovatiegericht Inkopen WORKSHOP 7 Innovatiegericht Inkopen Marieke van Putten, PIANOo Andrea Wijnants, Ministerie I&M 21 juni 2011 Workshop 1 Het Nieuwe Werken Inhoud Wat is innovatiegericht inkopen bij de overheid? Wat doet

Nadere informatie

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT 1 PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT Aan: Gedeputeerde Staten van Utrecht en Provinciale Staten van Utrecht Pythagoraslaan 101 3508 TH Utrecht Datum: 1 oktober 2009 Ons kenmerk: PCL 2009/05

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Opdrachtgevers aan het woord

Opdrachtgevers aan het woord Vernieuwingsoffensief Bouw Opdrachtgevers aan het woord Onderzoek naar het marktgedrag van opdrachtgevers in de bouw Meting 2006 Opdrachtgevers aan het woord Onderzoek naar het marktgedrag van opdrachtgevers

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Vergelijking tussen sectoren (In (Aandeel procenten) arbeidsplaatsen in procenten)

Vergelijking tussen sectoren (In (Aandeel procenten) arbeidsplaatsen in procenten) Staat van 2014 Sectorstructuur In welke sectoren is sterker vertegenwoordigd dan het s gemiddelde? Zakelijke diensten (16,5%), Informatie en Communicatie (6,5%), Financiële instellingen (4,5%) Vergelijking

Nadere informatie

De focus van Oost N.V. richt zich op de volgende vijf sectoren: 1. Agro-Food; 2. Life Sciences; 3. High Tech; 4. Energie; 5. Maakindustrie.

De focus van Oost N.V. richt zich op de volgende vijf sectoren: 1. Agro-Food; 2. Life Sciences; 3. High Tech; 4. Energie; 5. Maakindustrie. Profielschets Lid Raad van Commissarissen bij voorkeur een vrouw Ontwikkelingsmaatschappij Oost N.V. met een gecombineerd profiel van HR/Organisatieontwikkeling en commerciële ervaring 1. De organisatie

Nadere informatie

Aanbesteden: Hans Bakker Gunnen en benutten!

Aanbesteden: Hans Bakker Gunnen en benutten! Aanbesteden: Hans Bakker Gunnen en benutten! Regiomanager MKB- Nederland/ coördinator regio Hans Bakker, regiomanager MKB- Nederland/regionaal aanbestedingsbeleid coördinator aanbesteden Informeert Ontmoet

Nadere informatie

Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G.

Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G. S T A T E N V O O R S T E L Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G. Mik Titel : Inzet middelen

Nadere informatie

Cluster Agro en Food Regio Zwolle

Cluster Agro en Food Regio Zwolle Cluster Agro en Food Regio Zwolle Dé proeftuin voor duurzame, innovatieve systemen en nieuwe verdienmodellen: een living lab voor Agro en Food Cluster Agro en Food Regio Zwolle Werk en innovatie Sterk

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten,

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME14-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 6 mei 2008 Nummer PS : PS2008MME14 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008INT220919 Portefeuillehouder : Ekkers Titel

Nadere informatie

Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven

Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven Best Practices binnen de TU Delft: Ervaringen en Resultaten met Shell Gebaseerd op informatie van Marco Waas en het advies van IJsbrand Haagsma

Nadere informatie

waarom aanbesteden & contracteren slimmer kan Presentatie Parkeer24 Jaarcongres, 21 april 2016 Jeroen Roelands, Goudappel Coffeng. www.goudappel.

waarom aanbesteden & contracteren slimmer kan Presentatie Parkeer24 Jaarcongres, 21 april 2016 Jeroen Roelands, Goudappel Coffeng. www.goudappel. waarom aanbesteden & contracteren slimmer kan 15 jaar actief met aanbestedingen op gebied van parkeren en mobiliteit Co-Auteur van Slimmer aanbesteden en contracteren parkeren i.o.v. CROW Even voorstellen

Nadere informatie

Piet-Hein Kolff Hoofd Ingenieursbureau s-hertogenbosch Commissielid Aanbesteden en Inkopen VNG 6 Omgaan met partners in de markt De bouwaffaire heeft er toe geleid dat Gemeenten en opdrachtnemers op afstand

Nadere informatie

VERGADERING GEMEENTERAAD d.d. 9 januari 2012 AGENDA NR. 10. VOORSTEL tot oprichting NV Greenport Venlo Innovation Center. Aan de Gemeenteraad

VERGADERING GEMEENTERAAD d.d. 9 januari 2012 AGENDA NR. 10. VOORSTEL tot oprichting NV Greenport Venlo Innovation Center. Aan de Gemeenteraad VOORSTEL tot oprichting NV Greenport Venlo Innovation Center. Aan de Gemeenteraad VERGADERING GEMEENTERAAD d.d. 9 januari 2012 AGENDA NR. 10 Geachte raad, Het college van burgemeester en wethouders vraagt

Nadere informatie

Diensteninnovatie: wat is dat?

Diensteninnovatie: wat is dat? Over de AWT De Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) adviseert regering en parlement over beleid voor wetenschap, technologie en innovatie De AWT adviseert gevraagd en ongevraagd.

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Beroepenveldcommissies voor de bouwsector in het mbo en hbo

Beroepenveldcommissies voor de bouwsector in het mbo en hbo Beroepenveldcommissies voor de bouwsector in het mbo en hbo Samenvatting Opdrachtgever: Bouwend Nederland Rotterdam, april 2013 Beroepenveldcommissies voor de bouwsector in het mbo en hbo Samenvatting

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Geactualiseerde verdeling 100 mln Verdeling nog te bestemmen revolverende

Nadere informatie

Jade Beheer. Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3.

Jade Beheer. Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3. Jade Beheer Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3.0 Document : Communicatieplan CO 2-prestatieladder Auteur : Jade

Nadere informatie

Projectgroep Gemeentesupport

Projectgroep Gemeentesupport Projectgroep Gemeentesupport Samenwerking tussen Stedenlink en het esociety Platform Nederland Dick van Schooneveld, voorzitter Slimme Steden, verhalen uit de praktijk Amsterdam, 6 februari 2013 Waar loopt

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

Wim Sturris. Smeltkroes voor maatschappelijke vraag, technologie en bouw. Symposium. 19 december 2012

Wim Sturris. Smeltkroes voor maatschappelijke vraag, technologie en bouw. Symposium. 19 december 2012 Symposium 19 december 2012 Smeltkroes voor maatschappelijke vraag, technologie en bouw Wim Sturris Voorzitter werkplaats IDF Directeur Van Dijk Groep Symposium 19 december 2012 Thema: Adoptie van innovaties

Nadere informatie

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria Jeff Gielen, 28 oktober 2014 www.biofacilities.nl Inhoud 1. Kadans Biofacilities 2. Expertise en support + services 3. Lessons

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Industriebeleid vertalen naar MKB-metaal

Industriebeleid vertalen naar MKB-metaal Door Tony van der Meer Jos Kleiboer Directeur Beleid Koninklijke Metaalunie Industriebeleid vertalen naar MKB-metaal STAAL IN BEELD MAART 2015 10 De industrie wordt steeds meer gezien, wordt steeds belangrijker

Nadere informatie

Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020. SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt

Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020. SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020 SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt Noordelijke specialisatie in beeld Samengestelde behoeften Samengestelde oplossingen Achtertuin als proeftuin/

Nadere informatie

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE Hoofdlijnen van de strategische economische agenda 11 november 2014 2 ONDERNEMERS ZIJN DE ECONOMISCHE MOTOR VAN EEN STAD. OOK IN ALMERE. VOORWOORD Als getogen Almeerder

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Datum 29 november 2010 Betreft Uitvoering Nota Ruimte

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Datum 29 november 2010 Betreft Uitvoering Nota Ruimte > Retouradres Postbus 30940 2500 GX Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 8 Postbus 30940 2500 GX Den Haag Betreft Uitvoering Nota

Nadere informatie

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering Berry Roelofs Principal Consultant Utrecht, 17 december 2015 Goede uitgangssituatie, maar Nederland doet het goed 16 e economie van

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband WESTHOEK BUSINESS DISTRICT een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband AGENDA 1. Missie, doelstellingen en taakstellingen van Westhoek Business District 2. Inspirerende

Nadere informatie

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Bijlage 1 Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Vergadering van 7 juli Sociale innovatie Gesproken over sociale innovatie. Er is een eerste gesprek geweest tussen leden van de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 21 501-30 Raad voor Concurrentievermogen Nr. 147 HERDRUK 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Ontmoeten, verbinden en versnellen

Ontmoeten, verbinden en versnellen 2012-2014 Ontmoeten, verbinden en versnellen Govert Flinckstraat 1 8021 ET Zwolle Postbus 630 8000 AP Zwolle T 038 45 53 855 F 038 45 37 424 kennispoort@kvk.nl www.kennispoortregiozwolle.nl 2012-2014 Ontmoeten,

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

Ruimte voor innovatie

Ruimte voor innovatie Ruimte voor innovatie Een vergelijk tussen de concurrentiegerichte dialoog en het innovatiepartnerschap Jaap Strating Aanleiding: Renovatie stadhuistoren Ambities Energieneutraliteit per 2035 Een prettige

Nadere informatie

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING 14 december Bedrijfslevenbrief Het kabinet heeft samenleving en bedrijfsleven

Nadere informatie