Richtlijnen voor de behandeling van hemangiomen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Richtlijnen voor de behandeling van hemangiomen"

Transcriptie

1 Richtlijnen voor de behandeling van hemangiomen Vastgesteld door de Werkgroep Hemangiomen op 1 december 2008 C.C. Breugem (1); P.N.M.A. Rieu (2); C.M.A.M. van der Horst (3), A.P. Oranje (4); C.J.M. van der Vleuten (2); J.C. de Laat (4); J.H. Sillevis Smitt (3); S.G.M.A. Pasmans (1) Wilhelmina Kinderziekenhuis, Universitair Medisch Centrum Utrecht (1); Universitair Medisch Centrum St Radboud (2); Academisch Medisch Centrum Amsterdam (3); Sophia Kinderziekenhuis, Erasmus Medisch Centrum Rotterdam (4)

2 Deze richtlijnen zijn mede gebaseerd op een artikel dat in 1997 in Journal of the American Academy of Dermatology 37:631-7 verschenen is. Omdat er in de afgelopen elf jaar veel is veranderd, moesten vele zaken in 2008 worden geactualiseerd. Werkgroep Hemangiomen C.C. Breugem (1); P.N.M.A. Rieu (2); C.M.A.M. van der Horst (3); A.P. Oranje (4); C.J.M. van der Vleuten (2), J.C. de Laat (4); J.H. Sillevis Smitt (3); S.G.M.A. Pasmans (1) Wilhelmina Kinderziekenhuis, Universitair Medisch Centrum Utrecht (1); Universitair Medisch Centrum St Radboud (2); Academisch Medisch Centrum Amsterdam (3); Sophia Kinderziekenhuis, Erasmus Medisch Centrum Rotterdam (4) I. Definitie Aangeboren vaatafwijkingen worden verdeeld in: vaattumoren en vaatmalformaties. Hemangiomen bij kinderen (hemangiomas of infancy), zijn de meest voorkomende vaattumoren. Ze worden gekenmerkt door een unieke proliferatiefase in de vroege babytijd, gevolgd door een langzame involutie/regressie in de daarop volgende jaren. Hemangiomen zijn goedaardige tumoren van het vasculaire endothelium. In ongeveer een kwart van de gevallen zijn hemangiomen aanwezig bij de geboorte als zogenoemde precursor (voorloper) plekken. Zelden zijn de tumoren al volledig ontwikkeld bij de geboorte. In de overige gevallen worden de plekken zichtbaar na de geboorte, normaal gesproken binnen twee tot zes weken na de geboorte. Klinisch onderscheiden we verschillende typen hemangiomen: oppervlakkige hemangiomen (ook wel aardbeienvlekken genoemd). Deze komen het meest voor. Ze maken 50 tot 60 procent van de tumoren uit. diepe hemangiomen (voorheen aangeduid als caverneuze hemangiomen). Deze maken ongeveer 15 procent van de hemangiomen uit. Ze hebben meestal een blauwige zachte tissue zwelling zonder een overliggend oppervlakkige component. hemangiomen met zowel een oppervlakkige als een diepe component (voorheen aangeduid als capillaire en caverneuze hemangiomen of gemengde hemangiomen). Zij maken ongeveer 25 tot 35 procent van de plekken uit. Ze omvatten zowel een rode huidtumor als een onderliggende blauwe of huidkleurige massa, of massa met een normale huid. Ondanks de verschillen in de klinische verschijningsvorm hebben de hemangiomen allemaal dezelfde fundamentele karakteristieken. Vijftien tot dertig procent van de baby s heeft meerdere hemangiomen. Tevens kunnen hemangiomen nodulair of segmenteel zijn. De nodulaire hemangiomen zijn duidelijk afgebakende tumoren. Zij komen het meest voor. De segmentale hemangiomen lijken op een landkaart en bedekken meestal een goed afgegrensd deel (segment) van het lichaam. Ze komen minder vaak voor, maar hebben proportioneel vaker complicaties, zoals ulceraties. 2

3 Hemangiomen die als meerdere kleine laesies tegelijkertijd verspreid over het hele lichaam ontstaan vormen een aparte subgroep. De plekken variëren in omvang van enkele millimeters tot 1 à 2 centimeter. Kinderen met deze vorm hemangiomen, de zogenoemde meervoudige neonatale hemangiomatosis, hebben een groter risico op inwendige hemangiomen, vooral in de lever. De vooruitzichten voor de plekken op de huid zijn echter goed, omdat ze meestal verdwenen zijn voor de leeftijd van twee jaar. II. Waarom is een richtlijn nodig? A. Voorkomen Hemangiomen zijn de meest voorkomende goedaardige tumoren op de kinderleeftijd, aanwezig bij naar schatting 1 tot 2 procent van de pasgeboren baby s. Het voorkomen op de leeftijd van 1 jaar wordt geschat tot wel 10 à 12 procent. Meisjes worden meer getroffen dan jongens. De verhouding is 5:1 tot 2:1. Te vroeg geboren kinderen die minder wegen dan 1500 gram worden ook vaker getroffen. Vijftig procent van de plekken verschijnt op het hoofd en de nek. B. Probleem Na een periode van groei (proliferatie) ondergaan nagenoeg alle hemangiomen spontane involutie. Sommige verdwijnen zonder een spoor achter te laten, maar een significant aantal laat huidverandering achter, waaronder: atrofie teleangiëctasiën hyperpigmentatie en littekens. Dit unieke ontwikkelingsverloop moet sterk worden moet meegenomen worden in elke beslissing over een behandeling. Hemangiomen hebben veel verschillende klinische verschijningsvormen, van enkele millimeters in omvang tot hemangiomen die grote delen van het lichaam bedekken. De locatie kan een groot effect hebben op: de kansen op complicaties, resultaten na spontane involutie en de psychosociale impact. De uiteindelijke omvang, de snelheid van involutie en de resultaten na natuurlijke involutie zijn vooral in de eerste maanden/jaren moeilijk te voorspellen, zelfs voor de meest ervaren artsen. Welke methode van behandeling ook wordt gekozen: regelmatige controles zijn noodzakelijk, vooral in de proliferatiefase en in de late fase van involutie. Enkele niet-controversiële indicaties voor behandeling zijn: hemangiomen die het zicht beïnvloeden, betrokkenheid van de luchtwegen (laryngeal involvement), verstopping van neus- en oorkanaal, hepatische hemangiomatose, hartfalen en ulceraties. Kinderen met hemangiomen die een aanzienlijke kans hebben op: latere permanente misvormingen of nadelige psychologische gevolgen op de lange termijn zouden ook behandeld moeten 3

4 worden. Het gaat om hemangiomen op neus, lippen, oor en erg grote hemangiomen met een opvallende huidcomponent met of zonder diepere component. De keuze voor een bepaalde behandeling is afhankelijk van: een beoordeling van de hierboven genoemde factoren en een zorgvuldige afweging van de risico s en voordelen van de behandeling. De meeste hemangiomen waren, toen chirurgische verwijdering en radiotherapie nog de enige behandelmethoden waren, niet gebaat bij behandeling omdat de resultaten van de behandeling meestal slechter waren dan die van spontane involutie. Wanneer zich nieuwe behandelmogelijkheden voordoen, moeten de risico s van de behandeling en voordelen van spontane involutie steeds een rol spelen bij de beslissing om al dan niet te behandelen. Een multidisciplinaire benadering bij de behandeling van hemangiomen, waarbij dermatologen, chirurgen en andere medische specialisten betrokken zijn, aangevuld met sociale en psychosociale ondersteuning, kan goed zijn, vooral in de meer ernstige gevallen. III. Diagnostische Criteria A. Klinisch In 95 procent van de gevallen kan de diagnose vastgesteld worden op basis van de voorgeschiedenis en lichamelijk onderzoek. De diagnose wordt bevestigd door de aanwezigheid van één of meer kenmerkende vasculaire tumoren, in combinatie met: het aanwezig zijn van de plek bij geboorte of de ontwikkeling ervan kort daarna en de karakteristieke proliferatie in de eerste weken tot maanden. Voorgeschiedenis a. Algemene medische voorgeschiedenis b. Voorgeschiedenis van de zwangerschap bij de moeder c. Vroeggeboorte, neonatale complicaties d. Voorloper ( precursor ) plekken zoals bleke vlekken lijkende op nevus anemicus, draadachtige teleangiëctasiën, gebieden van erythema die gelijkenis vertonen met wijnvlekken, huidontsteking, of gekneusde plekken e. Buitenproportionele groei van de plek of plekken in vergelijking met de groei van het kind, de snelheid van proliferatie en/of de waarneming dat de groei lijkt voort te duren f. Ontstoken of bloedende plekken g. Voorafgaande behandeling(en) h. Plotselinge groei, gespannen aanvoelen van de plek, gevoeligheid en paars aanzien in een groot hemangioom (wat kan duiden op de aanwezigheid van het Kasabach-Merritt fenomeen. Dit syndroom komt niet bij gewone hemangiomen voor maar bij een andere vaattumor nl een kaposiforme hemangioendothelioma ) i. Ademhalingsmoeilijkheden of stridor j. Hemangiomen in het mandibulae gebied verhogen het risico op daarmee samenhangende luchtweg hemangiomen k. In de middenlijn gelegen hemangiomen (hoofd en rug) Lichamelijk onderzoek a. Huid- en slijmvliesonderzoek voor indicaties op aanwezigheid van andere hemangiomen b. Meten van het hemangioom inclusief oppervlakkige en diepe componenten c. Het onderzoeken van de lever kan een aanwijzing geven over de aanwezigheid van hepatische hemangiomen (meestal in 4

5 samenhang met meerdere hemangiomen van de huid) of tekenen van congestief hartfalen (af en toe optredend bij zeer grote hemangiomen) d. Oogheelkundig onderzoek indien het periorbitale gebied is aangedaan Differentiële diagnose Diverse neoplasma s en afwijkingen van de huid kunnen lijken op hemangiomen. Dit kunnen onder meer zijn: a. capillaire malformaties (wijnvlekken) b. tufted angioma c. veneuze malformaties d. lymfatische malformaties e. arterioveneuze malformaties f. kaposiforme hemangioendothelioma g. pyogeen granuloom h. neusglioom i. myofibromatosis j. spindle en epithelioïde (Spitz) moedervlekken k. dermoïdcysten l. rhabdoid tumor m. dermatofibrosarcoma protruberans Overig Fotografie speelt een belangrijke rol in het volgen van het proces van proliferatie en involutie van hemangiomen. B. Diagnostische testen De diagnose wordt meestal gevormd op basis van klinische gronden. De volgende diagnostische testen kunnen bruikbaar zijn bij klinisch atypische gevallen. Maar ook als toevoeging om potentiële complicaties te kunnen inschatten. 1. Bepalen van het aantal trombocyten Is er sprake van grote, snel groeiende, gespannen of paarse vasculaire tumoren én is het trombocyte-aantal verlaagd, dan kan dat wijzen op het Kasabach-Merritt fenomeen (komt voor bij tufted angioma of kaposiforme hemangioendothelioma). 2. Echografie Geschikt: bij het vaststellen van de aanwezigheid van leverhemangiomen; voor sommige huidafwijkingen; om het resultaat op behandeling te volgen en om kinderen met grote hemangiomen in het gezicht te evalueren op mogelijke structurele hersenafwijkingen. 3. Doppler Geschikt om bij echografie de bloeddoorstroom te evalueren. 4. Magnetic resonance imaging (MRI) Geschikt om hemangiomen van veneuze of arterioveneuze malformaties te kunnen onderscheiden. MRI helpt bij het bepalen van de omvang van de aandoening bij zeer grote plekken en bij het vaststellen van structurele hersenafwijkingen bij kinderen met grote hemangiomen in het gezicht. 5. CT-scan Vergelijkbaar met de MRI, maar niet zo specifiek als de MRI met betrekking tot het onderscheiden van hemangiomen en vasculaire malformaties. 5

6 6. Biopsie (zelden noodzakelijk) Biopsie heeft een verhoogd risico op bloedingen. Dat maakt het tot een risicovolle en impopulaire manier om de meeste hemangiomen te diagnostiseren. Soms is een biopsie noodzakelijk om atypische gevallen te kunnen onderscheiden van andere tumoren van het zachte weefsel, zoals kaposiforme hemangioendothelioma (een low-grade sarcoom), myofibromatosis en rhabdomyosarcoom. Glut-1 kleuring is alleen positief bij hemangiomen en niet bij andere vasculaire tumoren. IV. Aanbevelingen Vanwege het unieke natuurlijke ontwikkelingspatroon roept de behandeling van hemangiomen veel unieke behandelvraagstukken op. De meeste hemangiomen zullen zonder behandeling involueren. Soms kunnen hemangiomen functiestoornissen en zelfs psychosociaal leed veroorzaken. Na involutie laten hemangiomen bij een minderheid littekens, vetweefsel (fibrofatty tissue), teleangiëctasiën en andere huiddeformaties achter. Hemangiomen die een ulceratie hebben gehad, laten bijna altijd een litteken achter. Dit maakt de overweging tot een chirurgische interventie gemakkelijker. Het behandelen van hemangiomen is daarom van geval tot geval verschillend. De behandeling is afhankelijk van: de grootte van het hemangioom, de locatie, de aanwezigheid van complicaties, de leeftijd van de patiënt en de snelheid van proliferatie of involutie ten tijde van de evaluatie. Deze factoren in acht genomen, wordt het potentiële risico van behandeling afgewogen tegen de potentiële voordelen. Veel hemangiomen hebben helemaal geen behandeling nodig. Als voor een behandeling gekozen wordt, moet de patiënt vooral tijdens de proliferatieperiode regelmatig gecontroleerd worden. A. Relevante behandeldoelen Het voorkomen of behandelen van levensbedreigende of functiebedreigende complicaties van hemangiomen. Het voorkomen van permanente misvormingen die veroorzaakt worden door huidveranderingen die volgen op de involutiefase. Het minimaliseren van psychosociale nood voor zowel patiënt als familie, veroorzaakt door de aanwezigheid van hemangiomen. Het vermijden van ingrijpende, potentieel beschadigende behandelmethodieken voor hemangiomen die een goede prognose lijken te hebben zonder behandeling. Het voorkomen of adequaat behandelen van ulceraties zodat littekenvorming, infectie en pijn tot een minimum beperkt worden. B. Algemene indicaties voor behandeling Levens- en functiebedreigende hemangiomen (bijv. hemangiomen die gezichtsverlies veroorzaken, ademhalingsmoeilijkheden veroorzaakt door hemangiomen in de luchtwegen, congestief hartfalen, lever). Hemangiomen in bepaalde anatomische locaties die vaak permanente littekens of deformaties achterlaten, speciaal bij de neus, lippen, oor en in het gebied tussen de wenkbrauwen. Grote hemangiomen in het gezicht, vooral die met een prominente huidcomponent. Die hebben vaak later teveel vetweefsel (fibro- 6

7 fatty tissue) en/of inelastische slappe huid en/of vlekken. Bij kleinere hemangiomen in zichtbare gebieden, bijvoorbeeld in het gezicht en op handen, kan behandeling overwogen worden met methoden die weinig risico geven op het veroorzaken van littekens of op significante bijwerkingen. Ulceraties Gesteelde (pedunculated) hemangiomen, want die laten vaak veel vetweefsel achter na involutie. C. Keuze voor een bepaalde behandelingsmethodiek hangt af van de volgende factoren: anatomische locatie; locatie in de huid (bijvoorbeeld op de huid, onder de huid of beide); afmeting en dimensie van de plek of plekken; of de plek zich in de proliferatiefase, de stabiele fase of de involutiefase bevindt; of er sprake is van een functionele stoornis; ervaring van de arts met bepaalde behandelmethodes (bijvoorbeeld laser); beschikbaarheid van bepaalde behandelmethodes (bijvoorbeeld laser); mate van betrokkenheid/wens van de ouders. D. Behandeling De genoemde behandelmethodes kunnen afzonderlijk toegepast worden of in combinatie met elkaar. Hemangiomen met een laag risico Dit zijn bijvoorbeeld kleine hemangiomen, die geen functiestoornis veroorzaken en waarschijnlijk geen permanente deformatie achterlaten. Niet-chirurgische behandeling: Intralesionale corticosteroïden: triamcinolone acetonide mg/cc (met of zonder kortwerkende steroïden zoals celestone 6 mg/cc) Klasse IV topische corticosteroïden (weinig informatie in medische literatuur over deze modaliteit) Druk occlusie Flash lamp pumped pulsed dye laser Behandeling met de flash lamp pumped pulse dye laser is veilig en heeft weinig kans op littekens. Ook andere lasers en lichtbronnen zouden werkzaam kunnen zijn in bepaalde gevallen, maar deze lasers hebben een groter risico op permanente hypopigmentatie en littekenvorming. In de medische literatuur is relatief weinig informatie te vinden over het gebruik van andere lasers (met uitzondering van de argon laser) bij de behandeling van hemangiomen. Chirurgische behandeling: Cryochirurgie Chirurgische verwijdering (speciaal van kleine gesteelde hemangiomen) Hemangiomen met hoog risico Dit zijn bijvoorbeeld grote hemangiomen op een locatie met slechte prognose, met een grote kans op permanente misvormingen, die een functiestoornis veroorzaken of betrekking hebben op extracutane structuren. 7

8 Niet-chirurgische behandeling: Systemische corticosteroïden. Deze worden vooral tijdens de proliferatiefase van hemangiomen voorgeschreven. Prednison (of gelijkwaardige dosis prednisolon) 2 tot 4 mg/kg per dag in één enkele dosering s-morgens of in verdeelde doses in voorkomende gevallen. Triamcinolone acetonide 10 tot 40 mg/ml met celestone 6 mg/ml (oog, andere duidelijk gelokaliseerde plekken). Interferon α-2a subcutaan, initiële dosis 1 miljoen U/m2/dag. De dosis kan verhoogd worden tot 3 miljoen U/m2/dag mits het lichaam het tolereert. De kans op permanente neurologische schade is twintig procent. Daarom wordt deze methode niet meer vaak toegepast. Gecombineerde behandeling, bijvoorbeeld pulsed dye laser plus systemische corticosteroïden. Propranolol heeft onlangs (2008) goede re sultaten laten zien. Meer onderzoek is nodig voor wij deze methode op grote schaal adviseren. Flash lamp pumped pulsed dye laser Behandeling met de flash lamp pumped pulse dye laser is veilig en heeft weinig kans op littekens. Ook andere lasers en lichtbronnen zouden werkzaam kunnen zijn in bepaalde gevallen, maar deze lasers hebben een groter risico op permanente hypopigmentatie en littekenvorming. In de medische literatuur is relatief weinig informatie te vinden over het gebruik van andere lasers (met uitzondering van de argon laser) bij de behandeling van hemangiomen. Chirurgische behandeling: Vroege chirurgische verwijdering (speciaal de neus en ooglidhemangiomen, maar ook de hemangiomen met een ulceratie kunnen soms chirurgisch verwijderd worden). Gecombineerde behandeling: bijvoorbeeld pulsed dye laser plus systemische corticosteroïden of interferon alfa. Overig De volgende methodieken mogen alleen in uitzonderlijke gevallen toegepast worden wanneer andere behandelingwijzen gefaald hebben: Cyclophosphamide Vincristine Bleomycine Embolisatie Therapieën in ontwikkeling Leuprolide acetate Ketotifen Andere, nieuwe selectieve lasers Andere remmers van angiogenesis die in ontwikkeling zijn E. Patiëntenvoorlichting Voorlichting aan ouders kan het volgende omvatten: Het verwachte natuurlijke verloop zonder behandeling. Indien mogelijk het tonen van voor en na foto s van zowel natuurlijke involutie als van de resultaten van de behandeling die overwogen wordt. 8

9 De risico s, mogelijke voordelen en alternatieven voor de behandeling die overwogen wordt. In die gevallen waarbij het hemangioom op een zichtbare locatie zit, bijvoorbeeld in het gezicht, een voorbereiding op de manier waarop ouders om kunnen gaan met commentaar en vragen van familie en anderen. Referenties 1. Achauer BM, Vander Kam VM. Capillary hemangioma (strawberry mark) of infancy: comparison of argon and Nd:YAG laser treatment. Plast Reconstr Surg 1989;84: Amir J, Metzker A, Krikler R, et al. Strawberry hemangioma in preterm infants. Pediatr Dermatol 1986;3: Apfelberg DB, Lane B, Marx MP. Combined (team) approach to hemangioma management: arteriography with superselective embolization plus YAG laser/sapphire-tip resection. Plast Reconstr Surg 1991;88: Ashinoff R, Geronemus RG. Capillary hemangiomas and treatment with the flash lamp-pumped pulsed dye laser. Arch Dermatol 1991;127: Ashinoff R, Geronemus RG. Failure of the flashlamp-pumped pulsed dye laser to prevent progression to deep hemangioma. Pediatr Dermatol 1993;10: Blei F, Orlow SJ, Geronemus RG. Supraumbilical midabdominal raphe, sternal atresia, and hemangioma in an infant: response of hemangioma to laser and interferon alfa-2a. Pediatr Dermatol 1993;10: Bowers RE, Graham EA, Tomlinson KM. The natural history of the strawberry nevus. Arch Dermatol 1960;82: Burton BK, Schulz CJ, Angle B, et al. An increased incidence of haemangiomas in infants born following chorionic villus sampling. Prenat Diagn 1995;15: Byard RW, Burrows PE, Izakawa T, et al. Diffuse infantile haemangiomatosis: clinicopathological features and management problems in five fatal cases. Eur J Pediatr 1991;150: Castro-Ron G. Cryosurgery of angiomas and birth defects. In: Zacarian SA, ed. Cryosurgery for skin cancer and cutaneous disorders. St. Louis: Mosby, 1985: Chang LC, Haggstrom AN, Drolet BA et al. Growth characteristics and hemangiomas: implications for management. Pediatrics 2008, 122 (2): Chamlin S, Haggstrom AN, Drolet BA et al. Multixcenter prospective study on hemangiomas. J Pediatr 2007, 151 (6): Cremer HJ, Djawari D. Fruhtherapie der kutanen hamangiome mit der kontaktkryochirurgie. Chir Praxis 1995; 49: Deans RM, Harris GJ, Kivlin JD. Surgical dissection of capillary hemangiomas: An alternative to intralesional corticosteroids. Arch Ophthalmol 1992;110: deterlizzi M, Bonifazi E, Toma MG, et al. Kasabach-Merritt syndrome: successful management of coagulopathy with heparin and cryoprecipitate. Pediatr Hematol Oncol 1988;5: Elsas FJ, Lewis AR. Topical treatment of periocular capillary hemangioma. J Pediatr Ophthalmol Strabismus 1994;31: Enjolras O, Mulliken JB. The current management of vascular birthmarks. Pediatr Dermatol 1993;10: Enjolras O, Riche MC, Merland JJ, et al. Management of alarming hemangiomas in infancy: a review of 25 cases. Pediatrics 1990;85: Enjolras O, Wassef M, Mazoyer E, et al. Infants with Kasabach-Merritt syndrome do not have true hemangiomas. J Pediatr. In press. 9

10 20. Esterly NB. Cutaneous hemangiomas, vascular stains and malformations, and associated syndromes. Curr Probl Dermatol 1995;7: Ezekowitz RA, Mulliken JB, Folkman J. Interferon alfa-2a therapy for life-threatening hemangiomas of infancy. N Engl J Med 1992;326: Garden JM, Bakus AD, Paller AS. Treatment of cutaneous hemangiomas by the flashlamp-pumped pulsed dye laser: prospective analysis. J Pediatr 1992;120: Garzon MC. Lucky AW, Hawrot A, Frieden IJ. Ultrapotent topical corticosteroid treatment of hemangiomas. J Am Acad Dermatol 2005;52: Goette DK, Detlefs RL. Postirradiation angiosarcoma. J Am Acad Dermatol 1985;12: Goldberg NS, Hebert AA, Esterly NB. Sacral hemangiomas and multiple congenital anomalies. Arch Dermatol 1986;122: Golitz LE, Rudikoff J, O Meara OP. Diffuse neonatal hemangiomatosis. Pediatr Dermatol 1986;3: Gozal D, Saad N, Bader D, et al. Diffuse neonatal hemangiomatosis: successful management with high dose corticosteroids. Eur J Pediatr 1990;149: Haik BG, Jakobiec FA, Ellsworth RM, et al. Capillary hemangioma of the lids and orbit: an analysis of the clinical features and therapeutic results in 101 Cases. Ophthalmology 1979;86: Haggstrom AN, Drolet BA, Baselga GA, Prospective study of infantile hemangiomas: clinical characteristics predicting complications and treatment. Pediatrics Sep;118(3): Hemangioma Investigators group: Prospective study of infantile hemangiomas: demographic, prenatal, and perinatal characteristics. J Pediatr Mar;150(3): Hobby LW. Further evaluation of the potential of the argon laser in the treatment of strawberry hemangiomas. Plast Reconstr Surg 1983;71: Hurvitz CH, Alkalay AL, Sloninsky L, et al. Cyclophosphamide therapy in life-threatening vascular tumors. J Pediatr 1986;109: Huston J 3d, Forbes GS, Ruefenacht DA et al. Magnetic resonance imaging of facial vascular anomalies. Mayo Clin Proc 1992;67: Johnson DH, Vinson AM, Wirth FH, et al. Management of hepatic hemangioendotheliomas of infancy by transarterial embolization: a report of two cases. Pediatrics 1984;73: Kaplan M, Paller AS. Clinical pearl: use of selfadhesive, compressive wraps in the treatment of limb hemangiomas. J Am Acad Dermatol 1995;32: Klein C, Hauser M, Hadorn HB. Interferon alpha-2a therapy of consumptive coagulopathy in Kasabach-Merritt syndrome [letter]. Eur J Pediatr 1992;151: Kushner BJ. Infantile orbital hemangiomas. Int Pediatr 1990;5: Larsen EC, Zinkham WH, Eggleston JC, et al. Kasabach-Merritt syndrome: therapeutic considerations. Pediatrics 1987;79: Leaute-Labreze C, Dumas de la Roque E, Hubiche T. Propanolol for severe hemangiomas. N Engl J Med 2008, 358 (24): van der Meulen JC, Gilbert M, Roddi R. Early excision of nasal hemangiomas: the L-approach. Plast Reconstr Surg 1994;94: Meyer JS, Hoffer FA, Barnes PD, et al. Biological classification of soft-tissue vascular anomalies: MR correlation. Am J Roentgenol 1991;157: Meeuwis J, Bos CE, Hoeve LJ, et al. Subglottic hemangiomas in infants: treatment with intralesional corticosteroid injection and intubation. Int J Pediatr Otorhinolaryngol 1990;19: Morelli JG. Management of hemangiomas. Adv Dermatol 1993;8:

11 44. Morelli JG, Tan OT, Weston WI. Treatment of ulcerated hemangiomas with the pulsed tunable dye laser. Am J Dis Child 1991;145: Morelli JG, Tan OT, Yohn JJ, et al. Treatment of ulcerated hemangiomas in infancy. Arch Pediatr Adolesc Med 1994;148: Moroz B. The course of haemangiomas in children. In: Ryan TJ, Cherry GIO, eds. Vascular birthmarks: pathogenesis and management. Oxford: Oxford Medical Publications, 1987: Mulliken JB. A plea for a biologic approach to hemangiomas of infancy. Arch Dermatol 1991;127: Mulliken JB, Glowacki J. Hemangiomas and vascular malformations in infants and children: a classification based on endothelial characteristics. Plast Reconstr Surg 1982;69: Mulliken JB, Young AE. Vascular birthmarks: hemangiomas and malformations. Philadelphia: Saunders, Nakayama H. Clinical and histological studies of the classification and the natural course of the strawberry mark. J Dermatol 1981;8: Nelson LB, Melick JE, Harley RD. Intralesional corticosteroid injections for infantile hemangiomas of the eyelid. Pediatrics 1984;74: Ozsoylu S, Irken G, Gurgey A. High dose intravenous methylprednisolone for Kasabach-Merritt syndrome. Eur J Pediatr 1989;148: Reese V, Frieden IJ, Paller AS, et al. Association of facial hemangiomas with Dandy-Walker and other posterior fossa malformations. J Pediatr 1993;122: Rekant SI, Katz R. Perianal hemangioma appearing as an ulcer. Arch Dermatol 1972;106: Reyes BA, Vazquez-Botet M, Capo H. Intralesional steroids in cutaneous hemangioma. J Dermatol Surg Oncol 1989;15: Shikhani AH, Jones MM, Marsh BR, et al. Infantile subglottic hemangiomas. An update. Ann Otol Rhinol Laryngol 1986;95: Simpson JR. Natural history of cavernous haemangiomata. Lancet 1959;2: Sloan GM, Reinisch JF, Nichter LS, et al. Intralesional corticosteroid therapy for infantile hemangiomas. Plast Reconstr Surg 1989;83: Stern JK, Wolf JE Jr, Jarrett M. Benign neonatal hemangiomatosis. J Am Acad Dermatol 1981;4: Takahashi K, Mulliken JB, Kozakewich HP, et al. Cellular markers that distinguish the phases of hemangioma during infancy and childhood. J Clin Invest 1994;93: White CW, Sondheimer HM, Crouch EC, et al. Treatment of pulmonary hemangiomatosis with recombinant interferon alfa-2a. N Engl J Med 1989;320: Zak TA, Morin JD. Early local steroid therapy of infantile eyelid hemangiomas (local steroid therapy of lid hemangiomas). J Pediatric Ophthalmol Strabismus 1981;18:

12 Deze gedrukte versie van de Richtlijnen Hemangiomen zijn beschikbaar gesteld door de ouderen patiëntenvereniging voor Hemangiomen en Vasculaire Malformaties (HEVAS) met subsidie van het Fonds PGO. De digitale versie is te downloaden via de website van HEVAS Extra gedrukte exemplaren zijn aan te vragen op

Richtlijnen voor de behandeling van hemangiomen

Richtlijnen voor de behandeling van hemangiomen Richtlijnen voor de behandeling van hemangiomen Vastgesteld door de Werkgroep Hemangiomen op 1 december 2008; Herziening vastgesteld op 14 januari 2013. C.C. Breugem (1); C.J.M. van der Vleuten (2); L.J.

Nadere informatie

Richtlijnen voor de behandeling van hemangiomen

Richtlijnen voor de behandeling van hemangiomen Richtlijnen voor de behandeling van hemangiomen Vastgesteld door de Werkgroep Hemangiomen op 1 december 2008; Herziening vastgesteld op 14 januari 2013. C.C. Breugem (1); C.J.M. van der Vleuten (2); L.J.

Nadere informatie

Hemangiomen zijn de meest voorkomende tumoren op babyleeftijd www.hevas.eu

Hemangiomen zijn de meest voorkomende tumoren op babyleeftijd www.hevas.eu Hemangiomen zijn de meest voorkomende tumoren op babyleeftijd www.hevas.eu Ouder- en patiëntenvereniging voor hemangiomen en vasculaire malformaties Inhoudsopgave 1. Over HEVAS 2. Hemangiomen 3. Verschillende

Nadere informatie

Hemangiomen en vasculaire malformaties

Hemangiomen en vasculaire malformaties Hemangiomen en vasculaire malformaties het belang van vroege diagnose bij geboortevlekken www.hevas.eu een uitgave van: Ouder- en patiëntenvereniging voor hemangiomen en vasculaire malformaties (HEVAS)

Nadere informatie

Aangeboren Vaatafwijkingen

Aangeboren Vaatafwijkingen Aangeboren Vaatafwijkingen...meer dan geboortevlekken een uitgave van het samenwerkingsverband aangeboren vaatafwijkingen: hevas/sktn/nsvw/cmtc handreikingen voor een juiste diagnose Inhoud 2 4 6 8 9 10

Nadere informatie

Hemangiomen en congenitale vasculaire malformaties; classificatie en diagnostiek

Hemangiomen en congenitale vasculaire malformaties; classificatie en diagnostiek Capita selecta Hemangiomen en congenitale vasculaire malformaties; classificatie en diagnostiek h.p.zweep, p.n.m.a.rieu, c.e.van die, a.p.m.boll, p.m.steijlen en p.h.m.spauwen Perifere bloed- en lymfevatafwijkingen

Nadere informatie

Klinische Dag. 3 oktober 2013 Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling

Klinische Dag. 3 oktober 2013 Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling Klinische Dag 3 oktober 2013 Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Geen Papiloedeem als eerste presentatie van het POEMS syndroom Dieneke Breukink, ANIOS Interne Geneeskunde R.

Nadere informatie

Vasculaire tumoren & malformaties Dr. Carine van der Vleuten. Dermatoloog

Vasculaire tumoren & malformaties Dr. Carine van der Vleuten. Dermatoloog Vasculaire tumoren & malformaties Dr. Carine van der Vleuten Dermatoloog Klinische en biologische classificatie volgens Mulliken (1982): Hemangiomen - Benigne, vasculaire tumoren - Snelle, disproportionele

Nadere informatie

Het bi-allelisch Lynch syndroom

Het bi-allelisch Lynch syndroom Het bi-allelisch Lynch syndroom Wat is het bi-allelisch Lynch syndroom? Het biallelisch Lynch syndroom is een erfelijke ziekte veroorzaakt door twee foutjes in het erfelijk materiaal waardoor kinderen

Nadere informatie

TEMPERATUURMETINGEN BIJ DIABETISCHE VOET A.M. WIJLENS

TEMPERATUURMETINGEN BIJ DIABETISCHE VOET A.M. WIJLENS TEMPERATUURMETINGEN BIJ DIABETISCHE VOET A.M. WIJLENS DISCLOSURE Geen belangenverstrengeling INTRODUCTIE LICHAAMSTEMPERATUUR Constante lichaamstemperatuur wenselijk voor verloop fysiologische processen

Nadere informatie

Inleiding Wat is een melanoom? Hoe vaak komt het voor? Hoe ontstaat een melanoom?

Inleiding Wat is een melanoom? Hoe vaak komt het voor? Hoe ontstaat een melanoom? MELANOOM 1179 Inleiding De dermatoloog heeft bij u een melanoom geconstateerd. Deze folder geeft u informatie over een melanoom en de behandelmogelijkheden. Daarnaast krijgt u meer informatie over zelfonderzoek

Nadere informatie

Myelofibrose, PV en ET. Harry C Schouten Department of Hematology Maastricht University Medical Center Maastricht, Netherlands

Myelofibrose, PV en ET. Harry C Schouten Department of Hematology Maastricht University Medical Center Maastricht, Netherlands Myelofibrose, PV en ET Harry C Schouten Department of Hematology Maastricht University Medical Center Maastricht, Netherlands plt ery MSC PSC mono neutro eo baso Blympho LSC T lympho MyeloProliferatieve

Nadere informatie

Osteonecrosis of the jaw (ONJ)

Osteonecrosis of the jaw (ONJ) INLEIDING Welkom 1 2 Osteonecrosis of the jaw (ONJ) Hoe kunnen we dit voorkomen en als het toch optreedt, hoe kunnen we het managen? 3 Complication of bisphosphonate and denosumab use 1 Dit ga je echter

Nadere informatie

Wat is een vena van Galeni malformatie? Een vena van Galeni malformatie is een ernstige aangeboren vaatafwijking in het hoofd.

Wat is een vena van Galeni malformatie? Een vena van Galeni malformatie is een ernstige aangeboren vaatafwijking in het hoofd. Vena van Galeni malformatie Wat is een vena van Galeni malformatie? Een vena van Galeni malformatie is een ernstige aangeboren vaatafwijking in het hoofd. Hoe wordt een vena van Galeni malformatie ook

Nadere informatie

Hoe vaak komt SUNCT voor bij kinderen? SUNCT komt zelden voor op kinderleeftijd, het komt vaker voor bij volwassenen.

Hoe vaak komt SUNCT voor bij kinderen? SUNCT komt zelden voor op kinderleeftijd, het komt vaker voor bij volwassenen. SUNCT Wat is SUNCT? SUNCT is een vorm van hoofdpijn waarbij kinderen en volwassenen last hebben van een kortdurende felle hoofdpijn aan een kant van gezicht in combinatie met een rood en tranend oog aan

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Orale leukoplakie een klinische, histopathologische en moleculaire studie. Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Hoofdstuk 8. Orale leukoplakie een klinische, histopathologische en moleculaire studie. Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Hoofdstuk 8 Orale leukoplakie een klinische, histopathologische en moleculaire studie Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Nadere informatie

Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011. Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014

Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011. Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014 Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011 Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014 Uitgangsvraag: Leidt een rescue -behandeling met corticosteroïden

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van het ontstaan van een meningeoom? Niet bekend Het is niet goed bekend waarom bij een kind een meningeoom ontstaat.

Wat is de oorzaak van het ontstaan van een meningeoom? Niet bekend Het is niet goed bekend waarom bij een kind een meningeoom ontstaat. Meningeoom Wat is een meningeoom? Een meningeoom is een bepaald type hersentumor die ontstaat vanuit de vliezen die rondom de hersenen en het ruggenmerg zitten. Hoe wordt een meningeoom ook wel genoemd?

Nadere informatie

faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Vroege ontwikkeling Motorische ontwikkelingspatronen bij jonge kinderen met ZEVMB

faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Vroege ontwikkeling Motorische ontwikkelingspatronen bij jonge kinderen met ZEVMB Datum 22-06-2015 1 Vroege ontwikkeling Motorische ontwikkelingspatronen bij jonge kinderen met ZEVMB Opzet en eerste resultaten Linda Visser Annette van der Putten Gertruud Schalen Bieuwe van der Meulen

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Reuzenmoedervlek

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Reuzenmoedervlek Reuzenmoedervlek Wat is een reuzenmoedervlek? Een reuzenmoedervlek is een aangeboren huidafwijking waarbij er een of meerdere grote bruine vaak behaarde vlekken voorkomen op de huid. Een van deze vlekken

Nadere informatie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie Department of Pediatrics / Child Neurology Center for Childhood White Matter Disorders VU University Medical Center Amsterdam, NL Hersenen en

Nadere informatie

Chemotherapie en stolling

Chemotherapie en stolling Chemotherapie en stolling Therapie, preventie en risicofactoren Karen Geboes UZ Gent 4 december 2015 Avastin en longembolen: hoe behandelen en Avastin al dan niet verder? Chemotherapie en stolling: Therapie,

Nadere informatie

Hoe vaak komt een craniofaryngeoom voor? Een craniofaryngeoom komt bij een op de 300.000 kinderen voor.

Hoe vaak komt een craniofaryngeoom voor? Een craniofaryngeoom komt bij een op de 300.000 kinderen voor. Craniofaryngeoom Wat is een craniofaryngeoom? Een craniofaryngeoom is een relatief goedaardige hersentumor die ontstaat op een bepaald gebied in de hersenen uit speciaal weefsel wat het zakje van Ratke

Nadere informatie

Echogeleide chirurgie voor mammacarcinoom

Echogeleide chirurgie voor mammacarcinoom Echogeleide chirurgie voor mammacarcinoom Een prospectief gerandomiseerd onderzoek N.M.A. Krekel M.H. Haloua M.P. van den Tol S. Meijer Chirurgische oncologie VU Universitair Medisch Centrum Incidentie

Nadere informatie

Stop or Go? TerugvalprevenDe training bij het begeleid aiouwen van anddepressiva in de zwangerschap.

Stop or Go? TerugvalprevenDe training bij het begeleid aiouwen van anddepressiva in de zwangerschap. Stop or Go? TerugvalprevenDe training bij het begeleid aiouwen van anddepressiva in de zwangerschap. Promovendi: Drs. Nina Molenaar, arts, Erasmus MC Marlies Brouwer, MSc, psycholoog, UU Projectleaders:

Nadere informatie

Wat u moet weten over het melanoom

Wat u moet weten over het melanoom Dermatologie/Chirurgie Patiënteninformatie Wat u moet weten over het melanoom U ontvangt deze informatie, omdat u meer wilt weten over het melanoom. Hierin leest u onder andere wat deze vorm van huidkanker

Nadere informatie

Syringomyelie. Wat is syringomyelie? Syringomyelie is een verwijding van de centrale holte die normaal door het ruggenmerg loopt.

Syringomyelie. Wat is syringomyelie? Syringomyelie is een verwijding van de centrale holte die normaal door het ruggenmerg loopt. Syringomyelie Wat is syringomyelie? Syringomyelie is een verwijding van de centrale holte die normaal door het ruggenmerg loopt. Hoe wordt syringomyelie ook wel genoemd? De term syringomyelie is samengesteld

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Wat zijn de verschijnselen

Wat zijn de verschijnselen Lichen sclerosus Wat is lichen sclerosus Lichen sclerosus is een (goedaardige) huidaandoening, waarbij de huid langzaam zijn elasticiteit verliest. Hierdoor voelt deze vast en strak aan en wordt wit van

Nadere informatie

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Bron: Nederlandse vereniging van Obstetrie en Gynaecologie Inhoud 1. Achtergrond 2. Als u zwanger wilt worden 3. Als u zwanger

Nadere informatie

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies Center of Research on Psychology in Somatic diseases Lonneke van de Poll Franse, Integraal Kankercentrum

Nadere informatie

Wat is een melanoom. Wat zijn pigmentcellen. Wie krijgt een melanoom

Wat is een melanoom. Wat zijn pigmentcellen. Wie krijgt een melanoom Melanoom Wat is een melanoom In de huid bevinden zich talrijke pigmentcellen (melanocyten). Wanneer deze pigmentcellen ongeremd gaan groeien en daardoor een agressief groeiende tumor ontstaat, spreekt

Nadere informatie

Comorbiditeitspatronen bij OCD. Resultaten van de NOCDA studie

Comorbiditeitspatronen bij OCD. Resultaten van de NOCDA studie Comorbiditeitspatronen bij OCD Resultaten van de NOCDA studie Patricia van Oppen, Harold J. van Megen, Neeltje M. Batelaan, Danielle C. Cath, Nic J.A. van der Wee, Brenda W. Penninx Marcel A. van den Hout,

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Oftalmoplegische migraine

Kinderneurologie.eu.  Oftalmoplegische migraine Oftalmoplegische migraine Wat is oftalmoplegische migraine? Oftalmoplegische migraine is een aandoening waarbij kinderen last krijgen van pijn rondom het oog, gevolgd door een periode van een aantal weken

Nadere informatie

Inclusief levendgeboren kinderen, doodgeboren kinderen en afgebroken zwangerschappen.

Inclusief levendgeboren kinderen, doodgeboren kinderen en afgebroken zwangerschappen. Factsheet Aangeboren hartafwijkingen bij kinderen Cijfers en feiten Prevalentie Aangeboren hartafwijkingen betreffen aanlegstoornissen in de structuur van het hart en/of de grote vaten. De gemiddelde totale

Nadere informatie

NVOG Voorlichtingsbrochure GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED

NVOG Voorlichtingsbrochure GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED NVOG Voorlichtingsbrochure GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1 GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1. Achtergrond 2.

Nadere informatie

Hoe ontstaan moedervlekken. Hoe zien moedervlekken eruit

Hoe ontstaan moedervlekken. Hoe zien moedervlekken eruit Moedervlekken Hoe ontstaan moedervlekken Iedereen heeft moedervlekken, soms wel veertig of meer. Een moedervlek is een onschuldige opeenhoping van pigmentvormende cellen in de huid. Moedervlekken zijn

Nadere informatie

Zwangerschap en een Her2/Neu positief Mammacarcinoom. 4 e Nascholingsdag Targeted Therapy, 8 april 2010. Casus

Zwangerschap en een Her2/Neu positief Mammacarcinoom. 4 e Nascholingsdag Targeted Therapy, 8 april 2010. Casus Zwangerschap en een Her2/Neu positief Mammacarcinoom Jan Willem de Groot Carolien Schröder 4 e Nascholingsdag Targeted Therapy, 8 april 200 Casus 33-jarige vrouw 7 weken gemelli-zwangerschap Palpabele

Nadere informatie

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Auteur: dr. J.J. Duvekot namens de werkgroep SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed. 2012 NVOG Het

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Actinische keratose. Informatie over deze huidafwijking en de mogelijkheden er iets aan te doen

Patiënteninformatie. Actinische keratose. Informatie over deze huidafwijking en de mogelijkheden er iets aan te doen Patiënteninformatie Actinische keratose Informatie over deze huidafwijking en de mogelijkheden er iets aan te doen Actinische keratose Informatie over deze huidafwijking en de mogelijkheden er iets aan

Nadere informatie

Darmkanker. darmkanker nederland. lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging

Darmkanker. darmkanker nederland. lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging Darmkanker en uw DNA darmkanker nederland lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging Darmkanker Nederland Darmkanker Nederland wordt gesteund door een Raad van Advies. Deze bestaat uit specialisten

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Sprengel schouder. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Sprengel schouder. www.kinderneurologie.eu Sprengel schouder Wat is een Sprengel schouder? Een Sprengel schouder is een aanlegstoornis van het schouderblad die te klein is en anders tegen het lichaam ligt dan gebruikelijk waardoor problemen met

Nadere informatie

Verklaring kolommen Tape Lite

Verklaring kolommen Tape Lite Verklaring kolommen Tape Lite kolom naam inhoud mogelijke waarden grootte verplicht? A ACTION_CODE Deze code geeft aan wat er met de aangifte dient te gebeuren A= add M= modify 1 nee, doch wel aan te raden;

Nadere informatie

SSRI-medicatie en zwangerschap BEHANDELING

SSRI-medicatie en zwangerschap BEHANDELING SSRI-medicatie en zwangerschap BEHANDELING SSRI-medicatie en zwangerschap Je huisarts of psychiater heeft je een SSRI voorgeschreven. SSRI staat voor selectieve serotonine heropnameremmer. Het zijn medicijnen

Nadere informatie

Medische begeleiding van mensen met Sotos syndroom

Medische begeleiding van mensen met Sotos syndroom Medische begeleiding van mensen met Sotos syndroom Informatie en advies voor (huis)arts en tandartsen D. Tanir AVG i.o Juni 2014 1 Algemeen Sotos syndroom is genetisch bepaalde overgroei en ontwikkeling

Nadere informatie

Medicalisering van de partus:

Medicalisering van de partus: Medicalisering van de partus: Gevolgen voor de borstvoeding Rob Hardeman Klinisch verloskundige Ziekenhuis Rivierenland Tiel "Borstvoeding loont" 7-10-2008 Medicaliseren van de partus Actief ingrijpen

Nadere informatie

BASAALCELCARCINOOM 303

BASAALCELCARCINOOM 303 BASAALCELCARCINOOM 303 Inleiding De dermatoloog heeft bij u een basaalcelcarcinoom (basalioom) geconstateerd. In deze folder staat meer informatie over een basaalcelcarcinoom en de behandelmogelijkheden.

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Arterioveneuze malformatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Arterioveneuze malformatie Arterioveneuze malformatie Wat is een arterioveneuze malformatie? Een arterioveneuze malformatie is een aangeboren afwijking van de bloedvaten waarbij er een directe verbinding ontstaat tussen kleine slagaders

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Afgeplat hoofdje

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Afgeplat hoofdje Afgeplat hoofdje Wat is een afgeplat hoofdje? Een afgeplat hoofdje is een vorm van een kinderhoofd waarbij deze niet rond is maar aan een kant duidelijk afgeplat is ten opzichte van de rest van het kinderhoofdje.

Nadere informatie

De behandeling van sarcoïdose: een stapsgewijze benadering

De behandeling van sarcoïdose: een stapsgewijze benadering De behandeling van sarcoïdose: een stapsgewijze benadering Bij de behandeling van sarcoïdose zijn de volgende drie vragen met name van belang: welke patiënten hebben behandeling nodig, waarmee dienen deze

Nadere informatie

Wat is een neurocytoom? Een neurocytoom is een hersentumor die ontstaat uit tumorcellen die heel veel lijken op normale zenuwcellen.

Wat is een neurocytoom? Een neurocytoom is een hersentumor die ontstaat uit tumorcellen die heel veel lijken op normale zenuwcellen. Neurocytoom Wat is een neurocytoom? Een neurocytoom is een hersentumor die ontstaat uit tumorcellen die heel veel lijken op normale zenuwcellen. Hoe wordt een neurocytoom ook wel genoemd? Er bestaat geen

Nadere informatie

WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het?

WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het? WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het? Oncologie/0145 1 Deze informatiebrochure is voor personen met een weke delen sarcoom en alle anderen die hier heel dichtbij betrokken zijn: familie, vrienden We geven

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED

NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1 BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1. In het kort 2. Wat zijn benzodiazepinen? 3. Als u zwanger wilt

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Demoidcyste. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Demoidcyste. www.kinderneurologie.eu Demoidcyste Wat is een dermoidcyste? Een dermoidcyste is een holletje met een stevige rand gevuld met huid, haar, talg, vet en nagelresten ergens in het lichaam als gevolg van een aanlegfoutje. Hoe wordt

Nadere informatie

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG > Retouradres Postbus 320, 1110 AH Diemen Zorginstituut Nederland Pakket Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG 0530.2015120629 Eekholt 4 1112 XH Diemen Postbus

Nadere informatie

Nut en noodzaak van CZS profylaxe bij DLBCL in rituximab tijdperk

Nut en noodzaak van CZS profylaxe bij DLBCL in rituximab tijdperk Nut en noodzaak van CZS profylaxe bij DLBCL in rituximab tijdperk Moderator P.J. Lugtenburg speaker Jeanette Doorduijn Belangenverklaring In overeenstemming met de regels van de Inspectie van de Gezondheidszorg

Nadere informatie

Beentumoren (=bottumoren)

Beentumoren (=bottumoren) Beentumoren (=bottumoren) Inleiding Gezwellen in beenderen worden beentumoren genoemd. Er zijn verschillende typen beentumoren te onderscheiden. Zo zijn er vormen waarbij de tumor of het gezwel direct

Nadere informatie

MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op

MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op Prostaatkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker bij mannen. Een op de zes mannen krijgt er last van. Maar het is ook een erg lastig op te sporen

Nadere informatie

Vraag het aan uw zorgverlener

Vraag het aan uw zorgverlener Een eenvoudig, veilig bloedonderzoek dat zeer gevoelige resultaten geeft Een geavanceerde niet-invasieve test voor de bepaling van foetale trisomie en evaluatie van het Y-chromosoom Vraag het aan uw zorgverlener

Nadere informatie

Hoe vaak ziet de huisarts een zondagmiddagarmpje?

Hoe vaak ziet de huisarts een zondagmiddagarmpje? Postprint Version 1.0 Journal website Pubmed link DOI Hoe vaak ziet de huisarts een zondagmiddagarmpje? M. KRUL 1, J.C. VAN DER WOUDEN 1, F.G. SCHELLEVIS 2, L.W.A. VAN SUIJLEKOM-SMIT 3, B.W. KOES 1 1 Afdeling

Nadere informatie

Prednison/ Prednisolon (corticosteroïden) bij reumatische aandoeningen

Prednison/ Prednisolon (corticosteroïden) bij reumatische aandoeningen Prednison/ Prednisolon (corticosteroïden) bij reumatische aandoeningen Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel prednison te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie over

Nadere informatie

Stop or Go? TerugvalprevenBe training bij het begeleid ahouwen van anbdepressiva in de zwangerschap.

Stop or Go? TerugvalprevenBe training bij het begeleid ahouwen van anbdepressiva in de zwangerschap. Stop or Go? TerugvalprevenBe training bij het begeleid ahouwen van anbdepressiva in de zwangerschap. Promovendi: Drs. Nina Molenaar, arts, Erasmus MC Marlies Brouwer, MSc, psycholoog, UU Projectleiders:

Nadere informatie

Huidkanker. Melanoom. Plaveiselcelcarcinoom Basaalcelcarcinoom. Diagnostiek en behandeling

Huidkanker. Melanoom. Plaveiselcelcarcinoom Basaalcelcarcinoom. Diagnostiek en behandeling Huidkanker Melanoom Plaveiselcelcarcinoom Basaalcelcarcinoom Diagnostiek en behandeling Is het huidkanker? Welke huidkanker? Hoe wordt de diagnose gesteld? Verhaal Hoe lang bestaat de afwijking? Verandering?

Nadere informatie

Gebruik van SSRI-medicatie tijdens zwangerschap en borstvoeding. Maatschap Gynaecologie & Kindergeneeskunde IJsselland Ziekenhuis

Gebruik van SSRI-medicatie tijdens zwangerschap en borstvoeding. Maatschap Gynaecologie & Kindergeneeskunde IJsselland Ziekenhuis Gebruik van SSRI-medicatie tijdens zwangerschap en borstvoeding Maatschap Gynaecologie & Kindergeneeskunde IJsselland Ziekenhuis Inleiding Uw huisarts of psychiater heeft u een SSRI voorgeschreven. (Selectieve

Nadere informatie

Programma RIOG reumatologie d.d. 23 november 2005

Programma RIOG reumatologie d.d. 23 november 2005 Programma RIOG reumatologie d.d. 23 november 2005 Programmacommissie: Organisatie: B.A.C. Dijkmans en A.E. Voskuyl P.W.B. Nanayakkara Voordrachten Doel: onderwijs en state of the art Voorzitter B.A.C.

Nadere informatie

Echografie van de schouder door de reumatoloog: toy or tool?

Echografie van de schouder door de reumatoloog: toy or tool? Echografie van de schouder door de reumatoloog: toy or tool? Henk Martens, reumatoloog Sint Maartenskliniek Nijmegen 29-11-2013 inleiding echografie in de reumatologie/door de reumatoloog echogeleide interventies

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Disseminatiediagnostiek bij locoregionaal recidief van mammacarcinoom: klinische praktijk en perspectief voor PET

Disseminatiediagnostiek bij locoregionaal recidief van mammacarcinoom: klinische praktijk en perspectief voor PET Disseminatiediagnostiek bij locoregionaal recidief van mammacarcinoom: klinische praktijk en perspectief voor PET F.J. van Oost 1, J.J.M. van der Hoeven 2,3, O.S. Hoekstra 3, A.C. Voogd 1,4, J.W.W. Coebergh

Nadere informatie

Atropine oogdruppels ter voorkoming van hoge myopie

Atropine oogdruppels ter voorkoming van hoge myopie Centrumlocatie Sophia Kinderziekenhuis Atropine oogdruppels ter voorkoming van hoge myopie Wat is myopie Myopie of bijziendheid is een brekingsfout (refractie) van het oog waarbij de persoon voorwerpen

Nadere informatie

B. Hals (weke delen) Voor cervicale wervelkolom, zie rubrieken C en K. Inhoudsopgave 01 B 02 B 03 B 04 B 05 B 06 B 07 B 08 B 09 B 10 B 11 B 12 B 13 B

B. Hals (weke delen) Voor cervicale wervelkolom, zie rubrieken C en K. Inhoudsopgave 01 B 02 B 03 B 04 B 05 B 06 B 07 B 08 B 09 B 10 B 11 B 12 B 13 B B. Hals (weke delen) Voor cervicale wervelkolom, zie rubrieken C en K Inhoudsopgave 1 B 2 B 3 B 4 B 5 B 6 B 7 B 8 B 9 B 1 B 11 B 12 B 13 B Palpabele schildkliernoduli en euthyreotische struma... 1 Lange

Nadere informatie

Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Claudia Ootjers

Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Claudia Ootjers Dhr O., 60 jaar Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Claudia Ootjers Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Disclosure belangen Claudia Ootjers Geen (potentiële) belangenverstrengeling Klinische Dag NVvH 2 Relevante

Nadere informatie

Richtlijn. Laserbehandeling en flitslamptherapie

Richtlijn. Laserbehandeling en flitslamptherapie Richtlijn Laserbehandeling en flitslamptherapie Colofon Richtlijn Laserbehandeling en flitslamptherapie ISBN 90-8523-036-5 Richtlijn Laserbehandeling en flitslamptherapie 2004, Nederlandse Vereniging voor

Nadere informatie

Publications. Publications

Publications. Publications Publications Publications Publications De Bildt, A., Mulder, E.J., Scheers, T., Minderaa, R.B., Tobi, H. (2006) PDD, behavior problems and psychotropic drug use in children and adolescents with MR, Pediatrics

Nadere informatie

Wat is een genetische test?

Wat is een genetische test? 12 Wat is een genetische test? Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald

Nadere informatie

HEEFT HET GEBRUIK VAN HEEFT HET GEBRUIK VAN TEPELHOEDJES 4/16/2013 TEPELHOEDJES INVLOED OP DE MELKPODUCTIE? INVLOED OP DE MELKPRODUCTIE?

HEEFT HET GEBRUIK VAN HEEFT HET GEBRUIK VAN TEPELHOEDJES 4/16/2013 TEPELHOEDJES INVLOED OP DE MELKPODUCTIE? INVLOED OP DE MELKPRODUCTIE? HEEFT HET GEBRUIK VAN TEPELHOEDJES INVLOED OP DE MELKPODUCTIE? Een blik in de literatuur. Ilse Dejaeger HEEFT HET GEBRUIK VAN TEPELHOEDJES INVLOED OP DE MELKPRODUCTIE? Inleiding Zoekstrategie Literatuur

Nadere informatie

Melanoom. Dermatologie. 5958p DER.083/0512

Melanoom. Dermatologie. 5958p DER.083/0512 Melanoom Dermatologie Inleiding Bij u is (mogelijk) sprake van een melanoom. De dermatoloog heeft dit met u besproken. In deze folder leest u meer over het ontstaan, de onderzoeken en de behandeling van

Nadere informatie

Richtlijn. Laserbehandeling en flitslamptherapie

Richtlijn. Laserbehandeling en flitslamptherapie Richtlijn Laserbehandeling en flitslamptherapie Colofon Richtlijn Laserbehandeling en flitslamptherapie ISBN 90-8523-036-5 Richtlijn Laserbehandeling en flitslamptherapie 2004, Nederlandse Vereniging voor

Nadere informatie

3.3 Borstkanker bij de man

3.3 Borstkanker bij de man 3.3 Borstkanker bij de man Bij u is zojuist de diagnose borstkanker vastgesteld. Alle patiënten die voor borstkanker worden behandeld in het Catharina-ziekenhuis ontvangen een Persoonlijke Informatie Map.

Nadere informatie

Wat is een opticusglioom? Een opticusglioom is een langzaam groeiende hersentumor die uitgaat van een oogzenuw.

Wat is een opticusglioom? Een opticusglioom is een langzaam groeiende hersentumor die uitgaat van een oogzenuw. Opticusglioom Wat is een opticusglioom? Een opticusglioom is een langzaam groeiende hersentumor die uitgaat van een oogzenuw. Hoe wordt een opticusglioom ook wel genoemd? Een opticusglioom die ontstaat

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

Mammareconstructie & Radiotherapie

Mammareconstructie & Radiotherapie Mammareconstructie & Radiotherapie Oncologie in perspectief Focus op kwaliteit 5 juni 2014 Leonie Woerdeman Plastisch chirurg Mamma-reconstructie Slechts bij 15 % borstkanker patiënten t.g.v. onwetendheid

Nadere informatie

Plastische chirurgie Verwijderen van huidafwijkingen

Plastische chirurgie Verwijderen van huidafwijkingen Plastische chirurgie Verwijderen van huidafwijkingen U komt binnenkort naar de polikliniek Plastische Chirurgie voor de verwijdering van één of meer afwijkingen op uw huid. In deze folder leest u hoe dat

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Colloidcyste

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Colloidcyste Colloidcyste Wat is een colloidcyste? Een colloidcyste is een holte gevuld met een geleiachtig vocht in de zogenaamde derde hersenholte. Hoe wordt een colloidcyste ook wel genoemd? Vroeger werd een colloidcyste

Nadere informatie

Zwangerschap bij een chronische darmziekte

Zwangerschap bij een chronische darmziekte Maag-, Darm- en Leverziekten Zwangerschap bij een chronische darmziekte www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Vruchtbaarheid... 3 Erfelijkheid... 4 Medicijnen... 4 Invloed chronische darmziekte op de zwangerschap...

Nadere informatie

Myomen. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Myomen. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Myomen Afdeling Verloskunde/Gynaecologie In het kort Myomen (vleesbomen) zijn goedaardige knobbels in de spierlaag van de baarmoeder. Myomen geven meestal geen klachten, maar als u hevige of pijnlijke

Nadere informatie

Wordt u geconfronteerd met prostaatkanker? Wij vertellen u waarom da Vinci -chirurgie uw beste optie kan zijn voor de behandeling

Wordt u geconfronteerd met prostaatkanker? Wij vertellen u waarom da Vinci -chirurgie uw beste optie kan zijn voor de behandeling Wordt u geconfronteerd met prostaatkanker? Wij vertellen u waarom da Vinci -chirurgie uw beste optie kan zijn voor de behandeling De behandeling van prostaatkanker Prostaatkanker is een van de meest vastgestelde

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Anencefalie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Anencefalie Anencefalie Wat is een anencefalie? Een anencefalie is een ernstige aanlegstoornis van de hersenen waarbij de grote en kleine hersenen niet of nauwelijks zijn aangelegd. Hoe wordt een anencefalie ook wel

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Plastische Chirurgie. Patiënteninformatie. Basaalcelcarcinoom. Behandeling door de plastisch chirurg. Slingeland Ziekenhuis

Plastische Chirurgie. Patiënteninformatie. Basaalcelcarcinoom. Behandeling door de plastisch chirurg. Slingeland Ziekenhuis Plastische Chirurgie Basaalcelcarcinoom i Patiënteninformatie Behandeling door de plastisch chirurg Slingeland Ziekenhuis Algemeen Uw arts heeft bij u een basaalcelcarcinoom geconstateerd. In deze folder

Nadere informatie

Behandeling van een trigger finger. Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar

Behandeling van een trigger finger. Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar Behandeling van een trigger finger Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar Overzicht Inleiding PICO Zoekstrategie & Flowchart Artikelen Chirurgie Anatomie Open vs percutaan Conclusie Inleiding Klinische symptomen

Nadere informatie

Recessieve Overerving

Recessieve Overerving 12 Recessieve Overerving Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Richtlijn: Thorax wand tumoren

Richtlijn: Thorax wand tumoren Richtlijn: Thorax wand tumoren Primaire thoraxwand tumoren zijn een multidisciplinaire topic waar verschillende groepen aan samenwerken. Ze komen zelden voor. Een overzicht van de verschillende histologische

Nadere informatie