INVESTEREN IN KWALITEIT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INVESTEREN IN KWALITEIT"

Transcriptie

1 MAGAZINE Magazine over de Nederlandse nationale parken nr 10 INVESTEREN IN KWALITEIT DECEMBER 2011

2 COLOFON VOORWOORD Green Key Uitgever Samenwerkingsverband Nationale Parken Redactieraad Coby Adema (IVN), Imke Boerma (Staatsbosbeheer), Hugo Eekhof (Nationale Parken De Alde Feanen en Schiermonnikoog), Gerrit van Ommering (Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie), Carolien Vader (De Bladendokter) Hoofdredacteur Jan-Willem Sneep Bladmanager Bart Borsje Redactie Petra Davids (eindredactie), Karin de Graaff, Mirjam Jochemsen, Hans Reijke, Bart Siebelink, Carolien Vader, Nico van der Wel, Ellen Zoetmulder Fotografie Lars Soerink / VILDA (tenzij anders vermeld) Coverfoto s Nationaal Park Veluwezoom Redactieadres Samenwerkingsverband Nationale Parken Prinses Beatrixlaan 2, 2595 AL 's-gravenhage / De nationale parken zetten zichzelf steeds beter op de kaart met duurzaamheid en professionalisering. Als u dit blad leest, begrijpt u waarom ik deze stelling gerust aandurf. Laten we beginnen met duurzaamheid. Dit heeft in veel parken vaste vorm gekregen, vaak op inspirerende wijze. Wat te denken van het nieuwe glazen bezoekerscentrum in Maasduinen dat door de zon verwarmd wordt en via het grondwater gekoeld? Of het bezoekerscentrum Dwingelderveld waar water uit eigen bron gedronken wordt? Of de lichtbesparing op Schiermonnikoog? Het eiland heeft inmiddels de saillante reputatie verworven van Nederlands donkerste plek. Let wel: we praten hier niet over idealistische luchtkastelen, maar over nuchtere ingrepen die direct effect hebben op de economische bedrijfsvoering. De besparing van euro door een andere manier van afvalverwerking in Nationaal Park De Hoge Veluwe liegt er bijvoorbeeld niet om. Goed voorbeeld doet goed volgen. De stap naar de omringende recreatieve ondernemers en aanverwante organisaties is niet groot meer. Daar vigeert de Green Key als het milieukeurmerk voor ondernemers die serieus werk maken van het terugdringen van hun gas-, water- en elektriciteitsverbruik of die hun afvalstromen weten in te dammen. Nog mooier wordt het wanneer mensen door een bezoek aan een nationaal park geïnspireerd worden om de ecologische voetafdruk van hun eigen huishouden te verkleinen. Een duidelijke stap in de goede richting is de verkoop van streekproducten. Etenswaar waarvoor geen CO2-producerende transportkilometers zijn gemaakt. Of eerlijke bouwmaterialen uit het eigen gebied. Een ander terrein waarop de nationale parken zich bewijzen, is kwaliteitscriteria. Een grondige methode van zelfreflectie laat steeds duidelijker zien wanneer je het als park goed doet en wanneer niet. De provincies, die het natuurbeheer als taak overgedragen krijgen van het Rijk, hebben immers heldere meetlatten nodig. De rijksoverheid heeft zo goede instrumenten in handen om de eindverantwoordelijkheid voor het natuurbeheer te kunnen blijven dragen. Het gaat immers om ons nationaal natuurlijk erfgoed. Joke Kersten voorzitter stichting samenwerkingsverband nationale parken Distributie Het NP-magazine wordt gratis verspreid onder politici, bestuurders, beleidsadviseurs en partners van het Samenwerkingsverband Nationale Parken. Drukwerk en vormgeving Aktief bv, Den Haag Oplage exemplaren Copyright 2011 Overname van artikelen is onder bronvermelding toegestaan. Het NP-magazine is financieel mogelijk gemaakt door: Dit magazine is gedrukt op FSC-gecertificeerd papier Foto Bart siebelink Discussieer mee in onze LinkedIn groep Nationale Parken!

3 INHOUD Wanneer doe je het goed als nationaal park? Kwaliteitscriteria doen hun intrede in de parken. Die beperken zich 4 niet tot natuurbescherming. Ook recreatie, educatie, voorlichting en management worden straks meet- en beoordeelbaar. Onze natuurjuwelen onder de loep. Lauwersmeer profileert zich als vogelparadijs Nationaal Park Lauwersmeer opende recentelijk een nieuw activiteitencentrum dat nu al bruist. Beheerder Guido Lek en IVN- coördinator Jörgen de Bruin delen hun ambitieuze toekomstplannen. 7 Geslaagde themadag tussen de koeien In het buitenland kun je in vele nationale en regionale parken duurzame 8 streekproducten kopen. In Nederland is het aanbod zeer beperkt. Tijdens de workshop Een nationaal park met smaak op zuivelboerderij De Weerribben verkennen vertegenwoordigers van de parken de kansen om deze nieuwe markt aan te boren. Groen, groener, groenst De nationale parken timmeren hard aan de weg met duurzame initiatieven. Sommige parken lopen enorm voor met energiebesparing in hun bedrijfsvoering. En wie echt kiest voor duurzaam beheer, gaat voor het internationale milieukeurmerk The Green Key. 12 Educatie moet fun zijn Tegenwoordig gaan scholieren op pad met GPS en hun ipod. Kinderen willen niet alleen leren over de natuur, maar buiten vooral plezier hebben. Hoe waarborg je de kwaliteit van goede natuureducatie? IVN-coördinatoren Saskia van Dalen en Rob Vereijken over nieuwe succesvolle natuureducatieprogramma s. 18 & VERDER Voorwoord 2, Park in beeld: Veluwezoom 10, Nieuws uit de nationale parken 16, Project in beeld 20 np magazine 3

4 Kwaliteitsimpuls Wanneer doe je het goed als nationaal park? TEKST Bart Siebelink Hoe wegen we de parels van ons natuurlijk erfgoed? Dat vraagt om kwaliteitscriteria op het gebied van natuurbescherming, recreatie, educatie, voorlichting en management. Hamvraag: Hoe kun je van al deze aspecten de kwaliteit meten en bewaken? De behoefte aan houvast is groot. Niet alleen in Nederland, waar momenteel een nieuw subsidiestelsel voor natuurbeheer wordt geschoeid op een leest van controleerbare en meetbare kwaliteitscriteria. Maar ook op de internationale Europarc conferentie 2011 in het Duitse Schwabische Alb Biosphere Reserve, waar vertegenwoordigers van honderden Europese nationale parken elkaar opzochten om te praten over dit thema. De aandacht voor kwaliteitscriteria op deze conferentie komt niet uit de lucht vallen, maar vloeit voort uit het biodiversiteitsverdrag van Rio de Janeiro, waar Nederland zich in 1992 bij aansloot. Doelstelling 4.2 van dit verdrag verplicht de deelnemende landen tot het ontwikkelen en invoeren van een methode om de effectiviteit van het management van beschermde gebieden te evalueren en te verbeteren. Duitsland en Spanje Bij het uitvoeren van deze doelstelling is kwaliteit het grote sleutelbegrip. Duitsland en Spanje blijken voorlopers op het gebied van het meten en waarborgen van deze kwaliteit. Dat illustreert bijvoorbeeld het Duitse rapport 'Quality criteria and standards for German national parcs' van Nationale Naturlandschaften. Deze blauwdruk van de ideale parkorganisatie spreekt zich per vakgebied in zeer concrete bewoordingen uit over de kwaliteitscriteria. Zo staat er bij het vakgebied Communicatie onder Boodschap : In alle communicatie-uitingen staat het onderscheidende kenmerk van het betreffende park centraal. De uitingen zijn gericht aan specifieke doelgroepen, hebben een bepaalde diepgang en prikkelen ook emotioneel. En bij Huisstijl staat (vrij vertaald): Deze is volgens een eenduidige handleiding, die elk park op alle uitingen toepast. Zodat altijd duidelijk is dat het park deel uitmaakt van het merk Nationale Naturlandschaften. Nationale parken zijn ideaal als platform om beslissingen integraal te beoordelen. Ook Regionale Ontwikkeling telt mee als vakgebied. Een voorbeeld uit het Duitse rapport: De positieve effecten van een nationaal park voor de regio moeten regelmatig worden onderzocht door het imago te testen bij omwonenden en bezoekers. Zelfreflectie Nederland zet zijn eerste schreden op het vlak van kwaliteit met een commissie Zelfreflectie, die de nationale parken bezoekt en processen in kaart brengt. De procedure en werkwijze valt enigszins te vergelijken met de audit die steeds vaker wordt gezien als graadmeter van professionalisering in 4 np magazine

5 illustratie bart siebelink bedrijven en organisaties. De nationale parken Alde Feanen en Wieden-Weerribben hebben zich al gemeld bij de commissie. Dat hebben ze vrijwillig gedaan. Er is geen boete, straf of plicht als je niet meedoet. De prikkel is uitsluitend positief, zegt directeur Jan Willem Sneep van het Samenwerkingsverband Nationale Parken (SNP). Het heeft voor een parkorganisatie allerlei voordelen om aan professionele zelfreflectie te doen. Zo biedt de commissie een structuur om jezelf te evalueren en om bij te leren. Ecologische kwaliteit Naast de aanpak via de Commissie Zelfreflectie, is er binnen het natuurbeheer nog een andere, minder vrijblijvende ontwikkeling die kwaliteitscriteria relevant maakt. Het rijk draagt de verantwoordelijkheid voor natuurbeheer namelijk over aan de provincies. Dit gaat gepaard met een nieuw subsidiestelsel dat gelijke behandeling en controleerbaarheid moet waarborgen. Waar terreinbeheerders voorheen verschillende terminologieën hanteerden voor hun natuurdoelen, is nu de Index Natuur en Landschap vastgesteld die een zestigtal verschillende typen van natuurbeheer kent. Deze gelden als basis voor subsidies en als uitgangspunt bij het beoordelen van de effectiviteit van het beheer. Eerlijker Deze nieuwe benadering is eerlijker dan voorheen, vindt landschapsecoloog Piet Schipper van Staatsbosbeheer. Hij is lid van de werkgroep die kwaliteitscriteria ontwikkelt. Vroeger kwam het geregeld voor dat je als natuurbeheerder enorm je best deed, maar toch je subsidie misliep omdat er bijvoorbeeld een aantal kritieke soorten uit het zogenoemde pluspakket ontbraken. Heel vaak lag de oorzaak bij externe factoren waar de Kwaliteitsimpuls concreet Wat is er gebeurd met de 120 miljoen euro, waar het SNP vier jaar geleden in een manifest om vroeg? Lees het in de zojuist verschenen brochure: Resultaten van het Manifest Natuurkwaliteitsimpuls Nationale Parken. Een tipje van de sluier: NP Dwingelderveld Herstel waterhuishouding in volle gang NP Zuid-Kennemerland Met een 9-to-5-mentaliteit lukt het niet NP Utrechtse Heuvelrug Nu er ecoducten komen, ligt uitbreiding in het verschiet. NP Maasduinen Natuurherstel nadert voltooiing NP Loonse en Drunense Duinen Het zand mag weer stuiven np magazine 5

6 Kwaliteitsimpuls foto Bart siebelink Jan-Willem Sneep, directeur SNP Jan Willem Sneep Het heeft allerlei voordelen om aan professionele zelfreflectie te doen. beheerder nauwelijks tot geen invloed op heeft, zoals bijvoorbeeld een te laag waterpeil, een te hoge stikstofconcentratie of een te geïsoleerde ligging van het betreffende natuurgebied waardoor soorten het niet kunnen bereiken. Maar daar hield het subsidiebeleid geen rekening mee. Met als gevolg dat natuurbeheerders op safe gaan spelen door hun inspanningen te beperken tot het niveau dat vereist was voor het basispakket. Dat leidt dus niet tot de gewenste kwaliteitsimpuls voor de natuur. De nieuwe kwaliteitsindicatoren houden hier wel rekening mee. Schipper: Ze zijn verdeeld in vier categorieën waarbij, naast flora en fauna, structuur ook de abiotiek en de ruimtelijke kwaliteit en mate van natuurlijkheid worden meegewogen. Certificering Het nieuwe subsidiestelsel wil de kwaliteit borgen door een certificering in te voeren voor natuurbeherende organisaties. Om voor het certificaat in aanmerking te komen, moeten bijvoorbeeld bedrijfsprocessen op orde zijn. Via het certificaat laat de overheid zien vertrouwen te hebben in de beheerder. Deze kan op zijn beurt eenvoudiger subsidies aanvragen, wat moet leiden tot minder administratie. Hoewel een natuurbeheerder niet hetzelfde is als een nationaal park, werken beide aan kwaliteitscriteria. Een zeer welkome ontwikkeling, meent Schipper. Nationale parken zijn ideaal als platform om beslissingen integraal te beoordelen. Ik bedoel dat, behalve de belangen van de natuur zelf, ook die van recreatie en voorlichting worden meegewogen. Ik kan me namelijk enorm storen aan situaties waarbij langs elkaar heen wordt gewerkt of waarbij een project vanuit een deelbelang wordt uitgevoerd. Waar dat toe kan leiden? Fietspaden die blank staan omdat het waterpeil is verhoogd. Of een bezoekerscentrum op de rand van een rustgebied. Dat soort dingen kunnen efficiënter. We praten per slot van rekening over gemeenschapsgeld. Over gemeenschapsgeld gesproken, signaleert Jan-Willem Sneep een zorgwekkende trend. Het zal steeds minder vanzelfsprekend worden dat we in Nederland natuurgebieden hebben. Maar dat besef is nog niet in brede kring doorgebroken. Daarom moeten we blijven werken aan de zichtbaarheid van het stelsel van nationale parken. We identificeren ons als land weliswaar trots met ons nationaal cultureelen industrieel erfgoed, maar nog niet met ons nationaal natuurlijk erfgoed, waar de twintig nationale parken de parels van zijn. 6 np magazine

7 voorlichting en educatie Lauwersmeer profileert zich als vogelparadijs Tekst mirjam jochemsen Het geplande bezoekerscentrum in Nationaal Park Lauwersmeer staat in de ijskast, aldus IVN-coördinator Jörgen de Bruin. Maar een nieuw activiteitencentrum is er wél. Volgens Guido Lek van Staatsbosbeheer doet dit centrum wat de naam belooft: het bruist er van de bedrijvigheid. Een voormalige werkschuur van Staatsbosbeheer is afgelopen juni omgedoopt tot activiteitencentrum. Het interieur is sober: een koffieautomaat, een werktafel met banken, wat kaart- en foldermateriaal. Er is een schitterende film te zien over de natuur in dit nationaal park. Buiten is veel te beleven: een open houten paviljoen met vuurplaats, een vijver, een speelbos en picknicktafels. Met een schepnetje ontdekken biologen-in-de-dop het waterleven in de vijver. In het speelbos wordt naar hartenlust in bomen geklommen en er liggen genoeg takken om hutten van te bouwen. Ouders met kinderen en scholen maken graag gebruik van het terrein, ook buiten de openingstijden van het centrum. Leren over vogels Deze plek is het kloppend hart voor de activiteiten die IVN en Staatsbosbeheer in het nationaal park samen organiseren. Het gebied is een paradijs voor vogels en zo wil het park zich ook graag profileren. In het activiteitencentrum gaven al enkele vogeldeskundigen een lezing. Ook start hier het Natuurpad: een wandeling door de natte duinvalleitjes met per seizoen wisselende informatieborden. Guido Lek denkt na over uitbreiding van het aanbod. Het is nog een beetje aftasten. Wat willen mensen? Ik zie wel iets in een thematische aanpak: de vogel van de maand. Daar kun je een lezing of een excursie aan vastknopen. Ook kunnen we onze ervaring en deskundigheid inzetten voor leerlingen van basis- en middelbare scholen. Tot nu toe werken leerkrachten vooral met eigen lesmateriaal, maar Lek zou er graag specifieke gebiedskennis aan toevoegen. En daar zou iets tegenover mogen staan in financiële zin. Dat geldt ook voor het gebruik van de ruimte door groepen scholen, verenigingen, bedrijven voor vergaderen in het groen. Verder zou ik, als we het geld kunnen vinden, graag vaker open zijn. Er zijn uitgewerkte plannen voor een echt bezoekerscentrum, met meer informatie, tentoonstellingsruimte, een winkeltje. Hiervoor wordt intensief samengewerkt met een ondernemer in de buurt. Maar helaas zijn deze plannen voorlopig geparkeerd vanwege de aangekondigde bezuinigingen, constateert Jörgen de Bruin. foto jan bosch np magazine 7

8 Recreatie Geslaagde themadag tussen de koeien TEKST Karin de Graaff foto NP oosterschelde Gastheer Klaas de Lange van de zuivelboerderij is een goed voorbeeld van iemand die zijn streekproduct stevig in de markt heeft gezet. Op de SNPthemadag Een nationaal park met smaak was hij een van de sprekers. De conclusie is duidelijk: verkoop van streekproducten heeft potentie. Nationaal Park met smaak Een themadag over regionale producten als verbinding tussen nationaal park en agrarische omgeving. Sprekers: Joke Kersten (Voorzitter SNP) Klaas de Lange (Weerribben Zuivel) Hans Nijland (LTO Noord) Adri Ooms (Week van de Smaak) Bouwe Ruiter (De Landbouwe) Mike Pugh (Forest of Bowland) De themadag vond op 13 oktober 2011 plaats in zuivelboerderij De Weerribben in het Nationaal Park De Weerribben- Wieden. Bezoekerscentrum De Lange heeft als ondernemer in Nationaal Park Weerribben-Wieden te maken met gemeente, provincie, Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. Zijn stelregel bij de communicatie met alle partijen is helder: Blijf in gesprek. Zeg wat je doet en wees duidelijk. Ook richting je klanten. Wij vertellen dat we een productiebedrijf zijn, maar dat doen we wel met oog voor de natuur en het landschap. Spreker Hans Nijland, vakgroep multifunctionele landbouw LTO Noord, beaamt dit: Zeker met een natuurgebied in de nabije omgeving is er meerwaarde te behalen. Een hele omschakeling Nijland vindt streekproducten een goed middel om natuur en landbouw te verbinden. Binnen de landbouw zijn er drie groepen agrariërs: stoppers, doorgroeiers en verbreders. Verbreders zijn agrariërs die over zijn gegaan op multifunctionele landbouw. Denk hierbij aan kinderopvang bij de boer, toerisme en recreatie, boerderijeducatie, productie en afzet. Of, zoals bij Nijland, een zorgboerderij. Let wel, naast deze activiteiten is men ook nog agrarisch ondernemer. Grootste verschil met primaire sectoren zoals de melkveehouderij is het rechtstreekse contact met de consument en bezoeker. Een hele omschakeling voor iemand die vroeger alleen de melkwagenchauffeur op zijn erf kreeg! Uit dat nieuwe contact vloeit een diepere beleving van de landbouw voort. Het vraagt om een andere manier van denken en dat is hard nodig wil je je aanbod verbreden. In het buitenland is men chauvinistischer, waardoor er meer aandacht is voor streekproducten. Workshopdeelnemer Nico Driessen, IVN-coördinator in het Drents-Friese Wold, merkt op dat in andere landen het landschap en de inwoners meer met elkaar vervlochten zijn. Juist omdat Nederland zo klein is, is de natuur afgebakend. Wij moeten leren buiten de grenzen van een park te kijken. Wettelijk verplicht in de UK Dat verschil met Nederland onderstreept spreker Mike Pugh. Hij is business development officer in Forest of Bowland, dat gelegen is ten noordoosten van Blackpool. Pugh vertelt dat zij bij wet verplicht zijn om ook de verkoop van plaatselijke agrarische producten te stimuleren. In Bowland bieden supermarkten allerlei streekproducten aan. Het gebied richt zich sinds de economische neergang meer op toeristen. In 2009 werd een handelscoöperatie met 82 ondernemers opgericht. Deze coöperatie, Bowland Experience, voert een speciaal keurmerk, promoot het gebied, geeft toeristische informatie, trainingen en uitwisselingsprogramma s. Inmiddels is de werkgelegenheid verdubbeld. Integratie is het sleutelwoord, concludeert deelnemer Marjan Dunning (NP Dwingelderveld). Echter, als nationaal park ben je faciliterend gastheer met een adviserende rol. Projectmatig aanpakken kan, mits goed onderbouwd. Samen 8 np magazine

9 We denken aan een Hei Tea met streekproducten voor bezoekers foto NP Weerribben-Wieden met onze gastheren organiseerden we een heidepicknick voor hun eigen gasten. Daar deden we ons verhaal. Nu denken we aan een Hei Tea met streekproducten voor alle bezoekers. Waar zijn de kopers? Door de plattelandseconomie te stimuleren, ontstaan verbindingen tussen natuur, landbouw en toerisme, stelt spreker Adri Ooms. Hij slaat bruggen tussen ondernemingen, instellingen en lokale en regionale overheden in Drenthe en Overijssel. Via de Week van de Smaak, die in heel Nederland gehouden wordt. Ook streekmarkten, schoolprogramma s en een streekbierenfestival zijn goede voorbeelden. Centrale vraag volgens Ooms: Waar zijn de kopers van streekproducten? Je moet je niet alleen richten op de toeristen, maar ook op de (regionale) consumenten. Leg verbindingen tussen consument en de regio (of het nationaal park) waar de producten vandaan komen. Noodzaak is dat producenten en nationale parken in gesprek gaan. Die werelden kennen elkaar onvoldoende. Er is veel mogelijk om streekproducten onder de aandacht van de bezoekers van een nationaal park te brengen. Denk aan de verkoop van streekproducten in bezoekerscentra. Eefje Nuijten (Grenspark De Zoom-Kalmthoutse Heide) vindt die doelgroepvraag interessant. Inderdaad: je wilt niet alleen toeristen aanspreken. We willen partijen laten samenwerken zodat niet alleen ondernemers maar ook bewoners van een bepaald gebied trots worden. Dat kan door meer informatieverstrekking. Het opbouwen van een netwerk waarin behalve boeren ook horecaondernemers zitten, is essentieel. Beleving en verhaal Ook Bouwe Ruiter van De Landbouwe legt verbindingen en helpt boeren hun producten te vermarkten. De huidige trend is dat restaurants en consumenten zoeken naar authentieke, bijzondere producten en smaken met een verhaal. De uitdaging is: Hoe vertel je dat verhaal? Korenwolfbier is een prachtig voorbeeld. Speltpasta, emmerbier, natuurvlees, Weerribbenkaas en Wiedenriet. Gebruik de verhalen die erbij horen om mensen het product meer te laten beleven. Bovendien levert samenwerking tussen telers, restaurants, toeristen en bedrijven een aantrekkelijk, eetbaar landschap op. Vol beleving, waardoor een sterkere klantenbinding volgt. Je vergroot je zichtbaarheid. Teus Slagboom (Grenspark De Zoom-Kalmthoutse Heide) en Petra Schut (NP Duinen van Texel) geven de toehoorders daarna mooie voorbeelden. Schut toont een kookboek vol Texelse producten. Wij waren smeerolie in het maakproces. We hebben het park en de omgeving met elkaar verbonden. Jeffrey Raymakers, IVN-medewerker in de Loonse en Drunense Duinen, is door de workshop geïnspireerd geraakt. Het zou mooi zijn om verschillende ondernemers samen te brengen. Verkoop van streekproducten via de nationale parken biedt zowel de ondernemers als de parken kansen. np magazine 9

10 NATIONAAL PARK IN BEELD np magazine 6 7

11 1 Het oudste Nationaal Park Veluwezoom in beeld De kiem voor het Nationaal Park Veluwezoom werd honderd jaar geleden gelegd door de aankoop van de eerste gronden. Tachtig jaar riep de Vereniging Natuurmonumenten het gebied uit tot nationaal park, naar Amerikaans voorbeeld een kwaliteitskeurmerk voor topnatuur. De reliëfrijke heide met solitaire bomen (6 en 8) is beeldbepalend. Uitgestrekte bossen (1) herbergen een enorme verscheidenheid aan soorten die afhankelijk zijn van deze specifieke omgeving. In het najaar is er een rijkdom aan zwammen in de oude bossen (2; bundelzwammen, 3; porseleinzwammen en 7; honingzwammen). Het gebied is geliefd bij recreanten (4) en daardoor ook bij ondernemers uit de omgeving. Zwarte spechten (5) hakken boomholten, waar bijvoorbeeld boommarters en vleermuizen dankbaar gebruik van maken. Schiermonnikoog Lauwersmeer De Alde Feanen Duinen van Texel Nationaal beek- en esdorpenlandschap Drentsche Aa Drents-Friese Wold 4 5 Weerribben-Wieden Dwingelderveld Zuid- Kennemerland De Sallandse Heuvelrug De Hoge Veluwe Utrechtse Heuvelrug Veluwezoom De Biesbosch De Loonse en Drunense Duinen Oosterschelde De Maasduinen Grenspark De Zoom-Kalmthoutse Heide De Groote Peel De Meinweg 8 np magazine 11

12 Natuurbeheer Groen, groener, groenst Tekst Carolien Vader Binnen de nationale parken is vooral Natuurmonumenten volop bezig met milieumaatregelen in de bedrijfsvoering. Hier volgen twaalf voorbeelden uit de praktijk. Wie meer ambities heeft, gaat voor de Green Key. Eric Vogel, klimaatcoördinator Natuurmonumenten, heeft als beleid dat de organisatie in 2020 CO2- neutraal moet zijn. Natuurmonumenten let al langere tijd op zijn energieverbruik. Drie jaar geleden is onze klimaatvoetafdruk bepaald. Die moet in 2020 flink lager zijn. We proberen via besparingsprojecten op verschillende manieren ons energiegebruik terug te dringen. Zo is het nieuwe dak van het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten in het NP Dwingelderveld uitgerust met een lichtkoepel die zorgt voor meer ventilatie en daglicht in de ruimte. Energiecoördinator Ook worden gebouwen uitgerust met houtkachels. Hout uit eigen bos stoken is CO2-neutraal. Bomen hebben de broeikasgassen die vrijkomen tijdens hun leven al vastgelegd, zegt Eric Vogel. Natuurmonumenten heeft ook een speciale energiecoördinator in dienst, die alle panden afgaat, het energiegebruik analyseert en advies uitbrengt over besparingen. Hoever dat in de praktijk gaat, legt Bernadette Haverkort (Natuurmonumenten) uit: We hebben We hoeven ons dus geen zorgen te maken over de stookkosten. Verwarming hebben we niet. foto NP Dwingelderveld Theehuys Anserdennen is bijna energie-neutraal in het recentelijk verbouwde bezoekerscentrum De Wieden een zuinig stookbeleid. Daar waar de bezoeker vaak met z n jas aan even rondloopt, staat de verwarming erg laag. Maar achter de balie zitten de medewerkers tegen een wand met extra verwarming. En in de filmzaal is vloerverwarming aangebracht. Pompen naar warmte In Nationaal Park De Maasduinen wordt door Staatsbosbeheer ook een gloednieuw bezoekerscentrum neergezet. Edmond Staal van het Limburgs landschap vertelt dat de eerste bouwhandeling niet het leggen van de traditionele eerste steen was, maar het slaan van een buis in de grond waarmee straks grondwater wordt opgepompt. Een grote glazen gevel met driedubbel glas houdt alle warmte goed binnen, waardoor verwarming niet langer nodig is. We hoeven ons dus geen zorgen te maken over stookkosten. De uitdaging is om in het pand een aangename temperatuur te creëren in de zomermaanden. Daarom wordt er een koelinstallatie gebouwd die gebruik maakt van het koude grondwater. De energie voor rondpompen van lucht en water in dit systeem komt uit zonnepanelen. Het opslaan van warmte en koude in de grond is een zeer efficiënte en milieuvriendelijke manier om het binnenklimaat in ruimtes te beheersen. In verschillende gebouwen van nationale parken wordt de temperatuur zo geregeld. Bijvoorbeeld in de werkschuur in De Alde Feanen en in het ondergronds natuurmuseum Museonder van De Hoge Veluwe. 12 np magazine

13 foto NP De Biesbosch Rondvaartboot De Streling vaart op zonne-energie door De Biesbosch De elektromotor draait Een andere duurzame maatregel in de nationale parken is het minimaliseren van het gemotoriseerd vervoer. Dat gebeurt op verschillende manieren. Het bekendste voorbeeld zijn de 1700 witte fietsen op De Hoge Veluwe. Bezoekers bewegen zich op eigen kracht door het park. De collectie is ondertussen uitgebreid met bakfietsen, rolstoelfietsen, elektrische fietsen, fietsen met een lage instap en driewielers. Ook de elektromotor doet zijn intrede in de parken. In de Biesbosch, Wieden en de Alde Feanen varen rondvaartboten met zonnecollectoren op de daken. Bezoekers huren fluisterboten met een elektrische motor voor een tochtje door De Weerribben en De Wieden. Op de oplaadpunten voor deze bootjes zitten zonnepanelen. En sinds kort rijdt er in het Dwingelderveld een tweetal elektrische autootjes rond. De schaapherder en de boswachter besturen de wagentjes, die doen denken aan een golfkar met een flinke laadklep. Selfsupporting Tot slot is er het ultieme streven om volkomen selfsupporting te zijn. Aan de rand van de heidevelden in het Nationaal Park Dwingelderveld ligt prachtig verscholen tussen de bomen Het Theehuys Anserdennen. Doordat deze pleisterplaats nogal afgelegen ligt, is het improviseren met nutsvoorzieningen. Het pand, eigendom van Natuurmonumenten, is bijvoorbeeld niet aangesloten op de waterleiding. Ze putten daar dan ook uit een eigen bron van zo n drieëndertig meter diep. Lekkerder dan Bar le Duc, zegt uitbaatster Renske Flisijn trots. Ze vertelt dat het pand is voorzien van een eigen rioleringssysteem, dat afvalwater onder hoge druk het gebied uitpompt om gezuiverd te worden. Verder hangen hier overal spaarlampen, gebruiken we ecologische schoonmaakmiddelen, doen we zo veel mogelijk aan afvalscheiding en ongeveer tachtig procent van de producten komt uit deze streek en is daarbij ook biologisch. Dat het theehuis een energiezuinig beleid voert, zien bezoekers gelijk bij de entree. In het glazen dak van de veranda zitten zonnecollectoren. Helaas redden we het niet voor de volle Mag het licht uit? Het Nationaal Park Schiermonnikoog is verklaard tot de donkerste plek van Nederland. De gemeente voert zelfs een beleid om lichtvervuiling en energieverspilling tot een minimum te beperken. In 2007 zijn in het dorp nieuwe straatlantaarns geplaatst met duurzame verlichting. Door gebruik van nieuwe technieken straalt de lamp meer licht op straat en schijnt minder licht naar boven zodat nachtdieren er minder last van hebben. De gemeente plaatst daarnaast zo min mogelijk verlichting in het buitengebied. Ook de binnenverlichting van bezoekerscentra wordt op grote schaal aangepakt. Bijvoorbeeld onlangs nog in het Dwingelderveld. Daar is de tien jaar oude theaterverlichting in de tentoonstellingsruimte vervangen door een systeem van ongeveer veertig LED-lampen. Er is vooraf berekend dat de investering van 1500 een besparing van tachtig procent oplevert. In anderhalf jaar is die terugverdiend. np magazine 13

14 Natuurbeheer Op NP De Hoge Veluwe is met de leverancier afgesproken dat de nieuwe witte fietsen zonder verpakking worden geleverd honderd procent op onze zonnepanelen. Jammer, anders waren we helemaal self supporting geweest, zegt Flisijn. Green Key Wie echt blijvend wil investeren in kwaliteit, zet zich in voor het behalen van de Green Key. Dit is een internationaal milieukeurmerk voor ondernemers in de toeristische en recreatieve sector die serieus werk maken van het terugdringen van hun gas-, water- en elektriciteitsverbruik en afvalstromen. Wie de Green Key behalen wil, maakt een strategische keuze voor duurzaam beheer van het nationaal park. TU-student Een goed voorbeeld uit de praktijk is het nieuwe sanitair gebouw van de natuurcamping in Nationaal Park De Hoge Veluwe. Studenten van de technische universiteit Eindhoven hebben meegedaan aan een ontwerpwedstrijd. Bouwkundestudent Duurzaamheid is echt een sport geworden Leonie de Heer won met haar ontwerp. Het strakke gebouw is afgelopen april geopend. Door het dak van gras, dat een isolerende werking heeft, gaat het pand grotendeels op in zijn omgeving. Het leunt op grote houten binten, bouwmateriaal dat voor het overgrote deel uit het park komt. Door lichtkoepels is er nauwelijks verlichting nodig. Het water wordt verwarmd via zonnecollectoren en het douchewater wordt opgevangen voor hergebruik. Daarmee worden de toiletten doorgespoeld. Ze zijn er maar wat trots op, vertelt Richard van de Vegte, milieucoördinator van het De Hoge Veluwe. Het toiletgebouw past binnen de doelstelling van het park. Ongeveer vijftien jaar geleden zijn we begonnen met milieumaatregelen, vertelt hij. Toen hebben we onze natuurcamping aangemeld voor de milieubarometer. Inmiddels is dit de Green Key. De natuurcamping heeft met het nieuwe pand het keurmerk voor de toekomst veilig gesteld. Bezuinigen als sport Maar de groene ambitie voor de natuurcamping was voor De Hoge Veluwe niet genoeg. Toen is het idee ontstaan om de Green Key voor het hele park te behalen, vertelt Van de Vegte. Daarvoor moet het afval wat we produceren en het verbruik van energie, gas en water in kaart worden gebracht. Interessant is, zeker als je heel veel voorzieningen hebt, om te weten welk gebouw nu precies wat verbruikt. Neem bijvoorbeeld water. Na analyse kwamen we er achter dat er in een van onze waterleidingen een lek zat. Dat scheelde duizenden liters! Bijna twee jaar kostte de analyse en het park heeft een aantal normen vastgesteld. Het leverde het park in 2004 als dagattractie de gouden Green Key op. Inmiddels is duurzaamheid echt een sport geworden om het goud voor het park en de camping te behouden, vertelt Van de Vegte enthousiast. Hij noemt een aantal voorbeelden: Er zijn richtlijnen voor de aanschaf van koelkasten, verf moet aan criteria voldoen, ook de schoonmaakmiddelen. Het doel is om de milieukosten van de organisatie zo laag mogelijk te houden. 14 np magazine

15 foto NP weerribben-wieden Hoog rendementsglas zorgt voor beter klimaat in het verbouwde bezoekerscentrum van het NP Weerribben-Wieden Op jaarbasis heeft het park bespaard op de kosten voor het afvoeren van het afval. We vragen leveranciers om producten zonder verpakkingen en we stimuleren bezoekers om hun afval niet in het park achter te laten. Door het gebruik Voor bedrijven die bootjes en kano s verhuren zijn er nog geen Green Key-criteria van bewegingsensoren in de gebouwen, slaapstanden op de computers en energiezuinige verlichting besparen we rond de vijftien procent op de energiekosten. Als ik van een collega een kopietje krijg en het is niet dubbelzijdig geprint, dan zeg ik daar wat van. Sommigen vinden me misschien een zeurkous, maar iedereen onderschrijft het nut, aldus de milieucoördinator. Europa financiert Het behalen van de Green Key is ook een ambitie van Nationaal Park De Biesbosch. In april tekende het parkschap een convenant hierover samen met ondernemers uit de directe omgeving, waaronder eigenaren van hotels, campings, outdoorbedrijven en de beide bezoekerscentra. Zij worden begeleid door de organisatie achter de Green Key en gesteund met subsidie, mede gefinancierd uit het Europese project Sustainable Tourism in Estuary Parks (STEP). Het voornaamste doel is om het gehele gebied te verduurzamen. Directeur Dick Verheijen wijst erop dat voor het behoud van de Biesbosch ook een sterke duurzame toeristisch-recreatieve sector nodig is. Hij roept de plaatselijke ondernemers op om vooral 'nieuwe dingen te blijven doen en hierin samen te werken. Nieuwe criteria Een van die nieuwe dingen is het ontwikkelen van nieuwe Green Key-criteria voor bedrijven die bootjes en kano s verhuren. Voor deze groep bedrijven bestaan namelijk nog geen criteria. In opdracht van het Parkschap Nationaal Park De Biesbosch worden deze voor verhuurbedrijven ontwikkeld, zodat ook die zij vanaf komend jaar de Green Key kunnen behalen. Hiermee ontstaan niet alleen in De Biesbosch meer kansen, maar ook in andere nationale parken. Meer informatie: Het Samenwerkingsverband Nationale Parken wil in gesprek met deskundigen die de nationale parken kunnen helpen om verder te verduurzamen. Graag horen wij van u welke gesprekpartners hiervoor in aanmerking komen. Discussieer mee in onze LinkedIn-groep 'Nationale Parken'. np magazine 15

16 NIEUWS UIT DE PARKEN foto np de sallandse heuvelrug foto IVN consulentschap limburg de sallandse heuvelrug Scan Groen en Handicap Op verzoek van het Gebruikersplatform van het Nationaal Park De Sallandse Heuvelrug heeft het Kenniscentrum Groen en Handicap een scan uitgevoerd om na te gaan in hoeverre het gebied belemmeringen oplevert voor mensen met een lichamelijke beperking. De algemene conclusie is dat er al veel is gedaan om grote delen van het nationale park ook voor mensen met een fysieke beperking toegankelijk te maken. Niettemin staan er een aantal verbeterpunten in het rapport variërend van extra informatie op de website, geleidetegels voor mensen met een visuele beperking en betere plekken voor bepaalde parkeerplaatsen. Ook de bereikbaarheid van informatieborden en bankjes is vaak een probleem. U kunt het rapport downloaden via documenten Schiermonnikoog de Hoge veluwe Herinrichting Jachthuis In oktober 2011 is er een start gemaakt met de herinrichting van de omgeving van Jachthuis Sint Hubertus. Deze ingreep doet meer recht aan de kracht van het oorspronkelijke ontwerp van Berlage. Deze architect heeft niet alleen het Jachthuis ontworpen, maar ook het park en de oude toegangswegen rondom het Jachthuis. Dit is bijzonder, want van Berlage zijn verder geen ontwerpen van een landhuis inclusief tuin- en park bekend. De werkzaamheden zullen deze hele winter doorgaan, maar zowel Jachthuis Sint Hubertus als de omgeving van het Jachthuis blijven toegankelijk voor bezoekers. De Maasduinen Nieuwe tweetalige kinderroute Eind oktober 2011 is in Nationaal Park De Maasduinen een nieuwe kinderroute geopend: Het Boeiendste Bos. Het is een 2700 meter lange wandeling die ongeveer 1,5 uur duurt. De route loopt door een mooi stukje van Landgoed De Hamert. Omdat bij De Jachthut veel Duitse gezinnen met kinderen komen wandelen, is de route ook in het Duits vertaald met als titel Im Wilden Wald. Het nationaal park ligt op de grens van Nederland en Duitsland. Met de Duitse route wil het park aangeven dat onze oosterburen van harte welkom zijn in het gebied. Daarom is de website van het park ook beschikbaar in het Duits. Nieuwe koers voor natuurbeheer Nationaal Park Schiermonnikoog heeft een nieuw beheer- en Inrichtingsplan plus (BIP+) opgesteld voor de periode Centraal in het BIP+ staat dat er de maximaal mogelijke ruimte aan een natuurlijke ontwikkeling van het nationaal park wordt gegeven met zo min mogelijk menselijk ingrijpen. Tegelijkertijd worden er zoveel mogelijk kansen gecreëerd om als mens van die natuur te kunnen genieten. U kunt het BIP+ downloaden via 16 np magazine

17 foto Y.D. nature De Zoom-Kalmthoutse Heide Afsluiting HELA- LIFE-project Op 6 november 2011 vierde het Grenspark de afsluiting van het grensoverschrijdend HELA LIFE-project. Aan beide zijden van de landsgrens werd één groot open heidegebied gecreëerd van 200 hectare groot, bestaande uit open zand, droge en natte heide. Dit nieuwe gebied sluit aan bij de reeds bestaande heideterreinen. Op deze manier kunnen weinig mobiele soorten deze open corridor weer benutten om met elkaar in verbinding te komen. Ook voor de recreant was er aandacht in het project. Wandelaars kunnen via twee nieuwe bewegwijzerde paden kennismaken met dit stukje natuur. Beschuit met muisjes voor gladde slang foto a. huitema de alde feanen Terugkeer van de otter De Stichting Otterstation Nederland heeft drie otters losgelaten in Nationaal Park De Alde Feanen. Deze otters waren een jaar geleden als weesjes gevonden in natuurgebied De Rottige Meente. Om de genetische variatie onder de otters te verbreden, zullen nog twee Tsjechische en een Oostenrijkse otter in De Alde Feanen worden vrijgelaten. Hopelijk vormen deze otters het begin van de teugkeer van een levensvatbare populatie otters in het gebied. Tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw was de otter een vaste bewoner van het nationale park. De afgelopen decennia zijn er tal van maatregelen geweest om een succesvolle terugkeer van de otter mogelijk te maken. oosterschelde Verse oesters proeven Van 12 t/m 17 september 2011 stond de gemeente Schouwen-Duiveland in het teken van de Oosterschelde. Speciaal voor haar bewoners werden tal van activiteiten georganiseerd: van gratis vaartochten en rondleidingen tot meevaren op een mosselkotter en vers gevangen oesters proeven. De beleving van de Oosterschelde voor eigen inwoners stond in die week centraal. Ook konden ze een bezoek brengen aan de Watervlo en ging het Watersnoodmuseum twee keer gratis open. Het initiatief voor deze Oosterscheldeweek is in 2009 in de gemeente Kapelle opgezet. In 2012 draagt de gemeente Schouwen-Duiveland het stokje over aan de gemeente Tholen. foto NP oosterschelde Begin 2011 startte een uitgebreid onderzoek naar de gladde slang in het Grenspark. Dit drie jaar durende onderzoek heeft als doel te komen tot een grensoverschrijdend soortbeschermingsplan voor de gladde slang. Zeven vrijwilligers gaan tweewekelijks op zoek naar deze slangen. In totaal werden er dit jaar 92 exemplaren geïdentificeerd. Maar nog belangrijker was de vondst van vier pasgeborenen in het HELA-LIFE projectgebied afgelopen september. Voor het eerst was men er zeker van dat de slangen zich op dit deel van de Nederlandse bodem kunnen voortplanten. Bezoekers werden daarom getrakteerd op beschuit met muisjes. de sallandse heuvelrug I-Phone app Padvinder Sinds begin oktober is de app Padvinder beschikbaar. Padvinder is een handige applicatie voor iedereen die wel eens een wandeling maakt. Hierin zitten diverse professioneel voorbereide wandelroutes waaronder vijf natuurwandelingen van IVN in Nationaal Park De Sallandse Heuvelrug. Padvinder werkt op GPS, zodat u op ieder moment weet waar u zich bevindt. U krijgt bovendien een waarschuwing wanneer u van de route afdwaalt. Verder bevat de app informatie over interessante plekken die u tijdens uw wandeling passeert. np magazine 17

18 Voorlichting & Educatie Educatie moet fun zijn TEKST xxxxxxxx xxx xxxxxxx Tekst Ellen Zoetmulder Goede natuureducatie. Wat is dat? Educatieprofessionals Saskia van Daalen en Rob Vereijken van de nationale parken De Hoge Veluwe en De Loonse en Drunense Duinen weten hoe je kwaliteit vaststelt, toetst en waarborgt. Ons ideaal? Edutainment. Wij willen dat kinderen het park echt beleven, vertelt Saskia van Daalen, sinds twee jaar coördinator educatie in het Nationale Park De Hoge Veluwe. Educatie moet fun zijn. Dat lukt ook goed. Ook voor Rob Vereijken, coördinator voorlichting & educatie in Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen, is de beleving van kinderen het ijkpunt van de programma s die zij bieden. Actieve programma s, daar genieten kinderen van, dat zie je. Bovendien maken ze zich de lesstof makkelijker eigen door het te ervaren. Extraatje De meeste programma s voor scholen gebruiken we in De Hoge Veluwe ook voor andere bezoekers, zoals gezinnen met kinderen. Zij betalen entree en willen waar voor hun geld. Van Daalen heeft de afgelopen twee jaar de educatie in het park van iets erbij gemaakt tot één van de primaire doelstellingen. Met financiële steun van de provincie Gelderland en een particulier fonds hebben we een goed natuureducatief programma opgezet met een website speciaal voor kinderen, filmpjes op YouTube en een trainingsaanbod voor schoolgidsen. Aansluiten bij belevingswereld Voor scholieren zijn in De Loonse en Drunense Duinen vier programma s per leeftijdsgroep ontwikkeld om goed aan te sluiten bij de belevingswereld van de kinderen en de leerdoelen in het primair onderwijs. Vereijken: Gidsen begeleiden de groepen leerlingen. Zij hebben een opleiding tot duingids of schoolgids gedaan. Daarin komen vragen aan de orde als: Hoe ga je met kinderen om? Wat is hun belevingswereld? Ook volgen de gidsen elk jaar bijscholingsmodules. Het Brabantse nationale park kiest bewust voor deze vorm van begeleiding. Vereijken: Wij willen niet teveel vragen van de leerkrachten, hooguit een kleine voorbereiding in de klas. Het moet kanten-klaar zijn; de leerkrachten hebben het al heel druk, is onze ervaring. Scholieren op De Hoge Veluwe doen het vooral zelfstandig. Van Daalen: Daardoor kunnen wij meer groepen ontvangen en vragen we niet teveel van onze gidsen. Dat vereist wel dat de programma s goed uitgewerkt zijn en dat er voldoende voorbereidend materiaal is, zoals lesbrieven en filmpjes. Beide coördinatoren vinden vernieuwing van het aanbod belangrijk. Van Daalen: Nieuwe media gebruiken bijvoorbeeld. We hebben GPS-routes, een audiotoer voor de ipod en een les voor het voortgezet onderwijs met opdrachten via de mobiele telefoon. Ook komt er een applicatie die bezoekers door het park gidst. Vereijken: Scholen vragen regelmatig om vernieuwing. Op basis daarvan ontwikkelen we een nieuw programma. Zo bieden we nu we het landelijke project woordvoerders van de natuur aan, dat je kunt uitbreiden met modules. Een andere vernieuwing is ons digitale boekingssysteem: zowel voor scholen als voor onszelf is dat een uitkomst. 18 np magazine

19 We evalueren alle programma s. Waar nodig, voeren we verbeteringen door foto petra van leeuwen Kwaliteit toetsen Er zijn diverse mogelijkheden om de kwaliteit van natuureducatieve programma s te toetsen. De NMEkwaliteitsmeter analyseert educatieve producten op negen productaspecten en geeft inzicht in de sterke en zwakke kanten. De analyse wordt uitgevoerd door onafhankelijke screeners en is via een database beschikbaar voor derden. Van Daalen: Wij hebben een route laten testen die enorm populair is bij kinderen. Maar twijfelden aan de educatieve kwaliteit. De kwaliteitsmeter stelde vast dat het inderdaad met de fun wel goed zat, maar dat er voor het onderwijs meer nodig was. Om dat te ondervangen, hebben we er een lesbrief aan toegevoegd, zodat het programma meer inhoud krijgt. Ook Vereijken kent de kwaliteitsmeter. We hebben alle programma s laten analyseren. Er kwamen enkele aanbevelingen uit waar we echt iets aan hadden. Zo bleek er iets te veel leesmateriaal in één programma te zitten en in een ander programma was modernisering een aandachtspunt. Dat hebben we direct aangepast. Leuk en leerzaam De Hoge Veluwe betrekt kinderen bij de evaluatie en ontwikkeling van de programma s. Een panel van ongeveer twintig kinderen en hun ouders komt regelmatig naar het park om te testen of een programma leuk en leerzaam is. Van Daalen: Ook aan scholen leggen we materiaal voor om te kijken of het voldoet. Daarnaast wordt elk programma na uitvoering geëvalueerd. Goed contact met de docenten vinden wij belangrijk. Je moet weten hoe je elkaar vindt en wat er op de scholen speelt; daarmee zorg je voor betrokkenheid. De respons op de evaluatie is redelijk goed. Zo n vijftig procent van de formulieren krijgen we ingevuld retour. Op basis daarvan passen we iets aan of we vervangen materialen. Ook koppelen we dit terug aan de scholen. Zo versterken we de klantenbinding, vertelt Vereijken. Daarnaast gaat onze medewerker Voorlichting & Educatie steekproefsgewijs met een groep mee om de kwaliteit van een schoolprogramma te toetsen. Nog moderner De programma s draaien steeds beter, vertelt Vereijken, onder meer door scholing van de gidsen. Het komend jaar gaan we inspelen op de actualiteit, zoals de Kinderboekenweek. Helaas bellen scholen steeds vaker vlak van te voren af. Ze hebben dan bijvoorbeeld niet voldoende begeleiders. We moeten bekijken hoe we dat probleem kunnen tackelen. In De Hoge Veluwe is inmiddels een goed natuureducatief aanbod neergezet, stelt Van Daalen. De volgende stap is dat we ook cultuureducatie gaan uitwerken. Uit de evaluaties hebben we bovendien geleerd dat scholen behoefte hebben aan programma s voor het digitale schoolbord. Daarom nemen we filmpjes en leuke links op. Verder lezen en surfen: np magazine 19

20 PROJECT IN BEELD In Nationaal Park Zuid-Kennemerland stuift het zand Marieke Kuipers, projectleider van waterleidingbedrijf PWN: De duinen worden spannender. Ze wandelen weer. De duinen tussen Bloemendaal aan Zee en IJmuiden verstuiven zoals ze dat vroeger ook deden. Dat is het resultaat van het project Noordwest Natuurkern. De duinen krijgen hun natuurlijke dynamiek terug. Op vijf plekken komen sleuven in de zeereep. Landinwaarts van deze lopers worden vijf grote paraboolduinen aan de windzijde kaal gemaakt, zodat er mooie zandduinen ontstaan. De duinen bewegen door de wind. Ze wandelen. Unieke duinplanten groeien volop in het verse stuivende zand en insecten, amfibieën en vogels voelen zich hier weer thuis. Waterleidingbedrijf PWN en Natuurmonumenten trekken het project. in Nederland vastgelegd. Tegenwoordig weten we dat ze juist veiligheid bieden. Het Hoogheemraadschap van Rijnland gaat over de kustverdediging. Zij dachten vanaf het begin heel goed mee. Een ander groot item was het fietspad dat door de duinen loopt. Tegen de geplande opheffing kwam veel verzet. De discussies hierover waren het felst. Uiteindelijk is besloten om het pad te laten bestaan. Dat was de grootste aanpassing. Het idee van stuivende duinen wordt breed gedragen onder natuurgroepen, maar die organisaties wilden liever dat het project op een andere plek werd uitgevoerd. Ook dat gaf discussie. Tekst nico van der wel De Nederlandse duinen zijn heel bijzonder. Daarom geeft de Europese Unie een subsidie van 1,25 miljoen euro, ongeveer de helft van de begroting. De provincie draagt 1,1 miljoen euro bij. Waarschijnlijk starten de werkzaamheden voor dit project in januari Ter voorbereiding zoekt een gespecialiseerd bedrijf in het projectgebied momenteel naar munitie, omdat de duinen tijdens de tweede wereldoorlog Sperrgebiet en oefenterrein waren. Sinds 2005 zijn alle betrokken partijen met elkaar in overleg: van omwonenden tot bunkerliefhebbers. En natuurlijk ook veel bestuurders. In de vorige eeuw zag men stuivend zand als bedreiging en zijn bijna alle duinen Willen we de natuur van de duinen op termijn in stand houden, dan is beweging een must. Anders nemen luchtvervuiling, vergrassing en verstruiking de overhand. Dan verdwijnt het mozaïek van soortenrijke duingraslanden en stuivend zand, ook omdat er bijna geen konijnen meer zijn om het duin open te houden. Dit project is er voor de natuur en hopelijk vinden mensen het ook mooi. Het wordt een spannend gebied, een hele nieuwe beleving. Bij eerdere natuurontwikkelingsprojecten waren veel mensen sceptisch, maar deze nieuwe gebieden oogsten veel waardering.

Wandelroutes, fietsroutes, themaroutes, educatieve routes en Outdoor games

Wandelroutes, fietsroutes, themaroutes, educatieve routes en Outdoor games Nieuw recreatief concept RouteApp. Meer zien, meer beleven Titel: RouteApps: de toekomst is begonnen Wandelroutes, fietsroutes, themaroutes, educatieve routes en Outdoor games Buro Kloeg RouteApp. Meer

Nadere informatie

routes Mooie natuur Nationale Parken Makkelijk fietsen via knooppunten NATIONALE PARKEN afstanden tussen 25 en 55 km FIETS LANGS EN DOOR 12

routes Mooie natuur Nationale Parken Makkelijk fietsen via knooppunten NATIONALE PARKEN afstanden tussen 25 en 55 km FIETS LANGS EN DOOR 12 NR. 03 / 2014 fiets routes afstanden tussen 25 en 55 km Makkelijk fietsen via knooppunten FIETS LANGS EN DOOR 12 Nationale Parken 12 NATIONALE PARKEN fietsroutes Mooie natuur Fietsen in Weerribben-Wieden,

Nadere informatie

Nulmeting bekendheid nationale parken

Nulmeting bekendheid nationale parken Colofon Kenniscentrum Recreatie, september 2010 i.s.m. Bureau Verten Onderzoek Auteurs: In opdracht van: Uitgever: Kim Beijer, Tanja Emonts en Karin Hoenderkamp Samenwerkingsverband Nationale Parken Kenniscentrum

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Toeristen in Nederland

Toeristen in Nederland Toeristen in Nederland Het is bijna zomer. Veel Nederlanders gaan lekker op vakantie naar het buitenland. Maar er komen ook heel veel buitenlandse toeristen naar Nederland. Hoeveel zijn dat er eigenlijk?

Nadere informatie

2.1 De toegangsweg voor het bezoekerscentrum en het familiepad

2.1 De toegangsweg voor het bezoekerscentrum en het familiepad 23 oktober 2009: Bezoek Nationaal Park Drents-Friese Wold Het familiepad bij het bezoekerscentrum Nationaal Park Drents-Friese Wold te Terwisscha (Appelscha) 1. Introductie Op de grens van Zuidwest Drenthe

Nadere informatie

Het sprookje van. Wonen. op het mooiste plekje van. Uden

Het sprookje van. Wonen. op het mooiste plekje van. Uden Het sprookje van Wonen op het mooiste plekje van Uden park maashorst parkmaashorst.nl P ark M aashorst 1 Uden Noord, grenzend aan Maashorst, is het ideale gebied voor een bijzondere ontwikkeling. Op de

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

Nationaal Park Oosterschelde

Nationaal Park Oosterschelde Nationaal Park Oosterschelde Overzicht activiteiten en resultaten 2011 Algemeen Informatievoorziening aan bezoekers van Nationaal Park Oosterschelde door middel van het parelsnoer van voorzieningen : Informatiezuilen

Nadere informatie

Verslag Bezoekersavond 2013 Noordhollands Duinreservaat

Verslag Bezoekersavond 2013 Noordhollands Duinreservaat Verslag Bezoekersavond 2013 Noordhollands Duinreservaat 12-06-2013 Puur water & natuur www.pwn.nl Bezoekersavond Noordhollands Duinreservaat (NHD) Woensdag 12 juni 2013 organiseerde PWN haar jaarlijkse

Nadere informatie

Koers Communicatie & Educatie Regionaal Landschap Drents-Friese Grensstreek

Koers Communicatie & Educatie Regionaal Landschap Drents-Friese Grensstreek 1 Koers Communicatie & Educatie Regionaal Landschap Drents-Friese Grensstreek 1. Inleiding De werkgroep Communicatie & Educatie Regionaal Landschap Drents-Friese Grensstreek werkt al enige tijd aan een

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Nationaal Park De Biesbosch in de Biesboschregio. Dick Verheijen 4 oktober 2013

Nationaal Park De Biesbosch in de Biesboschregio. Dick Verheijen 4 oktober 2013 Nationaal Park De Biesbosch in de Biesboschregio Dick Verheijen 4 oktober 2013 Biesbosch ontwikkelingen Toekomstvisie Biesbosch 2021 Natuur en gezondheid, ook in de Biesbosch Biesbosch feiten Nationaal

Nadere informatie

DESKUNDIGEN. - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen

DESKUNDIGEN. - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen DESKUNDIGEN - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen Maria van Boxtel Graag werk ik samen met boeren en boerinnen aan directe verkoop van hun producten.

Nadere informatie

Bezoekersmanagementplan 2010-2015 investeren in beleving

Bezoekersmanagementplan 2010-2015 investeren in beleving Bezoekersmanagementplan 2010-2015 investeren in beleving Hoofdlijnen van beleid, doelstellingen en randvoorwaarden Vastgesteld 11 december 2009 1. Inleiding Het is voor het eerst dat de Stichting Het Nationale

Nadere informatie

De consumenten beoordeelden de concepten met een rapportcijfer en noemden één woord/term per concept dat bleef hangen. Zie hieronder de uitkomsten.

De consumenten beoordeelden de concepten met een rapportcijfer en noemden één woord/term per concept dat bleef hangen. Zie hieronder de uitkomsten. UITKOMSTEN WONINGPANEL DE VOORSPRONG: Woningpanel De Voorsprong > Inleiding Tijdens De Voorsprong 2013 vroeg Energiesprong een woningpanel de verschillende concepten te beoordelen. De groep van 33 consumenten,

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Fotojaarverslag 2011 Communicatie en Educatie Nationaal Park De Sallandse Heuvelrug

Fotojaarverslag 2011 Communicatie en Educatie Nationaal Park De Sallandse Heuvelrug Fotojaarverslag 2011 Communicatie en Educatie Nationaal Park De Sallandse Heuvelrug Wij vertellen het verhaal van de Nederlandse Natuur Communicatie en Educatie Nico Driessen, Rianne Evers. IVN Nederland

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

genieten in een groen buitengebied

genieten in een groen buitengebied Broekstraat Oirschot genieten in een groen buitengebied 2 riante bouwkavels in Oirschot ruime bouwkavels in landelijk Brabant De gemeente Oirschot telt maar liefst 320 Rijks- en gemeentelijke monumenten

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

OPDRACHT NEDERLAND: EEN LICHT LAND IN DE WERELD

OPDRACHT NEDERLAND: EEN LICHT LAND IN DE WERELD OPDRACHT In het kader van de vijfde Nacht van de Nacht op 24 oktober 2009, is een onderzoek uitgevoerd naar wat het donkerste gebied van Nederland en ook wat het donkerste gebied van elke provincie is.

Nadere informatie

EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT?

EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT? EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT? Onderzoek naar Toerisme & Recreatie in Bedum AANLEIDING VAN HET ONDERZOEK Onderwerp dat door burgers is aangedragen Veel beleidsvrijheid van de gemeente, passend in regionale

Nadere informatie

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Uitgave : Team Kennis en Verkenning Naam : Jaap Barink Telefoonnummer : (0570) 693369 Mail : j.barink@deventer.nl 2 Introductie Team Kennis en Verkenning

Nadere informatie

Natuur op Eerde uniek in Nederland

Natuur op Eerde uniek in Nederland Natuur op Eerde uniek in Nederland Eerde is méér dan mooi. Tijdens een wandeling met boswachter Jos Schouten van Natuurmonumenten wordt pas echt duidelijk hoe bijzonder de natuur op het historische landgoed

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Samen zorgen voor de toekomst van mooi Gelderland. Meerjarenvisie Geldersch Landschap & Kasteelen 2016-2025

Samen zorgen voor de toekomst van mooi Gelderland. Meerjarenvisie Geldersch Landschap & Kasteelen 2016-2025 Samen zorgen voor de toekomst van mooi Gelderland Meerjarenvisie Geldersch Landschap & Kasteelen 2016-2025 650 gebouwen 35 kastelen, landhuizen, kasteelruïnes ruim 150 terreinen 24.000 museumstukken ruim

Nadere informatie

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap 1.2 landschap, natuur en recreatie Landschap Radio Kootwijk vormt een belangrijke schakel in een aaneengesloten open tot halfopen droog tot vochtig stuifzand- en heidegebied dat zich uitstrekt van het

Nadere informatie

Eindrapportage. Project Verbreding augustus 2008 juli 2012

Eindrapportage. Project Verbreding augustus 2008 juli 2012 Vereniging voor verbrede landbouw De Frisse Wind Eindrapportage Project Verbreding augustus 2008 juli 2012 POP/ILG projectnummer: 2008-41517-32609 Contact: Westfriesedijk 164 1767 CV Kolhorn info@defrissewind.nl

Nadere informatie

Fotojaarverslag Communicatie en Educatie Nationaal Park Drents-Friese Wold 2014 De Nationale Parken vertellen het verhaal van de Nederlandse Natuur

Fotojaarverslag Communicatie en Educatie Nationaal Park Drents-Friese Wold 2014 De Nationale Parken vertellen het verhaal van de Nederlandse Natuur Fotojaarverslag Communicatie en Educatie Nationaal Park Drents-Friese Wold 2014 De Nationale Parken vertellen het verhaal van de Nederlandse Natuur Communicatie en Educatie Nico Driessen Guido Lek Werkgroep

Nadere informatie

We weten nu hoe duur natuur in Drenthe is

We weten nu hoe duur natuur in Drenthe is We weten nu hoe duur natuur in Drenthe is De provincie Drenthe voert de Digitale Keten Natuur stapsgewijs in. Het afgelopen jaar is hard gewerkt aan de digitalisering van natuurbeheerplannen. Beleidsmedewerker

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland

INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland SCHOUWEN-DUIVELAND KLIMAATBESTENDIG Het klimaat verandert, de zeespiegel stijgt en de neerslag neemt toe. Studies brachten de huidige en toekomstige uitdagingen in kaart,

Nadere informatie

Een gebouw inrichten. Lesbrief over inrichting en afwerking. Project Topstages www.ontdektechniek.nu

Een gebouw inrichten. Lesbrief over inrichting en afwerking. Project Topstages www.ontdektechniek.nu Een gebouw inrichten Lesbrief over inrichting en afwerking Project Topstages www.ontdektechniek.nu Deel A: Voorbereiding Inleiding Het Mondial College krijgt binnenkort een nieuw gebouw. In dit gebouw

Nadere informatie

De groene motor voor regionale economie

De groene motor voor regionale economie MAGAZINE Magazine over de Nederlandse nationale parken nr 7 De groene motor voor regionale economie MAART 2011 COLOFON VOORWOORD Alles van waarde is weerloos Uitgever Samenwerkingsverband Nationale Parken

Nadere informatie

Communicatie& Educatie

Communicatie& Educatie Fotojaarverslag 2014 Basispakket communicatie en educatie Communicatie& Educatie Nationaal Park Weerribben-Wieden Door: Thea Peters Erica Zwanenburg Nel v.d. Laan Fotojaarverslag 2014 Basispakket communicatie

Nadere informatie

NOVEMBER 18, 2015 RELATIE BOEREN-STEDEN ONDERZOEK VAN LTO NOORD SHARONA DE KLERK STAGIAIR

NOVEMBER 18, 2015 RELATIE BOEREN-STEDEN ONDERZOEK VAN LTO NOORD SHARONA DE KLERK STAGIAIR NOVEMBER 18, 2015 RELATIE BOEREN-STEDEN ONDERZOEK VAN LTO NOORD SHARONA DE KLERK STAGIAIR Samenvatting Dit is een onderzoek vanuit LTO Noord naar de relatie tussen boeren en steden, dus in welke opzichten

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

WERKPLAN 2013-2014. BEGROTING 2014 t/m 2016 NATIONAAL PARK WEERRIBBEN-WIEDEN SAMENWERKINGSVERBAND WEERRIBBEN-WIEDEN

WERKPLAN 2013-2014. BEGROTING 2014 t/m 2016 NATIONAAL PARK WEERRIBBEN-WIEDEN SAMENWERKINGSVERBAND WEERRIBBEN-WIEDEN WERKPLAN 2013-2014 en BEGROTING 2014 t/m 2016 NATIONAAL PARK WEERRIBBEN-WIEDEN en SAMENWERKINGSVERBAND WEERRIBBEN-WIEDEN Zwolle, mei 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2 Veranderingsproces..

Nadere informatie

Sponsoring. Join the club!

Sponsoring. Join the club! Sponsoring Join the club! Join the club! is een initiatief van de Stichting Sámen voor Nationaal Park Weerribben-Wieden. Deze stichting heeft tot doel inkomsten te verkrijgen voor projecten die een bijdrage

Nadere informatie

Regeling aanwijzing nationale parken

Regeling aanwijzing nationale parken LNV Regeling aanwijzing nationale parken Regeling van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van 8 augustus 2007, nr. TRCJZ/2007/1221, houdende aanwijzing nationale parken (Regeling aanwijzing

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Verklarende woordenlijst

Verklarende woordenlijst Persbericht Themacampagne 2016: Fascinerende natuurvakanties in Duitsland Verklarende woordenlijst Nationale Naturlandschaften nationale natuurlandschappen Alle nationale parken, UNESCO-biosfeerreservaten

Nadere informatie

Bouw met lef, bouw voor het leven

Bouw met lef, bouw voor het leven Bouw met lef, bouw voor het leven De nieuwe aanpak Energie-efficiënt en duurzaam. Dat is de toekomst van de bouw en installatietechniek. De nieuwe aanpak is intelligent bouwen. Kennis en techniek zijn

Nadere informatie

Lang leve de buitenkids!

Lang leve de buitenkids! Contact Bezoekerscentrum Oisterwijk Natuurmonumenten van Tienhovenlaan 5 5062 SK Oisterwijk Tel. 013-5231800 @ i bc.oisterwijk@natuurmonumenten.nl www.natuurmonumenten.nl facebook.com/natuurmonumenten

Nadere informatie

Breda beleeft het samen

Breda beleeft het samen Talent van medewerkers staat centraal Breda beleeft het samen Tekst: Walter Baardemans / Fotografie: Kees Winkelman Medewerkers van de afdeling Uitvoering van gemeente Breda volgden vorig jaar met succes

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Duurzaamheidk mpas Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Inleiding Het Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-, klimaat-, voedsel- en economische

Nadere informatie

buitenkans Wonen in een duurzame, groene wijk aan de rand van Uden

buitenkans Wonen in een duurzame, groene wijk aan de rand van Uden buitenkans Wonen in een duurzame, groene wijk aan de rand van Uden Nieuwenhuizen Daandels wint met ontwerpen van Leenders architecten, IN bouwkunde en vormgeving, Search Environment en Rabobank de prijsvraag

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen EGH/ZHL november 2013 Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE

RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE 1 Uitkomsten van de Groot Wild enquête Dank u wel! In 2013 organiseerde Natuurmonumenten een landelijke ledenraadpleging over het beheer van wilde dieren zoals edelherten,

Nadere informatie

beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN

beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN beleef het ZEEUWSE BINNEN & BUITEN We willen u als gast graag een WOW-ervaring of beleving bezorgen. We doen dit door kennis te delen, kennis toe te voegen en aan te bieden. Maar ook door aan onze gasten

Nadere informatie

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken!

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Als jongste gemeente van Nederland zijn we al goed bezig als het om duurzaamheid gaat! De

Nadere informatie

Sturen op kwaliteit: Natuurvisies & Kwaliteitstoetsen in de praktijk bij Natuurmonumenten. Ir. Cindy Burger, 19 maart 2015

Sturen op kwaliteit: Natuurvisies & Kwaliteitstoetsen in de praktijk bij Natuurmonumenten. Ir. Cindy Burger, 19 maart 2015 Sturen op kwaliteit: Natuurvisies & Kwaliteitstoetsen in de praktijk bij Natuurmonumenten Ir. Cindy Burger, 19 maart 2015 Sturen op kwaliteit Wie is Natuurmonumenten? Hoe werkt onze beheercyclus? Waarom

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw. Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015

Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw. Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015 Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015 Begin bij het begin STAP 1 STAP 2 STAP 3 STAP 4 vermijd gebruik van energie spring zuinig

Nadere informatie

Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond.

Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond. Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond. Verbeter uw comfort met de ideale zonwerende en isolerend glasfolie. Verbeter de isolatie tot 41% (K-waarde), bespaar energie, hou overdreven warmte buiten

Nadere informatie

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze.

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Rabobank Noord-Drenthe. Een bank met ideeen. www.rabobank.nl/noord-drenthe Triple P-onderzoek Rabobank

Nadere informatie

Economisch profiel. Werkgroep Park, beek en Vosheuvel

Economisch profiel. Werkgroep Park, beek en Vosheuvel Werkgroep Park, beek en Vosheuvel Economisch profiel Geld verdienen met "leuke dingen" Score belangrijkheid (oranje ronde stickers): 5 Score kwetsbaarheid (groene ronde stickers): 2 gecombineerd ruimtegebruik

Nadere informatie

Ruimte om te leven met water

Ruimte om te leven met water Ruimte om te leven met water Het huidige watersysteem is volgens de nieuwe In de toekomst wil het waterschap een zoveel Om de benodigde ruimte aan hectares te verwerven inzichten niet meer op orde. Aanpassingen

Nadere informatie

Al het natuur- en milieuaanbod in Holland Rijnland onder één dak. Samen Duurzaam wordt mogelijk gemaakt door de gemeenten in Holland Rijnland.

Al het natuur- en milieuaanbod in Holland Rijnland onder één dak. Samen Duurzaam wordt mogelijk gemaakt door de gemeenten in Holland Rijnland. 13 mei 2015 nummer 2/2015 Al het natuur- en milieuaanbod in Holland Rijnland onder één dak. Samen Duurzaam wordt mogelijk gemaakt door de gemeenten in Holland Rijnland. Bijen special Dit keer staat de

Nadere informatie

Wonen in het Schuttersbosch Energiezuinige woning

Wonen in het Schuttersbosch Energiezuinige woning Huizen vanhendriks Jagerslaan 5, 5645 AD Eindhoven Wonen in het Schuttersbosch Jonge wijk Tuin op het Zuid- Westen Energiezuinige woning Luxe woonkeuken H51 H51 Kenmerken Soort Type Kamers Woonoppervlakte

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Het Land van Heerlijke Ontmoetingen

Het Land van Heerlijke Ontmoetingen Het Land van Heerlijke Ontmoetingen Nieuwsbrief April 2015 Toeristische Gids Land van Cuijk 2015 Deze week wordt de Toeristische Gids 2015 verspreid. De gids is een handig naslagwerk voor toeristen en

Nadere informatie

Provincie kiest voor natuur,

Provincie kiest voor natuur, Noordstra, lepie Van: Verzonden: Onderwerp: IVN Gelderland [gelderland ivn.nl] woensdag 12september2012 13:54 IVN-nieuws no. 8-2012 Inshtuut voor natuur educ,tie & duurzairnheid IVN Gelderland 12109 In

Nadere informatie

Oogst van twee jaar natuur midden in de samenleving

Oogst van twee jaar natuur midden in de samenleving Oogst van twee jaar natuur midden in de samenleving De oogst van twee jaar Groen en Doen Van oudsher steken vele duizenden vrijwilligers de handen uit de mouwen om onze natuur en ons landschap te beschermen

Nadere informatie

Jaarverslag 2014 Communicatie en EducatieNationale Parken

Jaarverslag 2014 Communicatie en EducatieNationale Parken Jaarverslag 2014 Communicatie en EducatieNationale Parken Inhoudsopgave C&E Nationale Parken 3 Focus 2014 en resultaten 4 Pijler 1: 5 Jeugd en jongeren: educatie én participatie Pijler 2: 6 Recreatieondernemers:

Nadere informatie

VVOORTO GeZeT ONdeRWIJS educatie

VVOORTO GeZeT ONdeRWIJS educatie VOORTGEZET ONDERWIJS ducatie Stichting Het Nationale Park De Hoge Veluwe Excursie? Thema-opdracht? Werkweek? Het Nationale Park De Hoge Veluwe is samen met het Kröller-Müller Museum en de bijbehorende

Nadere informatie

Leskist THEMA-handleiding Een weekend in de provincie Utrecht Groep 5 en 6

Leskist THEMA-handleiding Een weekend in de provincie Utrecht Groep 5 en 6 BuitenWijs samen sterk in NME BuitenWijs brengt mensen actief met het buiten in aanraking, zodat zij wijs omgaan met hun eigen leefomgeving Leskist THEMA-handleiding Een weekend in de provincie Utrecht

Nadere informatie

werkatelier Kansen Drents-Friese flank

werkatelier Kansen Drents-Friese flank werkatelier Kansen Drents-Friese flank 20 april 2011 Bron: Drents Friese Wold, Atelier Mooi Drenthe Inhoud Het concept werkatelier 3 Werkatelier Kansen Drents-Friese flank 3 Programma 3 Presentaties 4

Nadere informatie

Samen vieren. Bent u op zoek naar een ideale locatie voor uw gelegenheid? Wij bezorgen u graag een geslaagd feest bij Anafora Parkrestaurant!

Samen vieren. Bent u op zoek naar een ideale locatie voor uw gelegenheid? Wij bezorgen u graag een geslaagd feest bij Anafora Parkrestaurant! Samen vieren Samen vieren Bent u op zoek naar een ideale locatie voor uw gelegenheid? Wij bezorgen u graag een geslaagd feest bij Anafora Parkrestaurant! Van verjaardag tot familiereünie Een babyshower,

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Mei 2016. Erf & landschap. Wat zijn uw mogelijkheden?

Mei 2016. Erf & landschap. Wat zijn uw mogelijkheden? Mei 2016 Erf & landschap Wat zijn uw mogelijkheden? Erf & landschap Wat zijn uw mogelijkheden? Peel en Maas is een mooie en uitgestrekte plattelandsgemeente met veel ruimte voor groen. We streven naar

Nadere informatie

De items in deze Nieuwsbrief:

De items in deze Nieuwsbrief: Nieuwsbrief november 2013 View this email in your browser De items in deze Nieuwsbrief: Duurzaamheidsmarkt Alphen aan den Rijn goed bezocht Samenwerking Kringloopwinkel / Repaircafe / Rijndorp / ThermosPower

Nadere informatie

Eekhoornstraat 9 Donderen

Eekhoornstraat 9 Donderen SCHITTEREND SCHUURHUIS FASCINEREND UITZICHT Eekhoornstraat 9 Donderen Eelde Aan de landelijk gelegen Eekhoornstraat in Donderen is een schitterend Schuurhuis te koop op 9000 m2 eigen grond, eventueel in

Nadere informatie

PERSBERICHT OPENING TANKLOKAAL HELVOIRT 12 DECEMBER 2015

PERSBERICHT OPENING TANKLOKAAL HELVOIRT 12 DECEMBER 2015 PERSBERICHT OPENING TANKLOKAAL HELVOIRT 12 DECEMBER 2015 Op zaterdag 12 december opende wethouder Eric van den Dungen officieel Tanklokaal Helvoirt. Het eerste tankstation in Nederland waar volledig klimaatneutraal

Nadere informatie

Gebiedscoöperatie Oregional. Gerard Titulaer Stichting Streekgala

Gebiedscoöperatie Oregional. Gerard Titulaer Stichting Streekgala Gerard Titulaer Stichting Streekgala Achtergrond/aanleiding: - Ontwikkelingen in de landbouw, maatschappij, vraag vanuit de markt, ontwikkelingen in de keten - Project Grenzeloos Vermarkten - Gangbare

Nadere informatie

WETERING DUURZAAM NIEUWSBRIEF #39 6 SEPTEMBER 2013

WETERING DUURZAAM NIEUWSBRIEF #39 6 SEPTEMBER 2013 WETERING DUURZAAM NIEUWSBRIEF #39 6 SEPTEMBER 2013 VAKANTIE VOORBIJ, DUS WETERING DUURZAAM STAAT WEER IN DE STARTBLOKKEN Op deze snikhete vijfde september schrijven we de eerste Wetering Duurzaam Nieuwsbrief

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Een beter klimaat begint bij jezelf! Erik de Ruijter, Coöperatie EnergiekAlphen SAMEN, LOKAAL EN DUURZAAM

Nadere informatie

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid Wij gaan voor groen! Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid 1. Aanleiding Al vele jaren wordt in de regio Noordoost Brabant samengewerkt aan

Nadere informatie

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept Presentatie de Zonnewoning Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept 2006 Waarom een Zonnewoning? Aansluiten bij (Klimaat-) beleid: Met het concept de Zonnewoning kunnen wij

Nadere informatie

Verslag Themabijeenkomst Recreatie en Toerisme

Verslag Themabijeenkomst Recreatie en Toerisme Verslag Themabijeenkomst Recreatie en Toerisme Datum bijeenkomst: 22 oktober 2012 Auteur: Els Holsappel Locatie: Landal GreenParks Coldenhove in Eerbeek (met dank aan gastheer Martin Bes) Aanwezig: 60

Nadere informatie

12 duurzaamheidstips voor monumenten. Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort.

12 duurzaamheidstips voor monumenten. Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort. 12 duurzaamheidstips voor monumenten Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort. 1 12 duurzaamheidstips voor monumenten Woont u in een monument of ander karakteristiek

Nadere informatie

Bezoekersenquête boerenmarkten in Den Haag, Delft en Schiedam

Bezoekersenquête boerenmarkten in Den Haag, Delft en Schiedam Bezoekersenquête boerenmarkten in Den Haag, Delft en Schiedam Martijn Epskamp Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) januari 2010 In opdracht van ds+v (gemeente Rotterdam) en provincie Zuid-Holland

Nadere informatie

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen De Trias Bavarica van directievoorzitter Jan-Renier Swinkels: Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen 10 oktober 2013 Geen Trias Energetica maar de Trias Bavarica. Oftewel: liever zoveel

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in Gilze en Rijen? ons

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Opdrachtgever: Ondernemers Vereniging Toerisme Westerkwartier

Opdrachtgever: Ondernemers Vereniging Toerisme Westerkwartier Onderzoeker: Mike Alma Opdrachtgever: Ondernemers Vereniging Toerisme Westerkwartier Begeleider: Frits Schuitemaker Datum: 4 februari 2016 Inhoudsopgave 1.1 Opdrachtbeschrijving 1.2 Methodologie 1.3 Leeswijzer

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

Bezoekersonderzoek Staatsbosbeheer. Amersfoort, 16 juni 2016

Bezoekersonderzoek Staatsbosbeheer. Amersfoort, 16 juni 2016 Bezoekersonderzoek Staatsbosbeheer Amersfoort, 16 juni 2016 Uitbreiden monitoringsscope van inzoomen per gebied naar combineren met uitzoomen naar streek bij vergelijkbare opzet en tijdstip Vraag naar

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie