Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits"

Transcriptie

1 Erasmus Universiteit Rotterdam Economische Faculteit EURAC BV Sectie Internal/Operational Auditing Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits Methoden en technieken die de betrouwbaarheid en validiteit van kwalitatief georiënteerde audits waarborgen Den Haag, november 2003 drs. M. Bergsma

2 The most serious and central difficulty in the use of qualitative data is that methods of analysis are not well formulated. For quantitative data, there are clear conventions the researcher can use. But the analyst faced with a bank of qualitative data has very few guidelines for protection against self-delusion, let alone the presentation of unreliable or invalid conclusions to scientific or policy-making audiences. How can we be sure that an earthy, undeniable, serendipitous finding is not in fact, wrong? - MILES (1979) ii

3 Voorwoord Dit referaat is geschreven ter afronding van de postdoctorale studie Internal/ Operational Auditing aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Validiteit en betrouwbaarheid, begrippen die mij als econometrist niet onbekend zijn. Met data in overvloed, heldere hypothesen en gevestigde technieken is de econometrist in staat om tot betrouwbare en valide uitkomsten te komen. Maar wat als deze econometrist heeft besloten om de wereld achter de cijfers te verkennen? De dagelijkse praktijk en de door de opleiding verkregen inzichten hebben mij doen beseffen dat binnen operational auditing kwantitatieve technieken dan niet veel soelaas bieden. Op basis van kwalitatieve data, die veelal verzameld is op basis van een kleine, selectieve steekproef dienen gefundeerde uitspraken gedaan te worden. Validiteit en betrouwbaarheid zijn ineens niet meer zulke triviale begrippen. Daarom heb ik besloten om te onderzoeken hoe bij het uitvoeren van een operational audit tot meer betrouwbare en valide onderzoeksresultaten kan worden gekomen. Ik heb met dit onderzoek mijn eigen kennis kunnen verrijken, en hoop dat ik daarnaast ook nog een nuttige bijdrage heb kunnen leveren aan het vakgebied operational auditing. Dank gaat uit naar mijn begeleider Jan Otten. Zijn interesse en inzichten in het onderhavige onderwerp hebben geleid tot waardevolle feedback tijdens de totstandkoming van dit referaat. Daarnaast wil ik mijn medestudenten Jeroen Straathof, Martin van Alphen, Han Kolthof en Ronald Majoor bedanken voor de motiverende spiegelingen en de ontvangen steun. Mark Bergsma Den Haag, november 2003 iii

4 Samenvatting In dit referaat worden een viertal methoden en technieken gepresenteerd die de operational auditor kunnen helpen om op basis van kwalitatieve data tot valide en betrouwbare onderzoeksresultaten te komen. De aanleiding voor de handreiking van deze methoden en technieken komt voort uit de gedachte dat, wil een operational audit valide en betrouwbare onderzoeksresultaten opleveren, er binnen het vakgebied kennis is vereist van kwalitatieve onderzoeksmethodologie en de daaruit ontstane methoden en technieken die de validiteit en betrouwbaarheid van kwalitatief geaarde onderzoeken doen verbeteren. In dit referaat wordt aangetoond dat een operational audit overeenkomsten vertoond met de eigenschappen van kwalitatief onderzoek. Deze overeenkomsten blijken voornamelijk uit: Het object van audit, wat veelal een proces of situatie is. Het gebruik van kwalitatieve methoden van gegevensverzameling, zoals interviews, documentanalyses en observaties. De bestudering van het object van audit in de natuurlijke omgeving. Het werken met een relatief klein aantal onderzoekseenheden (respondenten). Vanuit de constatering dat de operational auditor juist vanwege dit kwalitatieve aspect problemen heeft met het verkrijgen van betrouwbare en valide auditresultaten, is een theoretische studie gedaan naar methoden en technieken die binnen kwalitatief onderzoek worden toegepast ter waarborging van de validiteit en betrouwbaarheid van verkregen onderzoeksresultaten. Hiervoor is allereerst bekeken op welke manier de begrippen validiteit en betrouwbaarheid binnen kwalitatief onderzoek geïnterpreteerd dienen te worden. Vervolgens zijn op basis van deze interpretaties mogelijke bronnen van verstoringen onderkent die de validiteit en betrouwbaarheid van verkregen onderzoeksresultaten kunnen bedreigen. Op basis van deze bronnen van verstoringen is daarna een inventarisatie gegeven van een viertal methoden en technieken die binnen kwalitatief onderzoek worden toegepast ter ondervanging van deze verstoringen. Hierbij zijn de volgende methoden en technieken onderkend: Het testen op representativiteit (betrouwbaarheid). Het testen op onderzoekereffecten (betrouwbaarheid). Triangulatie (validiteitaspect). Feedback van respondenten (validiteitaspect). Deze methoden en technieken zijn getoetst op relevantie en toepasbaarheid binnen operational auditing. Hiervoor is zowel een literatuurstudie uitgevoerd, als ook een praktijktoets waarbij een tweetal ervaren operational auditors om hun mening is gevraagd. iv

5 De uitkomsten van deze toetsing leiden uiteindelijk tot de conclusie dat de gepresenteerde methoden en technieken relevant, en toepasbaar zijn binnen de uitvoering van een operational audit. v

6 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave Inhoudsopgave Aanleiding en doelstelling Inleiding Definitie Audit Operational Audit: Onderzoek naar object nader gedefinieerd Operational Audit: gefundeerd oordeel, maar hoe? Aanleiding: Operational Audit vereist kwalitatief onderzoek Doelstelling van dit referaat Probleemstelling Gehanteerde onderzoeksaanpak Opbouw van het referaat: van methodologie naar praktijk Eigenschappen en toepassingsgebieden kwalitatieve methoden Inleiding Kwantitatief vs. kwalitatief: verschillende paradigma s Kwalitatief onderzoek: doel, methoden en criteria Operational audit is kwalitatief onderzoek Conclusies Vergroten van betrouwbaarheid en validiteit: praktische hulpmiddelen Inleiding Validiteit en betrouwbaarheid binnen kwalitatief onderzoek Bedreigingen ten aanzien van validiteit en betrouwbaarheid Methoden voor het testen van betrouwbaarheid van de resultaten Methoden voor het valideren van bevindingen Samenvatting Gepresenteerde methoden relevant en toepasbaar binnen Operational Auditing? Inleiding Betrouwbaarheid: testen op representativiteit...24 Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 1

7 INHOUDSOPGAVE 4.3 Betrouwbaarheid: testen op onderzoekereffecten Validiteit: triangulatie Validiteit: feedback van respondenten Conclusies Praktijktoets: gepresenteerde methoden toegepast binnen Operational Audits? Inleiding Verstoringen zijn herkenbaar in dagelijkse auditpraktijk Gepresenteerde methoden bieden mogelijkheden voor toepassing Conclusies praktijktoets Eindconclusie: oordeelsvormende technieken zijn beschikbaar en toepasbaar Inleiding Eindconclusie: oordeelsvormende technieken zijn beschikbaar Afsluitende opmerkingen...39 Geraadpleegde literatuur... I Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 2

8 1 AANLEIDING EN DOESTELLING 1 Aanleiding en doelstelling Met het begrip audit wordt het onderzoek aangeduid dat een gefundeerd oordeel moet opleveren. - KOCKS (2003) 1.1 Inleiding Dit referaat gaat over het verkrijgen van betrouwbare en valide onderzoeksresultaten op basis van kwalitatief georiënteerde Operational Audits. Maar waarom is de passage kwalitatief georiënteerde opgenomen in de titel van dit referaat? En waarom moeten onderzoeksresultaten van een audit betrouwbaar en valide zijn? Deze vragen zullen beantwoord worden in dit eerste, inleidende hoofdstuk. Hiertoe zal allereerst een formele definitie gegeven worden van het begrip audit. Vervolgens zal een aantal eigenschappen van Operational Auditing gegeven worden die maken dat deze type audits veelal kwalitatief georiënteerd zijn. Daarna zal worden aangetoond dat het juist deze eigenschappen zijn die maken dat de naleving van de formele definitie voor dit type audits nog niet zo eenvoudig is. Deze constatering heeft de aanleiding voor dit referaat gevormd, welke is weergegeven in paragraaf 1.5. In de daaropvolgende paragrafen zullen vervolgens de uit de aanleiding gevormde doelstelling met bijbehorende probleemstelling en onderzoeksvragen worden gepresenteerd. In paragraaf 1.9 zal de gehanteerde methode van onderzoek worden toegelicht. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een weergave van de hoofdstukindeling van dit referaat. 1.2 Definitie Audit Kocks (2003) geeft in zijn essay Auditing, audit, auditor, wat moeten we ermee? de volgende invulling aan de definitie van het begrip auditing: Een audit is een onderzoek met als doel het, door middel van het verzamelen en beoordelen/evalueren van evidence, toetsen van één of meerdere aspecten van een gedefinieerd object aan een vastgestelde set van normen met als doel om op grond van de resultaten van die toetsing, één of meerdere gecertificeerde oordelen te kunnen geven aan de opdrachtgever of (via de opdrachtgever) aan derden. Kocks geeft in datzelfde essay een verdere invulling aan de verschillende elementen waaruit deze definitie is opgebouwd: Een audit bevat een onderzoek naar één of meerdere aspecten van een gedefinieerd object. Voor de effectiviteit en efficiëntie van de audit is het van belang dat er duidelijkheid en éénduidigheid bestaat over het object van de audit en de daarbij van toepassing zijnde aspecten. Hiertoe is inhoudelijke kennis benodigd van de aspecten waarop het object van audit beoordeeld dient te worden, en daarvoor te hanteren normen. Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 3

9 1 AANLEIDING EN DOESTELLING De onderzochte aspecten worden getoetst aan een vastgestelde set van normen. De beoordeling van het object van audit vindt plaats op basis van een set van normen. Aan de hand van deze normen kan de feitelijke situatie worden getoetst om daarover vervolgens een oordeel te kunnen geven. Oordeelsvorming komt tot stand door het verzamelen, beoordelen en evalueren van bewijsmateriaal. Een audit dient tot een gefundeerd oordeel te leiden. Dit gefundeerde oordeel dient tot stand te komen door systematische toetsing van het verzamelde bewijsmateriaal aan de gestelde norm(en). 1.3 Operational Audit: Onderzoek naar object nader gedefinieerd In voorgaande paragraaf is een formele definitie gegeven van het begrip audit. In deze paragraaf zal een drietal eigenschappen van operational audit de revue passeren die aantonen dat voor het betreffende vakgebied de naleving van deze definitie nog niet zo eenvoudig is. Een operational audit is gericht op een specifiek proces of situatie Daar waar een certificerende auditor een oordeel geeft over de uitkomsten van een bepaald proces (bijvoorbeeld de jaarrekening), geeft de operational auditor veelal een oordeel over een specifiek proces of situatie zelf (Babeliowsky; 2000) 1. Met andere woorden, de operational auditor richt zich niet zozeer op het resultaat zelf, maar voornamelijk op de oordeelsvorming met betrekking tot de totstandkoming van dat resultaat. De totstandkoming van een bepaalde uitkomst is vaak niet direct waarneembaar en vereist veelal complexe operationalisaties van de te hanteren beoordelingscriteria (Otten; 2003). Dit maakt dat de operational auditor andere, indirecte, veelal kwalitatieve ontsluitingsmethoden dient te hanteren dan bijvoorbeeld de certificerende auditor. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de constateringen van Babeliowsky (2000) 2, die stelt dat de volgende ontsluitingstechnieken binnen operational auditing het meest gebruikt worden: ondervragingen van personen, analyse van documenten en, in geringere mate, observatie van personen of van de werkelijkheid. Een operational audit wordt uitgevoerd op locatie Kenmerkend voor een operational audit is dat het object van onderzoek (bijvoorbeeld een bepaald organisatieonderdeel, en de medewerkers daarbinnen) in de natuurlijke omgeving (op locatie) wordt bestudeerd. De operational auditor gaat naar het betreffende organisatieonderdeel toe om daar ter plaatse met mensen te praten en waarnemingen te verrichten. Een operational audit maakt gebruik van een relatief klein aantal onderzoekselementen Binnen een operational audit kan veelal slechts gebruik worden gemaakt van een relatief klein aantal informatiebronnen. Enerzijds kan de oorzaak hiervan worden gezocht in het feit dat de auditor zich richt op een specifiek proces of situatie binnen 1 Dit onderscheid in toetsing wordt aangegeven door de termen performancetoets (gericht op uitkomsten) en systeemtoets (gericht op de totstandkoming van uitkomsten). 2 De kwaliteit van Operational Auditing, A. Babeliowsky, 2000 Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 4

10 1 AANLEIDING EN DOESTELLING een organisatie. Deze afbakening zorgt ervoor dat er slechts een relatief klein aantal bronnen (bijv. personen, documenten) beschikbaar zijn die over relevante kennis beschikken met betrekking tot dat proces. Een andere oorzaak is dat eerdergenoemde kwalitatieve methoden van gegevensontsluiting zeer arbeidsintensief van aard zijn. Het ontwikkelen van interviewvragen, afnemen van interviews en verwerken van de verzamelde gegevens zijn tijdrovende activiteiten voor de auditor. Daarnaast is er ook niet veel voorstellingsvermogen nodig om het tijdrovende element van een techniek als observatie te herkennen. De restricties die aspecten als budget en doorlooptijd aan de uitvoering van een audit opleggen, maken dat de operational auditor maar een beperkt aantal gegevensbronnen kan raadplegen. 1.4 Operational Audit: gefundeerd oordeel, maar hoe? De auditor vormt een oordeel op basis van het verzamelen, beoordelen en evalueren van bewijsmateriaal. Op basis van de hiervoor besproken eigenschappen van operational audit, zal deze oordeelsvorming voornamelijk kwalitatief tot stand moeten komen. Allereerst vergt de constatering dat de gehanteerde methoden van gegevensontsluiting kwalitatief van aard zijn, eveneens een kwalitatieve verwerking van deze gegevens. Daarnaast zorgt het feit dat er slechts een relatief klein aantal gegevensbronnen ontsloten kunnen worden ervoor dat de aldus verzamelde gegevens niet kwantitatief geanalyseerd kunnen worden. De auditor is hierdoor aangewezen op een kwalitatieve manier van oordeelsvorming. Een belangrijk aspect van het verkregen bewijsmateriaal en het daarop gefundeerde oordeel is dat deze betrouwbaar en valide dienen te zijn. Het is het kwalitatieve aspect van de gehanteerde methoden en technieken die het voor de operational auditor moeilijk maakt om de betrouwbaarheid en validiteit van zijn onderzoeksresultaten aan te tonen. Otten, Hartog en Babeliowsky (2003) constateren: Many problems arise during qualitative analysis of data, and we often see that this part of the operational audit leads to unclear and implicit results; validity and reproducibility cannot be substantiated. Deze problemen zijn voer voor criticasters die hun twijfels hebben over het nut en toegevoegde waarde van operational audits. De Korte (2003) verwoord een veel gehoorde opvatting als volgt: De auditor beperkt zich tot het cumuleren en verwoorden van meningen over 1.5 Aanleiding: Operational Audit vereist kwalitatief onderzoek In voorgaande paragrafen is beargumenteerd dat een operational audit zich kenmerkt door het gebruik van voornamelijk kwalitatieve onderzoeksmethoden, maar als gevolg daarvan problemen ontstaan bij het waarborgen dat de onderzoeksresultaten valide en betrouwbaar zijn. De aanleiding voor dit referaat komt dan ook voort uit de gedachte dat, wil een operational audit valide en betrouwbare onderzoeksresultaten opleveren, er binnen het vakgebied kennis is vereist van kwalitatieve onderzoeksmethodologie en de daaruit Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 5

11 1 AANLEIDING EN DOESTELLING ontstane methoden en technieken die de validiteit en betrouwbaarheid van kwalitatief geaarde onderzoeken doen verbeteren. 1.6 Doelstelling van dit referaat De bovengeschetste problematiek waarmee de operational auditor worstelt ten aanzien van validiteit en betrouwbaarheid van kwalitatief verkregen onderzoeksresultaten is niet nieuw en evenmin uniek. Vooral binnen de sociale- en psychologische wetenschap wordt al decennia lang een debat gevoerd dat zich voornamelijk richt op de vraag in hoeverre bevindingen verkregen op basis van kwalitatief onderzoek betrouwbaar en valide zijn. Dit debat wordt gevoerd tussen de aanhangers van twee verschillende wetenschapsfilosofische stromingen die leiden tot verschillende strategieën van onderzoek en verschillende onderzoeksdata: de positivistische aanpak en de interpretatieve aanpak. De positivistische aanpak ligt ten grondslag aan het gebruik van kwantitatieve methoden, terwijl de interpretatieve aanpak ten grondslag ligt aan het gebruik van kwalitatieve methoden 3. Illustrerend voor de vraag waarmee kwalitatieve onderzoekers in het verleden hebben geworsteld is het in het voorwoord vermelde citaat van socioloog Matthew Miles. Het citaat is van bijna 25 jaar geleden, en binnen de sociologie is in die tijd hard gewerkt aan methoden en technieken om op basis van kwalitatieve data tot een gefundeerde oordeelsvorming te komen. Getuige het in de voorgaande paragraaf vermelde citaat van Otten c.s., is er binnen de operational audit nog weinig bekend over deze ontwikkelde technieken. Dit referaat wil bijdragen aan het verhogen van deze bekendheid, en heeft daarom de volgende doelstelling: Het doel van het onderzoek is het aanreiken van methoden en technieken voor oordeelsvorming die kunnen zorgen voor een verbetering van de betrouwbaarheid en validiteit van de resultaten van audits met een kwalitatief onderzoekskarakter. 1.7 Probleemstelling Centrale vraag Voor de realisatie van de in de vorige paragraaf genoemde doelstelling is de volgende centrale onderzoeksvraag geformuleerd: Zijn er oordeelsvormende methoden en technieken binnen de kwalitatieve onderzoeksmethodologie beschikbaar die de betrouwbaarheid en validiteit van kwalitatief verkregen auditresultaten kunnen doen verbeteren? 3 In hoofdstuk 2 zal dieper worden ingegaan op de inhoud en kenmerkende verschillen van beide stromingen. Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 6

12 1 AANLEIDING EN DOESTELLING Onderzoeksvragen Voor de beantwoording van de centrale vraag zijn de volgende onderzoeksvragen gedefinieerd: 1. Wat zijn de methodologische eigenschappen van kwalitatief onderzoek? 2. Kunnen deze eigenschappen worden teruggevonden in de hierboven beschreven kenmerken van operational audit? 3. Met behulp van welke oordeelsvormende methoden en technieken wordt binnen de kwalitatieve onderzoeksmethodologie de betrouwbaarheid en validiteit van onderzoeksresultaten gewaarborgd? 4. Zijn deze methoden en technieken relevant en toepasbaar binnen de uitvoering van een operational audit? 5. Praktijktoets: Zijn de onderkende bronnen van verstoringen herkenbaar in de dagelijkse praktijk van de operational auditor? Bieden de besproken methoden en technieken een uitkomst bij het ondervangen van deze bronnen van verstoringen? 1.8 Gehanteerde onderzoeksaanpak Voor de onderzoeksvragen 1 t/m 4 is literatuur op de gebieden van kwalitatief onderzoek en (operational) auditing bestudeerd. Deze literatuur is deels gebaseerd op empirisch onderzoek. De eerste vier hoofdstukken van dit referaat zullen de bevindingen en conclusies op basis van deze literatuurstudie bevatten. Voor de beantwoording van onderzoeksvraag vijf is gebruik gemaakt van een praktijkcomponent. De doelstelling van dit praktijkcomponent is om de theoretisch verkregen conclusies te toetsen aan de praktijk binnen operational auditing. Hiertoe zijn de theoretische inzichten uit hoofdstuk één tot en met vier voorgelegd aan een tweetal operational auditors. Bij de selectie van deze twee auditors is voornamelijk gelet op de ruime ervaring die zij binnen het vakgebied operational auditing hebben, en de variëteit in door hun uitgevoerde operational audits. De reacties van de auditors zijn op basis met interviews met hen verzameld. De grote lijn in deze reacties is verwoord in hoofdstuk vijf. 1.9 Opbouw van het referaat: van methodologie naar praktijk In het navolgende hoofdstuk zal dieper worden ingegaan op de methodologische eigenschappen van kwalitatieve onderzoeksmethoden. Hierbij zal tevens bekeken worden in hoeverre deze eigenschappen aansluiten bij de eerder gekenschetste kenmerken van een operational audit. De conclusies van dit hoofdstuk zullen een antwoord vormen op de eerste twee onderzoeksvragen. In hoofdstuk drie zal vervolgens dieper worden ingegaan op de manier waarop de begrippen validiteit en betrouwbaarheid binnen kwalitatief onderzoek worden ingevuld. Op basis van deze invulling zullen vervolgens methoden en technieken besproken worden die de validiteit en betrouwbaarheid waarborgen. Met het Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 7

13 1 AANLEIDING EN DOESTELLING bespreken van deze methoden en technieken is dan de derde onderzoeksvraag beantwoord. Vervolgens zal in hoofdstuk vier bekeken worden in hoeverre deze methoden en technieken toepasbaar zijn binnen de operational audit. Hierbij zal tevens gekeken worden naar eventuele praktische bezwaren bij het in de praktijk toepassen van deze methoden en technieken. De uitkomsten van deze analyse vormen het antwoord op onderzoeksvraag vier. In hoofdstuk vijf zal aan de hand van een praktijktoets de relevantie en toepasbaarheid van de gepresenteerde methoden en technieken worden achterhaald. De conclusies van deze praktijktoets zullen dienen voor de beantwoording van onderzoeksvraag vijf. In het zesde en tevens laatste hoofdstuk zal de geformuleerde centrale probleemstelling worden beantwoord. Dit antwoord zal vervolgens onderbouwd worden door beantwoording van de aan de probleemstelling onderliggende onderzoeksvragen. Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 8

14 2 EIGENSCHAPPEN EN TOEPASSINGSGEBIEDEN KWALITATIEVE METHODEN 2 Eigenschappen en toepassingsgebieden kwalitatieve methoden The label qualitative methods has no precise meaning in any of the social sciences. It is at best an umbrella term covering an array of interpretive techniques which seek to describe, decode, translate an otherwise come to terms with the meaning, not the frequency, of certain more or less naturally occurring phenomena in the social world. - VAN MAANEN (1979) 2.1 Inleiding In het voorgaande hoofdstuk is vastgesteld dat het vakgebied operational auditing niet zonder kwalitatief onderzoek kan. In dit hoofdstuk zal deze stelling verder onderbouwd worden. Hiertoe zullen allereerst de karakteristieken van kwalitatieve onderzoeksmethoden in kaart worden gebracht. Deze karakteristieken zullen worden geïdentificeerd door een vergelijking te maken tussen kwalitatieve methoden en kwantitatieve methoden. Vervolgens zal een vergelijking worden gemaakt tussen deze karakteristieken en de in het voorgaande hoofdstuk gekenschetste kenmerken van een operational audit. Uit deze vergelijking zal blijken dat de operational auditor baat heeft bij kennis van kwalitatieve onderzoeksmethoden en het daaraan ten grondslag liggende paradigma. 2.2 Kwantitatief vs. kwalitatief: verschillende paradigma s Verschil in paradigma: positivisme vs. interpretatief Een analyse van de verschillen tussen kwantitatieve en kwalitatieve methoden begint bij de onderkenning dat beide aanpakken verschillende onderliggende paradigma s hebben 4. Deze twee paradigma s zijn respectievelijk bekend als de positivistische aanpak en de interpretatieve aanpak (zie bijv. Cherryholmes; 1992, Guba en Lincoln; 1994). De filosofieën achter beide paradigma s zijn zeer verschillend. De gedachte achter het positivistische paradigma is dat er een objectieve, eenduidige waarheid in de wereld bestaat die achterhaald kan worden door wetenschappelijke methoden waarbij de nadruk ligt op het systematisch en statistisch meten van relaties tussen de verschillende variabelen. (Giorgi; 1970, Spiegelberg; 1972). Het interpretatieve paradigma gaat uit van de perceptie dat er geen eenduidige objectiviteit en realiteit bestaat. Volgens dit paradigma bestaan er vele realiteiten die ontstaan door de verschillende ervaringen die individuen beleven. Verschil in theorievorming: deductie vs. inductie De gedachte dat verschillende methoden gebaseerd zijn op verschillende filosofieën heeft gevolgen op meerdere vlakken. Ten eerste is de theorievorming verschillend. 4 Cassel, S. en Symon G. (1994) Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 9

15 2 EIGENSCHAPPEN EN TOEPASSINGSGEBIEDEN KWALITATIEVE METHODEN Binnen de positivistische aanpak worden theorieën gevormd op basis van het zogenaamde deductieprincipe. Binnen het deductieve principe worden op basis van algemeen geldende theorieën hypothesen gevormd voor bijzondere situaties. Deze hypothesen worden vervolgens getoetst aan de hand van observaties op basis waarvan de hypothese verworpen of aangenomen wordt. Samenvattend kan gesteld worden dat met deductie, vanuit het algemene het bijzondere verklaart probeert te worden. Binnen de interpretatieve aanpak vindt theorievorming plaats op basis van inductie. Bij deze aanpak worden op basis van bijzondere gevallen (waarnemingen) algemene wetmatigheden afgeleid. Het inductieve principe begint dan ook bij waarnemingen van bijzondere gevallen. Op basis van deze waarnemingen worden patronen geïdentificeerd die op basis van het testen van hypothesen tot algemeen geldende theorieën moeten leiden. Verschil in kennisperceptie: Objectieve outsider vs. subjectieve insider Naast de wijze van theorievorming bestaat het tweede belangrijke verschil tussen de beide paradigma s uit vraag wat de ware aard van kennis is. Het positivisme gaat er vanuit dat er een volledige onafhankelijkheid bestaat tussen de onderzoeker en het onderzochte. De onderzoeker is een buitenstaander die slechts observeert en registreert. Alleen in deze onafhankelijke, objectieve relatie kan volgens de positivistische benadering kennis met betrekking tot de realiteit achterhaald worden. De relativistische benadering gaat er daarentegen van uit dat de onderzoeker onderdeel is van het onderzochte en daar ook invloed op heeft. Met andere woorden, er bestaat afhankelijkheid in de relatie tussen de onderzoeker en het onderzochte. Dit verschil in inzicht speelt een belangrijke rol wanneer er wordt gekeken naar de criteria op basis waarvan de uitkomsten van een onderzoek geëvalueerd worden. In de volgende paragraaf zal hierop dieper worden ingegaan. Samenvatting In deze paragraaf is globaal ingegaan op de verschillen in paradigma s die ten grondslag liggen aan de kwantitatieve methoden en kwalitatieve methoden 5. Samengevat zijn de volgende verschillen aan de orde gekomen: Kwantitatief Kwalitatief Paradigma Positivistisch Interpretatief Realiteitsperceptie Er bestaat een objectieve, eenduidige waarheid Er bestaat meerdere realiteiten, gevormd door individuele percepties Theorievorming Deductief (van algemeen Inductief (van specifiek Werkelijke aard van kennis naar specifiek) Kennis wordt vergaard als objectieve outsider. Tabel 2.1:Kwantitatief vs. kwalitatief: verschillen in paradigma s naar algemeen) Kennis wordt vergaard als subjectieve insider. 5 Voor verdere beschouwing van dit onderwerp worde de geïnteresseerde lezer in dit onderwerp verwezen naar de vele literatuur die op dit gebied aanwezig is (bijvoorbeeld: Brymann,1988; Cook en Reichardt, 1978; Henwood en Pidgeon, 1992; Lincoln en Guba, 1985). Deze suggesties zijn overgenomen uit: Qualitative Methods in Organisational Research, Cassell en Symon, 1994 Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 10

16 2 EIGENSCHAPPEN EN TOEPASSINGSGEBIEDEN KWALITATIEVE METHODEN In de volgende paragraaf zal worden ingegaan op de gevolgen die het interpretatieve paradigma heeft op de onderzoeksdoelen, -methoden en evaluatiecriteria binnen het kwalitatieve onderzoek. 2.3 Kwalitatief onderzoek: doel, methoden en criteria In deze paragraaf zullen de eigenschappen van kwalitatief onderzoek nader belicht worden. Dit zal worden vormgegeven door te kijken naar hoe voor het kwalitatief onderzoek diverse aspecten zoals onderzoeksdoelstelling, onderzoekstechnieken en de rol van de onderzoeker vanuit het interpretatieve paradigma worden ingevuld. Doelstellingen kwalitatief onderzoek Kwalitatief onderzoek richt zich hoofdzakelijk op het begrijpen en interpreteren van processen, gebeurtenissen of ontwikkelingen. De context waarin deze gebeurtenissen zich afspelen speelt hierbij een belangrijke rol. Het interpretatieve paradigma erkent de invloed die een situatie (de context) heeft op gedrag, en dat gedrag ook weer invloed op de situatie heeft 6. Kwalitatief onderzoek heeft dan ook niet, zoals veelal wel bij kwantitatief onderzoek het geval is, als doel om oorzaak-gevolg relaties te achterhalen. Dit is volgens de holistische aanpak eenvoudig weg niet mogelijk doordat oorzaak en gevolg onderling afhankelijk zijn. Het kwalitatief onderzoek richt zich op het begrijpen van deze onderlinge afhankelijkheden. Een ander gevolg van de belangrijke rol die het begrip context en de invloed daarvan binnen kwalitatieve onderzoeken speelt, is dat dergelijke onderzoeken zich niet richten op de mate van generaliseerbaarheid van de uitkomsten. De specifieke tijd- en omgevingafhankelijke context waarbinnen een bepaalde bevinding is gedaan, maakt volgens het interpretatieve paradigma het generaliseren onmogelijk (Lincoln en Guba; 1985). Een juiste interpretatie van bevindingen is dus alleen mogelijk wanneer deze in de relatie tot de context worden gezien. Onderzoeksmethoden Zoals de tegenstelling kwantitatief versus kwalitatief al aangeeft, zijn laatstgenoemde methoden niet gericht op getallen. Dit is wellicht een te enge opvatting. Getallen zijn zeker geen taboe binnen kwalitatieve onderzoeken, maar er wordt kritisch naar de toegevoegde waarde van het cijfermatig inzicht gekeken 7. Kwalitatieve methoden worden vaak geassocieerd met het verzamelen en analyseren van geschreven of gesproken tekst, of de directe observatie van gebeurtenissen. Eerder in deze paragraaf is de mate van importantie van de contextuele omstandigheden in relatie tot het object van onderzoek beschreven. Op basis van dit 6 Dit wordt ook wel aangeduid als de holistische aanpak. Van Dale omschrijft holisme als: opvatting dat er een samenhang bestaat in de werkelijkheid die enkel uit een beschouwing van het geheel blijkt en niet terug te vinden is in de onderdelen 7 Kwalitatieve onderzoekers zijn het er redelijk over eens dat getallen prima gebruikt kunnen worden bij het verkrijgen van een eerste indruk, of het vaststellen dat een verandering heeft plaatsgevonden. Zodra er echter aandacht besteed moet worden aan vervolgvragen zoals Wat?, Waarom?, en Hoe?, moet volgens de onderzoekers worden teruggegrepen naar kwalitatieve methoden en technieken (gebaseerd op:cassel en Symon (1994)). Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 11

17 2 EIGENSCHAPPEN EN TOEPASSINGSGEBIEDEN KWALITATIEVE METHODEN uitgangspunt is dan ook binnen de sociale wetenschappen beargumenteerd dat kwalitatieve methoden onderzoek alleen onder natuurlijke omstandigheden kan plaatsvinden (Denzin; 1971, Lincoln en Guba; 1985, Marshall en Rossman; 1989). Binnen een kwalitatief onderzoek zullen minder snel a-priori beperkingen aan de classificaties binnen de verzamelde data worden opgelegd (Cassell en Symon; 1994). Dit komt voort uit de inductieve manier van theorievorming binnen het interpretatieve paradigma, waardoor een kwalitatief onderzoek minder gedreven wordt door het testen van hypothesen. Onderzoek is daarom ook meer gericht op opkomende thema s die zich tijdens het onderzoek openbaren. Een kwalitatief onderzoek richt zich doorgaans meer op de diepte dan op de breedte. Op basis van de in het begin van deze paragraaf genoemde methoden van gegevensverzameling probeert de onderzoeker een zo volledig en gedetailleerd mogelijk inzicht en begrip te krijgen. Een nadeel van deze verzamelingmethoden is echter dat zij zeer tijd- en arbeidsintensief zijn. Dit heeft als gevolg dat de kwalitatieve onderzoeker veelal met een relatief klein aantal waarnemingen moet werken. Rol van de onderzoeker In de vorige paragraaf is al kort aangegeven dat de relatie van de onderzoeker met het onderzochte een afhankelijk karakter heeft. De interactieve aard van de methoden van gegevensverzameling binnen kwalitatieve onderzoek maakt dat de onderzoeker niet een observerende buitenstaander is. De onderzoeker is iemand die deel uitmaakt van het onderzoek (de onderzoeker is zelf een onderzoeksinstrument) en vanuit die rol ook invloed heeft op zijn omgeving (lees: het onderzochte). Naast het bovengenoemde aspect van afhankelijkheid, is het begrip subjectiviteit eveneens een belangrijk aandachtspunt met betrekking tot de rol van de onderzoeker binnen kwalitatief onderzoek. Eerder is al gesteld dat de nadruk binnen kwalitatief onderzoek op het begrijpen en interpreteren ligt. Hoe bepaalde bevindingen worden geïnterpreteerd, is afhankelijk van de eigen opvattingen (normen en waarden) van de onderzoeker. Samenvatting karakteristieken In deze paragraaf is dieper ingegaan op de karakteristieken van kwalitatief onderzoek. Hiertoe is allereerst een vergelijking gemaakt tussen de onderliggende paradigma s van kwantitatief- en kwalitatief onderzoek. Vervolgens zijn de karakteristieken op het gebied van onderzoeksdoelen, methoden en technieken en de rol van de onderzoeker aan de orde gekomen. Samenvattend zijn hierbij de volgende elementen aan de orde gekomen: Aspect Kenmerk kwalitatief onderzoek Doel van het onderzoek Contextueel Nadruk op interpretatie Gericht op proces, niet op uitkomsten Methoden en technieken Analyse van gesproken of geschreven text. Onderzoek in natuurlijke omgeving Relatief klein aantal waarnemingen, participanten Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 12

18 2 EIGENSCHAPPEN EN TOEPASSINGSGEBIEDEN KWALITATIEVE METHODEN Rol van de onderzoeker Persoonlijke betrokkenheid Heeft invloed op zijn omgeving Onderzoeker is subjectieve insider Tabel 2.2:Eigenschappen kwalitatief onderzoek 2.4 Operational audit is kwalitatief onderzoek In het inleidende hoofdstuk zijn een drietal kenmerken gegeven die typerend zijn voor een operational audit: 1. Een operational audit is gericht op een specifiek proces of situatie 2. Een operational audit wordt uitgevoerd op locatie 3. Een operational audit maakt gebruik van een relatief klein aantal onderzoekselementen In de vorige paragraaf is beschreven wat de meest onderscheidende karakteristieken van kwalitatief onderzoek zijn. In deze paragraaf zal bevestigd worden dat de kenmerken van operational audit overeenkomen met de beschreven karakteristieken van kwalitatief onderzoek. Ad 1. Een operational audit is gericht op een specifiek proces of situatie In het vorige hoofdstuk is gesteld dat een operational audit zich voornamelijk richt op de beoordeling van een niet-direct waarneembaar proces of situatie. Een gevolg hiervan is dat de operational auditor genoodzaakt is tot complexe operationalisaties van de te hanteren auditvariabelen. Dit maakt dat de operational auditor indirecte, veelal kwalitatieve ontsluitingsmethoden dient te hanteren. Bij het behandelen van de doelstellingen van kwalitatief onderzoek is geconstateerd dat deze onderzoeken zich richten op het begrijpen en interpreteren van processen, gebeurtenissen of ontwikkelingen. Ook hier valt dus op te merken dat kwalitatief onderzoek zich niet zo zeer richt op de uitkomsten zelf, maar meer op de totstandkoming van die uitkomsten. Het doel om te begrijpen en interpreteren leidt tot kwalitatief getinte onderzoeksvragen als Wat en Waarom. Dergelijke onderzoeksvragen vergen een kwalitatieve manier van gegevensverzameling. Ad 2. Een operational auditor wordt uitgevoerd op locatie Eén van de eigenschappen van een operational audit is dat deze veelal in het veld wordt uitgevoerd. De operational auditor gaat naar het betreffende organisatieonderdeel toe om daar ter plaatse met mensen te praten, om documenten te bekijken en waarnemingen te verrichten. Dit element is eveneens heel duidelijk terug te vinden in de eigenschappen van kwalitatief onderzoek. Het interpretatieve paradigma gaat ervan uit dat het object van onderzoek niet los gezien kan worden van de specifieke tijds- en omgevingsafhankelijke context waarbinnen het object zich bevindt. Deze veronderstelling maakt dat kwalitatieve onderzoeksmethoden dan ook niet gericht zijn op het isoleren van het object van onderzoek (zoals bijvoorbeeld bij een laboratoriumonderzoek), maar vooral zijn ingericht op situaties waarbij de problematiek onder natuurlijke omstandigheden onderzocht dient te worden. Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 13

19 2 EIGENSCHAPPEN EN TOEPASSINGSGEBIEDEN KWALITATIEVE METHODEN Ad 3. Een operational audit maakt gebruik van een relatief klein aantal onderzoekselementen Er is geconstateerd dat er binnen een operational audit veelal slechts gebruik kan worden gemaakt van een relatief klein aantal informatiebronnen. Hiervoor zijn twee verschillende oorzaken aangegeven. De relatief kleine omvang van het object van audit en de arbeidsintensieve aard van de gehanteerde methoden van gegevensverzameling maken dat de operational auditor maar een beperkt aantal gegevensbronnen kan raadplegen. Dit aspect is eveneens herkend als eigenschap van kwalitatief onderzoek. Gesteld is dat een kwalitatief onderzoek zich meer richt op de diepte dan de breedte. Met behulp van kwalitatieve onderzoeksmethoden probeert de onderzoeker een zo volledig en gedetailleerd mogelijk inzicht en begrip te krijgen. De arbeids- en tijdsintensieve aard van deze methoden maakt echter dat de kwalitatieve onderzoeker veelal met een klein aantal waarnemingen moet werken. 2.5 Conclusies In dit hoofdstuk zijn de methodologische eigenschappen van kwalitatief onderzoek besproken. Vervolgens is de vergelijking gemaakt tussen deze eigenschappen en de in het eerste hoofdstuk gekenschetste kenmerken van een operational audit. Op basis van deze vergelijking is gebleken dat eigenschappen van kwalitatief onderzoek in grote mate terug te vinden zijn binnen operational auditing. Deze overeenkomsten bestaan voornamelijk op het gebied van: het object van onderzoek (proces, situatie), de daaruit volgende gebruikte methoden van gegevensverzameling, de hoge mate van veldwerk en het feit dat slechts een beperkt aantal bronnen geraadpleegd kunnen worden. De conclusie van dit hoofdstuk luidt dan ook dat operational auditing vooral kwalitatief onderzoek vereist. Eerder is al gesteld dat het juist het kwalitatieve aspect van de gehanteerde methoden en technieken is die het voor de operational auditor moeilijk maakt om de betrouwbaarheid en validiteit van zijn onderzoeksresultaten aan te tonen. Dit pleit er voor dat de operational auditor kennis dient te nemen van het interpretatieve paradigma en de daaruit volgende onderzoeksmethoden. Voor de acceptatie van het gebruik van deze onderzoeksmethoden moet men echter wel bereid zijn om te onderkennen dat dit paradigma afwijkt van de meer gangbare invulling van een audit. Om met Kocks (2003) te spreken: Door het specifieke van het deelgebied kan het ook nodig zijn de algemene auditingtheorie voor dat deelgebied aan te passen omdat dat deelgebied daaraan specifieke eisen stelt. Eén van die aanpassingen zou kunnen zijn dat uit deductie of op grond van extrapolatie verkregen materiaal wel als evidence mag worden gebruikt. Deze onderkenning is mooi, maar alleen van waarde wanneer kan worden aangetoond dat het aldus verkregen bewijs ook valide en betrouwbaar is. Het volgende hoofdstuk zal hiertoe een bijdrage proberen te leveren. In dit hoofdstuk zullen enkele methoden en technieken behandeld worden die de validiteit en betrouwbaarheid van kwalitatief verkregen onderzoeksresultaten waarborgen. Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 14

20 3 VERGROTEN VAN BETROUWBAARHEID EN VALIDITEIT: PRAKTISCHE HULPMIDDELEN 3 Vergroten van betrouwbaarheid en validiteit: praktische hulpmiddelen The meanings emerging from the data have to be tested for their validity. Otherwise, we are left with interesting stories about what happened, of unknown truth and utility. -MILES & HUBERMAN (1994) 3.1 Inleiding In de voorgaande hoofdstukken is de conclusie getrokken dat operational audits een kwalitatieve onderzoeksaanpak vereisen. In dit hoofdstuk zal een aantal methoden en technieken worden gepresenteerd die de betrouwbaarheid en validiteit van kwalitatief verkregen onderzoeksresultaten waarborgen. Hiertoe zal allereerst worden nagegaan hoe de begrippen validiteit en betrouwbaarheid binnen kwalitatief onderzoek dienen te worden ingevuld. Vervolgens zal een aantal verstoringen besproken worden die voortkomen uit de eigenschappen van kwalitatief onderzoek en een bedreiging vormen voor validiteit en betrouwbaarheid. Tenslotte zal een aantal methoden en technieken worden gepresenteerd die de auditor gedurende de uitvoering van zijn onderzoek kan toepassen om te waarborgen dat deze verstoringen ondervangen kunnen worden. 3.2 Validiteit en betrouwbaarheid binnen kwalitatief onderzoek Onafhankelijk van welke onderzoeksmethode gebruikt wordt, moeten er bij de evaluatie van de verzamelde gegevens en de daaruit voortvloeiende conclusies altijd twee fundamentele vragen gesteld worden. De eerste vraag luidt: meten/verklaren de verzamelde gegevens datgene wat zij dienen te meten/verklaren?. Deze vraag heeft betrekking op de validiteit van het onderzoek. De tweede vraag die beantwoord dient te worden heeft betrekking op de betrouwbaarheid van het onderzoek, en luidt: ervan uitgaande dat het bedoelde gemeten/verklaard wordt, in hoeverre zijn deze metingen/verklaringen dan zonder fouten en/of verstoringen?. De volgende secties van deze paragraaf zullen dieper ingaan op de interpretatie van de begrippen validiteit en betrouwbaarheid binnen kwalitatief onderzoek. Validiteit Binnen kwantitatief onderzoek is een meetinstrument valide wanneer deze meet wat er gemeten dient te worden. Op een gelijke manier is een kwalitatief onderzoek valide wanneer het heeft bestudeerd wat het bedoeld heeft te bestuderen. In essentie is de invulling van het begrip validiteit dus gelijk in beide onderzoeksmethoden. Toch zijn er verschillen te onderkennen. Binnen kwantitatief onderzoek is men vooral gericht op de validiteit van gehanteerde onderzoeksinstrumenten. Hierbij kan men bijvoorbeeld denken aan de vraag in hoeverre een gehanteerde schaal binnen een survey valide is. Binnen kwalitatief onderzoek ligt de nadruk daarentegen veel meer op de validiteit van de interpretaties (King; 1994). Met andere woorden, of de door de onderzoeker getrokken conclusies valide zijn in relatie tot de onderliggende verzamelde gegevens. Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits 15

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi Inhoudsopgave Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker

Nadere informatie

Voorwoord... iii Verantwoording... v

Voorwoord... iii Verantwoording... v Inhoudsopgave Voorwoord... iii Verantwoording... v INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker als probleemoplosser of de onderzoeker als adviseur...

Nadere informatie

De kwalitatieve steekproef als instrument voor effectief en efficiënt toezicht door de Inspectie VenJ

De kwalitatieve steekproef als instrument voor effectief en efficiënt toezicht door de Inspectie VenJ Bijlage J: Methodologisch Kader Kwalitatieve Steekproeven De kwalitatieve steekproef als instrument voor effectief en efficiënt toezicht door de Inspectie VenJ Inspectie Veiligheid en Justitie Project

Nadere informatie

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen Master Innovation & Leadership in Education Leerdoelen Aan het eind van deze lesdag heb je: Kennis van de dataverzamelingsmethodes vragenlijstonderzoek,

Nadere informatie

Onderzoeksvraag Uitkomst

Onderzoeksvraag Uitkomst Hoe doe je onderzoek? Hoewel er veel leuke boeken zijn geschreven over het doen van onderzoek (zie voor een lijstje de pdf op deze site) leer je onderzoeken niet uit een boekje! Als je onderzoek wilt doen

Nadere informatie

Methodologie voor de sociale wetenschappen. Voorwoord. Deel 1 Algemeen: basisbegrippen 1. H1 Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek?

Methodologie voor de sociale wetenschappen. Voorwoord. Deel 1 Algemeen: basisbegrippen 1. H1 Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek? Methodologie voor de sociale wetenschappen Voorwoord XI Deel 1 Algemeen: basisbegrippen 1 H1 Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek? 3 1.1. Inleiding 4 1.2. Enkele voorbeelden 6 1.2.1. De opwarming van

Nadere informatie

20/04/2013: Kwalitatief vs. Kwantitatief

20/04/2013: Kwalitatief vs. Kwantitatief 20/04/2013: Kwalitatief vs. Kwantitatief Wat is exact het verschil tussen kwalitatief en kwantitatief marktonderzoek in termen van onderzoek (wat doe je) in termen van resultaat (wat kan je er mee) in

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!!

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!! Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13 Stof hoorcollege Hennie Boeije, Harm t Hart, Joop Hox (2009). Onderzoeksmethoden, Boom onderwijs, achtste geheel herziene druk, ISBN 978-90-473-0111-0. Hoofdstuk

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Auditmethodologie, meta-tool voor klantgericht auditen

Auditmethodologie, meta-tool voor klantgericht auditen Auditmethodologie, meta-tool voor klantgericht auditen J.H.M. Otten, P.A. Hartog en A. Babeliowsky Om een waardevolle, significante bijdrage te leveren aan de kennisbehoefte van de organisatie, dient de

Nadere informatie

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Navolgbaarheid bij kwalitatief onderzoek: consistentie van vraagstelling tot eindrapportaged van de Ven Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Piet Verschuren en Hans Doorewaard (2015)

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Marktonderzoek

Hoofdstuk 7 Marktonderzoek Hoofdstuk 7 Marktonderzoek Leerdoelen Uitleggen hoe belangrijk informatie is voor het bedrijf, om inzicht te krijgen in de markt. Het marketinginformatiesysteem definiëren en de onderdelen daarvan bespreken.

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve Zorg Onderdeel: Kwalitatief onderzoek Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Zoekstrategie Blz 3 Kwaliteitseisen van Cox et al, 2005 Blz 3 Kritisch

Nadere informatie

Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar

Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2014 Tussentijdse meting Trendmeter 14 B16475 / juni

Nadere informatie

Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek

Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek Hogeschool van Amsterdam Naam: Lauri Linn Konter Studentnr: 500642432 Klas: Lv12-2E2 Jaar: 2012-2013 Docent: M. Hoekstra Inhoudsopgave Inleiding Blz: 3 Verpleegprobleem

Nadere informatie

Onderzoek de spreekkamer!

Onderzoek de spreekkamer! Onderzoek de spreekkamer! Lennard Voogt Inleiding Het wetenschappelijk fundament van de manuele therapie wordt sterker. Manueel therapeuten krijgen steeds meer inzicht in de effectiviteit van hun inspanningen

Nadere informatie

tudievragen voor het vak TCO-2B

tudievragen voor het vak TCO-2B S tudievragen voor het vak TCO-2B 1 Wat is fundamenteel/theoretisch onderzoek? 2 Geef een voorbeeld uit de krant van fundamenteel/theoretisch onderzoek. 3 Wat is het doel van fundamenteel/theoretisch onderzoek?

Nadere informatie

(Hoe) kan onze communicatie beter?

(Hoe) kan onze communicatie beter? Deel 3 Onderzoek (Hoe) kan onze communicatie beter? Marijke Manshanden* Uw organisatie heeft een communicatieprobleem. U wilt dit probleem oplossen, maar mist de informatie om tot een goede oplossing te

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Auditmethode. De kwaliteit van operational auditing beheerst

Auditmethode. De kwaliteit van operational auditing beheerst Auditmethode De kwaliteit van operational auditing beheerst Drs. P.A. Hartog en drs. J.H.M. Otten Werkzaam bij & Consulting Services in Driebergen 1 ; Jan Otten is managing partner en docent aan de Erasmus

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Afstudeertraject. Het schrijven van een scriptie. hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen

Afstudeertraject. Het schrijven van een scriptie. hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen Afstudeertraject Het schrijven van een scriptie hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen Soorten afstudeerproject Onderzoek - op de beroepspraktijk georienteerd en verwerkt in een

Nadere informatie

Persoonlijke effectiviteit van toezichthouders en de Code: twee werelden apart? Drs. H. Linkels Managing partner Linkels & Partners

Persoonlijke effectiviteit van toezichthouders en de Code: twee werelden apart? Drs. H. Linkels Managing partner Linkels & Partners Persoonlijke effectiviteit van toezichthouders en de Code: twee werelden apart? Drs. H. Linkels Managing partner Linkels & Partners Persoonlijke effectiviteit van toezichthouders en de Code 2 werelden

Nadere informatie

KWALON Conferentie 13 december 2012. Methodenleer aan de universiteit: ontwerpen, uitvoeren en reflecteren. Inge Bleijenbergh

KWALON Conferentie 13 december 2012. Methodenleer aan de universiteit: ontwerpen, uitvoeren en reflecteren. Inge Bleijenbergh KWALON Conferentie 13 december 2012 Methodenleer aan de universiteit: ontwerpen, uitvoeren en reflecteren Inge Bleijenbergh Bijdrage Het bieden van inzicht in en reflecteren op de plaats en organisatie

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Invoering WIK een goede zet!

Invoering WIK een goede zet! Invoering WIK een goede zet! Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2013 Korte peiling: WIK B15893 / juni 2013 Pag. 1 Copyright 2013 Blauw Research bv Alle rechten

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Invoering WIK een goede zet!

Invoering WIK een goede zet! Invoering WIK een goede zet! Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2013 Korte peiling: WIK B15893 / juni 2013 Pag. 1 Copyright 2013 Blauw Research bv Alle rechten

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN INHOUD Kwantitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Enquête Experiment Kwalitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Observatie Interview Kwaliteit van het onderzoek

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Wat motiveert u in uw werk?

Wat motiveert u in uw werk? Wat motiveert u in uw werk? Begin dit jaar heeft u kunnen deelnemen aan een online onderzoek naar de motivatie en werktevredenheid van actuarieel geschoolden. In dit artikel worden de resultaten aan u

Nadere informatie

BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3

BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3 Faculteit Geesteswetenschappen BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3 Onderstaand formulier betreft de beoordeling van het stageverslag en het onderzoeksverslag. Deze wordt door de begeleidende

Nadere informatie

Klantonderzoek: statistiek!

Klantonderzoek: statistiek! Klantonderzoek: statistiek! Statistiek bij klantonderzoek Om de resultaten van klantonderzoek juist te interpreteren is het belangrijk de juiste analyses uit te voeren. Vaak worden de mogelijkheden van

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. De SYSQA dienst auditing Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

SPSS Introductiecursus. Sanne Hoeks Mattie Lenzen

SPSS Introductiecursus. Sanne Hoeks Mattie Lenzen SPSS Introductiecursus Sanne Hoeks Mattie Lenzen Statistiek, waarom? Doel van het onderzoek om nieuwe feiten van de werkelijkheid vast te stellen door middel van systematisch onderzoek en empirische verzamelen

Nadere informatie

Raad voor Accreditatie (RvA) Accreditatie van monsterneming

Raad voor Accreditatie (RvA) Accreditatie van monsterneming Raad voor Accreditatie (RvA) Accreditatie van monsterneming Documentcode: RvA-T021-NL Versie 3, 27-2-2015 Een RvA-Toelichting beschrijft het beleid en/of de werkwijze van de RvA met betrekking tot een

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

2. Veelvoorkomende onderzoekstypen bekeken vanuit het perspectief van het methodologisch handelingsmodel

2. Veelvoorkomende onderzoekstypen bekeken vanuit het perspectief van het methodologisch handelingsmodel 2. Veelvoorkomende onderzoekstypen bekeken vanuit het perspectief van het methodologisch handelingsmodel Het methodologisch handelingsmodel is toepasbaar op elk onderzoek. Het maakt niet uit of je het

Nadere informatie

Uitwerking oefeningen hoofdstuk 7

Uitwerking oefeningen hoofdstuk 7 Uitwerking oefeningen hoofdstuk 7 2 Feedback en commentaar: a. Waar wil de auteur antwoord op geven en hoe doet hij dat? - Introduction Op basis van de opbouw van de tekst kun je - What is multimedia?

Nadere informatie

Een raamwerk voor het effectief evalueren van crisisoefeningen

Een raamwerk voor het effectief evalueren van crisisoefeningen Een raamwerk voor het effectief evalueren van crisisoefeningen Samenvatting Drs. Bertruke Wein Drs. Rob Willems 2013 Radboud Universiteit Nijmegen/ITS Samenvatting Evaluaties van crisisoefeningen vanaf

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Auteurs: Baarda e.a. isbn: 978-90-01-80771-9

Auteurs: Baarda e.a. isbn: 978-90-01-80771-9 Woord vooraf Het Basisboek Methoden en Technieken biedt je een handleiding voor het opzetten en uitvoeren van empirisch kwantitatief onderzoek. Je stelt door waarneming vast wat zich in de werkelijkheid

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Campagneproject. Slow Food Rijnzoet. Lili Ujvari 488236 Sean Nauta 472323

Plan van Aanpak. Campagneproject. Slow Food Rijnzoet. Lili Ujvari 488236 Sean Nauta 472323 Campagneproject 2014 Slow Food Rijnzoet Lili Ujvari 488236 Sean Nauta 472323 Inhoudsopgave Inleiding 3 Probleemstelling 4 Probleemoriëntatie 4 Probleemdefinitie 4 Doelstelling 5 Hoofdvraag 5 Deelvragen

Nadere informatie

Sessie 5: Methodes voor dataverzameling

Sessie 5: Methodes voor dataverzameling Sessie 5: Methodes voor dataverzameling en -analyse Overzicht van de presentatie Deel I: Fien Depaepe Vragenlijsten Interviews Observaties Deel II: Kristof De Witte Methodologische heterogeniteit Voor-

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

Assessment centers: wanneer wel, wanneer niet? Jo Verbeken

Assessment centers: wanneer wel, wanneer niet? Jo Verbeken Assessment centers: wanneer wel, wanneer niet? Jo Verbeken Assessment Wanneer wel Wanneer niet? Jo Verbeken 8 december 2011 2 Overzicht De assessment center methode Gedragsgerichte functieclassificatie

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren : Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren Assessment of Counseling Communication Skills by Means of the Webcamtest: A Study of Reliability, Experience and Correlation

Nadere informatie

SAMENVATTING hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2

SAMENVATTING hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Samenvatting 116 117 SAMENVATTING Co-assistenten en aios leren in een bepaalde context het vak van basisarts of specialist. Deze context is het klinisch opleidingsklimaat. Dit klimaat wordt algemeen erkend

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention Samenvatting Wesley Brandes MSc Introductie Het succes van CRM is volgens Bauer, Grether en Leach (2002) afhankelijk van

Nadere informatie

Deskundigheid en objectiviteit. bij bouwkundige schade. door ing. J.C. (Johan) Kok

Deskundigheid en objectiviteit. bij bouwkundige schade. door ing. J.C. (Johan) Kok Deskundigheid en objectiviteit bij bouwkundige schade door ing. J.C. (Johan) Kok Test: Welke toren staat schever? Deskundigheid en objectiviteit bij bouwschade Het begrip objectiviteit en de betekenis

Nadere informatie

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Kaders voor een digitale leer- en oefenomgeving Onderzoekssamenvatting Drs. Maurice de Greef Onderzoeker, Adviseur en Trainer Artéduc

Nadere informatie

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT Posities als antecedenten van management-denken over concernstrategie ACHTERGROND (H. 1-3) Concernstrategie heeft betrekking op de manier waarop een concern zijn portfolio

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Wijdemeren

Rekenkamercommissie Wijdemeren Rekenkamercommissie Wijdemeren Protocol voor het uitvoeren van onderzoek 1. Opstellen onderzoeksopdracht De in het werkprogramma beschreven onderzoeksonderwerpen worden verder uitgewerkt in de vorm van

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Inhoud. Verder lezen 60

Inhoud. Verder lezen 60 Inhoud 1 Kwalitatief onderzoek in organisaties 11 1.1 De onderzoekscyclus 11 1.2 Kwalitatief onderzoek 12 1.3 Onderzoek binnen organisaties 13 1.4 Mixed-methodsonderzoek 14 1.5 Theoretische of praktische

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

opgesteld die in de volgende hoofdstukken worden beantwoord.

opgesteld die in de volgende hoofdstukken worden beantwoord. SAMENVATTING Introductie In dit proefschrift wordt volhoudtijd van mantelzorgers geïntroduceerd als een nieuw concept in de zorg voor mensen met dementie. De introductie in Hoofdstuk 1 wordt gestart met

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

OVERZICHT VAN TOETSVORMEN

OVERZICHT VAN TOETSVORMEN OVERZICHT VAN TOETSVORMEN Om tot een zekere standaardisering van de gehanteerde toetsvormen en de daarbij geldende criteria te komen, is onderstaand overzicht vastgesteld. In de afstudeerprogramma's voor

Nadere informatie

Studiehandleiding Onderzoeksmethoden

Studiehandleiding Onderzoeksmethoden Studiehandleiding Onderzoeksmethoden Modulenaam: Onderzoeksmethoden Afdeling: Pedagogiek Studiejaar: 1 Semester: 1 Ects: 5 Docenten: Mieke de Waal (vt), Peter Karstanje (dt), Hans Steenvoorden (vkrt) Datum:

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 Inhoud 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 2 Tevredenheid en beleid 15 2.1 Het doel van tevredenheid 16 2.2 Tevredenheid in de beleidscyclus 19 2.3

Nadere informatie

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de algemene vergadering van Nederlandse Waterschapsbank N.V. Verklaring over de jaarrekening 2014 Ons oordeel Wij hebben de jaarrekening 2014 van

Nadere informatie

28-10-2015. Je kunt deze presentatie na afloop van de les downloaden.

28-10-2015. Je kunt deze presentatie na afloop van de les downloaden. Docent: Marcel Gelsing Je kunt deze presentatie na afloop van de les downloaden. Ga naar: www.gelsing.info Kies voor de map Eindopdrachten Download: Integrale eindopdracht Fase 1.pdf Les 1: fase 1 en 2

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

ONDERZOEK DOEN. HENK LINDEMAN h.lindeman@aps.nl. Naam Datum

ONDERZOEK DOEN. HENK LINDEMAN h.lindeman@aps.nl. Naam Datum ONDERZOEK DOEN HENK LINDEMAN h.lindeman@aps.nl Naam Datum Onderzoeksvragen; uw keuze voor deze workshop Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen onderzoek doen en gedocumenteerd schrijven? Welke

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Jaarlijks doen vele jeugdigen met een lichte verstandelijke beperking In Nederland een beroep op de hulpverlening. Een aanmerkelijk aantal van hen krijgt deze hulp van een LVG-instituut.

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Aanwijzen deskundige taaltoets

Aanwijzen deskundige taaltoets Aanwijzen deskundige taaltoets Op grond van artikel 8, tweede lid, van het Besluit beëdigde tolken en vertalers (hierna: het Besluit btv) kan Bureau Wbtv, namens de minister van Veiligheid en Justitie,

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

De betekenis van onderzoek

De betekenis van onderzoek HOOFDSTUK 1 De betekenis van onderzoek Leerdoelen Na bestudering van dit hoofdstuk: weet je wat het betekent om onderzoek te doen; ben je in staat om je onderzoek als fundamenteel of praktijkgericht te

Nadere informatie

2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht

2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht 2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht Aanleiding De Commissie Wetenschappelijke Integriteit UM heeft op (..) 2014 een door (..) (klager) ingediende klacht ontvangen.

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap

Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap 1. Definitie 2. Omvang 3. Begeleiding 4. Beoordelingscriteria 5. Eindtermen 6. Mogelijke aanvullingen Bijlage: Stappenplannen 1. Definitie De Bachelorscriptie

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

SAMENVATTING EN CONCLUSIES SAMENVATTING EN CONCLUSIES Aanleiding en vraagstelling De aanleiding van dit onderzoek is de doelstelling van het ministerie van Veiligheid en Justitie om het aantal vrijwilligers bij de Nationale Politie

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

Studiehandleiding Ba-scriptie Kunsten, Cultuur en Media

Studiehandleiding Ba-scriptie Kunsten, Cultuur en Media Studiehandleiding Ba-scriptie Kunsten, Cultuur en Media Titel: Ba-scriptie Kunsten, Cultuur en Media Vakcode: LWX999B10 Opleiding: Kunsten, Cultuur en Media Studiefase: Bachelor 3 e jaar/ KCM Major Periode:

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie