Anticiperen op de toekomst.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Anticiperen op de toekomst."

Transcriptie

1 Enterprise Risk Services Anticiperen op de toekomst.

2 2

3 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 7 Voordracht Jean Frijns The Book of Rules rules. 9 Schets huidige situatie De betekenis van internal audit wordt zwaar onderschat. 17 Scenario s Het verkennen van de toekomst 29 Uitwerking Anticiperen op de toekomst 37 Bijlage: CFO s over corporate governance en internal audit Het transparantiemaximum is nu wel bereikt. 47 Deelnemende bedrijven 53 Deloitte Enterprise Risk Services 54 3

4 4

5 Voorwoord De jaren negentig van de twintigste eeuw zijn de jaren geweest van het grenzeloze vertrouwen. Omdat er volop kansen waren voor iedereen stonden regels en procedures niet hoog op de agenda. Gevolg: terwijl de economie groeide moesten de interne auditdiensten (IAD) veelal afslanken. Inmiddels staat internal audit weer hoog op het prioriteitenlijstje bij de meeste organisaties. De hernieuwde waardering is natuurlijk allereerst veroorzaakt door de inter-nationale boekhoudaffaires die de wereld in de jaren na 2000 verrasten. Balanceren tussen regels en principes Na de schandalen ontstond er behoefte aan meer veiligheid, meer controle en beter toezicht. Corporate-governancecodes schoten als paddestoelen uit de grond en het doen en laten van organisaties wordt nu steeds meer bepaald door regels. Ook de code-tabaksblat, die is ontwikkeld als een principle-based code, kan zich niet aan die ontwikkeling onttrekken. Er is een tendens om aanbevelingen en richtlijnen toch in regels vast te leggen. De commissie-frijns is zich daarvan bewust, en probeert het midden te vinden tussen de letter en de geest van de code-tabaksblat. Versterking internal governance Op grond van de nieuwe codes en de toegenomen druk vanuit de financiële markten zien CFO s de noodzaak tot het versterken van de internal governance. Anticiperend op de toekomst worden de checks and balances in de organisatie aangescherpt. Toename invloed internal auditor Die sterkere nadruk op internal control heeft ook de functie van de internal auditor ingrijpend veranderd. Natuurlijk ligt de verantwoordelijkheid voor de inrichting van de internal control allereerst bij de CFO s en controllers, maar ook de internal auditor heeft een belangrijke rol bij het vormgeven van good governance. De internal auditor heeft meer invloed dan voorheen. Zijn positie in de organisatie wordt nog versterkt omdat die van buitenaf wordt gelegitimeerd. Als verlengstuk van de Raad van Bestuur kan hij zijn specialistische kennis inzetten op het gebied van financiële verslaggeving, compliance, risico-identificatie door het management, strategische risico s en de risico s van de financiële structuur. Toekomstperspectief In dit seminar hebben we de mogelijke rollen onderzocht die internal audit zou kunnen spelen bij de toekomstige governance-ontwikkelingen. Op basis van gesprekken met CFO s, leden van auditcommissies en toezichthouders hebben we verschillende toekomstperspectieven geschetst. Een aantal scenario s is nader uitgewerkt en geanalyseerd. De belangrijkste conclusie was dat de taak van de internal auditor zou moeten worden aangepast aan de situatie waarin het bedrijf zich bevindt. Internal auditors kunnen het management goede diensten bewijzen bij het opbouwen van een bedrijf door actief te ondersteunen bij het versterken van de control. Als onafhankelijke assurance provider steunen ze hun CFO s bij het onderkennen en vermijden van onnodige risico s. Als adviseur van het management zijn ze daarnaast uitermate geschikt om het leidinggevend kader bij de les te houden. Gebruik maken van expertise Hoe corporate governance er in de toekomst er ook uit zal zien, het staat wel vast dat internal auditors er een belangrijke bijdrage aan kunnen leveren en actief kunnen meesturen. Het is daarom van belang dat internal auditors in de toekomst meer aandacht vragen voor hun ideeën, ook buiten hun eigen vakgebied. Zo zouden ze een grotere inbreng kunnen hebben bij de tweede rapportage van de commissie-frijns. De uitkomsten van dit zevende IA Seminar onderschrijven die toegevoegde waarde. Toezichthouders en CFO s doen zichzelf eigenlijk tekort als ze geen gebruik zouden maken van de expertise, het enthousiasme en de betrokkenheid van de internal auditors. 5

6 6

7 Inleiding Dagprogramma Ochtendprogramma: Oriëntatie en verdieping Primaire vragen: wie zijn we en waar staan we nu als internal auditors? Welke scenario s zijn mogelijk? Waar moeten we ons op voorbereiden? Middagprogramma: De consequenties voor IA Wat is de impact van de scenario s op mijn internal-auditafdeling voor wat betreft: - Rol en positie - Taak en verantwoordelijkheden - Resources en kennis Slot: Presentatie en paneldiscussie Het zevende IA Seminar stond in het teken van anticiperen op toekomstige ontwikkelen. Het seminar verschafte de deelnemers inzicht in de huidige ontwikkelingen in het vakgebied en in de visie daarop van de internal auditors zelf. De vraag in welke richting internal governance zich ontwikkelt is cruciaal, omdat internal audit daar een belangrijke pijler van is. Een andere vraag die uitgebreid aan de orde kwam is wat toekomstige ontwikkelingen kunnen betekenen voor internal audit. In het hoofdstuk Scenario s komen enkele mogelijke ontwikkelingen aan de orde. Bij de voorbereiding voor deze deze bijeenkomst zijn verkennende gesprekken gevoerd met directeuren, CFO s, leden van auditcommissies en toezichthouders. Zij deden een aantal interessante uitspraken, die u terugvindt in de bijlage. Daarnaast zijn de meningen van internal auditors over de bestaande situatie gepeild met een korte survey. Een belangrijke conclusie die uit de voorbereidingen getrokken kan worden is dat de rol van de Nederlandse en buitenlandse aandeelhouders sterker wordt. Ook Frijns becommentarieert die trend in zijn speech. Er zal daarom meer rekening gehouden moeten worden met de positie van die aandeelhouder. Verder werd duidelijk dat vertrouwen, ook in de toekomst, de basis zal blijven van ons governancesysteem. Regelgevers en toezichthouders creëren echter wel steeds meer regels. Dat komt tegemoet aan de groeiende behoefte aan helderheid, waaraan internal auditors behoefte zeggen te hebben. Dat de rol van internal auditors verandert blijkt ook uit de vaardigheden die van internal auditors worden verwacht. In de survey worden communicatieve vaardigheden en begrip het vaakst genoemd. In drie stappen werden de deelnemers door het programma geleid. Stap 1 Schets van de huidige situatie. Hoe ziet de beroepsgroep zichzelf? Tien stellingen dagen de deelnemers uit zich helder uit te spreken over hun vak, hun verhouding tot het bestuur en de auditcommissie en de toegenomen regelgeving. De reacties maken duidelijk dat de beroepsgroep nogal uiteenlopend over zichzelf denkt, en dat de perceptie ook per sector verschilt. Maar het is ook duidelijk dat de internal auditors nog zoeken naar de precieze invulling van hun veranderende rol. Stap 2 Scenariodenken. Wat brengt de toekomst ons? Welke kant gaat het op? Krijgen we een periode waarin de bomen weer tot in de hemel lijken te groeien of worden we opgeschrikt door nieuwe schandalen? En welke consequenties heeft dat voor corporate governance, internal governance en uiteindelijk voor internal audit? Het verkennen van de toekomst blijkt waardevolle ideeën en inzichten op te leveren. Eveneens wordt duidelijk dat een gerichte voorbereiding op bepaalde ontwikkelingen mogelijk is. Stap 3 Uitwerking. Het formuleren van een reactie op een scenario. Vier groepen beraden zich op een mogelijke situatie in de toekomst en geven antwoord op de vraag wat de gevolgen zijn voor de rol en positie, en niet te vergeten voor het takenpakket van internal auditors in hun organisatie. De conclusie is dat scenariodenken een zeer bruikbaar instrument is bij het anticiperen op toekomstige ontwikkelingen en dat je een aantal van die ontwikkelingen in je eigen vakgebied zelfs actief kunt sturen. 7

8 Voordracht Jean Frijns Voorzitter van de Monitoring Commissie Corporate Governance Code 8

9 The Book of Rules rules. De code-tabaksblat is zeer summier over de rol van internal audit. En dat terwijl internal auditors nauw betrokken zijn bij het invulling geven aan goed ondernemingsbestuur. Op de eerste dag van het seminar kreeg Frijns de kans te reageren. Hij deed dat door eerst de context te schetsen van good governance. Daarna ging hij in op de ontwikkelingen op het gebied van risicobeheersing en controle, en op de uitdagingen die hij ziet voor de internal auditor. Prof. dr. Jean Frijns studeerde en promoveerde in de economische wetenschap aan de Katholieke Universiteit Brabant in Tilburg. In 1988 trad hij in dienst bij Stichting Pensioenfonds ABP, waar hij tussen 1993 en 2005 als directeur Vermogensbeheer eindverantwoordelijk was voor de beleggingen. Sinds 1995 is Frijns bijzonder hoogleraar Beleggingsleer aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. In 2004 werd hij voorzitter van de Monitoring Commissie Corporate Governance Code. Corporate governance Frijns begon zijn verhaal door een vergelijking te trekken tussen het Amerikaanse en het Europese model van corporate governance, om zo de code-tabaksblat in perspectief te plaatsen. Het uitgangspunt van het Amerikaanse governancemodel is klip en klaar, stelde Frijns. Het doel van een onderneming is het creëren van aandeelhouderswaarde en met een beetje geluk is er ook nog enige aandacht voor de aandeelhouderswaarde op de lange termijn. Daarnaast is het Amerikaanse governancemodel gefundeerd op het model van financiële markten, waar aandelen breed gespreid zijn. Anders dan wij wel eens denken heeft de aandeelhouder in de VS weinig directe invloed, zei Frijns, omdat er geen dominante aandeelhouders zijn. Frijns: Het bestuur krijgt in de VS voldoende bewegingsruimte om een onderneming te leiden. De wetgeving is voor een groot deel gericht op het beschermen van de positie van de kleine aandeelhouder ten opzichte van dat almachtige bestuur. De corporate law, ofwel het ondernemingsrecht, geeft de bestuurder grote vrijheid van handelen maar maakt de bestuurder ook verantwoordelijk ten opzichte van de aandeelhouder. Een bestuur dat alleen zijn eigen belang dient krijgt het erg moeilijk om uit te leggen dat hij de goede dingen heeft gedaan, benadrukte Frijns. Daarnaast heeft de VS al sinds 1930 een zeer strikt stelsel van effectenrecht. Dat is na de beurskrach van 1929 ingesteld, samen met de Securities and Exchange Commission (SEC), de toezichthouder. Frijns: Het hele basisidee van de wetgeving was toen al transparantie, volgens het zogenoemde sunlight-principe: als je maar zorgt dat iets volstrekt transparant is, dan gedragen mensen zich wel netjes. En hoewel het Amerikaanse ondernemingsrecht sterk principle-based is, is het effectenrecht rule-based en hard. Sunlight-principe: als je maar zorgt dat iets volstrekt transparant is, dan gedragen mensen zich wel netjes. Het Europese model In Europa hebben we te maken met een ander governancemodel. In dit model heeft de onderneming meervoudige doelstellingen, en daarom is het veel lastiger om van buitenaf te beoordelen of het Bestuur het goed gedaan heeft. In het Europese stelsel zijn veel checks and balances ingebouwd, constateerde Frijns. Je moet allerlei belangen behartigen en al die belangen mogen ook vertegenwoordigd zijn in het afwegingsproces. Daarnaast heb je in veel Europese landen nog een traditie van dominante aandeelhouders en hebben die aandeelhouders een belangrijke rol in de checks and balances. Het effectenrecht heeft in 9

10 De opkomstpercentages bij de AVA s zijn nauwelijks verbeterd. Dat is een ernstige zorg, want als dat niet werkt moeten we het hele systeem nog eens tegen het licht houden. Poison pill De poison pill is een strategie om een (vijandige) overname te bestrijden. De kern van deze strategie bestaat uit het onaantrekkelijk maken van de aandelen. Er bestaan in principe twee soorten poisonpillstrategieën: de flip-in en de flip-over. De flip-in poison pill staat bestaande aandeelhouders toe om nieuwe aandelen te kopen tegen een korting. Bestaande aandeelhouders kunnen derhalve meer aandelen kopen tegen een lagere prijs, waardoor de winst voor de vijandige koper verwatert. De flip-over posion pill staat bestaande aandeelhouders toe om na de fusie of overname aandelen van de vijandige koper tegen een korting aan te schaffen. Zo kan het zijn dat bestaande aandeelhouders na de overname aandelen van de vijandige koper kunnen aanschaffen tegen een ratio van 1 tegen 1,5. Al deze strategieën zijn er op gericht om de koper zoveel mogelijk te laten bloeden indien deze echt geïnteresseerd is in een overname. In elk geval zal de overname of fusie niet van een leien dakje gaan. Europa traditioneel niet veel belang. Pas de laatste tien jaar heeft het effectenrecht veel meer body gekregen in de vorm van strenger toezicht en aanvullende regels. Tabaksblat Tabaksblat is in zijn opzet voor een deel Amerikaans georiënteerd. De code gaat uit van een beursgenoteerde onderneming met gespreid aandeelhoudersbezit. Frijns: De code- Tabaksblat kent geen grootaandeelhouders of dominante aandeelhouders. Naar Amerikaans model is er ook ruimte voor ondernemerschap en krijgt het bestuur de ruimte om te ondernemen. De code is evenals het Amerikaanse ondernemingsrecht principle-based, maar is erg Europees in zijn interne checks and balances. Frijns: Vergeleken met eerdere codes geeft Tabaksblat een veel grotere rol aan de Raad van Commissarissen in het kader van interne checks and balances. Verder geeft de code de Algemene Vergadering van Aandeelhouders (AVA) een essentiële rol in dat hele samenspel van checks and balances. Of de mix die Tabaksblat heeft gekozen de juiste is voor good governance zal de tijd ons moeten leren. Bevindingen monitoringcommissie Tabaksblat gaat uit van versterking van de interne checks and balances. Dat betekent dat de AVA een grotere rol krijgt, die natuurlijk wel vervuld dient te worden. Een gelukkige omstandigheid is dat er een nieuwe klasse van aandeelhouders opgestaan: de institutionele belegger, legde Frijns de vinger op de zere plek. Institutionele beleggers hebben een langetermijnperspectief en zijn daarmee in theorie de ideale aandeelhouders. We willen immers graag dat ondernemingen een goede langetermijnstrategie hebben. Institutionele beleggers worden in de code-tabaksblat specifiek opgeroepen om die rol goed te vervullen. Heel lang heeft men gedacht dat de institutionele aandeelhouders wel iets zouden kunnen doen aan exorbitante beloningen. Maar in de praktijk, zo moest Frijns constateren, komt daar weinig van terecht. Helaas moet ik constateren dat ze dat tot nu toe nauwelijks beter hebben gedaan dan in de periode voor Tabaksblat. De opkomstpercentages bij de AVA s zijn nauwelijks verbeterd. Dat is een ernstige zorg, want als dat niet werkt moeten we het hele systeem nog eens tegen het licht houden. Buitenlandse aandeelhouders Tabaksblat gaat voorbij aan de dominantie van buitenlandse aandeelhouders bij veel Nederlandse beursfondsen. In werkelijkheid is slechts tussen de 5 en 12% van de aandelen in handen van Nederlandse institutionele beleggers. De meerderheid is dus in buitenlandse handen. Die buitenlandse investeerders zetten de toon en doen dat, volgens Frijns, soms op agressieve wijze. De code was nog geen jaar oud toen de hele sfeer veranderde door het optreden van hedge funds die, vaak buiten de vergaderingen om, agressief probeerden om de strategie van ondernemingen beslissend te beïnvloeden. Dat was voor Nederland een relatief nieuwe ervaring. En daarop kregen we de reactie: is dit de bedoeling van Tabaksblat? Is dit wel wat we willen? Het zijn terechte vragen, die ik op dit moment helaas nog niet kan beantwoorden. Disciplinering door de financiële markt Hoe moeten we hier tegenaan kijken vanuit het perspectief van de financiële markten? Frijns: Eén van de instrumenten om besturen bij de les te houden is: disciplinering door financiële markten. De markt voor overnames houdt ondernemingen scherp. Amerikanen zijn inmiddels wel gewend aan zogenoemde raiders en overnemende partijen en hebben zich daartegen gewapend met poison pills. Poison pills zijn effectief zonder dat je de zittende aandeelhouders benadeelt. Het is een vrij effectief middel om tijd te winnen. Uiteindelijk moet een ondernemer nog steeds verantwoording afleggen aan de aandeelhouders. Op zichzelf is disciplinering door financiële markten niets nieuws. Of het werkt hangt van de omstandigheden af. Hedge funds die ondernemingen verkocht willen zien aan private equity clubs zijn populair. Maar die strategie werkt alleen als die private equity clubs een hoge prijs kunnen bieden. Dat kan als de rente erg laag is en ze in staat zijn om de overgenomen onderneming voor 80 tot 90% te leveragen. We moeten ons afvragen, aldus Frijns, wie de echte boosdoeners zijn, de private equity clubs of de banken die maar al te graag geld uit lenen aan de overgenomen ondernemingen? Duidelijk is in ieder geval dat de onderneming wordt opgezadeld met de risico s van de hoge leverage. 10

11 Leverage is de hefboomwerking waarmee met een relatief kleine investering grote winstkansen worden geschapen. Een populair middel om leverage te krijgen is het kopen van aandelenopties, die recht geven op koerswinst op aandelen die men niet bezit. Als er geen koerswinst is, lopen de opties waardeloos af en is de investering verloren. De term leverage wordt ook gebruikt als bedrijven het percentage schulden in hun balanstotaal verhogen. Stakeholdermodel en financiële markten Als commissie vragen we ons af of de disciplinering door financiële markten verenigbaar is met ons stakeholdermodel. De traditionele doelstelling in het ondernemingsrecht stelt dat de doelstelling van een onderneming de continuïteit van de onderneming zelf is, alsmede de belangen van alle daarbij betrokkenen. De code-tabaksblat is dat punt van die doelstelling al een beetje aan het oprekken. De code zegt dat de onderneming tot doel heeft om aandeelhouderswaarde te creëren op de lange termijn, met inachtneming van de belangen van alle andere stakeholders. We zijn er nog niet uit hoe we vanuit dat kader de opkomst van de activistische aandeelhouder moeten beoordelen, benadrukte Frijns. In elk geval vindt de commissie dat de macht van de aandeelhouder niet mag betekenen dat de strategie van de onderneming effectief buiten de AVA wordt vastgesteld, en in feite wordt gemaakt door een groep aandeelhouders in plaats van het bestuur van de onderneming. Het bestuur is primair verantwoordelijk voor de strategie van de onderneming, het bestuur heeft ook de verantwoordelijkheid om de belangen af te wegen en is daarop aanspreekbaar. Dat is een willekeurige aandeelhouder niet. Private equity Private equity leidt, volgens Frijns, tot meer noodzakelijke dynamiek in de economie. Maar groei is deels een proces van creatieve destructie, aldus Schumpeter (een Oostenrijks econoom ( )). Je moet iets kapotmaken om nieuwe dingen te creëren. Daar is ook empirische onderbouwing voor. Studies tonen aan dat private equity gemiddeld leidt tot hogere groei en meer innovatie. Vanuit economisch perspectief zullen er daarom weinig mensen zijn die bezwaar maken tegen private equity. Aan de andere kant zal steeds opnieuw moeten worden bezien of een voorgestelde transactie, zoals de verkoop aan een private-equitypartij, gedreven is door ondernemingsspecifieke argumenten of alleen een arbitragespel van financiële markten is. Frijns: Het betekent dat een bestuur van een onderneming voldoende sterk moet zijn om weerstand te kunnen bieden aan willekeurige overnamepogingen. Een stevig bestuur laat zich niet zomaar wegsturen en laat zich niet dicteren wat het moet doen. De echte boosdoeners zijn niet de private equity clubs, maar de banken die maar al te graag het geld uitlenen. 11

12 Risicobeheersing en controle De raad van bestuur moet in de vorm van een in control statement onderbouwd verklaren dat de interne risicobeheersingsen controlesystemen op het gebied van de financiële verslagggeving adequaat en effectief zijn en dit jaar goed hebben gefunctioneerd. Internationale ontwikkelingen In de code-tabaksblat staan uitgesproken bepalingen over in control statements. Dat is gevolgd op de invoering van de Sarbanes-Oxley Act in de VS. Ondernemingen moeten verklaren dat de cijfers kloppen, dat het proces waarlangs de cijfers tot stand komen klopt en dat ze daar voor instaan. En als dat niet zo is, dan heeft het bestuur een groot probleem. Er is echter een wereld van verschil tussen het strenge Amerikaanse rule-basedsysteem en de Britse Combined Code, die principle-based en relatief soft is, zo schetste Frijns de verschillen. Een ander verschil is dat de Combined Code erg breed is en niet alleen gaat over de financiële verslaggeving en risico s. De Amerikaanse SEC controleert alleen wat ze ook goed kunnen controleren, maar is wel streng. Als je iets opschrijft moet je het kunnen waarmaken. Dat is de belangrijkste reden waarom Sarbanes-Oxley smal is: het moet afdwingbaar zijn. De grote vraag is natuurlijk welke weg we gaan volgen. De Europese Commissie is er niet uit en komt er volgens deskundigen de komende jaren ook niet uit. Met name niet omdat de Engelsen absoluut niet af willen van de principle-based code en de Duitsers en de Fransen veel meer voelen voor een rule-based systeem. Nederland heeft gekozen voor een code die erg geïnspireerd door de Combined Code uit Engeland: principle-based en breed. Verklaring Tot er overeenstemming is over één Europese code zal de code-tabaksblat wel discussies blijven losmaken. En die discussies kunnen hoog oplopen, zo ondervond de monitoringcommissie. Zo ontstond er ophef over het woordje verklaren in de code-tabaksblat. Toen juristen en accountants beursgenoteerde ondernemingen erop wezen dat verklaren moest worden opgevat zoals het in Sarbanes-Oxley wordt bedoeld was het huis te klein, herinnerde Frijns zich. De monitoringcommissie wil, op het gebied van de financiële verklaringen, inderdaad een positieve verklaring. Het bestuur moet verklaren dat het in control is. De raad van bestuur moet in de vorm van een in control statement onderbouwd verklaren dat de interne risicobeheersings- en controlesystemen op het gebied van de financiële verslaggeving adequaat en effectief zijn en dit jaar goed hebben gefunctioneerd. Ten aanzien van de overige risico s wil de commissie vooral inzicht en juist geen gesloten verklaring. We willen weten wat voor deze onderneming de materiële risico s zijn, legde Frijns uit, in welke mate ze worden beheerst en in welke mate het bestuur ze wil beheersen. Het bestuur is verantwoordelijk en kan zich niet verschuilen achter externe accountants. Het bestuur verklaart. Wij vonden dat een duidelijk standpunt, maar daar wordt nogal verschillend over gedacht. Ook in uw beroepsgroep streeft men naar gesloten verklaringen, in standaardbewoordingen en op basis van een achterliggend reportable proces. 12

13 Punt van kritiek is bijvoorbeeld dat de voorstellen een duidelijke normstelling ontberen. Dat klopt ook, beaamde Frijns, omdat het gaat om een principe en niet om gesloten normen. Anderen merkten op dat het proces om tot een bestuursverklaring te komen ontbreekt. Ook dat is waar, gaf Frijns toe. Maar de Code vertrouwt hierin op de kwaliteit van de interne checks and balances, en in het bijzonder op de inbreng van de auditcommissie. Er is ook terecht op gewezen dat de rol van externe auditor bij de beheersing van de overige risico s ontbreekt. Sommigen vrezen dat het ontbreken van een duidelijke normstelling tot verwarring leidt bij buitenlandse beleggers en bij sommige ondernemers. Als we dat niet willen, dan moeten we simpelweg allemaal het Amerikaanse systeem, dus SOx, volgen, wees Frijns op de consequenties. Maar dat willen de meeste ondernemers, CFO s en accountants niet. The Book of Rules rules Waar we naartoe convergeren is ook voor de monitoringcommissie nog niet helemaal duidelijk. Het lijkt de kant op te gaan van meer regels. Ook in uw beroepsgroep streeft men naar gesloten verklaringen, in standaardbewoordingen en op basis van een achterliggend reportable proces, kaatste Frijns de bal terug. Uiteindelijk krijg je dan, en ik citeer Jos Streppel (lid van de Raad van Bestuur van AEGON): the Book of Rules rules. Je kunt wel met een principe beginnen en in beginsel open normen hebben, maar in de praktijk blijken principes toch vaak te worden omgezet in een stel gesloten regels en instructies. Aandachtspunten monitoringcommissie We gaan dit jaar in elk geval meer aandacht besteden aan de verhouding tussen aandeelhouder en onderneming, en de rollen van het bestuur, zei Frijns. Het is belangrijk dat de verantwoordelijkheid van het bestuur duidelijk is. Ook de rol van de Commissarissen staat hoog op het prioriteitenlijstje van de commissie. In Nederland staan Commissarissen traditioneel op afstand en blijven ze buiten de relatie tussen aandeelhouder en het ondernemende bestuur. Buitenlandse aandeelhouders hebben daar geen boodschap aan. Die willen met de president-commissaris praten en dat kan hij ook maar beter doen. De Commissaris krijgt een veel zwaardere rol in die verhouding tussen wat de aandeelhouders willen en wat het bestuur van de onderneming wil. Een ander punt waar Frijns dit jaar veel aandacht aan zal besteden zijn de jaarverslagen. We zullen nadrukkelijk gaan bezien hoe de in-controlverklaring is ingevuld, en hoe we tot een goede best practice kunnen komen. Ik wil liever niet naar meer instructies, maar houd het liever redelijk open. 13

14 Positie internal auditor Deloitte, zei Frijns, vroeg hem om de positie van de internal auditor uit te diepen. Daar was ik snel uit!, zei hij uitdagend. Volgens Tabaksblat heeft de externe auditor een rol in het maatschappelijk verkeer. Hij moet aan de aandeelhouders en de overige stakeholders vertellen dat wat er staat ook klopt. Dat hoeft de internal auditor natuurlijk niet te doen. De rol van internal auditor is afgeleid van de verantwoordelijkheden van het bestuur. De verantwoordelijkheden van het bestuur staan in Tabaksblat duidelijk omschreven. Het bestuur moet zorgen dat de financiële rapportage klopt, moet zorgen dat de risico s juist in kaart zijn gebracht en goed beheerst worden, en moet zorgen dat de onderneming compliant is. De verantwoordelijkheden van de internal auditor zijn daarvan afgeleid. De internal auditor werkt voor het bestuur. Hij heeft natuurlijk wel een speciale positie, in die zin dat hij een rechtstreekse lijn heeft met de auditcommissie. Hij zal ook naar de auditcommissie moeten gaan als hij dingen tegenkomt die niet kloppen. Als er zaken fout zitten in de onderneming en de voorzitter van het bestuur reageert er niet op, dan zal hij - vanuit zijn beroepsethiek, maar ook volgens de code - de voorzitter van de auditcommissie op de hoogte moeten brengen. Binnen de onderneming is hij onafhankelijk. Zijn taak in het proces van financiële verslaggeving is, aldus Frijns, ervoor te zorgen dat alle financiële cijfers op de juiste wijze tot stand komen. Hij zal een audit moeten doen op de interne risico s. Dat is denk ik wel een taak die iedereen ogenblikkelijk zal onderschrijven. Dat geldt ook voor compliance. De internal auditor is niet de compliance officer. Die zit midden in het proces en doet ook vaak al preventieve ingrepen. Maar de auditor moet wel kijken of dat proces van compliance goed is ingericht en of het goed werkt. Een vraag die ik nog aan de orde zou willen stellen is of een internal auditor ook moet kijken naar de strategische risico s en de risico s van de financiële structuur. Als hij zich daar niet voor gekwalificeerd voelt, moet hij het vooral niet doen. Als je de functie breed invult, moet wel duidelijk zijn of de accountantsopleiding adequaat is. Hetzelfde geldt voor de complianceopleiding. Ondernemingen staan tegenwoordig volledig open voor de financiële markten. Er worden zowel goede als kwade dingen van de financiële markt geïmporteerd, en het is dus belangrijk om te begrijpen hoe dat werkt. 14

15 Uitdagingen internal auditor We leven momenteel in een omgeving die steeds meer regels dwingend voorschrijft. Ondernemerschap Ondernemen is risico nemen, dat is de kern van het ondernemen. Aan de andere kant kan het interne risicomanagement zo zwaar worden opgetuigd dat het het ondernemen in de weg staat. Dat argument wordt wel gebruikt voor een principle-based benadering. Kees Cools publiceerde onlangs Controle is goed, vertrouwen is beter. Cools betoogt dat controle geen waarde toevoegt, legt Frijns uit. Mensen gaan meer waarde toevoegen als ze ook vertrouwen hebben of krijgen. We leven momenteel in een omgeving die steeds meer regels dwingend voorschrijft. Uitdaging Ik vind zelf dat het een taak voor de internal auditor is om een goede mix van principes en regels te vinden. En dat is per onderneming anders. Het hangt er heel sterk vanaf hoe coherent die onderneming is. Hoe sterk de cultuur is. Of je meer op regels of meer op principes moet kunnen vertrouwen. Het is een uitdaging voor die interne auditor om daarin mee te denken. Het is een beetje soft talk, maar het is niettemin essentieel. Kwaliteit Welke eisen moeten we stellen aan internal audit? Frijns: Een internal auditor dient niet alleen kennis te hebben van administratieve organisatie en controleprocessen. Hij moet die bedrijfsprocessen kennen en hij moet die operational audits kunnen doen. Maar mogen we ook verlangen dat een internal auditor in staat is om risico s te kwantificeren? De enige ondernemingen die risico s kwantificeren zijn banken en verzekeraars. Hoe breed het takenpakket van de internal auditor moet zijn blijft een lastig punt. Positie Het is duidelijk dat de internal auditor een sterkere positie krijgt in de organisatie door externe legitimatie. Hij moet samenwerken met control en met compliance. Het mag echter niet zo zijn dat er een compliancemodel is en een intern risicomodel en nog een intern rapportagemodel die alle drie los van elkaar staan. Dat leidt alleen maar tot ondoorzichtigheid. Misschien wordt het tijd om met alle aparte disciplines eens gezamenlijk dingen te ontwikkelen. 15

16 Schets huidige situatie 16

17 De betekenis van internal audit wordt zwaar onderschat. De zaaldiscussie werd geleid door Jeroen Smit. Om erachter te komen hoe internal auditors de huidige situatie in hun vakgebied inschatten, vroeg Smit ze om te reageren op een aantal stellingen. Het publiek kon niet alleen stemmen, maar ook mondeling reageren. "Bedrijven investeren fors in internal audit, maar daar zie je in het nationale debat helemaal niks van terug." Jeroen Smit (1963) begon in 1990 zijn journalistieke carrière bij Het Financieele Dagblad en was achtereenvolgens chef economie van het Algemeen Dagblad en hoofdredacteur van FEM/deWeek. In 2004 schreef hij de bestseller Het drama Ahold. Naast publicist en commentator is Smit ook presentator bij BNR Nieuwsradio. Ruimte voor ondernemerschap? Om eerlijk te zijn is internal audit voor mij, als relatieve buitenstaander, altijd nogal ongrijpbaar geweest. Het zal dus leerzaam worden vandaag, opende Smit de zaaldiscussie. Hij constateerde dat Frijns weliswaar had geschetst in welke richting internal audit zich naar zijn idee ontwikkelt, maar dat er van eenduidigheid nog geen sprake is. Er zijn totaal verschillende internal auditors. Gisteren hoorde ik ook de opmerking: De grote schandalen ontstaan in de boardroom en daar komen internal auditors nu niet. Ik begrijp niet alles van jullie vak, maar het is me wel duidelijk dat het belangrijk is. Als het lukt om dingen intern op orde te krijgen, is iedereen daarbij gebaat. Frijns zegt: Ondernemen is risico lopen. De bereidheid om risico te nemen is de laatste jaren echter sterk beperkt door angst. Ligt hier nu niet een taak voor de internal auditor, om de ruimte voor ondernemerschap zo groot mogelijk te houden? Angelsaksisch denken Navraag in de zaal leerde dat een grote meerderheid vond dat Frijns in zijn analyse de goede richting aangaf, hoewel niet iedereen het met die richting eens was. Zoals een van de deelnemers opmerkte: Frijns geeft aan dat de aandeelhouder meer een primaire stakeholder wordt. Met die vorm van Angelsaksisch denken heb ik moeite. Iemand anders miste duidelijke richtlijnen in Frijns verhaal: Ik kreeg de indruk dat we het zelf maar moeten uitzoeken en we maar moeten doen wat ons het beste dunkt. Een derde discussiant miste wat Frijns zelf verwacht van internal audit. Ik had graag gezien dat hij stelling had genomen. De bereidheid om risico te nemen is de laatste jaren sterk beperkt door angst. Frijns vroeg zich een paar keer af of jullie wel breed genoeg zijn, merkte Smit op. Waarop een deelnemer antwoordde: Als je kijkt naar de hele governance-discussie, dan zie je dat bedrijven fors investeren in internal audit, maar daar zie je in het nationale debat helemaal niks van terug. De betekenis van internal audit wordt zwaar onderschat. Laten we eerst die discussie maar eens op tafel leggen, dan kijken we daarna wel verder. 17

18 Stelling 1: Ik ben in de eerste plaats een sparringpartner van de board. De meningen over deze stelling waren nogal verdeeld. Interessant was dat niemand had aangegeven geen mening te hebben. Blijkbaar leeft het onderwerp dus. Uiteindelijk was iets meer dan de helft van de aanwezigen het met de stelling eens. Een paar reacties uit de zaal: Ik ben het er helemaal mee oneens. De board is bezig met marketing, productontwikkeling enzovoort. Hoe kan ik daar als internal auditor een sparringpartner zijn? Wel op mijn eigen vakgebied, natuurlijk. Je ziet nu door alle druk op de Raad van Bestuur in verband met schandalen en dergelijke dat internal audit hoog op de agenda staat. Ik zit bijna wekelijks met de Raad van Bestuur om de tafel. Mensen in de business willen vooruit, zei Smit. Ze hebben over het algemeen een hekel aan regeltjes en wetjes. Als je sparringpartner wilt zijn, moet je dan niet de taal van de business spreken? Dat is juist het voordeel van internal auditors, zei iemand uit de zaal. Wij zitten continu bij de bedrijven zelf. Het hoger management is over het algemeen wel enthousiast over internal audit: zij staan in de wind. Bij het lagere management is het soms lastiger. De vraag of je sparringpartner bent, hangt af van de vraag of je pro-actief bezig bent in de business of dat je alleen bezig bent om ongelukken te voorkomen. Als je sparringpartner wilt zijn, moet je dan niet de taal van de business spreken? 18

19 Stelling 2: Ik ben eerst onafhankelijk, daarna coöperatief. Iedereen was het in meer of mindere mate met deze stelling eens. Wat, volgens Smit, de vraag oproept hoe hard je kunt bijten in de hand die je voedt. Een paar reacties uit de zaal: Onafhankelijkheid is heel belangrijk. Maar ik denk dat de meeste auditors zeggen: Ik ben coöperatief met inachtneming van mijn onafhankelijkheid. Het belang van de onderneming staat voorop. Mijn organisatie is juist heel blij dat onafhankelijkheid voorop staat. Dat is helder en duidelijk. Die expliciete rol wordt gewaardeerd. Als je eerst coöperatief bent, brengt dat het gevaar met zich mee dat je zelf al gaat verklaren waarom zaken lopen zoals ze lopen. Je moet eerst sec constateren. Er speelt nu een discussie op de IIA-site (Instituut van Internal Auditors Nederland) over de uiterste houdbaarheidsdatum van een hoofd internal audit. De balans tussen onafhankelijkheid en samenwerking is belangrijk. Ik werk nu bij een bedrijf met meer dan medewerkers. Dat bedrijf heeft een clubje mensen in Chili zitten die eigenlijk de ogen en oren van het bestuur zijn. Als die heel coöperatief zijn en zaken onder de mat vegen, dan gaat het mis. Zij moeten onafhankelijk zijn en signaleren. Aan de andere kant zijn er ook mensen die hun onafhankelijkheid misbruiken door hun mond te houden en zo meer geld op te strijken. Je moet opereren naast de Raad van Bestuur, zodat de Raad van Bestuur het plaatje krijgt zoals het hoort. Ik ben als internal auditor luid en duidelijk aanwezig. Als je namens internal audit te diep in een project duikt, is de vraag of je nog de guts hebt om bijvoorbeeld te zeggen: dit systeem is knudde. 19

20 Stelling 3: Ik ben een voorstander van SOx. Niet alle internal auditors werken bij organisaties waar SOx verplicht is. Wellicht verklaart dat waarom de groep die zich nog geen mening had kunnen vormen een respectabele 20% vertegenwoordigde. Desondanks wees een kleine meerderheid deze stelling af. Een paar reacties uit de zaal: Het nut is te beperkt voor de hoeveelheid tijd die het kost. SOx draagt wel bij aan transparantie. Bij een bedrijf van medewerkers hebben wij SOx-light ingevoerd. Dat werkt. Ik ben geen voorstander van SOx, wel van de principes erachter. Het gaat langzamer dan je zou willen. Het kost veel te veel geld en de codes zijn te weinig gericht op de Raad van Bestuur. Sinds SOx kun je niet meer zeggen: Ik ben wel verantwoordelijk, maar niet schuldig. Verantwoordelijk = schuldig. Dat is een belangrijk voordeel. 20

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief.

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. In de Code van Commissie Peters De Veertig Aanbevelingen (juni 1997) staat in zeer algemene termen iets over risicobeheersing.

Nadere informatie

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit Van commissie Peters naar commissie Van Manen, een statusupdate PAS Conferentie 3 december 2015 Gefeliciteerd! PAS Conferentie

Nadere informatie

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN Aanbevelingen toekomst Code Banken 22 maart 2013 Inleiding De Monitoring Commissie Code Banken heeft sinds haar instelling vier rapportages uitgebracht. Zij heeft daarin

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

Ik zou een strikte scheiding willen tussen audit- en adviesdiensten

Ik zou een strikte scheiding willen tussen audit- en adviesdiensten Interview Frans Cremers Ik zou een strikte scheiding willen tussen audit- en adviesdiensten Het beeld dat buitenstaanders van een auditcommissie hebben is niet altijd even accuraat, meent Cremers. De rol

Nadere informatie

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Het begrip assurance en maatschappelijke ontwikkelingen

Nadere informatie

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V.

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V. Dit Reglement is goedgekeurd door de Raad van Commissarissen van Telegraaf Media Groep N.V. op 17 september 2013. 1. Inleiding De Auditcommissie is een

Nadere informatie

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM E Ernst & Young Accountants LLP Telt +31 88 407 1000 Boompjes 258 Faxt +31 88407 8970 3011 XZ Rotterdam, Netherlands ey.corn Postbus 2295 3000 CG Rotterdam, Netherlands Nederlandse Beroepsorganisatie van

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Compliance Program. Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed

Compliance Program. Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed Compliance Program Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed September 2008 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 1.1 Voorwoord 1 1.2 Definitie

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek 1 Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe

Nadere informatie

Roos van Leary. Mijn commentaar betreffende de score Mijn score was 4 punten van de 8.

Roos van Leary. Mijn commentaar betreffende de score Mijn score was 4 punten van de 8. Roos van Leary Beschrijving Boven-Samen (BS) dominant gedrag: leidend zelfdefinitie: ik ben sterker en beter dan jij; Ik overzie "het" definitie van de ander: jij bent zwak en hulpbehoevend relatiedefinitie:

Nadere informatie

Vermogensbeheerder institutioneel - Gedragscodes en Regelgeving

Vermogensbeheerder institutioneel - Gedragscodes en Regelgeving Vermogensbeheerder institutioneel - Gedragscodes en Regelgeving Beschrijving Vermogensbeheerders hebben met diverse gedragscodes te maken. Hierna volgen vijf situaties bij de Wonderbank waar de diverse

Nadere informatie

Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands. door Alina Stan en Marieta Vermulm

Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands. door Alina Stan en Marieta Vermulm Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands door Alina Stan en Marieta Vermulm Op 1 augustus spraken Alina Stan en Marieta Vermulm, beiden lid van de Commissie Young Professionals met Hans

Nadere informatie

Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet. CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen.

Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet. CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen. Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen. Risicobeheersing begint aan de top CPI Governance CPI (Corporate, Public en Internal) Governance

Nadere informatie

TOEZICHT BIJ MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES Een bewerkelijk werkje

TOEZICHT BIJ MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES Een bewerkelijk werkje TOEZICHT BIJ MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES Een bewerkelijk werkje 4 juli 2011 Bijeenkomst KPMG door Marry de Gaay Fortman Partner HouthoffBuruma m.fortman@houthoff.com Tel: 020 6056365 Toezicht bij maatschappelijke

Nadere informatie

Innovatie komt vaak net te laat.

Innovatie komt vaak net te laat. Interview door Caroline Zegers en Pieter Hofman Innovatie komt vaak net te laat. Een bedrijf dat succesvol innoveert is een bedrijf waar alle radertjes de goede kant op draaien. Innovatie heeft veel aspecten,

Nadere informatie

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Materieel belang in de jaarrekening Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Agenda Inleiding Doel van de jaarrekening Wat is materieel belang Wat

Nadere informatie

RvC-verslagen geven weinig inzicht

RvC-verslagen geven weinig inzicht RvC-verslagen geven weinig inzicht Erasmus Universiteit Rotterdam September 2010 Dr. Mijntje Lückerath-Rovers Drs. Margot Scheltema contact: luckerath@frg.eur.nl Het onderzoek Ondernemingen : Van 60 ondernemingen

Nadere informatie

Compliance- verklaring

Compliance- verklaring Compliance- verklaring 23 januari 2013 1 van 6 Inleiding Spaarnelanden en de Code Goed Bestuur Publieke Dienstverleners Spaarnelanden wenst haar governance in lijn te brengen met de laatste inzichten op

Nadere informatie

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code De Nederlandse Corporate Governance Code ( Code ) is van toepassing op alle Nederlandse beursgenoteerde

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder Beloningsbeleid Amsterdam, 31 maart 2015 BELONINGSBELEID MAART 2015 DOUBLEDIVIDEND MANAGEMENT B.V. Pagina 1 Beloning van bestuurders

Nadere informatie

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23 Inhoud Inleiding 11 Risicomanagement, een selectie van toepassingen in ondernemingsbestuur 13 Theorie? 15 Bekende toepassingen 17 Risicomanagement in de financiële sector 18 Risico s in verband met ondernemingsbestuur

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE Corporate Governance Novisource streeft naar een organisatiestructuur die onder meer recht doet aan de belangen van de onderneming, haar klanten,

Nadere informatie

governance code kinderopvang preambule

governance code kinderopvang preambule governance code kinderopvang preambule Commissie Governance Kinderopvang in opdracht van NVTK en bdko Utrecht, oktober 2009 11 PREAMBULE Achtergrond Kinderopvangorganisaties zijn private ondernemingen

Nadere informatie

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt:

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt: Wabo effectief ?Hoe Zo! >> Het toepassen van de Wabo is meer dan alleen de IT-structuur aanpassen, de procedures herzien en/of de processen opnieuw beschrijven en herinrichten. Het zijn de medewerkers

Nadere informatie

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Onderzoek door mr. J.M. Blanco Fernández en prof. mr. M. van Olffen (Van der Heijden Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen) in opdracht van het Wetenschappelijk

Nadere informatie

Implementatie Code Banken

Implementatie Code Banken Implementatie Code Banken Koninginnegracht 2 2514 AA Den Haag T 070 3750 750 www.bngbank.nl BNG Bank is een handelsnaam van N.V. Bank Nederlandse Gemeenten, statutair gevestigd te Den Haag, KvK-nummer

Nadere informatie

Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet

Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet 7 oktober 2005 - Goed bestuur zoals dat wordt beschreven in de code- Tabaksblat moet van twee kanten komen. De bedrijfsbestuurders moeten hun organisatie

Nadere informatie

Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang

Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang Jos de Groot, Assurance Organisaties van openbaar belang (OOBs) dienen een auditcommissie in te stellen of als alternatief hiervoor

Nadere informatie

Codes worden een beetje volgens

Codes worden een beetje volgens Interview door Peter Bommel Codes worden een beetje volgens de smaak van de dag gemaakt Jeroen van der Veer Codes zijn beter dan wetgeving. De voormalig Shell-topman Jeroen van der Veer is stellig in zijn

Nadere informatie

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015 Algemeen Mede naar aanleiding van de kredietcrisis en de Europese schuldencrisis in 2011 is een groot aantal codes,

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Page 1 of 5 U bevindt zich hier: Home Ministeries Financiën Documenten en publicaties Toespraken Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Toespraak 27-01-2011 Toespraak

Nadere informatie

Pensioenfonds Horeca & Catering is vertegenwoordigd door SPF beheer b.v. bij: Algemene vergadering van aandeelhouders VNU. 19 april 2005 A G E N D A

Pensioenfonds Horeca & Catering is vertegenwoordigd door SPF beheer b.v. bij: Algemene vergadering van aandeelhouders VNU. 19 april 2005 A G E N D A Pensioenfonds Horeca & Catering is vertegenwoordigd door SPF beheer b.v. bij: Algemene vergadering van aandeelhouders VNU 19 april 2005 Agendapunten A G E N D A Stem 1. Opening - 2. Verslag van de raad

Nadere informatie

Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion. www.haygroup.com

Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion. www.haygroup.com Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion www.haygroup.com Inleiding In aanvulling op de bestaande wet- en regelgeving en de Code Tabaksblat zijn in oktober 2006 door Eumedion,

Nadere informatie

Governancestructuur WonenBreburg. januari 2012, geactualiseerd augustus 2015

Governancestructuur WonenBreburg. januari 2012, geactualiseerd augustus 2015 Governancestructuur WonenBreburg januari 2012, geactualiseerd augustus 2015 1 Inhoud 1. Inleiding 3 2. Bestuur 3 2.1 Taak en werkwijze 3 2.2 Rechtspositie en bezoldiging bestuur 4 2.3 Tegenstrijdige belangen

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie

Wat is jouw voorkeursstijl voor conflicten?

Wat is jouw voorkeursstijl voor conflicten? Wat is jouw voorkeursstijl voor conflicten? Conflictstijlen test Bron: K.W. Thomas & R.H. Kilmann Inhoud/doel: Doel van deze vragenlijst is inzicht verkrijgen in de persoonlijke manier waarop iemand met

Nadere informatie

Concept Praktijkhandreiking 1119 Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring

Concept Praktijkhandreiking 1119 Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring maart 2012 Concept Praktijkhandreiking 1119 Inleiding Binnen de huidige wet- en regelgeving kan de accountant reeds uitdrukkelijk inspelen op

Nadere informatie

Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma. In gesprek met stakeholders

Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma. In gesprek met stakeholders In gesprek met stakeholders Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma Rients Abma (l.) is directeur bij Eumedion, platform voor institutionele beleggers. Arjan Brouwer (r.) is partner bij PwC en was lid

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten infosecurity.nl

Onderzoeksresultaten infosecurity.nl Onderzoeksresultaten infosecurity.nl Pagina 1 Introductie Tijdens de beurs infosecurity.nl, die gehouden werd op 11 en 12 oktober 2006, heeft Northwave een onderzoek uitgevoerd onder bezoekers en exposanten.

Nadere informatie

Bouwen aan professioneel vertrouwen

Bouwen aan professioneel vertrouwen PwC doet 21 aanbevelingen voor toezichthouders in semi-publieke sector Bouwen aan professioneel vertrouwen Het is in de semi-publieke sector nog vaak onduidelijk wat de taken en verantwoordelijkheden van

Nadere informatie

Toezicht nationale instellingen Betaalinstellingen en bijzondere projecten. Pagina 1 van 5

Toezicht nationale instellingen Betaalinstellingen en bijzondere projecten. Pagina 1 van 5 Inleiding Maarten Gelderman voor seminar "Zeven toezichttips om je instelling compliant te laten zijn" voor de sector betaalinstellingen van woensdag 9 september 2015 1 Toezicht nationale instellingen

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen Versie 1.1 dd. 15 januari 2014 Artikel 1 - Algemene taak 1.1 De raad van commissarissen

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders Door Hartger Wassink R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders De rol van de schoolleiders mag niet onderschat worden. Netwerkleren leidt, als het goed is, tot

Nadere informatie

200 gevolmachtigden; Ruim 297 miljoen stemmen; ruim 60 % van het geplaatst kapitaal. Agendapunten Stemuitslag 1

200 gevolmachtigden; Ruim 297 miljoen stemmen; ruim 60 % van het geplaatst kapitaal. Agendapunten Stemuitslag 1 Verslag Heineken Soort vergadering Datum vergadering Plaats vergadering Woordvoerder binnen Eumedion verband Volmachtgevers/ gesproken namens Totaal stemmen volmachtgevers Opkomst AVA Datum verslag 19

Nadere informatie

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting)

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) October 2013 Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Belangenconflicten

Nadere informatie

Advies inzake Risicobenadering

Advies inzake Risicobenadering dvies inzake Risicobenadering Het afstemmen van modellen op uitdagingen PRIMO heeft binnen haar organisatie een divisie opgericht die zich geheel richt op het effectief gebruik van risicomanagementmodellen.

Nadere informatie

Verder dan 1 mei 2015

Verder dan 1 mei 2015 4.2.2 Governance Tabel 20. Resultaten maatregelen governance Overzicht resultaten maatregelen uit het rapport 'In het publiek belang' Verder dan 1 mei 2015 Governance 2.1 - Instellen rvc + * * + + + +

Nadere informatie

Sales Skills Monitor. Rapportage. johndoe@live.nl. woensdag 8 januari 2014

Sales Skills Monitor. Rapportage. johndoe@live.nl. woensdag 8 januari 2014 woensdag 8 januari 2014 Rapportage Een competentie is een samenspel van wat je weet, kunt, wilt en wat je durft. Het gaat dus om dit klavertje-vier dat een verkoper in staat stelt in concrete situaties

Nadere informatie

Workshop Pensioenfondsen. Gert Demmink

Workshop Pensioenfondsen. Gert Demmink Workshop Pensioenfondsen Gert Demmink 13 november 2012 Integere Bedrijfsvoering Integere bedrijfsvoering; Bas Jennen Bestuurderstoetsingen; Juliette van Doorn Integere bedrijfsvoering, beleid & uitbesteding

Nadere informatie

De Internal auditor bij Nederlandse beursfondsen.

De Internal auditor bij Nederlandse beursfondsen. De Internal auditor bij Nederlandse beursfondsen. 1. Inleiding Corporate governance ontwikkelingen en codes hebben internationaal een positieve invloed op de beslissing om een interne audit dienst (hierna

Nadere informatie

Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land.

Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land. Interview door Sandra Heuts en Cees Jorissen Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land. Egbert ten Cate is op het moment van dit gesprek zowel directeur van Bank Ten Cate & Cie als commissaris

Nadere informatie

DE NIEUWE COMMISSARIS

DE NIEUWE COMMISSARIS DOSSIER TOEZICHT ONDER ZOEK Tekst Peter Rikhof Illustratie Yvonne Kroese DE NIEUWE COMMISSARIS Meer diversiteit, permanente opleiding en jaarlijkse evaluatie van het team en de individuele commissarissen.

Nadere informatie

Drie raden balans tussen strategie en toezicht. WissemaGroup

Drie raden balans tussen strategie en toezicht. WissemaGroup Drie raden balans tussen strategie en toezicht 9 december 2015 Doelstellingen Achtergrond schetsen van de relaties in de gouden driehoek Ideeën presenteren voor de intensivering van de relaties in de gouden

Nadere informatie

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG MEET THE EXPERTS KENNISMAKING MET LEAN IN DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG DOOR DR. VINCENT WIEGEL OP 16 OKTOBER 2014 VERBINDENDE CONTROL DOOR MR. DR. HARRIE AARDEMA OP 6 NOVEMBER 2014 INKOOP

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL 1. ORGANISATIE. Noorderpoort

FUNCTIEPROFIEL 1. ORGANISATIE. Noorderpoort FUNCTIEPROFIEL Opdrachtgever: Functienaam: Deskundigheid Noorderpoort Lid Raad van Toezicht Sociale domein 1. ORGANISATIE Noorderpoort Noorderpoort bereidt jongeren en volwassenen voor op hun rol in de

Nadere informatie

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim Deze visienota richt zich specifiek op preventie van arbeidsverzuim. Deze visie is door te vertalen naar terugkeer vanuit arbeidsverzuim en op instroom, doorstroom en uitstroom vraagstukken. Deze doorvertaling

Nadere informatie

PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN

PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN PROFIEL VAN DE RAAD De RvC van Pré Wonen hecht grote waarde aan het werken conform de principes van good governance, waarbij de Governance code een

Nadere informatie

Security manager van de toekomst. Bent u klaar voor de convergentie?

Security manager van de toekomst. Bent u klaar voor de convergentie? Security manager van de toekomst Bent u klaar voor de convergentie? Agenda Introductie Convergentie - De rol en positie van Security in beweging - Wat zien we in de praktijk? - Waar gaat het naar toe?

Nadere informatie

Naar mijn stellige overtuiging is dit een van de belangrijkste oorzaken van de verwachtingskloof.

Naar mijn stellige overtuiging is dit een van de belangrijkste oorzaken van de verwachtingskloof. Alleen uitgesproken tekst geldt Bijdrage van drs. P.J. van Mierlo RA, voorzitter PwC Accountants N.V. aan Rondetafelgesprek Accountancy op maandag 10 juni 2013. 1. Graag wil ik de PvdA hartelijk bedanken

Nadere informatie

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Wie, wat en hoe Eric Lopes Cardozo & Rik Jan van Hulst sturen naar succes Doel Delen van inzichten voor praktisch operationeel risico management

Nadere informatie

REGLEMENT VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN BEVER HOLDING N.V.

REGLEMENT VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN BEVER HOLDING N.V. REGLEMENT VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN BEVER HOLDING N.V. Definities de Vennootschap de RVC de voorzitter Directie : Bever Holding N.V. : De raad van commissarissen van de vennootschap : De voorzitter

Nadere informatie

NBA T.a.v. de heer J. Scheffe RA RO CIA Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM. Per email: j.scheffe@nba.nl. Geachte heer Scheffe,

NBA T.a.v. de heer J. Scheffe RA RO CIA Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM. Per email: j.scheffe@nba.nl. Geachte heer Scheffe, NBA T.a.v. de heer J. Scheffe RA RO CIA Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM Per email: j.scheffe@nba.nl Den Haag 3 december 2012 Referentie: 2012078 GK / DT Betreft: Reactie VEB op Discussierapport NBA Het

Nadere informatie

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE Vastgesteld door de RvC op 10 maart 2010 1 10 maart 2010 INHOUDSOPGAVE Blz. 0. Inleiding... 3 1. Samenstelling... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Taken betreffende

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen. 7 mei 2012

Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen. 7 mei 2012 Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen 7 mei 2012 Voorwoord Onderwerp: resultaten onderzoek Controle en Vertrouwen Geachte heer, mevrouw, Hartelijk dank voor uw medewerking aan het onderzoek naar

Nadere informatie

Advies van de commissie Burgmans over maatschappelijk verantwoord ondernemen en corporate governance

Advies van de commissie Burgmans over maatschappelijk verantwoord ondernemen en corporate governance Advies van de commissie Burgmans over maatschappelijk verantwoord ondernemen en corporate governance Advies De commissie vindt dat integratie van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) in de bedrijfsvoering

Nadere informatie

Corporate governance code Caparis NV

Corporate governance code Caparis NV Corporate governance code Caparis NV De brancheorganisatie sociale werkgelegenheid en arbeidsintegratie Cedris heeft in het voorjaar van 2010 een branchecode aangenomen. In de inleiding van deze branchecode

Nadere informatie

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE WONINGBOUWVERENIGING OUDEWATER

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE WONINGBOUWVERENIGING OUDEWATER REGLEMENT AUDITCOMMISSIE WONINGBOUWVERENIGING OUDEWATER Auditcommissie reglement def Pag. 1 Missie / doelstellingen De auditcommissie is een vaste commissie van de Raad van Toezicht. De auditcommissie

Nadere informatie

Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten

Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten CLAVIS Vermogensstructurering Directievoering Trustdiensten Vermogensbeheer (Infra)structuur Vermogensplanning Transactiebegeleiding

Nadere informatie

Registeropleiding Financieel Recht Certified Specialist Financial Law (CSFL )

Registeropleiding Financieel Recht Certified Specialist Financial Law (CSFL ) Eggens Instituut Module 3: Goed Bestuur Registeropleiding Financieel Recht Certified Specialist Financial Law (CSFL ) Registeropleiding Financieel Recht Certified Specialist Financial Law (CSFL ) Module

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Manuele Therapie. Zicht op de toekomst. 22 september 2014

Nederlandse Vereniging voor Manuele Therapie. Zicht op de toekomst. 22 september 2014 Nederlandse Vereniging voor Manuele Therapie 22 september 2014 Inhoud 1. Inleiding en aanleiding 2. Strategische outline 3. De markt en de vereniging 4. Strategische domeinen 5. Beweging 1. Inleiding en

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

TOEKOMSTGERICHT VERZEKEREN

TOEKOMSTGERICHT VERZEKEREN TOEKOMSTGERICHT VERZEKEREN Prof. dr. R.J. Schotsman November 2014 BELANGRIJKE WETGEVINGSONTWIKKELING De inzet op een versterking van de kwaliteit van de personen werkzaam in de sector via het financieel

Nadere informatie

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs 23 september 2014 Alex Poel Beleggingsbeleid 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 VBA Discussion Paper 5 Kanttekeningen discussion

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers. Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006

Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers. Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006 Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006 Agenda Achtergrond verantwoordelijkheden institutionele beleggers Code Tabaksblat Wettelijke verankering

Nadere informatie

Risico s managen is mensenwerk

Risico s managen is mensenwerk TRANSPORT Risico s managen is mensenwerk Ondernemen is kansen zien en grijpen, maar ook risico s lopen. Risicomanagement behoort daarom tot de vaste agenda van bestuurders en commissarissen. Omdat ook

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Corporate governance. Ten aanzien van een drietal specifieke Best Practice bepalingen uit de Code doet Neways als volgt verslag:

Corporate governance. Ten aanzien van een drietal specifieke Best Practice bepalingen uit de Code doet Neways als volgt verslag: Corporate governance De Raad van Commissarissen en de Raad van Bestuur onderschrijven de belangrijkste principes van corporate governance. Goed ondernemingsbestuur is voor Neways een belangrijk uitgangspunt.

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

The speed of Trust. MasterClass - Seminarie

The speed of Trust. MasterClass - Seminarie MasterClass - Seminarie Na vader Stephen R. Covey was het in juni 2008 de beurt aan de Zoon Covey (ook een Stephen maar dan M.R. Covey). Stephen M.R. Covey (zoon van Stephen R. Covey, auteur van De zeven

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

1 Inleiding risicomanagement (1)

1 Inleiding risicomanagement (1) Inleiding risicomanagement () De afgelopen 25 jaar gaan de geschiedenis in als de periode waarin Westerse overheden, banken, bedrijven en particulieren grotere risico s zijn gaan nemen. In 2008 zijn, door

Nadere informatie

Incompany Masterclasses voor commissarissen van woningcorporaties. Advies voor bestuur, toezicht en stakeholders

Incompany Masterclasses voor commissarissen van woningcorporaties. Advies voor bestuur, toezicht en stakeholders Incompany Masterclasses voor commissarissen van woningcorporaties Advies voor bestuur, toezicht en stakeholders Incompany Masterclasses voor commissarissen van woningcorporaties Het programmamanagement

Nadere informatie