Virtueel Bedrijf: van leeromgeving naar werkomgeving

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Virtueel Bedrijf: van leeromgeving naar werkomgeving"

Transcriptie

1 : van leeromgeving naar werkomgeving Darco Jansen Howard Spoelstra Wessel Slot Marjo Rutjens Marc Van Laeken Een bijdrage uit het Digitale Universiteit-project Virtuele Projectruimte / Virtueel Bedrijf september 2002 samenwerken aan vernieuwing van het Hoger Onderwijs

2 : van leeromgeving naar werkomgeving Darco Jansen Howard Spoelstra Wessel Slot Marjo Rutjens Marc Van Laeken Een bijdrage uit het Digitale Universiteit-project Virtuele Projectruimte / Virtueel Bedrijf

3 Colofon Virtueel Bedrijf: van leeromgeving naar werkomgeving Stichting Digitale Universiteit Nijenoord 1, 3552 AS Utrecht Postbus 182, 3500 AD Utrecht Telefoon: Fax: Auteurs Darco Jansen Howard Spoelstra Wessel Slot Marjo Rutjens Marc van Laeken Copyright Stichting Digitale Universiteit Deze uitgave is binnen het consortium van de Digitale Universiteit vrijelijk te gebruiken, mits voorzien van adequate bronvermelding. Niets uit deze uitgave mag buiten het consortium openbaar worden gemaakt, verspreid en/of verveelvoudigd door middel van internet, druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het bureau van de Digitale Universiteit. Datum september 2002 Kenmerk Projectleiding - Marc Van Laeken, Otec, OUNL Het VP/VB-project is een samenwerking van: Hogeschool van Utrecht (HvU) Cetis (penvoerder) Open Universiteit Nederland (OUNL) Otec (projectleiding) Fontys Hogescholen Hogeschool Rotterdam Universiteit Twente Saxion Hogescholen Universiteit Amsterdam Vrije Universiteit Universiteit Maastricht Ichtus Hogeschool pagina 3

4 Inhoudsopgave Voorwoord 5 1. In het kort 6 2. Het Wat van een VB Wat ís een Virtueel Bedrijf? Wat voor bedrijfsdomeinen komen voor in een VB? Wat leren werknemers in een VB? Wat is de meerwaarde van een VB? Wanneer is een VB een efficiënte leeromgeving? Wat doet de Digitale Universiteit? Het Waarom van het VB De verschillende ontwikkelingen Reacties vanuit bedrijfsleven Reacties vanuit het onderwijs Integratie van leren en werken Integratie volgens het VB Hoe ontwikkel ik een VB? Algemene ontwerpoverwegingen Waarom geen A-Z handboek? Hoe ziet een (ideaal) VB eruit? Ondernemingsontwerp VB-organisatie ICT binnen een VB Hoe leren werknemers in een VB? Hoe ondersteunt het VB de teamontwikkeling? Hoe ondersteunt het VB de ontwikkeling als bedrijf zelf? Hoe ondersteunt het VB de individuele ontwikkeling? Tips voor de docent? Referenties 59 Bijlage 1: Karakteristieken commitmentmodel 63 Bijlage 2: Stimuleren leren op de werkplek 65 Bijlage 3: Plan van aanpak, projectcontract en projectdossier 68 Bijlage 4: EFQM model voor kwaliteitszorg 69 Bijlage 5: Kwaliteitszorg en VB-performance volgens Sveiby 70 Bijlage 6: Competenties in het onderwijs en in het bedrijf 72 pagina 4

5 Voorwoord De inzichten neergelegd in dit boekje zijn de resultaten van het levendige gedachtegoed vanuit praktijk en theorie over integratie van leren en werken. Hierbij willen we vooral twee projecten noemen: 1. Het Digitale Universiteit-project Virtuele Projectruimte / Virtueel Bedrijf, vanaf september 2001 onder leidng van Tom van Weert (Cetis, HvU) en vanaf september 2002 onder leiding van Marc Van Laeken (Otec, OUNL). Daar hebben in relatie tot dit boekje vooral de volgende personen aan bijgedragen: Paul van der Aa (Cetis, HvU), Kees Aarts, Darco Jansen, Wessel Slot en Howard Spoelstra (OUNL). Dit boekje is een resultaat binnen dit project. De inzichten neergelegd in dit boekje komen vooral uit het 2. Het innovatieproject VirtueelBedrijf van de OUNL in de periode september 1997-juni 2001 onder leiding van en met veel inzicht en inzet van Jack Gerrissen. Daar hebben vooral de volgende personen in meer of mindere mate en in verschillende stadia aan bijgedragen: Kees Aarts, Hans Belder, Jeroen Berkhout, Marlies Bitter, Cobi de Blecourt, Jo Boon, Erik Brok, Jan van Bruggen, Louise Fanchamps-Stijnen, Lily Fredrix, Dieuwke de Haan, Mattie Hermans, Darco Jansen, Desiree Joosten-ten Brinke, Gerry Joosten, Theo de Kok, Karel Kreijns, Marc van Laeken, Angelique Lansu, Christel van den Maagdenberg, Rob Martens, Frans Mofers, Raymond Niesink, Wim van Petegem, Marjo Rutjens, Leon Schaeps, Ad Schellekens, Robert Schuwer, Peter Sloep, Wessel Slot, Dominique Sluysmans, Gerda Smets, Howard Spoelstra, Marlies Timmermans, Marjolein Terken, Hans van der Vleugel, Fred de Vries, Wim Westera en Anke van der Zijl Sommige stukken tekst in dit boekje zijn soms (letterlijk) afkomstig van bovengenoemde personen. Daanaast zijn de inzichten vanuit het laatst genoemde project gevormd in opdracht van en/of in samenwerking met verschillende prospects en klanten (o.a. binnen OUNL zelf: natuurwetenschappen en informatica, TAS Opleidingen, WRR, Pecoma, Gemeente en Hogeschool s-hertogenbosch, Unie van Waterschappen, IIE, DUBO, PiMedia, meedere banken, een telecombedrijf). pagina 5

6 1. In het kort Het boekje bespreekt het Virtueel Bedrijf als een concept waarbij ontwikkelingen vanuit de samenleving, het bedrijfsleven en de onderwijswereld worden geintegreerd. Dit boekje concentreert zich op het Wat (hoofdstuk 2), het Waarom (hoofdstuk 3) en het Hoe van het Virtueel Bedrijf (hoofdstuk 4 en 5). Het Wat hoofdstuk bespreekt kort wat een Virtueel Bedrijf (VB) is, waarin en waarvoor het (niet) gebruikt kan worden en wat de Digitale Universiteit daarin doet. Hoofdstuk 3 bespreekt de redenen waarom en waartoe we een VB neerzetten. VB wordt gepositioneerd vanuit ontwikkelingen van het speelveld maatschappij, bedrijfsleven en onderwijs, vanuit vragen en signalen vanuit de 'kenniseconomie', en vooral geënt op gedachten als sociaal constructivisme en de lerende organisatie. Het hoofdstuk besluit met het definiëren van het VB-concept binnen de termen die vanuit die 'gedachten' gebruikt worden. Hoofdstuk 4: Hoe ontwikkel ik een VB'' maakt de algemene factoren bij het ontwikkelen van een VB kenbaar. In een vervolg op dit boekje wordt het Hoe vanuit een ontwikkel- en realisatiekader nader vormgegeven inclusief de mogelijke instrumenten die daarbij ingezet kunnen worden. Hoofdstuk 4 geeft daarbij een kader waarbij aangegeven wordt dat daarbij geen traditionele A tot Z handboek moet worden verwacht. Bij hoofdstuk 5 ligt de nadruk vooral op hoe een VB er (ideaal) uit ziet, hoe het werkt. Het is een beschrijving op basis van de gemeenschappelijke kenmerken van enkele bestaande voorbeelden maar vooral op basis van concepten die voortvloeien uit integratie van leren en werken, kennismanagement, sociaal constructivisme en de lerende organisatie. Dit hoofdstuk balanceert daarbij tussen de abstractie van het ideaal en de concreetheid om ontwikkelingen van een VB vorm te geven. De (verdere) ontwikkeling van het VB-concept, maar ook van diverse VBs en van dit boekje zelf, vereist inspanningen van zowel onderwijsinstellingen als bedrijven. Verdere integratie leren een werken kan niet door onderwijsontwikkelaars alleen gedaan worden maar evenmin door bijvoorbeeld HRM/HRD medewerkers bij bedrijven. Het vereist bij zowel ontwerpmethoden en -strategieën als bij ontwikkel- en realisatie-mogelijkheden de nodige samenwerking van alle actoren. Een steeds groter worden VB-community dient hier nader vorm aan te geven. pagina 6

7 2. Het Wat van een VB 2.1 Wat ís een Virtueel Bedrijf? Virtueel Bedrijf (VB) is een leerorganisatie (een organisatie om te leren) én een lerende organisatie waarin zowel de effectieve ontwikkeling van (startende) professionals (werknemers) ondersteund wordt, als de ontwikkeling op team en organisatieniveau. Het basisuitgangspunt van het VB-concept is de integratie van leer- en werkprocessen. Het opdoen van kennis en kunde dient samen te gaan met het toepassen daarvan in de praktijk. Hiertoe werken de werknemers startende professionals, studenten - in teamverband aan authentieke opdrachten voor echte opdrachtgevers. Zij doen dit in een bedrijfssetting van een lerende, zich ontwikkelende organisatie. Het VB-concept bouwt verder door op bestaande ontwikkelingen in zowel onderwijsland als in het bedrijfsleven (zie hoofdstuk 3). De beoogde integratie van leren en werken brengt met zich mee dat een VB een drieledige missie heeft: het leveren van hoogwaardige kennisproducten, het bevorderen van de ontwikkeling van de startende professionals en de ontwikkeling van VB als lerende organisatie. De kwaliteitsbewaking in een VB heeft dus ook minstens betrekking op deze niveaus (hoe dit vormgegeven kan zijn is uitgewerkt in hoofdstuk 5). Een VB heeft een zekere relatie met cyberspace, met (bijvoorbeeld) een eigen intra- en extranet, met computerwerkplekken, met ICT-middelen ter ondersteuning van werk- en bedrijfsprocessen. Het kan zelfs worden opgezet als een organisatie zonder fysieke locatie, zonder gebouw, zonder bureaus en zonder vergaderzalen. Een VB is verder niet bedoeld als simulatie van de werkelijkheid. Anders dan bijvoorbeeld bij simulatieprogramma s kan het VB-proces (de ontwikkeling van een VB) niet worden stopgezet. Er is een collectief streven gericht op echte producten en er zijn contacten met echte afnemers van buiten Een voorbeeld Deelname aan het Virtueel milieu-adviesbureau (Ivens en Sloep, 2001) vormt in de nieuwe driejarige bacheloropleiding Milieu-natuurwetenschappen van de Open Universiteit Nederland de afsluitende afstudeerprestatie met een omvang van 7 modulen (21 studiepunten ofwel 840 studiebelastingsuren). Het bureau richt zich op het brede milieuwerkveld waarin de werknemers worden geconfronteerd met echte 'klanten' en met echte opdrachten. Het Virtueel milieuadviesbureau is geen computersimulatie maar een open (zich ontwikkelende) bedrijfsomgeving; welke opdrachten er binnenkomen is, binnen zekere grenzen, onbekend. Hierdoor is van te voren niet exact aan te geven wat een VB-medewerker gaat doen. In het Virtueel Milieuadviesbureau wordt gebruik gemaakt van een bedrijfsweb waarin zich de overwegend statische bedrijfsinformatie, bedrijfstrainingen en bedrijfskennisbank bevinden. Daarnaast is er een via groupware ingerichte virtuele bedrijfswerkplek waar de communicatie en informatie-uitwisseling over de projecten en de individuele leertrajecten plaatsvindt. pagina 7

8 Virtueel milieuadviesbureau is er op gericht dat de werknemer allerlei competenties verwerft. Met elke werknemer worden op basis van een intake individuele afspraken gemaakt over het leren én werken in het bedrijf; daarin wordt vastgelegd op welke competenties de student zich tijdens zijn/haar deelname in het bedrijf specifiek wil richten. Alle afspraken, activiteiten, assessments en resultaten worden door de studentmedewerker in een persoonlijk portfolio vastgelegd. Uiteindelijk bepalen de wijze van de projectuitvoering, het behaalde projectresultaat, de individuele competentieverwerving en de bijdrage aan de interne bedrijfsontwikkeling het eindresultaat voor de betreffende student Anti-voorbeelden Er zijn meer onderwijsvormen waarbij authenticiteit een belangrijke rol speelt, maar die we toch niet tot het VB-concept rekenen. Meestal omdat ze functioneren binnen een gesloten (simulatie)omgeving ( men kan terug naar herstart ). Verder wijken ze af van een VB omdat ze rule-based zijn met een vaste afloop binnen bepaalde kaders; men weet wat studenten (kunnen) gaan doen. Hieronder enkele voorbeelden van wat niet onder een VB wordt verstaan: Binnen Practicum Strategie en Organisatie zijn 50 tot 100 gevorderde (bedrijfskunde)- studenten (Haagse Hogeschool, Fonthys, Windesheim Zwolle, Noordelijke Hogeschool Leeuwarden en Open Universiteit Nederland) ook bezig met met echte 'klanten' en met echte opdrachten. Het practicum is bedoeld voor gevorderde studenten om de opgedane kennis en vaardigheden uit voorgaande cursussen in een "praktijk"-situatie te leren toepassen. Het verloop van het practicum is strak gestructureerd (fase en stappen, deadlines), op basis van een 10 stappenplan zoals beschreven in Werkboek Advieskunde van Kempen en Keizer. Opleidingsmaterialen liggen vast zowel papier als in de ELO omgeving en worden door de docent aangeboden. Bovenstaand voorbeeld kan gekarakteriseerd worden als Virtueel Projectonderwijs (zie Van der Aa, 2002) omdat de opdrachten niet ingebed zijn een VB-omgeving als moederbedrijf; de kwaliteitsbewaking ligt bij docent-begeleider c.q. de onderwijsinstelling. Dynamische Patiënt Simulator is een computer ondersteund onderwijs-programma waarin studenten in een vroeg stadium van de studie geconfronteerd worden met patiëntcontacten. Tijdens de simulatie wordt de student feedback en hulp aangeboden en na iedere simulatie volgt een evaluatie. Hierdoor wordt de student getraind in het zelfstandig nemen van beslissingen en zijn de simulaties uitermate geschikt voor het zelfstudie onderwijs. Doordat DPS gebaseerd is op internet technologie kunnen animaties en hyperlinks naar internet worden opgenomen en kan bestaande programmatuur in een simulatie worden geïntegreerd. Bouwmanagement Simulatie Centrum is een opleiding voor bouwmanagers met een combinatie van een rollen-spel met inzet van acteurs (managementgame), 10 bouwketen (echt fysiek aanwezig) en een virtueel bouwwerk. Dat laatste is de simulatorhal (virtual reality) met het reusachtige scherm waarbij aankomend of ervaren bouwmanager gewoon doorheen loopt. pagina 8

9 2.2 Wat voor bedrijfsdomeinen komen voor in een VB? Het VB-concept zal zich voornamelijk lenen voor die domeinen waar kennisintensieve-werkzaamheden voorkomen, d.w.z. in organisaties waar kennisintensieve producten worden vervaardigd. Dat zijn producten waarbij voor de vervaardiging ervan toepassing van kennis essentieel is. Voorbeelden van dergelijke producten zijn adviesrapporten, cursussen en geavanceerde robots. Een voorbeeld van een niet-kennisintensief product is graan. Producten kunnen tastbaar (robot) of niet tastbaar (advies) zijn. 2.3 Wat leren werknemers in een VB? Met het VB worden mensen voorbereid op het kenniswerk van de toekomst, d.w.z. tot kenniswerker in (vluchtige) projectorganisaties, in lerende organisaties en in virtuele organisaties. Het streven is dat de VB-werknemer als (aanstaande) professional het proces van werken, reflecteren en hiervan leren op eigen kracht kan doorlopen, waardoor men in staat is om zelfstandig te leren van praktijkervaringen en de eigen ontwikkeling doelbewust kan sturen Ontwikkeling van competenties voor de kenniswerker Een VB kan zich richten op de ontwikkeling van individuele competenties (zoals in competentiegericht onderwijs). Men spreekt dan over opleiden in taaksituaties binnen een bedrijfscontext. De taken waar het hier om gaat zijn geen leertaken zoals een reeks sommen kunnen oplossen, maar tamelijk complexe taken met een zeer hoge mate van bedrijfsrealisme en gekenmerkt door werken in teams. De VB-omgeving is dan het middel om dergelijke taaksituaties te creëren. In zo n competentiegerichte VB werken de betrokkenen (startende professionals) als medewerkers in een op de eigen specifieke groeidoelen afgestemde rol aan authentieke taken (zie hoofdstuk 5) Het verwerven en delen van specifieke kennis Hoewel een VB kwa individuele ontwikkeling zich voornamelijk op competentie s richt en kennis op zich niet voorop staat, is kennisontwikkeling in een VB wel degelijk van belang. Voor de medewerkers in een VB is hier sprake van een tweerichting verkeer. Aan de ene kant kunnen ze voor het just in time vinden van kennis die nodig is bij de taak een beroep doen op de bronnen in het bedrijf zelf (collega s, experts, bedrijfskennisbank, etc), aan de andere kant wordt van hen een systematische bijdrage verwacht bij het updaten en aanvullen van de bedrijfskennis. Delen van kennis is te zien als onderdeel van de taak van elke medewerker. pagina 9

10 2.3.3 Wat voor kennis en competenties dan? De te ontwikkelen competenties omvatten de zogenoemde gedragscompetenties (soft skills) zoals communiceren, samenwerken, adequaat rapporteren, voortgangsrapportage van een project, klantgericht werken. Naast deze soft skills is binnen een VB ook ruimte voor het verder ontwikkelen van vakspecifieke competenties (hard skills). Bijvoorbeeld levenscyclusanalyse van een product. Het accent zal daarbij vaak liggen op praktische verdieping en niet op het aanleren van basisvaardigheden die bij een beroep horen, zoals wiskundige technieken. Daarnaast is de (kennis-/competentie-)ontwikkeling van een professional binnen een VB gerelateerd aan allerlei vormen van expertise binnen het werkproces: - discipline-gebonden of beroepsdomein: expertise op kerntechnologie of vakgebied; - competitief: kennis over activiteiten, producten, of diensten die concurreren met de eigen resultaten of inspanningen; - commercieel: inzichten in de eigen onderneming en haar commerciële context; en - strategisch: inzichten ter ondersteuning van strategisch en beleidsmatig beslissen. In een ander perspectief zijn er verschillend (leer)accenten te benoemen vanuit de ontwikkelingsdoelen: specifiek werkproces of bedrijfsstructuur, en daarbinnen: de rolperformance (of functievervulling) en de onderliggende competenties de persoonlijke kennisconstructie of kennismanagement processen de collaboratieve kennisconstructie of collectieve kennisopslag (team- en organisatiegeheugen) de best-practice ontwikkeling/evolutie Bovenstaande betekent niet dat alle aspecten persé met evenwel nadruk in een VB moeten voorkomen. Afhankelijk van de randvoorwaarden en ontwerpkeuzes kan de nadruk liggen op opleidings- dan wel kennisdelings-gerichte VB (zie verder en hoofdstuk 4). Dat betekent natuurlijk niet dat er geen kennisdeling voorkomt of kan voorkomen in een opleidingsgerichte VB, maar dat betekent wél dat de beoogde finaliteit een andere is. Omgekeerd speelt hetzelfde, namelijk dat er in een kennisdelings-gerichte VB uiteraard óók gewerkt wordt aan competenties maar dat dit eerder op een impliciete manier gebeurt. Men hoeft misschien niet te scheiden, maar wellicht wél te onderscheiden. pagina 10

11 2.4 Wat is de meerwaarde van een VB? Meerwaarde voor individu Met een VB stelt u uw studenten en/of uw medewerkers in staat: - onderwijs op maat te volgen (individuele trajecten en intake) - competenties te ontwikkelen die aansluiten op de praktijk - zich flexibel te kunnen ontwikkelen (qua plaats en tijd, minder agendaproblemen) - te leren reflecteren op eigen ervaringen - een grotere ICT-vaardigheid te ontwikkelen - hun flexibility en employability (inzetbaarheid) te verhogen - hun werkervaringen terug te koppelen naar collega s - al gaandeweg een netwerk van mensen, bedrijven en instellingen op te bouwen Meerwaarde voor onderwijsinstellingen Het VB-concept sluit aan bij belangrijke maatschappelijke trends en recente onderwijsvernieuwingen (zie hoofdstuk 3). Door gebruik te maken van het VB-concept in een onderwijsopleiding: - wordt de opleiding meer beroeps- en praktijkgericht: door confrontatie met veeleisende bedrijfstaken wordt de persoonlijke ontwikkeling direct gesitueerd in de context van de toekomstige beroepspraktijk - wordt de opleiding in principe begeleidings-extensiever (zie hoofdstuk 4) - wordt de motivatie van studenten en docenten groter: op een enkele uitzondering na zij studenten bereid extra tijd erin te steken, meer dan een beloning in studiepunten dat daar tegenover staat. - kunnen studenten zich zo voorbereiden op de moderne informatiemaatschappij en op een leven lang leren. - wordt, door een snelle afwisseling in taken en functies, de employability/ flexibility van VB-medewerkers verhoogd - doen studenten én docenten in een VB veel moderne ICT skills op! pagina 11

12 2.4.3 Meerwaarde voor bedrijfsleven Een VB kan op maat worden gemaakt voor een grote diversiteit aan organisaties. Zij biedt vooral veel mogelijkheden voor organisaties die informatie genereren, bewerken en verwerken, bijvoorbeeld in het bank- en verzekeringswezen, uitgeverijen, automatiseringsbedrijven, organisatieadviesbureaus en ingenieursbureaus. Maar daarnaast biedt een VB ook mogelijkheden voor specifieke functies in andere organisaties. Met name voor die functies waarbij genetwerkte teamactiviteiten kunnen worden ingepast. Denk daarbij bijvoorbeeld aan management-, marketingen salesfuncties, maar ook aan research- en administratieve afdelingen. In een VB op maat kunnen vier verschillende toepassingen gecreëerd worden. Figuur 1: verschillende motieven voor inzetten van een VB bij bedrijven (zie ook Bitter e.a en Van der Vleugel e.a. 2000) In figuur 1 worden ze scheamtisch weergeven en hierna besproken. Het VB kan door bedrijven gebruikt worden in het kader van bedrijfsopleiding voor de eigen medewerkers, zonder dat deze langdurig afwezig zijn van hun eigen werkplek. In de VB-bedrijfsomgeving wordt men dan geconfronteerd met veeleisende bedrijfstaken die zijn gesitueerd in de context van hun (toekomstige) beroepspraktijk (bedrijvend leren voor comptentiegroei). Vanaf de eigen werkplek kan men de bedrijfsomgeving van een VB bezoeken. Zij blijven daardoor betrokken bij dagelijkse werkzaamheden van het bedrijf en kunnen door nieuwe inzichten en beheersing van nieuwe methoden en instrumenten daarin een steeds betere bijdrage leveren. pagina 12

13 Een voorbeeld hiervan is een VB gerealiseerd bij TAS Opleidingen (momenteel PinkRocade Training & Education). TAS Opleidingen zocht in 1999 naar een nieuw (onderwijs)platform voor systeemontwikkeling en andere projecten. Initiële vraag was naar een platform dat het raadplegen en uitwisselen van informatie, maar ook de communicatie tussen de teamleden makkelijker zou doen verlopen. Een analyse van de manier waarop de cursus uitgevoerd werd, en de vastgestelde veranderingsbehoeften om een gewenst einddoel te kunnen bereiken, hebben TAS toen ervan overtuigd om te kiezen voor het Virtueel Bedrijf concept. De transformatie van de cursus naar het VB voegt volgende troeven toe aan deze opleiding: 1. Flexibiliteit kwa instroom en tijdbesteding De opzet heeft geleid tot een flexibele instroom. Men kan iedere zes weken een opleidingstraject opstarten met één of meerdere teams. Daarnaast kan de trainee de tijdsbesteding naar eigen mogelijkheden organiseren. De werkzaamheden gebeuren namelijk hoofdzakelijk vanaf een werkplek waar zowel een PC als een snelle internetverbinding samen met een telefoon voor telefonische gesprekken of vergaderingen beschikbaar zijn. Dit sluit nauw aan bij de beperkte mogelijkheden van professionals om op vaste momenten tijd vrij te maken voor opleidingen. De individuele opleidingen krijgen door deze opzet toch de benodigde aandacht en mogelijkheden 2. Objectieve procedures De toelating en assessment worden veel verder gestandaardiseerd om objectiviteit te kunnen waarborgen. De kwaliteit van de beoordeling wordt dus duidelijker en betrouwbaarder. 3. Communicatieve competentie Dankzij het gebruik van nieuwe communicatiemiddelen wordt synchroon en asynchroon samenwerken tussen de teamleden versterkt en wordt dus in de opleiding meer aandacht besteed aan plannings- en coördinatievaardigheden en aan de effectieve communicatie tussen de leden. 4. Werkend leren De praktijkopdrachten hebben een hoog realiteitsgehalte. Dit sluit dus zeer sterk aan bij de praktijk van de systeemontwikkelaars. 5. Individuele noden De aanpassing aan individuele opleidingsbehoeften van de trainee wordt aanzienlijk verbeterd. De opleidingsbehoefte die tijdens de intake vastgesteld wordt moet in de toekomst leiden tot een geïndividualiseerd opleidingstraject waarin 'maatwerk' geleverd wordt om de gewenste competenties te ontwikkelen. 6. Expertise-databank De projectdossiers van de verschillende teams die hun project tot een goed einde brachten zullen gecumuleerd worden in een 'best-practices'-databank die toekomstige trainees en de begeleiders kan ondersteunen. Het VB-concept kan worden ingezet waarbij het leren daadwerkelijk binnen de werkomgeving gebeurd (leren op de werkplek). Hierbij verschilt het VB-concept op twee manieren van het bekende bedrijfsopvattingen over learning-on-the-job, of de hands-on trainingsaanpak. Allereerst gaat het bij een VB om samenwerken en samen leren met het oog op beheersing van een scala van nieuwe competenties en niet altijd om elk individueel lid op te leiden voor één bepaalde vaardigheid. Ten tweede, betekent op de werkplek dat de persoon betrokken blijft bij productieve of anderszins relevante organisatieactiviteit, en daarin steeds beter leert bijdragen door nieuwe inzichten en beheersing van nieuwe methoden en tools. pagina 13

14 In vergelijking met leersituaties buiten de werkplek (bijvoorbeeld cursussen in cursuscentra) betekent dat een grote besparing aan overhead aan reistijd, uitval door afwezigheid en problemen met agenda-afstemming, maar vooral een vergaande oplossing van het transfer of training probleem. Bij een bank kon een VB toepassing gecombineerd worden met een IT scholingscomponent. De meer vertrouwde trainingsdiensten waarbij bankwerknemers voor enkele maanden in opleiding waren en dus niet beschikbaar waren voor dagelijkse werkzaamheden voldeden niet. Motieven waren de traag verlopende inpassing - ondanks aanzienlijke startopleidingen van nieuwe IT-medewerkers op de werkvloer, en de vernieuwing van de in-companytraining gericht op betere integratie van de bedrijfs-, vaktechnische- en gedragscompetenties, mede door fusie van het formele en het informele leren. Het VB-concept bleek een gepast antwoord hierop. Het VB-concept richt zich immers via projecten precies op de competentiegerichte integratie van leren en werken. De focus op rolcompetentie binnen een kennis- en communicatiestructuur, sluit goed aan op omslag bij de bank van functie-gebouw naar rollenhuis. Het werkproces-gebaseerd-leren (bedrijvendleren) bij de uitvoering van authentieke opdrachten, begeleid door coach en experts, verbindt vanaf het eerste begin de rolcompetentie met het handelingsstramien ( performance ) en de kennisorganisatie van de werkplek. De kennis werd grotendeels just-in-time en just-enough aangereikt. Hierbij werd gebruik gemaakt van verschillende cursusonderdelen uit het ICT curriculum van de Open Universiteit Nederland (vooral Java). Bovenstaande bedrijfstoepassingen van het VB-concept richten zich op de individuele ontwikkeling. De pluspunten daarbij zijn: - motiverende leervorm - flexibel qua plaats en tijd, minder agendaproblemen. De samenwerking geschiedt op tijdstippen die relatief goed zijn in te passen binnen de werkzaamheden van de eigen organisatie - flexibele instroom - individuele trajecten - begeleidings-extensieve opleidingsvormen - asynchrone coaches / heterogene groepen - probleemgerichte transdisciplinaire taken - nieuwe methoden en technieken in staande functies - persoonlijke groei naar nieuwe functies - een realistisch werkproces waarin professionals ten zeerste betrokken bij hun rolperformance (of functievervulling). - expertise wordt direct aan de praktijksituatie gekoppeld, waardoor de vertaalslag naar toepasbaarheid voor de eigen situatie gemakkelijker wordt De werken in een VB draagt niet alleen bij aan de ontwikkeling van competenties, maar ook aan het verwerven en onderling delen van kennis is van belang (2.3). Kennismanagement speelt dan ook een belangrijke rol binnen het concept van een VB. Doordat (startende) professionals in een VB meestal decentraal werken en een VB vanuit zijn aard een groot personeels verloop kent, is kennismanagement een onmisbaar instrument. In een VB moet reeds bestaande kennis op elk moment opvraagbaar zijn en nieuw opgedane kennis voor het bedrijf behouden blijven. Hiervoor is een kennisbank in elk VB aanwezig die deels al gevuld is (door ex-werknemers, vorige teams) en tijdens de uitvoering van de projecten verder wordt aangevuld door de huidige VB-medewerkers. pagina 14

15 Niet alleen voor het ontwikkelen van competenties bij individuen en groepen, maar ook als kennismanagementsysteem kan een VB dienst doen. Hierbij komen we op een andere inzet van het VB-concept: de ontwikkeling van team, afdeling en zelfs de organisatie als geheel. Zoals hierboven beschreven, bouwt een VB kennis op, en ontwikkelt zich daarbij als (lerende) organisatie. Daarom kan het ook speciaal worden ingezet met kennismanagement als voornaamste doelstelling. De werkplekken in een VB zijn voorzien van instrumenten waarmee nieuw opgedane inzichten kunnen worden vastgelegd ter vervanging of aanvulling van de informatie die al eerder door collega s is verzameld, of door de organisatie beschikbaar is gesteld. De competentieontwikkeling van het bedrijf zelf gebeurt zo in de vorm van een continue bijdrage aan de kwantiteit en kwaliteit van de kennisbronnen. Hierdoor groeit het team- en organisatiegeheugen niet alleen, maar deze groei ligt ook meteen als vanzelfsprekend vast in de kennisbank van een VB. Virtueel Waterschap is begin 2000 begonnen als een VB vergelijkbaar met die van het virtueel milieuadviesbureau, alleen werd de werkvorm nu binnen de waterschapswereld gesitueerd. Daarbij lag initieel het initiatief bij zowel de Open Universiteit Nederland als de Hogeschool Larenstein. De betrokkenheid van waterschapswereld was daarbij essentieel voor opdrachten, expertisebevordering, kennisdeling enz. (Unie van Waterschappen, het Hoogheemraadschap van Uitwaterende Sluizen in Hollands Noorderkwartier, Waterschap Rijn en IJssel, Waterschap Regge en Dinkel en Waterschap Veluwe). Al gauw werd besloten tot alleen een pilot tussen de waterschappen daar voor hen eerst samenwerking over de grenzen van de waterschappen heen voorop stond. Onderlinge samenwerking werd versterkt door middel van een elektronische leer- en werkomgeving waarbij beleidskennis en informatie werden uitgewisseld en inhoudelijke discussies gevoerd werden. De waterschapswereld wilde op deze manier ervaring opdoen met een vernieuwende, asynchrone manier van samenwerken. Het versnellen van kennisuitwisseling tussen de regionale waterschappen en het verbeteren van de slagvaardigheid stonden voorop. Er werd gewerkt aan twee eindproducten ten behoeve van de waterschappen, te weten een beleidsadvies voor de langere termijn en een elektronische kennisbank op het gebied van Lozingsbesluit Open Teelt en Veehouderij. Deze Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) was op 1 maart 2000 van kracht geworden en is gericht op het verder terugdringen van bestrijdingsmiddelen en meststoffen in het oppervlaktewater. Leren in een VB is vooral geschikt voor competentiegroei bij taken waarin samenwerking tussen professionals, met verschillende expertises relevant is. Deze samenwerkingsvormen komen veel voor in kennisintensieve organisaties (2.2). Naarmate zo n organisatie beter in staat is haar HRM af te stemmen op de kerncompetenties die men wil bevorderen of in stand houden, zal bedrijvend leren meer opleveren voor het bedrijf én de individuele werknemer. Het VB kan daardoor ook ingezet worden als organisatiemodel voor HRM en HRD op zich. Het wordt dan bijvoorbeeld een instrument voor competentieontwikkeling en monitoring. Het werk kan door een virtuele organisatie verricht worden met alle mogelijkheden om te leren en te werken tegelijk. Organisatieontwikkeling kan een gedeelde verantwoordelijkheid van professional en management worden. Dit sluit aan bij andere inzet van VB bij bedrijven: bij een geplande organisatieverandering, bijvoorbeeld als gevolg van een Business Process Redesign (BPR) exercitie. De organisatieadviseur die het veranderingsplan presenteert is vaak optimistischer over het welslagen dan het management dat uiteindelijk de verantwoordelijkheid draagt voor de ingreep en de voorshands slecht in te schatten consequenties. pagina 15

16 Organisatie prototyping is een veel gebruikt instrument om vele aspecten van de geplande interventies te bestuderen, en de geprojecteerde afdelingsfuncties kunnen goed getest worden door de nieuwe taken en rollen in VB verband te laten uitvoeren. De persoonlijke betrokkenheid en het bedrijfsrealisme zijn groter dan bij toetsing aan de hand van een rollen- of simulatiespel. Een telecombedrijf zocht naar een betere aanpak van niet goed anticipeerbare knowing & skilling gaps die optreden op allerlei bedrijfsniveaus, bij invoering van een nieuwe technologie of een ingrijpende verandering van een massaproduct of dienst. Probleemnanalyse en uitdaging De "opleidingsleveranciers" van het telecombedrijf zijn over het algemeen gespecialiseerd in een bepaald segment van de opleidingsbehoefte. Daar zijn ze op geselecteerd en hebben bewezen "een goed product" te leveren. In hun relatie met het telecombedrijf hebben zij hun aanbod toegesneden op de specifieke organisatieniveaus, -identiteit en -cultuur. Efficiëntie en kwaliteit komen niet in gevaar bij kleine of langzame veranderingen in opleidingsdomein of organisatie. Hergebruik (reuse) van trainerskills en trainingsmateriaal blijft grotendeels gehandhaafd. Echter, bij invoering op korte termijn van een ingrijpende technologieverandering (bijvoorbeeld: ADSL) of diensteninnovatie, kan er niet tijdig een compleet stelsel van cursussen en trainingen, met juiste afstemmingen op niveau, cultuur en organisatiestructuur door die "leveranciers" gerealiseerd worden. Hergebruik is niet van toepassing. Er is aanzienlijke ontwikkeltijd en afstemming nodig om voldoende efficiëntie en kwaliteit te halen. In het IT- en Telecom veld zijn korte-termijn invoeringsplannen aan de orde van de dag en mogen de opleidingsperikelen de marktstrategie en tactieken niet in de weg staan. Hoe kan het telecombedrijf in zo'n context van plotselinge veranderingen de knowing & skilling gaps in de diverse organisatiedelen en culturen binnen de perken houden? Oplossingsrichting Er kan in zo'n situatie niet meer gerekend worden op hergebruik van trainingsmateriaal of trainer-expertise. Het gaat om ingrijpende verschuiving of uitbreiding van technische inzichten en/of vorm en procedures in de dienstverlening. Daarentegen, verandert er in eerste instantie aan de organisatiestructuur niets en de organisatiecultuur op de verschillende niveaus blijft bij het oude. De "afstemming op het bedrijf", of met andere woorden, de "situering van knowing & skilling in de bedrijfssetting" kan dus wel hergebruikt worden. Het moet dan mogelijk zijn om de betrokken medewerkers in hun vertrouwde bedrijfssetting (rol of functie) door taakuitvoering de nodige kennis en vaardigheden te laten opdoen. Deze bedrijfsactiviteit moet voldoende afgeschermd zijn van faalrisico's in de klantcontacten of technische voorzieningen. De nieuwe kennis of procedure wordt op strategische plaatsen in de bedrijfsetting ge-prime-d. Doordat de mensen vanuit een vertrouwd activiteiten/verantwoordelijkheden-kader opereren, zullen er op elk niveau en in elk bedrijfsonderdeel snel de nodige adequate (best) practices ontstaan. De vertrouwdheid en de relevantie-door-situering van de nieuwe kennis en vaardigheden hebben een groot motivationeel effect op de leerinspanningen. pagina 16

17 Oplossing met het VB-concept Bouw een schaduw-telecombedrijf op het intranet: een Virtueel Telecombedrijf. Organisatiegeheugen, overige kennis & expertisebronnen, corporate identity, communicatielijnen, formele en informele structuren, taakstellingen, helpdesks, e.d. zijn identiek aan die van het werkelijke bedrijf. Breng dan in dit schaduw-telecombedrijf de verandering binnen. De technici (w.o. de onderhoudsmensen) krijgen de nieuwe manuals en toegang tot expert coaches, de financieeladministratieve medewerkers krijgen de concept-regelingen (op sommige plekken: de nieuwe beleidsstukken), de chef van de telefoonwinkel krijgt de concept-handleidingen, helpdesk-toegang en namen van aanspreekpunten in het back-office, enz. Na een korte periode van inslingeren zonder klantcontacten, volgen een aantal realistische cycli met lastige klant-issues. Liefst met potentiële repercussies voor alle betrokken organisatiedelen. Dit bedrijvend-leren is een vorm van best-practice bootstrapping. Niet iedereen hoeft zo uitvoerig door de totale exercitie heen. De eerste groep medewerkers kan collega's en peers eerst uitgebreid "bijpraten", voordat deze een realistische sessie doormaken. Alle ervaringen, aanmerkingen en kanttekeningen zijn evenzovele lessons-learned die in de volgende versie van de regelingen, manuals en handleidingen verdisconteerd zullen worden. Daarnaast kunnen VB-middelen en -systemen als management tool een bijdrage leveren aan de ontwikkeling en ondersteuning van kennis-, competentie en performance management in betreffende bedrijven en organisaties. Naast de eerder genoemde pluspunten voor inzet van een VB op persoonlijke ontwikkeling, kunnen voor ontwikkeling op team en/of organisatieniveau de volgende pluspunten gegeven worden: - gericht op teamperformance - sluit aan bij competentiemanagement - assessment informatie, meetbare eindresultaten - kennismanagement voor competentie-vorming - totstandkoming kennisbank - een zichzelf verder ontwikkelende leer/werk omgeving voor verdere naslag en interne opleiding van nieuwe medewerkers. - een bewust en gericht gebruik van kennis en ervaring die bij zusterorganisaties aanwezig is ('talentmanagement'). - de transfer van impliciete kennis naar geëxpliciteerde kennis, die in elektronische vorm wordt opgeslagen, en daardoor ook voor anderen toegankelijk wordt. - een beter uitstroombeleid, doordat het weglekken van expertise en ervaring, op het moment dat bepaalde medewerkers de organisatie verlaten, of intern andere werkzaamheden gaan vervullen, beperkt wordt. pagina 17

18 2.5 Wanneer is een VB een efficiënte leeromgeving? Paul van der Aa (2002) maakt aannemelijk dat leeromgevingen waar gebruik gemaakt wordt van een VB-organisatie (leerorganisatie én een lerende organisatie, in zijn termen een virtuele organisatie) op een effectieve en efficiënte wijze het motivatie- en transfer-probleem kunnen oplossen. Dit houdt niet automatisch in dat een VB altijd de meest efficiënte en effectieve onderwijsomgeving is. Efficiëntie hangt enerzijds af van een goed ontwerp waarmee de exploitatiekosten relatief laag kunnen blijven (zie hoofdstuk 4 en 5 maar ook Paul van der Aa, 2002). Anderzijds is de geschiktheid van een VB afhankelijk van het onderwijsdoel. Een leeromgeving waarin simulaties een levensechte omgeving suggereren, geeft studenten een context waarbinnen zij opdrachten kunnen uitvoeren. Opdrachten die gerelateerd zijn aan de beroepspraktijk (of sterker nog daaruit afkomstig zijn) zullen de herkenbaarheid met de professionele beroepsbeoefening doen toenemen (zie 3.3). Dit heeft een positief effect op de motivatie. Hoe levensechter deze werkelijkheid gesimuleerd wordt, hoe levensechter de werkelijkheid door de student ervaren wordt. Het bouwen van dergelijke leeromgevingen is echter een kostbare aangelegenheid. In situaties waarin de opdracht in de werkelijkheid alleen door volleerde professionals uitgevoerd mag en kan worden, omdat fouten zeer hoge kosten met zich meebrengen of gevaar voor mensenlevens opleveren, ligt het gebruik van simulaties met de nodige virtual reality voor de hand. Vergeleken met simulaties is het opvallendste kenmerk van het VB het open karakter van de leeromgeving (vergelijk in 2.1 het VMAB-voorbeeld met de anti-voorbeelden ). Wanneer pure kennisontwikkeling centraal staat is formeel leren bijvoorbeeld via cursusmateriaal, tekstboeken, college enz. een goede onderwijsvorm. Men moet niet alles via ervaringsleren willen bereiken (bv. relatieviteitstheorie van Einstein). Bij competentieontwikkeling op relatief eenvoudig niveau (geen complexe taken in complexe omgeving) is het mogelijk efficiënter om cases/taken te contrueren (evt. vanuit de beroepspraktijk) of om dit vorm te geven in Virtueel Projectonderwijs (Paul van der Aa. 2002). Als er bij de instelling/bedrijf al een VB aanwezig is, dan is het mogelijk en zelfs raadzaam dat het leren van deze relatief eenvoudige taken in dit VB in te bedden. Een junior kan bijvoorbeeld participeren in een team met gevorderden (zie 4.1). Ook hoeven in zo n geval taken niet allemaal van te voren geconstrueerd te worden (maar dient wel het competentieniveau gespecificeerd te worden). Op een hoger niveau bestaat ruwweg twee mogelijkheden die kwa aanpak tegengesteld zijn 1. complexere taken te construeren (bijvoorbeeld via 4C-ID methode, Van Merriënboer, 1997) 2. of een complexere setting te ontwerpen. Dit boekje behandelt dit laatste waarbij het gaat om het ontwerpen van een open, zich ontwikkelende (bedrijfs)omgeving waarin het leren plaatsvindt.. pagina 18

19 Het introduceren van een VB gaat niet zomaar (zie hoofdstuk 4 en 5). Kort samengevat kunnen daarbij een aantal knelpunten ontstaan. Deze hebben betrekking op verschillende aspecten: Het eerste betreft de aard van de opleiding. Het kan zijn dat deze zich niet goed leent voor authentieke terugkoppeling (van echte opdrachtgevers) in een zich ontwikkelende organisatie. Deze levensechte terugkoppeling vereist onder andere dat er een grote verzameling opdrachten is, dan wel dat deze door de deelnemende studenten zelf geworven kunnen worden. Dit wijkt af van de situatie dat iedere groep cursisten dezelfde opdrachten uitvoert. Het komt voor dat de oude docent, die vaak als expert wordt gebruikt voor de inhoudelijke kennis om het bedrijf in te richten, zijn inhoudelijke kennis slecht kan scheiden van zijn didactische kennis. Deze docent blijkt zijn traditionele rol als docent moeilijk los te laten. Hij moet in het Virtueel Bedrijf meer als coach (procesbegeleiding) dan als docent (inhoudelijke sturing) optreden. Bedrijven kunnen weerstand hebben tegen het kijkje in de keuken dat nodig kan zijn om het bedrijf in kaart te brengen. De filosofie van het VB-concept is juist dat een VB aansluit bij het echte bedrijf (of een typisch bedrijf waar de cursisten mee te maken kunnen krijgen tijdens hun dagelijkse werkzaamheden). De bedrijfscultuur is sterk bepalend voor de wijze waarop assessment plaats kan vinden. Team assessment bijvoorbeeld ligt in sommige bedrijfsculturen erg gevoelig, maar is een essentieel onderdeel van het VB-concept. 2.6 Wat doet de Digitale Universiteit? Om de ontwerp- en ontwikkelkosten van een VB in de hand te houden is het van belang dat een opleiding niet zelf het wiel gaat uitvinden. Juist het gebruik van kennis, ervaringen en adviezen vanuit andere VBs is daarom van belang. Zeker indien deze kennis om een of andere wijze te expliciteren is. Bij het in de hand houden van de uitvoeringskosten is het van belang om een bewuste keuze te maken t.a.v. het ontwerp van de VP of VB. Ondoordachte keuzes in het ontwerp leiden er toe dat bijvoorbeeld docenten-begeleiders meer tijd kwijt zijn dan noodzakelijk. Richtlijnen (inclusief kwaliteitseisen) voor een goed ontwerp dient dit te voorkomen. Het is niet eenvoudig om op voorhand aan te geven wat hierbij kritisch is in het ontwerp, maar ervaringen kunnen hierover een beeld schetsen. Ook bij de uitvoeringskosten is het van belang gebruik te maken van de ervaringen en kennis van anderen. Het Consortium Digitale Universiteit het is vanaf september 2001 gestart met het (instrumentatie) project Virtuele Projectruimte/ Virtueel Bedrijf (VP/VB). Voor een kostenefficiënte invoering en uitvoering ervan is kennisontwikkeling m.b.t. tot VPs en VBs cruciaal. In dit project worden expertise, kennis en instrumenten ontwikkeld, hoe leer-werksituaties ontworpen en ingezet kunnen worden voor zelfontplooiing en competentiegroei volgens overeengekomen ontwikkelingsdoelen. Bij onderwijsorganisaties is de ontwikkeling gericht op competentie in het toekomstig werkveld. Voor bedrijfsorganisaties richt zich dit op de ondersteuning, door versterking van de kennisorganisatie, van de individuele en team performance. pagina 19

20 Om dit te realiseren gaat het VP/VB-project de volgende instrumenten en diensten leveren: enkele VP/VB realisaties in het onderwijs (OTO, VMAB, EVS, VCW) verschillende expertkringen (kenniskringen die rond een bepaald domein (milieu, P&A) samen werken aan de verdere ontwikkeling) een masterclass rond VP/VB een VP/VB adviesdienst een resource-kit waarin de ontsluiting van verschillende VP/VB instrumenten worden vormgegeven verscheidene VP/VB ontwerp- en realisatiescenario s De resource-kit is daarbij de verzameling herbruikbare elementen (de bouwstenen) zowel generiek beschreven als ontsluiting zoals bij specifieke VBs gebruikt. Het gaat daarbij om daadwerkelijke instrumenten, documentsjablonen, procedurebeschrijvingen, rationale achter procedure of werkwijze, enz. Ontwerp en realisatiescenario s zijn realistische/reëele cases hoe VBs ontworpen en gerealiseerd kunnen worden. Het is dus geen handboek waarbij van A-Z uit te doeken gedaan hoe het gedaan moet worden. Een mix van theorie, hoe het zou moeten, met de pragmatiek van de werkelijkheid (zie ook hoofdstuk 4) Een ieder (docent, onderwijsontwikkelaar, onderwijskundige, faculteit, instelling) kan z n eigen ontwikkelpad te kiezen. Dit betekent dat men in kader van inrichten van een VB zelf de hulpmiddelen kan bepalen. Bijvoorbeeld a. alles zelf doen b. aansluiten bij bestaande VBs met gebruik zelfde omgeving c. aansluiten bij bestaande VBs maar hiervan een afsplitsing maken dwz een eigen instantie van bestaande VB maken. Beide VBs volgen daarna hun eigen ontwikkelpad waarbij uitwisseling van ervaringen wenselijk zijn d. men heeft projectonderwijs en gebruikt de resource-kit en scenario s om hierbij autentieke opdrachten te gebruiken e. men volgt een masterclass, ontwikkeld o.b.v. experts en m.b.v. resource-kit en scenario s een eigen VB pagina 20

Bachelor of Business Administration (MER opleiding)

Bachelor of Business Administration (MER opleiding) Bachelor of Business Administration (MER opleiding) voor decentrale overheden Het Onderwijs De Bachelor of Business Administration voor decentrale overheden (Management, Economie & Recht, MER) wordt aangeboden

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

NAUTICAL TECHNICAL TRAINING ACADEMY

NAUTICAL TECHNICAL TRAINING ACADEMY NAUTICAL TECHNICAL TRAINING ACADEMY STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2012-2015 1 Inhoudsopgave: Blz. 1. Algemeen 3 2. Looptijd en evaluatie 3 3. Motto 3 4. Visie 3 5. Missie 3 6. Doelstellingen 4 6.1 strategie

Nadere informatie

INHOLLAND Lectoraat elearning Innoveren in onderwijs 1. Innoveren in onderwijs? Investeer in mensen!

INHOLLAND Lectoraat elearning Innoveren in onderwijs 1. Innoveren in onderwijs? Investeer in mensen! Innoveren in onderwijs? Investeer in mensen! Dr. Guus Wijngaards INHOLLAND Lector elearning 8 oktober 2006 De wil om het onderwijs te vernieuwen wordt breed gedragen. Scholen worstelen immers met dropout-

Nadere informatie

Didactische werkvormen in het hoger onderwijs. Sandra Heleyn, Isabelle Claeys, Ann Verdonck

Didactische werkvormen in het hoger onderwijs. Sandra Heleyn, Isabelle Claeys, Ann Verdonck Didactische werkvormen in het hoger onderwijs Sandra Heleyn, Isabelle Claeys, Ann Verdonck HoGent, een mix van werkvormen Uitgangspunten: Elk talent telt>>maatwerk gezien diversiteit in instroom Vraag

Nadere informatie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie Visie We leven in een wereld die sterk veranderlijk is. Er ligt een grote verantwoordelijkheid bij docenten om de nieuwe generaties als competente rebellen klaar te stomen voor een onbekende toekomst waarin

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Traject Versterken Ondernemerscontacten. Ondernemersvriendelijke gemeente

Traject Versterken Ondernemerscontacten. Ondernemersvriendelijke gemeente Traject Versterken Ondernemerscontacten Ondernemersvriendelijke gemeente Mei 2014 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 1.1 Sterke samenwerking CLOK en XPublic... 3 2 Opzet van het traject... 4 2.1 Doelstelling...

Nadere informatie

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 ROC van Twente - Hengelo In januari 2004 is de afdeling Handel van het toenmalige ROC Oost- Nederland, School voor Economie en ICT, locatie Hengelo - nu

Nadere informatie

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Inhoudsopgave SAMENVATTING... 3 1. INLEIDING... 4 1.1 Aanleiding... 4 1.2 Doel... 4 2. VISIE OP LEREN EN ONTWIKKELEN... 6 2.1 De relatie tussen leeractiviteiten

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

PLANON E-LEARNINGSERVICE. Breid uw kennis van Planon uit met realtime toegang tot innovatieve e-learningcursussen

PLANON E-LEARNINGSERVICE. Breid uw kennis van Planon uit met realtime toegang tot innovatieve e-learningcursussen PLANON E-LEARNINGSERVICE Breid uw kennis van Planon uit met realtime toegang tot innovatieve e-learningcursussen De Planon e-learningservice biedt onder meer de volgende modules: Algemene e-learning Domeinspecifieke

Nadere informatie

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Sense Template. Toegevoegde waarde vanuit inhoud

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Sense Template. Toegevoegde waarde vanuit inhoud Sense Template BluefieldFinance Toegevoegde waarde vanuit inhoud De Organisatie Opgericht 2007 Bluefield Finance is als onderdeel van Bluefield Partners in 2007 opgericht door 2 ervaren financials met

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

Van kennis naar kunde. Visie UWV - SMZ

Van kennis naar kunde. Visie UWV - SMZ Van kennis naar kunde Visie UWV - SMZ Stelling Met de Basis Opleiding Verzekeringsgeneeskunde (BOVG), gebaseerd op de principes lerend werken, werkend leren en op performance gerichte leerinterventies

Nadere informatie

Wat is competentiemanagement en hoe ga je ermee om? Welke resultaten zijn er te behalen? Welke valkuilen kom je tegen?

Wat is competentiemanagement en hoe ga je ermee om? Welke resultaten zijn er te behalen? Welke valkuilen kom je tegen? Competentiemanagement Wat is competentiemanagement en hoe ga je ermee om? Welke resultaten zijn er te behalen? Welke valkuilen kom je tegen? Vragen die door de praktijkervaringen van de afgelopen jaren

Nadere informatie

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag Landelijk debat Ons Onderwijs 2032 28 mei 2015 Colofon Juni 2015 Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag 070 315 41 00 info@edventure.nu www.edventure.nu

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider

Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider Combo Emonomy Combo Emonomy heeft een lange historie en traditie in methodiekontwikkeling, onderzoek, opleiding, coaching en advies op het gebied van arbeidsontwikkeling,

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn Handout PrOfijt - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Auteur(s): Mike Nikkels / Olav van Doorn 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Inleiding... 3 3 Algemeen... 3 4 Visie op PrOfijt... 4 5 Techniek...

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

E-health en het effect op opleiden. Mireille Jansen, manager Maasstad Academie, Maasstad ziekenhuis

E-health en het effect op opleiden. Mireille Jansen, manager Maasstad Academie, Maasstad ziekenhuis 1 E-health en het effect op opleiden. Mireille Jansen, manager Maasstad Academie, Maasstad ziekenhuis 2 Vraagstelling E-health is meer dan het toepassen van technologie. Goede implementatie is een organisatieverandering

Nadere informatie

Leergang Allround Leiderschap

Leergang Allround Leiderschap Leergang Allround Leiderschap Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Allround Leiderschap Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de kijk op leiderschap

Nadere informatie

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Doel (Mede)zorgdragen voor de vormgeving en door het geven van adviezen bijdragen aan de uitvoering van het beleid binnen de Hogeschool Utrecht kaders en de ter

Nadere informatie

De Gespecialiseerde Professional

De Gespecialiseerde Professional Top Talent Programma Excellentietraject: Facility Management F-MEX De Gespecialiseerde Professional Academie: HBS Saxion University of Applied Science Auteur: Benedicte de Vries Datum: 13-07-2015 1 Programma:

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 160

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 160 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Marketing Module Algemene Marketing Code A5 Lestijden 160 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen Mareen van Londen van de Beek Opleidingskundige & e-learningadviseur www.kies-advies.nl Welkom Mareen van Londen Opleidingskundige & (e)learning adviseur Blended learning design Interne adviseur Externe

Nadere informatie

1 Ontwikkelgericht leren als doel van competentiemanagement

1 Ontwikkelgericht leren als doel van competentiemanagement 1 Ontwikkelgericht leren als doel van competentiemanagement Competenties en competentiemanagement beginnen gevleugelde woorden te worden. Veel organisaties zien competentiemanagement als een mogelijkheid

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

TENCompetence: infrastructuur

TENCompetence: infrastructuur TENCompetence: infrastructuur voor de competentieontwikkeling van individu, team en organisatie in Europa. Presentatie Dr. Marlies Bitter-Rijpkema, Open Universiteit Nederland. Horeca Branche Instituut,

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3. Lestijden 40

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3. Lestijden 40 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3 Code Ad3 Lestijden 40 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale 120 studiebelasting (in uren)

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier 30 mei 2001 hogeschool rotterdam w.v.ravenstein

hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier 30 mei 2001 hogeschool rotterdam w.v.ravenstein hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier 30 mei 2001 hogeschool rotterdam w.v.ravenstein Hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier juni 2001 Doelen De drie voornaamste doelen op lange termijnen,

Nadere informatie

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Masterclass - Alliantievaardigheden Een praktische leidraad voor toekomstige alliantiemanagers Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist Doel van de functiefamilie Vanuit de eigen technische specialisatie voorbereiden en opmaken van plannen, ontwerpen of studies en de uitvoering ervan opvolgen specialistische

Nadere informatie

Praktijkervaring een plaats geven in het onderwijs. Karin Kleine

Praktijkervaring een plaats geven in het onderwijs. Karin Kleine Praktijkervaring een plaats geven in het onderwijs Karin Kleine Professionaliseren Opleiding Werkervaring Persoonlijke kenmerken Motivatie/ondernemerschap teamintervisie Leren van en met elkaar Individueel

Nadere informatie

Wij, de overheid - samenvatting

Wij, de overheid - samenvatting Wij, de overheid - samenvatting Inleiding: de complexe overheid Overal waar een grens wordt gelegd, ontstaat behoefte aan samenwerking en kennisuitwisseling over die grens heen, binnen organisaties, tussen

Nadere informatie

Beleid. Beschrijving trekkersrollen LC en LD. Stichting Openbaar Voortgezet Onderwijs Coevorden, Hardenberg e.o. / De Nieuwe Veste

Beleid. Beschrijving trekkersrollen LC en LD. Stichting Openbaar Voortgezet Onderwijs Coevorden, Hardenberg e.o. / De Nieuwe Veste 1. Inleiding De koers voor de komende jaren, zoals beschreven in het strategisch beleidsplan 2011-2014 heeft consequenties voor gewenste managementstijl van de school. In de managementvisie 2011-2014 heeft

Nadere informatie

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN EEN NIEUW SOORT ONDERNEMERSCHAP RESULTAAT KOERS VISIE PERSOONLIJK LEIDERSCHAP MEERWAARDE & RENDEMENT WAARDEN BEWUST WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN ANNO 2013 Waarden Bewust Ondernemen

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

Beschrijving Basiskwalificatie onderwijs

Beschrijving Basiskwalificatie onderwijs universitair onderwijscentrum groningen hoger onderwijs Beschrijving Basiskwalificatie onderwijs 2008-2009 september 2008 Basiskwalificatie onderwijs 2 Wat is de basiskwalificatie onderwijs (BKO)? De basiskwalificatie

Nadere informatie

We know it takes a teamplayer to win. Tijdelijke professionals duurzame resultaten

We know it takes a teamplayer to win. Tijdelijke professionals duurzame resultaten We know it takes a teamplayer to win Tijdelijke professionals duurzame resultaten RSM WMV Interim services 2/3 RSM WMV / Interim Services In de professionele interim-markt is er nadrukkelijk behoefte aan

Nadere informatie

Best practices in academische vaardigheden bij bèta-bacheloropleidingen

Best practices in academische vaardigheden bij bèta-bacheloropleidingen Robert van Wijk & Esther Vleugel vaardigheden bij bèta-bacheloropleidingen Workshop op de ICAB conferentie 2015 Programma Achtergrond van ons academisch vaardigheden onderwijs Onze ervaringen en lessen

Nadere informatie

Management. Analyse Sourcing Management

Management. Analyse Sourcing Management Management Analyse Sourcing Management Management Business Driven Management Informatie- en communicatietoepassingen zijn onmisbaar geworden in de dagelijkse praktijk van uw organisatie. Steeds meer

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Uw online leerplatform. Slimmer leren

Uw online leerplatform. Slimmer leren Uw online leerplatform Slimmer leren Leer slimmer Blijf vitaal bent een succesvolle organisatie. U past U zich aan nieuwe omstandigheden aan. U wilt dat uw medewerkers inspelen op die veranderingen. Daarom

Nadere informatie

Een kennis- en netwerkorganisatie voor professionals¹ >>

Een kennis- en netwerkorganisatie voor professionals¹ >> Een kennis- en netwerkorganisatie voor professionals¹ >> die organisaties adviseren over en begeleiden bij uiteenlopende innovaties op het gebied van organisatie- en werkvormen, arbeidsrelaties, leiderschap

Nadere informatie

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER.

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. Mats Werkt! DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. WWW.MATSWERKT.NL Mats werkt: Dé cursus voor het begeleiden van mensen met een arbeidsbeperking op de werkvloer.

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Op weg naar de (academische) opleidingsschool

Op weg naar de (academische) opleidingsschool Discussienota Nationalgeographic.nl Adviescommissie ADEF OidS Mei 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 1. Uitgangspunten Samen Opleiden 2. Ambities van (academische) opleidingsscholen 3. Concept Samen Opleiden

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

Whitepaper Intranet 2

Whitepaper Intranet 2 Intranet 2 Maakt uw oranisatie kleiner Inleiding - Wat is Intranet 2? Laat u direct uit de droom helpen: Intranet 2 is niet iets fundamenteel nieuws. Uiteindelijk is het nog steeds een middel om bepaalde

Nadere informatie

T Titel stage/afstudeeropdracht : Toekomstvaste Applicatie Integratie - Interconnectiviteit

T Titel stage/afstudeeropdracht : Toekomstvaste Applicatie Integratie - Interconnectiviteit Titel stage/afstudeeropdracht : Toekomstvaste Applicatie Integratie - Interconnectiviteit Duur van stage/afstuderen Manager Begeleider Locatie : 6 à 9 Maanden : dr. ir. J.J. Aue : dr. ir. H.J.M. Bastiaansen

Nadere informatie

Naast basiscompetenties als opleiding en ervaring kunnen in hoofdlijnen bijvoorbeeld de volgende hoofd- en subcompetenties worden onderscheiden.

Naast basiscompetenties als opleiding en ervaring kunnen in hoofdlijnen bijvoorbeeld de volgende hoofd- en subcompetenties worden onderscheiden. Competentieprofiel Op het moment dat duidelijk is welke kant de organisatie op moet, is nog niet zonneklaar wat de wijziging gaat betekenen voor ieder afzonderlijk lid en groep van de betreffende organisatorische

Nadere informatie

Post-HBO Beïnvloeden op strategisch niveau

Post-HBO Beïnvloeden op strategisch niveau Hoe zorgt u er als manager voor dat uw plannen en ideeën door de organisatie als net zo waardevol worden ervaren als door uzelf? In deze cursus beïnvloeden leert u hoe u met geavanceerde technieken op

Nadere informatie

Van financieel talent naar Public Business Controller

Van financieel talent naar Public Business Controller Kennis van de Overheid Van financieel talent naar Public Business Controller Talentprogramma voor jonge professionals Investeer in de toekomst van uw financiële afdeling Junior talenten kunnen een bijzondere

Nadere informatie

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen Zinthese Plus is een bureau gespecialiseerd in het gedrag van mensen in hun werkomgeving.

Nadere informatie

Steeman HRD Assessment Centers

Steeman HRD Assessment Centers Steeman HRD Wijk bij Duurstede www.steemanhrd.com info@steemanhrd.com tel: +31 (0)6 2367 1321 Steeman Human Resource Development ondersteunt individuele medewerkers, teams en organisaties bij het formuleren,

Nadere informatie

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding)

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) Rijselstraat 5 8200 Brugge T 050 38 12 77 F 050 38 11 71 www.howest.be Informatiebrochure Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) ACADEMIEJAAR 2013-2014 Inhoud Doel

Nadere informatie

2 jarig programma Tax Talent Traineeship

2 jarig programma Tax Talent Traineeship 2 jarig programma Tax Talent Traineeship Inhoud Inleiding 3 Opzet Tax Talent Traineeship 4 Wat verwacht de Belastingdienst van de trainee? 4 Hoe faciliteert de Belastingdienst de trainee? 4 Uitgangspunten

Nadere informatie

De kracht van werkplekleren. Peggy Van Acker. Seminarie Onderwijskunde Seminarie 1: Feedback Begeleiding Coaching 28 januari 2014

De kracht van werkplekleren. Peggy Van Acker. Seminarie Onderwijskunde Seminarie 1: Feedback Begeleiding Coaching 28 januari 2014 De kracht van werkplekleren. Peggy Van Acker Seminarie Onderwijskunde Seminarie 1: Feedback Begeleiding Coaching 28 januari 2014 Agenda Info opleiding bachelor Retailmanagement Concept duaal leren & werkplekleren

Nadere informatie

Handleiding Portfolio assessment UvA-docenten

Handleiding Portfolio assessment UvA-docenten Handleiding Portfolio assessment UvA-docenten najaar 2005 Inleiding In het assessment UvA-docent wordt vastgesteld welke competenties van het docentschap door u al verworven zijn en welke onderdelen nog

Nadere informatie

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen Kenmerken van rampen- en crisisbestrijding Crisissen of rampen hebben een aantal gedeelde kenmerken die van grote invloed zijn op de wijze waarop ze bestreden worden en die tevens de voorbereiding erop

Nadere informatie

Management & Organisatie

Management & Organisatie Management & Organisatie Algemeen De opleiding Bedrijfskunde MER (deeltijd) wordt verzorgd door het Instituut voor Bedrijfskunde, Hanzehogeschool Groningen. Steeds meer krijgen organisaties te maken met

Nadere informatie

werk voor elke ICT-er Een uniek concept dat werkt!

werk voor elke ICT-er Een uniek concept dat werkt! Een uniek concept dat werkt! Nieuw passend werk realiseren voor ICT professionals met een afstand tot de arbeidsmarkt in een ondernemende omgeving Het ontwikkelen van ICT-professionals die: Zelfbewust

Nadere informatie

Adviesbureau nieuwe stijl Strategie leiderschap - coaching

Adviesbureau nieuwe stijl Strategie leiderschap - coaching Adviesbureau nieuwe stijl Strategie leiderschap - coaching Samenvatting InmensGroeien is opgericht door Joop Egmond en Maarten Smits. Het bedrijf is ontstaan uit de wens om voor mensen binnen organisaties

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 60

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 60 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Marketing Module Management & Organisatie Code C2 Lestijden 60 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling

Nadere informatie

Voorwoord. Nienke Meijer College van Bestuur Fontys Hogescholen

Voorwoord. Nienke Meijer College van Bestuur Fontys Hogescholen 3 Voorwoord Goed onderwijs is een belangrijke voorwaarde voor jonge mensen om uiteindelijk een betekenisvolle en passende plek in de maatschappij te krijgen. Voor studenten met een autismespectrumstoornis

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement Doel van de functiefamilie Leiden van projecten en/of deelprojecten de realisatie van de afgesproken projectdoelstellingen te garanderen. Context: In lijn met de overgekomen normen in termen van tijd,

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

PC-Trainers.nl. InCompany Plan zelf uw bedrijfstraining! Uw maatwerk training zelf plannen!

PC-Trainers.nl. InCompany Plan zelf uw bedrijfstraining! Uw maatwerk training zelf plannen! Wij trainen: Eindgebruikers Specialisten Management Docenten InCompany Plan zelf uw bedrijfstraining! Office 365 / 2013 Office 2010 Microsoft Word Microsoft Excel Microsoft Access Microsoft PowerPoint

Nadere informatie

Beste HRM Dienstverlener voor de Overheid

Beste HRM Dienstverlener voor de Overheid Sociale Zaken Creëren van Participeren Het kabinet wil de Participatiewet per 1 januari 2014 in werking laten treden. Er wordt nog gedebatteerd over onderdelen van de wet. Echter, de kern staat vast. Het

Nadere informatie

De spilfunctie van het Leercentrum binnen het nieuwe onderwijs bij Avans Hogeschool

De spilfunctie van het Leercentrum binnen het nieuwe onderwijs bij Avans Hogeschool De spilfunctie van het Leercentrum binnen het nieuwe onderwijs bij Avans Hogeschool Ellen Simons en Rien Brouwers Leer- en Innovatiecentrum Inhoud Context Onderwijsvisie van Avans Van mediatheek naar Leercentrum

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

1. Interpersoonlijk competent

1. Interpersoonlijk competent 1. Interpersoonlijk competent De docent BVE schept een vriendelijke en coöperatieve sfeer in het contact met deelnemers en tussen deelnemers, en brengt een open communicatie tot stand. De docent BVE geeft

Nadere informatie

Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland

Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland Voorwoord Reddingsbrigade Nederland introduceert per 1 september 2015 de Licentieregeling. Door middel van de licentieregeling wil Reddingsbrigade Nederland een

Nadere informatie

Instituut voor Sociale Opleidingen

Instituut voor Sociale Opleidingen Instituut voor Sociale Opleidingen Naar een nieuwe opleiding Social Work In september 2016 start Hogeschool Rotterdam met de nieuwe opleiding Social Work. Dit betekent dat eerstejaars studenten (die in

Nadere informatie

WHITEPAPER ORGANISEREN IN 2023

WHITEPAPER ORGANISEREN IN 2023 ORGANISEREN IN 2023 DE VISIE VAN GENERATIE Y OP ORGANISATIES EN (E-)HRM IN DE TOEKOMST Door Geert Boon & Suzanne van de Schraaf Uit onderzoek van Peperclip in opdracht van AFAS Software en HRcommunity

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting ATLEC Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting WP nummer WP titel Status WP2 State of the Art en Onderzoeksanalyse F Project startdatum

Nadere informatie

Inspirerend Management. in de zorg. Een modulaire aanpak gericht op de ontwikkeling van nieuw leiderschap

Inspirerend Management. in de zorg. Een modulaire aanpak gericht op de ontwikkeling van nieuw leiderschap Inspirerend Management Development in de zorg Een modulaire aanpak gericht op de ontwikkeling van nieuw leiderschap Behoefte aan effectief leiderschap Vergroting van de invloed van de politiek en zorgverzekeraars

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding)

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) Informatiebrochure Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) ACADEMIEJAAR 2012-2013 Inhoud Doel van de opleiding Situering van de opleiding Onderwijsvormen Onderwijsorganisatie

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

NetDimensions Performance

NetDimensions Performance NetDimensions Performance helpt organisaties om performance te beheren door het jaar heen. Het vervangt het traditionele jaargesprek door een voortgaande dialoog tussen manager en medewerker, met als doel

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Visie en eindtermen voor jobcoachopleidingen

Visie en eindtermen voor jobcoachopleidingen Visie en eindtermen voor jobcoachopleidingen Versie 1.0 12 april 2012 Inhoudsopgave blz. Voorwoord 2 Algemeen -Visie 3 -Methodiek 4 Intake/assessment 5 Jobfinding 6 Coaching on the job 7 Definitielijst

Nadere informatie