Water Wereldleiders in water. De toekomstvisie van de Nederlandse watersector

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Water 2020. Wereldleiders in water. De toekomstvisie van de Nederlandse watersector"

Transcriptie

1 Water 2020 Wereldleiders in water De toekomstvisie van de Nederlandse watersector

2

3 Water 2020 Wereldleiders in water De toekomstvisie van de Nederlandse watersector

4 2 Water 2020 Wereldleiders in water januari 2011

5 Voorwoord Over deze toekomstvisie Voor u ligt de toekomstvisie van de Nederlandse watersector. Water 2020 is het resultaat van een intensieve samenwerking tussen een groot aantal partijen in de Nederlandse watersector. Het bureau van het NWP (Netherlands Water Partnership) treedt namens de sector op als penvoerder. Water 2020 is een inspiratiedocument. Het is de visie van de brede Nederlandse watersector die overkoepelend is boven specifieke belangen. Waar zijn we sterk in? Waar zien we kansen? Wat moeten we verbeteren? Het geeft de richting weer die de sector gezamenlijk op wil bewegen: overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties. De visie daagt al deze partijen uit om boven zichzelf uit te stijgen en de schouders te zetten onder een gezamenlijk doel. De keuze voor een sectorbrede, gezamenlijke toekomstvisie is enerzijds een krachtig statement van integrale aanpak van complexe problemen en grote ambities. Anderzijds leidt de gezamenlijke aanpak noodzakelijkerwijs tot verlies van scherpte als het gaat om deelgebieden of subsectoren. Waar mogelijk is differentiatie aangebracht zonder de visie op het totaal kwijt te raken. De totstandkoming van Water 2020 In mei 2010 is de Working Paper Water 2020 gepubliceerd: een breed document dat diende als start van het interactieve proces op weg naar de toekomstvisie. In juni 2010 zijn drie regionale bijeenkomsten gehouden waar circa zestig aanwezigen hun commentaar en bijdragen hebben geleverd. Los daarvan is in diezelfde periode met circa 120 organisaties in de watersector telefonisch overlegd. Daarnaast zijn geschreven reacties ontvangen van circa vijftien organisaties. In september 2010 zijn alle bijdragen vormgegeven in een nieuwe opzet. Gedurende dat schrijfproces is aanvullende informatie verzameld. In november 2010 is een concept uitgebracht. Dat is verspreid in de sector via de branche- en koepelverenigingen. Daar heeft een consultatie plaatsgevonden waarvan de resultaten zijn verwerkt in het document. Uiteindelijk heeft het NWP-bestuur, als breedst mogelijke vertegenwoordiging van de watersector, zijn goedkeuring aan het document verleend in december Dat document ligt nu voor u. En nu verder Dit document is geen eindpunt, eerder een aftrap. Belangrijker dan de visie zelf is de vraag hoe we die gaan uitvoeren! Het document geeft een aantal strategische elementen, maar definieert geen acties en stelt geen prioriteiten. Dit is een opdracht aan alle partijen, aan de sector zelf. Op het moment van schrijven wordt dit vervolgproces vormgegeven. Gezien het politieke momentum rondom water in het Regeerakkoord van oktober 2010 is dit urgent. Daar ligt nu de opdracht aan de watersector. Sybe Schaap, voorzitter Netherlands Water Partnership Den Haag, januari januari 2011 Water 2020 Wereldleiders in water

6 4 Water 2020 Wereldleiders in water januari 2011

7 Inhoud Samenvatting 6 1. Inleiding 9 2. De watersector in cijfers De wereld in beweging Sterkten en zwakten, kansen en bedreigingen Visie Water 2020: Wereldleiders in Water Strategielijnen naar de toekomst 35 a. Meer samenhang in de sector 35 b. Investeren in onderzoek en innoveren 37 c. Nederland als etalage voor de wereld 38 d. Vernieuwing door verbinding sectoren 39 e. De wereld als markt 39 f. Voor een duurzame wereld, solidair met kwetsbare groepen 41 g. Strategisch waterleiderschap 42 h. Een wereld imago 43 i. Onderwijs en arbeidsmarkt Wat doen we NU? 47 Literatuurlijst 49 Colofon 49 5 januari 2011 Water 2020 Wereldleiders in water

8 Samenvatting Een nieuwe visie In 2005 bracht de watersector voor het eerst een gezamenlijke visie uit op de toekomst van de export van Nederlandse waterexpertise, -producten en -diensten: Een wereld om water 1. De wereld verandert snel. Ook de watersector zelf is sterk in beweging. Vijf jaar na de eerste visie acht de watersector de tijd rijp voor een actualisatie van de eerste visie, gericht op 2020: Wereldleiders in Water. De watersector in cijfers De bedrijven binnen de Nederlandse watersector bieden werk aan fte s. Ruim de helft hiervan werkt bij de circa 1500 watertechnologische bedrijven, overheidsorganisaties en andere instellingen, de rest bij circa 450 bedrijven en andere organisaties op het gebied van deltatechnologie. Samen zetten de bedrijven jaarlijks ruim 17 miljard euro om, waarvan een kleine 40% in het buitenland. In het bijzonder in de waterbouw zet Nederland internationaal de toon: maar liefst 40% van de wereldwijde, vrij toegankelijke waterbouwmarkt is in Nederlandse handen. Toch draagt de Nederlandse watersector maar 1,85% bij aan de totale Nederlandse export (getallen 2008). Er zijn echter volop kansen voor groei. De wereld in beweging De omgeving waar de watersector in opereert, is zeer dynamisch. De onstuimige groei van de wereldbevolking zet de beschikbare voorraden zoetwater onder druk. Veel mensen hebben geen toegang tot schoon water. De wereld globaliseert en het economisch zwaartepunt verschuift naar Azië. Daarmee zal ook de druk op zoetwatervoorraden verder toenemen. Het klimaat verandert en daarmee neemt wereldwijd de kans op overstromingen en droogte, met gevolgen voor de veiligheid en leefbaarheid, toe. Niet alleen schoon zoetwater, maar ook grondstoffen en energie worden steeds schaarser. De noodzaak om water te hergebruiken en grondstoffen uit afvalwater terug te winnen neemt hierdoor toe. De verstedelijking van deltagebieden zet door; vooral in de megasteden zullen watervraagstukken met het oog op de veiligheid en leefbaarheid een meer prominente rol gaan spelen. Door al deze ontwikkelingen nemen de internationale kansen voor de Nederlandse watersector toe: de wereldmarkt voor zowel water- als deltatechnologie groeit. Om die kansen te kunnen benutten, moeten meer jongeren wateropleidingen gaan volgen. Sterkten en zwakten 6 De Nederlandse watersector heeft veel kennis en ervaring, een groot organisatievermogen en is sterk in governance. De sector is innovatief, voor een belangrijk deel sterk internationaal georiënteerd en heeft wereldwijd een goede reputatie. Die reputatie is voor een belangrijk deel gestoeld op onze kennis en kunde in waterbouw. Ook op het gebied van watertechnologische kennis zijn we sterk in een aantal niches. We weten topkwaliteit drinkwater te leveren op basis van een kwalitatief zeer variabele grondstof en we zijn in staat het waterbeheer zo goed te organiseren dat niemand zich zorgen maakt over het feit dat een groot deel van ons land beneden zeeniveau ligt. Ook de kwaliteit van het onderwijs is goed en staat internationaal goed aangeschreven. De watersector kent een grote diversiteit van spelers die samen de waterproblematiek over de volle breedte kunnen bedienen. Tegenover deze sterke punten staan ook zwakten. Ten opzichte van een aantal andere landen blijft de Nederlandse watersector achter met investeringen in R&D en met de valorisatie van kennis. Bovendien heeft het waterbouwcluster een relatief smalle basis door het beperkt aantal internationaal opererende bedrijven. In de watertechnologie zijn de meeste bedrijven klein tot middelgroot en gericht op niches in de markt. Hier ligt een uitdaging om kritische massa en de juiste verbindingen met andere (sub-) sectoren te realiseren. Een te geringe instroom in wateropleidingen en een onvoldoende aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt zetten de toekomstkansen onder druk. Water 2020 Wereldleiders in water januari 2011

9 Kansen en bedreigingen Vooral de waterbouwers zullen kunnen profiteren van toenemende investeringen in klimaatadaptatie. De energieschaarste biedt kansen voor zowel technologie waarmee energie uit water kan worden opgewekt, als technologie waarmee schoon water bij een laag energieverbruik kan worden geleverd. De watertechnologische bedrijven zullen kunnen profiteren van de noodzaak om efficiënter met water om te gaan en water en grondstoffen te hergebruiken. Bovendien werken de internationaal strengere regelgeving en hogere milieueisen in hun voordeel omdat zij hier in Nederland al veel ervaring mee hebben. Kansen liggen verder in de toename van de vraag naar drinkwaterbereiding uit zeewater, en naar decentrale oplossingen voor waterzuivering en afvalwaterbehandeling. Ook kan de watersector excelleren in innovaties op het grensvlak met andere sectoren waar Nederland sterk in is, zoals de land- en tuinbouw. Op de wereldmarkt moeten de vele kleine Nederlandse watertechnologische bedrijven opboksen tegen de dominantie van een aantal grote, buitenlandse concerns. De deltatechnologische bedrijven kunnen te maken krijgen met de concurrentie van nieuwe spelers uit opkomende economieën. In andere landen zouden dominante watervraagstukken lokaal tot meer investeringen in eigen R&D kunnen leiden. Ook kunnen Nederlandse bedrijven te maken krijgen met imitaties van hun technologie tegen lagere kosten. Visie Water 2020: Wereldleiders in water Als watersector willen wij werken aan een toekomst waarin Nederland dé plek is waar integrale oplossingen worden gevonden op de watervraagstukken van nu en de toekomst: Nederland als Water Valley van de wereld. Aan het streefbeeld van The Netherlands Water Valley verbinden wij twee uitgangspunten: wij werken aan water voor een duurzame wereld, en wij richten ons op koopmanschap én solidariteit. Strategische lijnen De startpositie van de Nederlandse watersector is goed, maar er moet nog veel gebeuren om de streefbeelden te verwezenlijken. Door de juiste stappen te zetten, kunnen de Nederlandse kennisinstellingen, bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties er voor te zorgen dat de wereldgemeenschap de benaming Water Valley als vanzelf met Nederland verbindt. We onderscheiden negen strategische hoofdlijnen. Deze zijn: Meer samenhang in de sector Investeren in onderzoek en innoveren Nederland als etalage voor de wereld Vernieuwing door verbinding sectoren De wereld als markt Voor een duurzame wereld, solidair met kwetsbare groepen Strategisch waterleiderschap Een wereld imago Onderwijs, arbeidsmarkt en ondernemerschap Wat doen we NU? Water 2020 is de visie en ambitie waar we over 10 jaar willen staan. De strategische hoofdlijnen zijn belangrijk maar geven nog geen antwoord op de vraag: wat doen we NU? Om wereldleiderschap te continueren of te veroveren zal business as usual niet voldoende zijn. Er moeten doorbraken komen. Daarvoor moeten keuzes gemaakt worden. Dit is de volgende stap, na dit document. De watersector is aan zet. 7 januari 2011 Water 2020 Wereldleiders in water

10 8 Water 2020 Wereldleiders in water januari 2011

11 1. Inleiding Nederland leeft met water. Wij hebben het waterbeheer zo goed georganiseerd dat we af en toe publiekscampagnes nodig hebben om ons eraan te herinneren dat droge voeten en voldoende schoon water niet vanzelfsprekend zijn. De TV-beelden van over de hele wereld getuigen hiervan: de behoefte aan oplossingen voor teveel, te weinig of te vies water is groot. In eigen land heeft onze watersector bewezen dat het de oplossingen hiervoor in huis heeft. Met de oprichting van het Netherlands Water Partnership in 1999 hebben de actoren binnen de Nederlandse watersector, de overheid, het bedrijfsleven, de kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties, hun krachten gebundeld voor een sterkere positie op de internationale watermarkt, door het beste van de Nederlandse waterkennis, producten en diensten beschikbaar te stellen. Het bureau van het NWP faciliteert dit netwerk. In 2004 werd water gekozen als een van de sleutelgebieden van de Nederlandse economie. Dit heeft de watersector in 2005 geïnspireerd om de eerste sectorbrede visie uit te brengen op de toekomst van de export van Nederlandse waterexpertise, -producten en -diensten: Een wereld om water 1. Centrale doelstelling in deze visie was: het leveren van een substantiële bijdrage aan een duurzame oplossing van de wereldwaterproblematiek waarbij maatschappelijke (welzijn) en economische (welvaart) doelstellingen elkaar versterken. Eén van de conclusies uit Een wereld om water was dat voor het versterken van de internationale positie van de Nederlandse watersector een aantal knelpunten op het gebied van innovatie, marktontwikkeling en arbeidsmarkt in Nederland opgelost zou moeten worden. Dit heeft geleid tot de oprichting van Innovatieprogramma s voor de deelsectoren water- en deltatechnologie, en de start van het programma Human Capital Water & Delta. In Een wereld om water is een toekomstbeeld geschetst voor 2010 (zie box 1). Hoewel inmiddels al veel is bereikt, is het toekomstbeeld van onze watersector nog geen realiteit geworden: we zijn er nog niet. Knelpunten die in 2005 om aandacht vroegen, doen dat nog steeds. Wel is bereikt dat de watersector de weg naar een nieuw beleid voor een sterkere positie op de wereldmarkt inmiddels is ingeslagen. Deze weg loopt, zoals geformuleerd in Een wereld om water, langs twee beleidslijnen: een sterke accentverschuiving van life cycle management naar innovatiemanagement: van de nadruk op bestaande producten en diensten naar een versnelling van de innovatiecyclus voor nieuwe oplossingen; een hoge prioriteit voor marktgericht denken: de ontwikkeling van kennis, producten en diensten waar de markt om vraagt. De wereld verandert snel. De gevolgen van de kredietcrisis en nieuwe inzichten over klimaatverandering zijn voorbeelden van ontwikkelingen die hun uitwerking ook op de Nederlandse watersector niet zullen missen. Bovendien is de watersector zelf sterk in beweging, onder meer door de inzichten die met Een wereld om water boven tafel zijn gekomen. Vijf jaar na de eerste visie achten wij als watersector de tijd rijp voor een actualisatie van de visie. Wij richten ons hierbij op De doelstelling uit de eerste visie hebben wij in deze tweede visie uitgewerkt tot een tweetal uitgangspunten: wij werken aan water voor een duurzame wereld, en wij richten ons op koopmanschap en solidariteit. Wij hebben daar een overkoepelend streefbeeld aan toegevoegd: Nederland wordt gezien als Water Valley van de wereld. Dat streefbeeld geeft aan wat wij als watersector willen worden: Wereldleiders in water. In deze visie presenteren wij de samenstelling van onze watersector in een aantal clusters en de bijdragen van deze clusters aan de omzet in binnen- en buitenland (hoofdstuk 2). Wij brengen de ontwikkelingen in de wereld om ons heen in beeld (hoofdstuk 3) en vatten de sterke en zwakke punten van de sector, en de kansen en bedreigingen voor de sector samen (hoofdstuk 4). Vervolgens 9 januari 2011 Water 2020 Wereldleiders in water

12 presenteren wij de visie met eerder genoemde streefbeeld en uitgangspunten (hoofdstuk 5) en een vertaling in negen strategische lijnen (hoofdstuk 6). Vanuit deze lijnen zal de watersector in vervolgacties zijn strategieën voor de komende jaren ontwikkelen. In hoofdstuk 7 is daarvoor een aanzet geleverd. Box 1 De Nederlandse watersector in 2010, volgens Een wereld om water (2005): Toekomstbeeld 2005 De Nederlandse watersector realiseert een groei die minimaal gelijk is aan de mondiale groei (exportverdubbeling). De Nederlandse watersector opereert in grote samenhang; de actoren spelen elkaar de bal toe. De Nederlandse watersector onderscheidt zich doordat maatschappelijke en economische doelstellingen elkaar versterken. De Nederlandse watersector kent vijf innovatieve clusters die tot de mondiale top behoren. De Nederlandse watersector loopt voorop op het gebied van realisatie MDG s, klimaatadoptatie en building with nature, waterfootprint en water & hergebruik afvalstoffen. Realisatie 2010 Tussen 2005 en 2010 is de export bijna verdubbeld. Veel meer dan in andere landen weten overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties elkaar te vinden, in landenplatforms, gezamenlijke presentaties en business development. Er is een sterke focus aangebracht op 10 landen en 5 delta s. Er is een Top Instituut opgericht voor water aan de hand van het innovatiemodel van Berkhout. Sector overschrijdende alllianties zijn gevormd (groen/energie/ict). De financiële waardering van de watersector voor Nederland is vormgegeven met de Water Exportindex WEX. Innovatieprogramma s zijn opgestart voor de deelsectoren watertechnologie en deltatechnologie. Publieke en private partijen werken samen aan water, sanitatie en hygiëne (WASH) 10 Water 2020 Wereldleiders in water januari 2011

13 11 januari 2011 Water 2020 Wereldleiders in water

14 12 Water 2020 Wereldleiders in water januari 2011

15 2. De watersector in cijfers De bedrijven binnen de Nederlandse watersector bieden werk aan fte s. Ruim de helft van de sector werkt bij de circa 1500 watertechnologische bedrijven, overheidsorganisaties en andere instellingen, de rest bij circa 450 op het gebied van deltatechnologie. Samen zetten de bedrijven jaarlijks ruim 17 miljard euro om, waarvan een kleine 40% in het buitenland. In het bijzonder in de waterbouw zet Nederland internationaal de toon: maar liefst 40% van de wereldwijde, vrij toegankelijke waterbouwmarkt is in Nederlandse handen. Het zijn vooral de waterbouwers Van Oord en Boskalis die deze omzet bepalen: zij dragen 80% aan de Nederlandse waterbouwexport bij. Toch draagt de Nederlandse watersector maar 1,85% bij aan de totale Nederlandse export (getallen 2008). Er zijn echter volop kansen voor groei. Wereldwijd wordt jaarlijks miljard euro omgezet in de watersector 2. Voor 2008 ging het om 425 miljard euro, waarvan 120 miljard euro voor deltatechnologie en de rest voor watertechnologie. Het Nederlandse bedrijfsleven neemt ongeveer 6% van de markt voor deltatechnologie voor zijn rekening 3. Voor watertechnologie is dit percentage lager, maar op onderdelen (bijvoorbeeld afvalwatertechnologie) worden vergelijkbare percentages gehaald. De wereldmarkt voor de watersector groeit. Voor de periode tot 2016 wordt een jaarlijkse groei van 5,6% verwacht 2. Nederlands marktaandeel als onderdeel van de wereldmarkt. Scenario 1 is de voortzetting van de huidige situatie: business as usual. Scenario 2 geeft een gemiddeld scenario weer met beperkte groeipercentages, maar hoger dan de huidige. Scenario 3 gaat uit van een groei die gelijke tred houdt met die van de wereldmarkt en kan alleen worden gerealiseerd met doorbraken. De groene lijnen geven de marktontwikkeling weer voor de water- en afvalwaterindustrie 2. Binnen de deltatechnologie worden drie segmenten onderscheiden: waterbouw, waterbeheer en water & groen. Naar omzet is waterbeheer de grootste en waterbouw de kleinste. Driekwart van de wereldwijde omzet van deltatechnologie valt onder het segment waterbeheer 4. Waterbouw is het segment waar Nederland internationaal een hoofdrol in vervult: 40% van de vrije wereldmarkt komt voor rekening van Nederlandse bedrijven. Van Oord en Boskalis zijn twee van de vier grootste bedrijven in dit segment, en de 13 januari 2011 Water 2020 Wereldleiders in water

16 ingenieursbureaus Arcadis en Fugro horen in hun branche tot de wereldtoptien. Het segment waterbouw zal de komende jaren, met het oog op de gevolgen van klimaatverandering en de bevolkingsgroei, een forse groei doormaken: mondiaal groeit de markt met 8,5 miljard euro per jaar voor kustversterking, en 6 miljard euro per jaar voor investeringen in zoetwaterreservoirs 3. Binnen de watertechnologie heeft Nederland geen bedrijven die over een breed segment de internationale markt domineren. Wel zijn er bedrijven die binnen een niche op de wereldmarkt leidend zijn. De Nederlandse watertechnologie is versnipperd over veel bedrijven. Naast 450 bedrijven in de deltatechnologie 3 (ca fte), waarvan er ca 180 internationaal actief zijn, staan 1500 bedrijven, overheidsorganisaties en andere instellingen in de watertechnologie 5 (ca fte). De veelal kleinere watertechnologische bedrijven breiden hun internationale activiteiten wel uit: tussen 2003 en 2009 is het deel van de omzet dat deze bedrijven in het buitenland verdienen gestegen van 32,8% naar 42% 4. De Nederlandse watersector verdient het grootste deel van zijn omzet (60%) nog steeds op de Nederlandse markt (alleen het deelsegment waterbouw haalt zijn omzet voor het grootste deel in het buitenland). De export neemt echter wel snel toe. In de jaren voor de economische crisis bedroeg deze zelfs ca 15% per jaar (WEX 2007). Verwacht mag worden dat het aandeel van de watersector in de totale Nederlandse export, nu nog 1,85%, de komende jaren groeit. Het getal van 1,85% geeft geen goed beeld van het belang van water voor de Nederlandse economie. Bijna 17% van de productiewaarde van de Nederlandse economie is verbonden aan water 6. Denk hierbij aan, bijvoorbeeld, het belang van de scheepvaart, de rol van de grote havens, het toerisme, de visserij, de landbouw. Een percentage van 17% is vergeleken met andere landen uitzonderlijk hoog. Tabel 1. De jaaromzet van de Nederlandse watersector in binnen- en buitenland, voor verschillende segmenten van water- en deltatechnologie Nederland Buitenland Totaal Omzet deltatechnologie 3 (anno 2009)* Waterbouw 1,2 3,8 5,0 Waterbeheer 1,6 0,1 1,7 Water & Groen 0,7 0,1 0,8 Totaal deltatechnologie 3,5 4,0 7,5 Omzet watertechnologie 4,5 (anno 2009)* Drinkwater 4,1 1,2 5,3 Afvalwater 2,7 1,2 3,9 Sensoring en monitoring 0,4 0,1 0,5 Totaal watertechnologie 7,2 2,5 9,7 Totaal watersector 10,7 6,5 17,2 * Deze cijfers zijn samengesteld uit meerdere deelbronnen en deels geëxtrapoleerd 14 Water 2020 Wereldleiders in water januari 2011

17 15 januari 2011 Water 2020 Wereldleiders in water

18 16 Water 2020 Wereldleiders in water j anuari 2011

19 3. De wereld in beweging De omgeving waarin de watersector opereert, is zeer dynamisch. De groei van de wereldbevolking zet de beschikbare voorraden zoetwater onder druk. Veel mensen leven in armoede en hebben geen toegang tot schoon water. De wereld globaliseert en het economisch zwaartepunt verschuift naar Azië. Daarmee zal ook de druk op zoetwatervoorraden verder toenemen. Het klimaat verandert en daarmee neemt wereldwijd de kans op overstromingen en droogte, met gevolgen voor de veiligheid en leefbaarheid, toe. Niet alleen schoon zoetwater, maar ook grondstoffen en energie worden steeds schaarser. De noodzaak om water te hergebruiken en grondstoffen uit afvalwater terug te winnen neemt hierdoor toe. De verstedelijking van deltagebieden zet door; vooral in de megasteden zullen watervraagstukken met het oog op de veiligheid en leefbaarheid een meer prominente rol gaan spelen. Door al deze ontwikkelingen nemen de internationale marktkansen voor de Nederlandse watersector toe: de wereldmarkt voor zowel water- als deltatechnologie groeit. Om die kansen te kunnen benutten, moeten meer jongeren wateropleidingen gaan volgen. Water is diplomatieke kans Highlight speech Hillary Clinton op Wereldwaterdag 2010 Water gaat over politieke grenzen heen en is een potentiële katalysator voor conflicten. Toegang tot water is een zaak van menselijke en nationale veiligheid. Water is daarom van groot belang voor het succes van het internationale veiligheidsbeleid van de Verenigde Staten. De stabiliteit van landen als Afghanistan en Irak is deels afhankelijk van het succes dat hun overheden hebben in het bieden van goede watervoorziening aan de mensen. Een deel van de bezorgdheid over klimaatverandering is direct gerelateerd aan water. Water is dus één van de grote diplomatieke en ontwikkelingskansen van onze tijd. De VS commiteert zich - als onderdeel van zijn buitenlandbeleid - om de volgende vijf hoofdlijnen te verenigen in de diplomatieke en ontwikkelingsagenda: Capaciteitsopbouw in landen en gemeenschappen om hun waterveiligheid zeker te stellen. Dit houdt ook in regionale, grensoverschrijdende samenwerking. Coördinatie van diplomatieke inspanningen: er zijn te veel internationale en multilaterale instellingen met water bezig. Financiële middelen mobiliseren. Bestaande middelen zijn vaak niet toegankelijk voor het financieren van watergerelateerde infrastructuur. Een beter gebruik van wetenschap en technologie. Hoewel die geen silver bullet zijn, is er een rol voor vernieuwende technologie bij het oplossen van het wereldwatervraagstuk. Verbreden van partnerschappen is een sleutel tot mainstreaming van het wereldwatervraagstuk, met maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. 1. De wereldbevolking groeit In de afgelopen 200 jaar is de wereldbevolking verzevenvoudigd. Meer dan een derde van al het land op aarde is in gebruik genomen voor veeteelt, landbouw en steden. Ongeveer een kwart van alle rivieren haalt de zee niet meer, vanwege afdamming en waterverbruik. Soorten verdwijnen in recordtempo en het vermogen van ecosystemen om verstoringen op te vangen door, bijvoorbeeld, op natuurlijke wijze water te zuiveren staat steeds meer onder druk. 17 januari 2011 Water 2020 Wereldleiders in water

20 We kunnen ons niet langer een groei van de wereldbevolking en economie veroorloven zonder ons te bekommeren om armoede, de afbraak van ecosystemen en milieuvervuiling, de gevolgen van klimaatverandering en de eindigheid van grondstoffen. Alle belangrijke mondiale vraagstukken zijn nauw met elkaar verbonden. Water speelt binnen al deze vraagstukken een sleutelrol: er is teveel van (overstromingen) of juist te weinig (droogte, schaarste), of het is te vies. Van al het water dat we wereldwijd gebruiken, gaat 70% naar de landbouw. Wereldwijd zal de benodigde hoeveelheid voedsel tussen nu en 2030 met ca 40% toenemen (Water Resource Group 2009). In deze periode zullen de opkomende economieën van met name China, Brazilië en India, door hun bevolkingsgroei en economische expansie, worden geconfronteerd met grote watertekorten. Mondiaal zullen we met dezelfde hoeveelheid water meer moeten kunnen produceren, in de landbouw maar ook in de industrie. De waterproductiviteit moet fors omhoog. 2. Veel mensen hebben geen toegang tot schoon water De bevolking groeit het snelst in arme landen, aan de onderkant van de samenleving. In veel van die landen is er een tekort aan water en dus te weinig opbrengst van de landbouw om de bevolking goed te kunnen voeden. Waar wel voldoende water is, is dat water vaak vervuild. Ook de afvoer en verwerking van gebruikt water levert vaak grote problemen op. Wereldwijd hebben 4 miljard mensen geen veilig drinkwater uit de kraan en hebben 2,6 miljard mensen geen toegang tot adequate sanitatie. 880 miljoen mensen hebben zelfs helemaal geen toegang tot een veilige waterbron 7. Het overgrote deel hiervan woont in ruraal gebied. De aanleg van centrale systemen is daar vaak te duur of te complex; kleinschalige en decentrale opties als huishoudwaterzuivering, handpompen en pitlatrines zijn daar de beste oplossing. Met investeringen in schoon (drink)water en sanitatie kan geld worden bespaard op gezondheidszorg. Veilig drinkwater is wellicht de meest kosteneffectieve manier om armoede te bestrijden. 3. De wereld globaliseert en het economisch zwaartepunt verschuift Veel van de goederen en het voedsel dat wij Nederlanders consumeren, is geproduceerd in andere landen. Het water dat voor die productie nodig was, is dus ook onttrokken aan de watervoorraden in andere landen. Bijna 90% van onze water footprint ligt in het buitenland 8. Met de import en export van goederen over de hele wereld zijn dus ook grote virtuele stromen van water gemoeid. In de globaliserende wereld verschuift het economisch zwaartepunt naar Azië. Grootmachten als China en India zullen een steeds zwaarder stempel op de wereldeconomie drukken, en dat vertaalt zich in een steeds grotere druk op de waterbronnen in die landen. Watertekorten en watervervuiling zijn het gevolg. In toenemende mate worden de markten in andere landen bediend vanuit vestigingen in die landen. Daarbij worden, voor het leveren van producten en diensten, lokale partners betrokken. Dit aspect van de globalisering levert Nederland kansen op maar ook meer concurrentie. 4. Het klimaat verandert 18 De gevolgen van de klimaatverandering pakken in verschillende delen van de wereld verschillend uit. In zijn algemeenheid wordt het klimaat extremer: zwaardere buien en langere periodes van droogte. En uiteraard stijgt de zeespiegel, maar niet overal even snel. De gevolgen van de klimaatverandering komen bovenop de verstoringen van natuurlijke systemen als gevolg van menselijk handelen. Zo hebben deltagebieden te maken met een stijgende zeespiegel ten opzichte van het land doordat de zeestand stijgt maar ook doordat de bodem daalt, veelal als gevolg van jarenlange onttrekking van grote hoeveelheden grondwater of andere grondstoffen. Menselijk handelen, los van klimaatverandering, heeft al tot veel overstromingen, aardverschuivingen en droogte geleid. De gevolgen van de klimaatverandering moeten worden gezien in het licht van de toenemende kwetsbaarheid van regio s in de wereld, met name de laaggelegen en dichtbevolkte delta s. Door de combinatie van klimaatverandering, bevolkingsgroei en toenemende druk op de ruimte nemen ook de watergerelateerde risico s toe. Wereldwijd is een trend waarneembaar van toenemende (gevolgen van) waterrampen, met name overstromingen. Anticiperen op de gevolgen van de klimaatsverandering vraagt om investeringen in de veiligheid en leefbaarheid van vooral deltagebieden. De rijkere landen tonen zich hierbij solidair met de armere Water 2020 Wereldleiders in water januari 2011

21 landen door hen bij te staan met low emissions growth en met maatregelen ter bescherming tegen overstromingen, droogte en de gevolgen van een stijgende zeespiegel. Binnen het akkoord van Kopenhagen is aangegeven dat hier vanaf 2020 jaarlijks $100 miljard voor beschikbaar moet komen, en $30 miljard voor de periode Water, grondstoffen en energie worden steeds schaarser In 2020 woont tweederde van de wereldbevolking in gebieden waar de vraag naar water groter is dan het aanbod van water van goede kwaliteit. Als het waterverbruik niet verandert zal, bij de huidige groei van de bevolking en de wereldeconomie, in 2030 wereldwijd een watertekort van 40% ontstaan 9. Alternatieve oplossingen als ontzouting, diep geboorde bronnen en infrastructuur voor de aanvoer van oppervlaktewater zijn technisch haalbaar; ze worden echter wel als duur ervaren. We zullen vooral zuiniger moeten omgaan met water. Naar verwachting zal wereldwijd jaarlijks miljard euro moeten worden geïnvesteerd in technologie voor efficiënter watergebruik 9. Voor bedrijven wordt de beschikbaarheid van voldoende schoon water een steeds belangrijkere vestigingsfactor. Water is voor bedrijven als Unilever, Heineken en Coca-Cola al core business. Duurzaamheid en zuinig omgaan met water is voor hen al dagelijkse praktijk. Zij hebben belang bij een goed waterbeheer door overheden en een goede samenwerking met maatschappelijke organisaties. De landbouw en voedingsmiddelenindustrie zijn de sectoren die het eerst zullen worden geconfronteerd met schaarste. Bijvoorbeeld als de prijs van water, veel meer dan nu, een afspiegeling gaat worden van de werkelijke kosten. De toenemende schaarste aan grondstoffen zal er toe leiden dat grondstoffen steeds meer uit afvalwater worden teruggewonnen. Door de energieschaarste neemt de vraag toe om enerzijds het water te kunnen beheren met een lager energieverbruik en anderzijds de kansen te kunnen benutten om met water energie op te wekken. 6. De verstedelijking van deltagebieden zet door Een groot deel van de wereldbevolking woont in delta s. Daar zijn de leefomstandigheden vaak aantrekkelijk, met vruchtbare laagvlaktes en een goede toegang tot rivieren en de zee. In de afgelopen eeuw zijn over de hele wereld grote bevolkingsgroepen vanuit het binnenland naar de delta s getrokken. Deze ontwikkeling zet zich ook nu nog door: meer dan 75% van de megasteden bevindt zich nu al in deze deltagebieden. De grote concentratie van mensen in delta s maakt hen echter ook kwetsbaar voor overstromingen en waterschaarste, en voor vervuiling van water, bodem en lucht. In veel dichtbevolkte delta s hebben de gevolgen van de klimaatverandering negatieve effecten op de landbouw en het transport, en tasten ze de toch al kwetsbare veiligheid en leefbaarheid aan. In snelgroeiende megasteden zijn centrale drink- water- en sanitatiesystemen in sommige gevallen geen optie meer en zullen innovatieve en decentrale systemen oplossing moeten bieden. 7. De wereldmarkt voor water- en deltatechnologie groeit Vooral de noodzakelijke aanpassing aan de gevolgen van de klimaatverandering zal wereldwijd leiden tot een groei van de markt voor water- en deltatechnologie. In de loop van deze eeuw zal jaarlijks 8,5 miljard euro meer nodig zijn voor kustversterking, en 6 miljard euro meer voor investeringen in zoetwaterreservoirs 9. Niet alleen de omvang zal toenemen, maar ook de complexiteit van de op te lossen vraagstukken. Er zal meer vraag zijn naar integrale oplossingen, waarbij innovatie en duurzaamheid centraal staan. 8. Tekorten dreigen op de arbeidsmarkt De watervraagstukken van de toekomst zijn complexer dan die van het verleden. De hoge bevolkingsdichtheid, de al zware belasting van het milieu, de overexploitatie van zoetwatervoorraden en de verwachte gevolgen van de klimaatverandering vragen om integrale oplossingen die recht doen aan veel verschillende belangen en duurzaam zijn bij een onzekere toekomst. Veel minder dan in het verleden zullen oplossingen puur technisch van aard zijn: minder beton, meer 19 januari 2011 Water 2020 Wereldleiders in water

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 32 605 Beleid ten aanzien van ontwikkelingssamenwerking Nr. 177 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU, VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN

Nadere informatie

Genoeg water voor iedereen

Genoeg water voor iedereen Genoeg water voor iedereen eerlijk verdeeld - betaalbaar - schoon - duurzaam Of je nu rijk bent of arm, als je een dag niet drinkt heb je dorst. Niemand kan zonder water. Met genoeg en schoon water hebben

Nadere informatie

Verklaring van Hoog & Droog

Verklaring van Hoog & Droog Verklaring van Hoog & Droog Aangenomen bij acclamatie op woensdag 6 juni bij Burgers Zoo te Arnhem Over de andere kant van de Delta Verklaring van Hoog & Droog Conclusies en adviezen geformuleerd tijdens

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies 26-9-2011 Tijden veranderen Taak en plaats in 2040 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote investeringen: bv wegen, dijken

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Enschede, 26 januari 2012 Gido ten Dolle Programmadirecteur Ruimtelijk economische strategie en arbeidsmarktbeleid

Nadere informatie

Met het Global Water Partnership en ontwikkelingsbanken zijn afgelopen jaar nieuwe afspraken gemaakt.

Met het Global Water Partnership en ontwikkelingsbanken zijn afgelopen jaar nieuwe afspraken gemaakt. ---Speech 6 januari 2012--- Toespraak van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Ben Knapen, bij Deltares op 9 januari 2012 te Delft (gesproken woord geldt) Dames en heren, Vandaag stuur ik de brief

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Inhoud: A. Energie B. Water C. Sensortechnologie D. Agribusiness E. Life Science A. Energie Onder energie wordt verstaan: handel en distributie van aardgas, brandstoffen,

Nadere informatie

Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer?

Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer? Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer? De Week van de Ondernemer doet het gehele jaar onderzoek naar de belangrijkste uitdagingen van ondernemers. We presenteren hierbij de belangrijkste uitkomsten.

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN

MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN ONS DNA Op een plek die duizenden jaar terug werd gedomineerd door een ruige delta van wind, duinen en zee bevindt zich nu ons welvarende Nederland. De ontwikkeling van ons land

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5 Innovatiethema s MIT 2016 Pagina 1 van 5 Innovatiethema s MIT 2016 Innovatieve MKB-ers kunnen subsidie aanvragen binnen de MKB Innovatiestimuleringsregeling Topsectoren (MIT). Daarin zijn de volgende instrumenten

Nadere informatie

We create chemistry. Onze bedrijfsstrategie

We create chemistry. Onze bedrijfsstrategie We create chemistry Onze bedrijfsstrategie Het verhaal van BASF Al vanaf onze oprichting in 1865 richten wij ons op de evoluerende wereld om ons heen. Wanneer we kijken naar hoe we als bedrijf willen bijdragen

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen TOPSECTOR TUINBOUW & UITGANGSMATERIALEN Wereldoplossingen voor werelduitdagingen Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Topsector met topcijfers De Nederlandse sector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen behoort

Nadere informatie

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart.

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. 3 Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. Een bron van inspiratie voor iedereen die wil bouwen aan een betere

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Inleiding Binnen de sector ziekenhuizen is leeftijdsbewust personeelsbeleid een relevant thema. De studie RegioMarge 2006, De arbeidsmarkt van verpleegkundigen,

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

Nedap Varkens Prestatie Test

Nedap Varkens Prestatie Test Complete oplossingen voor varkenshouderij Nedap biedt middels elektronische individuele dieridentificatie efficiënte en slimme oplossingen voor dierverzorging in de gehele varkenshouderij. Nedap Varkens

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor duurzame stedelijke ontwikkeling in Amsterdam. HET PROJECT

Nadere informatie

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P. MARICA BIJ DE OPENING VAN HET CONGRES DUURZAME ONTWIKKELING OP DONDERDAG 29 MEI 2008 Collega ministers, overige hoogwaardigheidsbekleders,

Nadere informatie

Voorwoord. Voorzitter van stichting Blue Revolution Foundation. Karina Czapiewska 19-6-2014

Voorwoord. Voorzitter van stichting Blue Revolution Foundation. Karina Czapiewska 19-6-2014 Beleidsplan 2014 Voorwoord Dit beleidsplan voor de Blue Revolution Foundation geeft inzicht in de doelstellingen, activiteiten en verwachte besteding van gelden. Het plan is tevens opgesteld in het kader

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

LES 1: De wereld in verandering

LES 1: De wereld in verandering LES 1: De wereld in verandering 1 Les 1: De wereld in verandering Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, geschiedenis, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend,

Nadere informatie

Hoe groen zijn uw evenementen?

Hoe groen zijn uw evenementen? Even voorstellen... GMB introduceert SaNiPhos : Europa s eerste urineverwerkingsfabriek voor het verwerken en winnen van nuttige meststoffen uit urine. Terugwinning van fosfaat en stikstof uit urine levert

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving Voorzichtig herstel bedreigde soorten Verdere achteruitgang functioneren van ecosystemen en biodiversiteit Meer aandacht voor natuur als basisvoorwaarde

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Jan Dirk Gardenier 17 april 2015 Lokale verschillen in leefbaarheid veel gesloten platteland Economie is afhankelijk van ruimtelijke gebiedsontwikkeling en de

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038

Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038 Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038 Opgericht 2010 Ervaring >10 jaar Expertise Forensisch gegevensonderzoek Anomalie detectie Behavioral profiling SBIR Partners TNO Texar Data

Nadere informatie

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Agribusiness Economie & Logistiek Recreatie & Toerisme maandag 15 juni 2015, bijeenkomst voor raadsleden Naar een nieuw Programma Jaar 2011-2014 2015 2015 2015

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Subsidieprofiel vestigingsregeling. 1. Probleemanalyse. Welk probleem moet worden opgelost?

Subsidieprofiel vestigingsregeling. 1. Probleemanalyse. Welk probleem moet worden opgelost? Subsidieprofiel vestigingsregeling 1. Probleemanalyse Welk probleem moet worden opgelost? De Friese economie heeft de laatste jaren last gehad van de economische crisis. Ondanks een voorzichtig herstel

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

New CPB Scenario Study. Question. Approach. Answer. Policy. How will we earn our daily bread in 2040? Scenarios to deal with uncertainty

New CPB Scenario Study. Question. Approach. Answer. Policy. How will we earn our daily bread in 2040? Scenarios to deal with uncertainty www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 New CPB Scenario Study Question How will we earn our daily bread in 2040? Approach Scenarios to deal with uncertainty Answer Smart people Strong

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Nederlandse economie. Welvaart onder druk

Nederlandse economie. Welvaart onder druk Nederlandse economie Welvaart onder druk 1 Vier toekomstscenario's van Nederland Zeer aantrekkelijke infrastructuur Sterk concurrerende samenleving A... B. D.. C.. Zwak concurrerende samenleving Niet aantrekkelijke

Nadere informatie

AMBITIES HOLLAND FINTECH

AMBITIES HOLLAND FINTECH AMBITIES HOLLAND FINTECH 1 infrastructuur Holland FinTech streeft naar het creëren van transparantere, toegankelijke (digitale) financiële diensten en financiële van het allerbeste niveau door middel van

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Suriname: een potentiële outsourcing

Suriname: een potentiële outsourcing Suriname: een potentiële outsourcing en offshoring bestemming Business process outsourcing in de financiële sector 27 October 2009, Banquet Hall Hotel Torarica Drs. J.D. Bousaid, CEO Hakrinbank N.V. Overzicht

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Bio-based Economy Den Haag, 17 april 2013 VAVI VAVI is een belangenvereniging die de belangen behartigt van 7 Nederlandse ondernemingen binnen de aardappelverwerkende

Nadere informatie

Conferentie Geld als Water

Conferentie Geld als Water Conferentie Geld als Water Welkom! 28 oktober 2014, dagvoorzitter Lennart Silvis, directeur Netherlands Water Partnership Doelen van de dag U bent beter geinformeerd over bestaande funding/finance mogelijkheden

Nadere informatie

Samenvatting van de partnerschapsovereenkomst voor Nederland, 2014-2020

Samenvatting van de partnerschapsovereenkomst voor Nederland, 2014-2020 EUROPESE COMMISSIE Samenvatting van de partnerschapsovereenkomst voor Nederland, 2014-2020 Algemene informatie De partnerschapsovereenkomst (PO) van Nederland is het overkoepelende strategische document

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

Strategisch document Ambulancezorg Nederland

Strategisch document Ambulancezorg Nederland Strategisch document Ambulancezorg Nederland 1 Inleiding: relevante ontwikkelingen 2 Missie en visie AZN 3 Kernfuncties: profiel en kerntaken AZN 4 Strategische agenda AZN vastgesteld: woensdag 23 mei

Nadere informatie

Kennis en Innovatieagenda Topsector Water 2016-2019. Topsector Water Bezuidenhoutseweg 12 2594 AV Den Haag. www.topsectorwater.nl

Kennis en Innovatieagenda Topsector Water 2016-2019. Topsector Water Bezuidenhoutseweg 12 2594 AV Den Haag. www.topsectorwater.nl Kennis en Innovatieagenda Topsector Water 2016-2019 Topsector Water Bezuidenhoutseweg 12 2594 AV Den Haag www.topsectorwater.nl 1 juni 2015 Visie Kennis en Innovatieagenda Topsector Water Gezamenlijke

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomst Veldhovens Ondernemers Contact Donderdag 21 februari 2013 Welkom

Deelnemersbijeenkomst Veldhovens Ondernemers Contact Donderdag 21 februari 2013 Welkom Deelnemersbijeenkomst Veldhovens Ondernemers Contact Donderdag 21 februari 2013 Welkom Waar hebben we het over? - Historie. - De Franse Tijd. - Het BMW Dealerschap. - De Veranderende Markt. - De Wereld

Nadere informatie

3 havo 4 water, 2 t/m 4

3 havo 4 water, 2 t/m 4 3 havo 4 water, 2 t/m 4 Mozambique: soms te veel India: vaak te weinig De blauwe planeet: alles stroomt Welke kringloop heeft de meeste betekenis voor de mens en waarom? De lange kringloop (B) omdat deze

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot

Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot AQUA DOCK Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot een toenemende creativiteit om de leefbaarheid

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014

Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014 Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014 Inhoud 1 2 3 Bedrijfsprofiel Agrifirm Globalisering Risico s en kansen voor de Food en Agri-business Vragen Bedrijfsprofiel

Nadere informatie

Visie internationaal beleid waterschappen

Visie internationaal beleid waterschappen Bijlage LV 09-69b Bijlage Visie internationaal beleid waterschappen Inleiding Waterschappen bevinden zich en bewegen zich in een internationale omgeving. Veel van de milieuwetgeving die direct van invloed

Nadere informatie

ZONDER WATER GEEN PAPIER; EN ZONDER PAPIER.. MICHIELADRIAANSE

ZONDER WATER GEEN PAPIER; EN ZONDER PAPIER.. MICHIELADRIAANSE ZONDER WATER GEEN PAPIER; EN ZONDER PAPIER.. MICHIELADRIAANSE Thereis no suchthingas waste water. Just water wasted. Ideaslikethisare goodforpeople, planetandprofit. Ideaslikethisarisein the Netherlands.

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Afsluiting TIM 2. Woord van welkom. Doel van de avond. Programma. Afsluiting. presenteren van klankborden over

Afsluiting TIM 2. Woord van welkom. Doel van de avond. Programma. Afsluiting. presenteren van klankborden over Afsluiting TIM 2 Woord van welkom Doel van de avond presenteren van klankborden over Programma Afsluiting TIM 2 Eindpresentatie Visie op de regio Eindhoven Programma Doelstelling van de eindpresentatie

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie