Verleden, heden en toekomst

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verleden, heden en toekomst"

Transcriptie

1 Terugblikken en vooruitkijken met de prijswinnaars van Het bestuur van het Ds. Visscherfonds heeft in de loop van 2013 besloten om bij gelegenheid van de uitreiking van de 10e Ds. Visscherprijs op 27 maart 2014 in Utrecht een extra nummer van NTZ te publiceren, waarin naast andere bijdragen ook met de vroegere prijswinnaars wordt teruggekeken op hun activiteiten na de toekenning van de naar de oprichter van de Groesbeekse Tehuizen thans onderdeel van de zorggroep Pluryn genoemde prijs. De speciale redactie van de bijzondere NTZuitgave heeft daartoe de volgende vragen aan de prijswinnaars voorgelegd: Wat heeft u gebracht tot het onderwerp van uw dissertatie, die beloond werd met de Ds. Visscherprijs? Wat was de kern van uw dissertatie; is dat thema nog steeds van belang voor de gehandicaptenzorg? Welke gevolgen had de toekenning van de prijs voor u persoonlijk? Welke effecten had en heeft uw publicatie in wetenschappelijk en maatschappelijk opzicht? Bent u in de afgelopen jaren nog verder gegaan met het onderwerp van uw keuze? Waarom eventueel niet? En met welke andere activiteiten dan? Welke toekomstplannen heeft u met dit (of eventueel ander) onderwerp? Hoe kijkt u aan tegen de actuele veranderingen die in de gehandicaptenzorg? Welke risico s signaleert u? Op welk punt zou u nog aandacht willen vestigen? De veelal schriftelijke antwoorden op de vragen, soms gevolgd door een interview, zijn door de redactie geredigeerd tot de reeks korte artikelen op de volgende pagina s, in de historische volgorde van de toekenning van de Ds. Visscherprijs. De redactie heeft de vrijheid genomen om de bijdragen van een titel en tussenkopjes te voorzien, in overeenstemming met de inhoudelijke visie, die in de reacties tot uiting is gekomen. In de afgelopen twintig jaar hebben 10 personen de Ds. Visscherprijs ontvangen. In 2010 waren er twee prijswinnaars. Daarnaast ontving dr. Dina Joha in 2005 een eervolle vermelding voor haar publicatie Ouders met een verstandelijke beperking; een praktijkstudie en kregen in 2012 dr. Margje Sinnema (Prader-Willi syndrome: genotype and phenotype at adult age) en dr. Vera Munde (Attention Please! Alertness in individuals with pro- Interviews NTZ Extra editie D s. Visscherprijs 35

2 found intellectual and multiple disabilities) ieder een tweede prijs. De redactie is de prijswinnaars c.q. auteurs zeer erkentelijk voor de bereidheid om mee te werken aan deze bijzondere uitgave van NTZ. Anneke Gabreëls, Ruud Geus en Ad Lansink Gonda van Berkum ontving in 1993 als eerste de Ds. Visscherprijs voor haar proefschrift Stress bij ouders van een verstandelijk gehandicapt kind. Evaluatie van thuiszorg Dr. Gonda van Berkum is momenteel werkzaam als beleidsmedewerker Kwaliteit en Veiligheid bij stichting Daelzicht Nieuwe vormen van zorg aan thuiswonende mensen met een verstandelijke beperking In 1985 werd een evaluatieonderzoek gedaan bij Severinus (Veldhoven) naar weekendopvang van thuiswonende mensen met een verstandelijke beperking. De vraagstelling was m.n. gericht op wat het effect was van deze nieuwe vorm van zorg op de door de ouders ervaren belasting. Na een subsidie van het Preventiefonds werd het onderzoek uitgebreid naar het effect van andere nieuwe vormen van zorg en ondersteuning aan ouders, namelijk Praktische Pedagogische Gezinsondersteu- 36 NTZ Extra editie D s. Visscherprijs

3 Gonda van Berkum ning (pedagogische begeleiding) en Praktische Thuiszorg (gericht op praktische hulp aan ouders gedurende een aantal uren/dagdelen). Bij mijn promotieonderzoek maakte ik gebruik van de theorievorming over stress en coping en het onderzoek richtte zich uiteindelijk op de volgende vragen: Welke determinanten bepalen de mate van ervaren stress bij ouders van thuiswonende mensen met een verstandelijke beperking? En in hoeverre zijn de drie genoemde zorgvormen in staat stress bij ouders van thuiswonende mensen met een verstandelijke beperking te reduceren? Tijdens mijn onderzoek speelden in mijn achterhoofd altijd nog de volgende zaken mee. In hoeverre hadden latere (gedrags)problemen van verstandelijk gehandicapten voorkomen kunnen worden of minder ernstig kunnen zijn als ouders in die eerste belangrijke kinderjaren eerder ondersteuning hadden gekregen? En mensen met een verstandelijke beperking maken gewoon deel uit van onze samenleving; naar schatting ongeveer de helft van de mensen met een verstandelijke beperking, woont gewoon bij ons in de straat, maar dat wordt in de zorg die hen wordt geboden nog vaak onvoldoende beseft. Oorzaken van stress bij ouders van verstandelijk gehandicapten en copingstrategieën Uit mijn onderzoek bleek dat ouders meer stress ervaren naarmate het verstandelijk gehandicapte kind meer gedragsproblemen vertoont, minder sociaal redzaam en zelfredzaam is en lichamelijk minder gezond. Ook ervaren ouders meer stress als zij minder waardering voor zichzelf hebben of tot een lagere sociale klasse behoren. Kenmerken van de andere kinderen uit het gezin hebben hierop geen invloed. Copingstrategieën bieden geen bescherming tegen de problemen waarvoor deze ouders zich geplaatst zien, noch voor de stress die daaruit voortvloeit. Steun uit de sociale omgeving draagt maar ten dele bij aan het welbevinden van ouders. Ouders die in sociaal opzicht geïsoleerd zijn voelen zich lichamelijk en geestelijk slechter dan ouders die het idee hebben er niet alleen voor te staan. Van de drie onderzochte nieuwe vormen van ondersteuning aan ouders boden de Praktische Pedagogische Gezinsondersteuning en Weekendopvang een welkome en adequate hulp voor de ouders. De Praktische Thuiszorg kon maar aan (te) weinig ouders worden geboden om tot een goed oordeel te komen. De meest opvallende conclusie was echter dat geen van de drie hulpvormen er in een jaar tijd in slaagde de balans te bevorderen tussen draaglast en draagkracht van de ouders die er een beroep op hadden gedaan. Noodzaak van ondersteuning van ouders met verstandelijk gehandicapt kind Afgezien van de eer die het ontvangen van deze prijs me gaf, bood het mij ook de gelegenheid het belang te benadrukken van hulp in de thuissituatie aan ouders met een verstandelijk gehandicapt kind. Daarnaast heb ik getracht het besef te versterken dat mensen met een verstandelijk beperking gewoon in onze maatschappij leven. NTZ Extra editie D s. Visscherprijs 37

4 Hoewel ik in de jaren na mijn proefschrift regelmatig werd uitgenodigd bij wetenschappelijke en beleidsmatige fora voor presentaties over dit onderwerp, lukte het onvoldoende om zorg en ondersteuning aan ouders voor thuiswonenden onder de aandacht te brengen van diegenen die daadwerkelijk de lacunes in die zorg zouden kunnen wegnemen, b.v. beleidsmakers in Den Haag en directies van instellingen. Voor echte veranderingen is een lange adem nodig. Van ondersteuning naar kwaliteit van bestaan van verstandelijk beperkte mensen Na mijn promotie ben ik op twee manieren verder gegaan met dit onderwerp. Van heb ik aan de Universiteit van Maastricht een vervolgonderzoek gedaan in opdracht van de Provinciale Raden van Volksgezondheid en de Maatschappelijke Dienstverlening in Limburg, Noord-Brabant en Zeeland naar de prevalentie van thuis en niet-thuiswonende mensen met een verstandelijke beperking in deze drie provincies (verhouding tussen thuis- en niet-thuiswonenden, kenmerken van zowel de mensen met een verstandelijke beperking als hun ouders in beide groepen) en de behoefte aan extra zorg onder ouders van thuiswonende mensen met een verstandelijke beperking, het gebruik van deze zorg en de discrepantie tussen vraag en aanbod. (Publicatie: Van Berkum & Haveman, Zorg aan huis. Behoefte aan zorg, gebruik van zorg en discrepantie tussen vraag en aanbod onder ouders van verstandelijk gehandicapten in Zuid-Nederland, december 1995). Daarnaast heb ik in deze periode binnen Daelzicht praktische thuiszorg opgezet, wat is uitgegroeid tot ambulante ondersteuning van kinderen en volwassenen. In die jaren ben ik ook landelijk actief geweest om deze zorgvorm te promoten (zie eerder). Medio 1996 heb ik de keuze gemaakt afscheid te nemen van de Universiteit en heb ik het aanbod van Daelzicht aangenomen om aldaar kwaliteitsfunctionaris te worden; een nieuwe uitdaging om de kwaliteit van bestaan van de cliënten van Daelzicht te borgen of te verbeteren. Kwaliteit en veiligheid voor de cliënten van Daelzicht Het werk als beleidsmedewerker Kwaliteit en Veiligheid bij Daelzicht doe ik met veel plezier. Daarnaast blijf ik aandacht vragen voor ondersteuning van ouders en blijf ik het belang van normaliteit voor de verstandelijk beperkte mens benadrukken. Kansen om verbindingen te leggen tussen mensen met en zonder beperkingen De WMO biedt kansen om nieuwe verbindingen te leggen tussen mensen met en zonder beperkingen. Met de AWBZ zijn we deze, in mijn optiek, normale verbindingen wat uit het oog verloren. Een risico is wel of de maatschappij als geheel deze veranderingen (organisatorisch, financieel, kwalitatief) voldoende aankan. En dan bedoel ik niet alleen de gemeenten, maar ook ons allemaal, gewone burgers. Zijn wij bereid en in staat onze bijdrage te leveren aan wat we de participatiemaatschappij zijn gaan noemen? En zullen de 38 NTZ Extra editie D s. Visscherprijs

5 Gonda van Berkum Carla Vlaskamp mensen met beperkingen en degenen die van hen houden (familie, vrienden) in staat zijn om te gaan met deze veranderingen? Eerlijk gezegd zie ik als grootste risico dat er misschien mensen tussen wal en schip zullen vallen. En zullen we dan als maatschappij bereid zijn dat niet te laten gebeuren en zo nodig passende maatregelen te nemen. Carla Vlaskamp won in 1995 de Ds. Visscherprijs voor haar dissertatie Een kwestie van perspectief. Methodiekontwikkeling in de zorg voor ernstig meervoudig gehandicapten. Prof.dr. Carla Vlaskamp is als hoogleraar verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen De aanleiding: uit bed gehaald Het onderwerp van mijn dissertatie was een vraag uit de praktijk. Begin jaren 80 in de vorige eeuw lagen veel kinderen met ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen nog in bed, de hele dag. Op de voorziening Boldershof in Druten (nu onderdeel van de s Heeren Loo Zorggroep) hadden ze deze kinderen letterlijk uit bed gehaald, maar wisten vervolgens niet wat ze moesten doen. De vraag was dus redelijk concreet: we hebben ze uit bed gehaald, maar wat nu? Wat moeten we doen om hen te stimuleren, te ontwikkelen, plezier te hebben? Net op dat moment was ik aangesteld bij de RuG als Universitair NTZ Extra editie D s. Visscherprijs 39

6 Docent. De vraag kwam bij collega Ruud van Wijck en bij mij terecht. Vervolgens is subsidie aangevraagd om dit verzoek op wetenschappelijke wijze te onderzoeken en de vraag die er lag te beantwoorden. Ik mocht het onderzoek uitvoeren. Dit heeft geleid tot de ontwikkeling van het Opvoedingsprogramma. Betekenisverlening In mijn proefschrift (in 1993) werd voor de eerste keer nadrukkelijk aangetoond dat personen met ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen in staat zijn zelf relaties aan te gaan en te onderhouden, en daarmee ook invloed te kunnen uitoefenen op hun eigen omgeving. Ze kunnen aangeven wat ze willen en hoe ze dat willen. We konden, met behulp van het kader dat het Opvoedingprogramma bood, aantonen dat deze cliënten tot veel meer in staat waren dan we aanvankelijk dachten of konden vermoeden. Door te kijken naar het gedrag van deze mensen als betekenisvol leerden de begeleiders (maar ik ook) welke betekenis dat was, en konden ze vervolgens denken in oplossingen (als er een probleem was) of in gerichte activering en ontwikkeling. Bijvoorbeeld: een meisje gaf aan dat ze s ochtends rustig de dag ingedragen wilde worden vooral geen lawaai of drukte in de badkamer, of gegil van andere cliënten. Gebeurde dat op de manier die zij wilde, dan was ze de hele dag stralend en vaak alert en betrokken bij haar omgeving. Gebeurde dat niet, dan was het de hele dag huilen en narigheid. Men wist toen wat men moest doen, en toen dit meisje vervolgens steeds de dag ingedragen werd, bleek ze ook allerlei vaardigheden te kunnen ontwikkelen waarvan eerst werd gedacht dat ze die nooit zou kunnen leren beheersen. Dan zie je dat de relatie verandert tussen cliënt en begeleider: de cliënt wordt iemand, een persoontje (in dit geval iemand die je in de ochtend wat voorzichtig moet benaderen, anders heb jij de hele dag last van haar ochtendhumeur, en zit zij de hele dag gevangen in zichzelf). Op basis van die relatie wordt de zorg aan de cliënt steeds beter afgestemd op de wensen en mogelijkheden die deze specifieke cliënt heeft. Wat heeft het verkrijgen van de prijs voor u persoonlijk tot gevolg gehad? Bescheiden bekendheid. Geldbedrag heb ik weggegeven, aan een schooltje in Maseru (Lesotho, Afrika) dat ik zelf had meehelpen oprichten (in ). In dat schooltje kregen kinderen met een beperking (zowel verstandelijk als lichamelijk) onderwijs. Tot dan toe was er voor deze kinderen geen enkele mogelijkheid om iets van onderwijs of ontwikkelingsstimulering te krijgen. De prijs hielp ook omdat het een erkenning was voor het beschreven programma! Voortgang van het onderzoek Na mijn dissertatie ben ik met het onderwerp verder gegaan. Aanvankelijk was er niet veel belangstelling voor (omdat de doelgroep niet direct zo sexy is), maar met een beetje volhouden (en de steun van mijn leidinggevende van destijds, prof. Han Nakken) is het gelukt om wel verder subsidie te krijgen. Dus meer onderzoek, meer presentaties en meer artikelen, en uiteindelijk een bijzondere leerstoel 40 NTZ Extra editie D s. Visscherprijs

7 Carla Vlaskamp op dit onderwerp in 2001, en een gewone leerstoel daarna in Met mijn onderzoeksgroep doen we erg veel onderzoek, voornamelijk gericht op de doelgroep EMB. Dat onderzoek is breed: over kenmerken van de cliënten (b.v. vragen rond gedragsproblemen, medicatie, motorische ontwikkeling), kenmerken van de context (zoals de invloed van de auditieve omgeving ), over de effectiviteit van verschillende interventies, maar ook over de samenwerking van professionals met ouders, de impact van een kind met EMB op het gezin, over huidige en gewenste omvang van het sociale netwerk, enz. Op dit moment heb ik bijna 200 artikelen gepubliceerd, en heb ik ook een aantal boeken en hoofdstukken in boeken over het onderwerp geschreven. Een paar voorbeelden: de boeken Een programma van jezelf. Een opvoedingsprogramma voor kinderen met zeer ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen (2005) en Levensloop in perspectief. Een ondersteuningsprogramma voor volwassenen met zeer ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen (2005), samen met Rita Zijlstra en Petra Poppes. Samen met Jorien Luijkx schreef ik Toch is het een goede keus geweest. Ervaringen van ouders van een kind met een ernstige meervoudige beperking, en met Bea Maes en Anneleen Penne vormde ik de redactie van het boek Ondersteuning van mensen met ernstige meervoudige beperkingen. Handvatten voor een kwaliteitsvol leven (2011). Verdere toekomstplannen? Ik ga binnenkort met emeritaat. maar de onderzoeksgroep gaat verder! Hoe kijkt u aan tegen de grote veranderingen in de gehandicaptenzorg? Ik vind de risico s groter dan de mogelijkheden. Risico s van de stelselherziening liggen in de veelal abstracte beleidsmiddelen, waarbij concrete invulling en/of gewenste positieve uitkomsten ontbreken. Economische principes kunnen m.i. sturend zijn in de zorg. Dat kunnen we niet economisch rendabel maken. Hoewel ik uiteraard weet dat de inzet van collectieve middelen van belang is, dient toch het belang van cliënten, dat wil zeggen: wat moet zorg/ondersteuning inhouden, wat willen we bieden aan mensen met VB, hoe willen we als maatschappij zorg dragen voor kwetsbare mensen? leidend zijn. Hoe we dat dan vervolgens gaan doen ( ook in financieel/economisch opzicht) komt daarna. Voor mensen met zeer ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen dreigt verdere verschraling: geen vrijetijdsbesteding meer, minder en/of minder gekwalificeerd personeel, of toegenomen groepsgrootte, geen of maar beperkt therapie (zoals bv fysiotherapie, bewegingsagogiek, muziek), minder ruimte voor onderzoek. Het wordt steeds moeilijker om perspectief te bieden. Meer kennis verwerven door onderzoek, door onderzoek bv duidelijk kunnen maken welke interventies effectief zijn (en welke niet) is nauwelijks nog mogelijk. Mogelijkheden geeft de omslag in denken zeker, maar dan had dit ook in financiële zin moeten worden ondersteund. Nu vind ik het lastig die mogelijkheden te zien, vooral voor personen met ernstige beperkingen. NTZ Extra editie D s. Visscherprijs 41

8 En tot slot wil ik nog even kwijt dat twee van mijn promovendi (Rita Zijlstra en Vera Munde ) eveneens deze prijs gewonnen hebben. Daar ben ik wel trots op! Peter Mak won in 1997 de Ds. Visscherprijs met zijn publicatie Muziekonderwijs voor mensen met een verstandelijke handicap Dr. Peter Mak is als docent en onderzoeker verbonden aan de Hanzehogeschool en als adviseur verbonden aan het Prins Claus conservatorium Wat heeft u gebracht tot dit het onderwerp? Het begon allemaal met een project aan de Stedelijke Muziekschool Groningen in 1987 waarin jongeren met een verstandelijke handicap les kregen op een toetsinstrument (piano, orgel, keyboard, elektronisch orgel). Een onderwijsleertheorie De dissertatie gaat over de totstandkoming van een methode voor het geven van lessen op toetsinstrument aan leerlingen met een verstandelijke handicap. De dissertatie behandelt de onderwijsleertheorie achter de methode, de uitwerking van de methode (op de Stedelijke Muziekschool Groningen) en de evaluatie van de methode, waaraan 8 muziekscholen in Nederland hun medewerking hebben verleend. 42 NTZ Extra editie D s. Visscherprijs

9 Peter Ma Evelien Tonkens Wat voor effect had de prijs? Veel extra publiciteit en uitnodigingen van muziekscholen om over de methode te praten. Uitnodiging van diverse tijschriften om een artikel over dit onderwerp te schrijven. Wat de publicatie (maatschappelijk en qua onderzoek) voor effecten heeft gehad is moeilijk te zeggen, omdat mijn carrière zich toen al een andere kant op bewoog: het muziekvakonderwijs. Wel heb ik van aan het Conservatorium in Zwolle in het kader van hun bijscholingsaanbod voor muziekdocenten een bijscholing speciaal muziekonderwijs verzorgd. In 2003 heb ik in het kader van de Barthgelden onder de naam Proposo (Projecten Primair Onderwijs en Speciaal Onderwijs) een 2 e methode gericht op de ontwikkeling van het muzikale gehoor bij kinderen met verstandelijke beperkingen. Het onderzoek vond plaats op het Prins Claus Conservatorium. Het muziekonderwijs in Daarna ben ik doorgegaan richting muziekpsychologie. Ik heb de universiteit (RUG) verruild voor het conservatorium (eerst het Conservatorium Zwolle en daarna het Prins Claus Conservatorium). In binnen en buitenland verzorgde ik veel presentaties en schreef veel artikelen. Momenteel ben ik 63 jaar oud en over 2 jaren ga ik met pensioen. De Ds. Visscherprijs en de uitreiking ervan heb ik als een bijzondere eer ervaren. Het is goed dat er een dergelijke prijs is. In gesprek met Evelien Tonkens, die in 1999 de Ds. Visscherprijs ontving voor haar dissertatie: Het zelfontplooiingsregime: De actualiteit van Dennendal en de jaren zestig. Prof. dr. Evelien Tonkens is sinds 2005 hoogleraar actief burgerschap aan de UvA. foto: studio aksento Dennendal, centrum van maatschappelijke dynamiek Terugkijkend denk ik dat de reden van mijn onderzoek naar de ontwikkelingen binnen Dennendal ligt in het bestrijden van maatschappelijke uitsluiting, waaronder de zwakzinnigenzorg op dat moment gebukt ging. Verstandelijk gehandicapten werden genegeerd, weggestopt ergens in de bossen. Dennendal werd plotseling van binnenuit een centrum van maatschappelijke dynamiek. De kranten stonden er dagelijks bol van en iedere hippe moderne jongere wilde er geweest zijn. Ik vond het fascinerend na te gaan hoe dat ging en wat de bredere maatschappelijke gevolgen zouden zijn. Sinds Dennendal heeft het leven van mensen met een verstandelijke beperking nooit meer zo n brede maatschappelijke belangstelling genoten - hoogstens negatief, zoals bij Jolanda Venema, maar niet als brandpunt van maatschappelijke hoop. Dat NTZ Extra editie D s. Visscherprijs 43

10 juist Dennendal zo in de belangstelling kwam terwijl het op veel meer plaatsen gistte, had trouwens ook te maken met triviale factoren zoals de ligging, vlakbij Hilversum, pal naast het NS-station. Mysterie van zelfontplooiing Op Dennendal kwamen brede maatschappelijke zorgen en de zorg voor zwakzinnigen samen. Wat hen verbond was het ideaal van zelfontplooiing: het streven dat elk mens, ongeacht achtergrond of IQ, het recht had om zichzelf te ontplooien, een zinvol en gewaardeerd bestaan te leiden. In de 50-er jaren was het zelfontplooiingsideaal al ontwikkeld, maar nog niet in de zorg, en het ging bovendien steeds om geleide zelfontplooiing: onder leiding van deskundigen. Op Dennendal ging het om spontane zelfontplooiing: tegen deskundigen, tegen ongelijkheid, tegen paternalisme. Dennendal liep destijds achter bij bijvoorbeeld de Groesbeekse Tehuizen, waar normalisatie en integratie al bekende begrippen waren. Maar die achterstand veranderde in een voorsprong doordat de tegenstelling tussen patiënten en hulpverleners zelf ter discussie werd gesteld: we zijn allemaal primair mensen. (Dit had overigens ook schadelijke kanten, zoals minachting voor zorgzaamheid en deskundigheid.) Burgerschapsideaal als centraal thema Ik ben sindsdien altijd actief gebleven op het terrein van de zorg, eerst bij het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn, later als lid van de Tweede Kamer voor Groen Links van 2002 tot 2005, waar ik woordvoerder gezondheidszorg was, nu als hoogleraar, adviseur en toezichthouder in de zorg. Het burgerschapsideaal is voor mij een centraal thema gebleven, ook in het wetenschappelijk onderzoek van nu. Het thema werkt door in publicaties en conferenties. De termijn in de Tweede Kamer heb ik niet kunnen afmaken omdat ik de kans kreeg hoogleraar te worden, met een leeropdracht die helemaal bij mijn visie en missie paste. De benoeming ging sneller dan ik verwacht had. De Universiteit van Amsterdam had helaas onoverkomelijk bezwaar tegen een tijdelijke dubbelrol, waardoor ik de Tweede Kamer vroegtijdig moest verlaten. Na zelfontplooiing en zelfbeschikking: welke gemeenschap? Uit reacties maak ik op, dat mijn proefschrift vaak gelezen en veel gebruikt is, ook recent nog. De uitgever overweegt het boek nog een keer uit te geven omdat het 40 jaar geleden is, dat Dennendal werd ontruimd. Op een conferentie naar aanleiding van 40 jaar na Dennendal op 27 juni a.s. geef ik een lezing over de actualiteit van Dennendal voor nu. Discussie blijft nodig: wat is ons burgerschapsideaal, wanneer telt iedereen echt volwaardig mee? Na zelfontplooiing volgde vanaf de jaren 80 zelfbeschikking. Dat was veel individualistischer. Na al die jaren nadruk op zelfbeschikking (of autonomie) is de vraag: wat zijn de bijbehorende gemeenschapsidealen? In welke gemeenschappen komen individuen tot bloei? Op Dennendal was dat dilemma nog niet aanwezig omdat het ideaal van zelfontplooiing was ingebed in de kleinschalige gemeenschap en de omgekeerde integratie op het instel- 44 NTZ Extra editie D s. Visscherprijs

11 Evelien Tonkens lingsterrein. Dat was de gemeenschap waarin allen zich zouden kunnen ontplooien. Op dit moment is de beoogde gemeenschap een groot vraagteken. Community care klinkt goed, maar wat is die community? Vaak denkt men dan aan de buurt, maar de buurt is niet vanzelf een community. Dat laat ook het proefschrift van mijn promovenda Femmianne Bredewold Lof der Oppervlakkigheid duidelijk zien. De vraag in welke gemeenschappen mensen met een beperking als volwaardig burger kunnen meetellen vind ik heel urgent. Beschavingsoffensief Na mijn proefschrift heb ik het thema van het actieve burgerschap vastgehouden, en tegelijk verruimd naar andere doelgroepen. Uitsluiting is immers niet beperkt tot mensen met verstandelijke beperkingen. Ik bepleit ook een doorgaand onderling beschavingsoffensief, niet voor een bepaalde doelgroep maar voor iedereen, dat ik koppel aan de vaardigheden van zelfspot en zelfkritiek. Het mooie is, dat zelfspot en ironie de mensen milder maakt, en open maakt voor de ontmoeting met en respect voor de ander. Ontspannen met elkaar leven: daar gaat het om. Ook destijds op Dennendal al. Bij het verlaten van de verzuiling is nagelaten levensbeschouwing een nieuwe bedding te geven. Het middenveld staat voor de vraag hoe het leven in een open samenleving met respect voor elkaar vorm krijgt. Participatie van bovenaf en onderop Ik maak me zorgen over de vraag hoe we kunnen voorkomen, dat mensen met een beperking in de steek worden gelaten. Ik denk dat een sociaal jaar voor alle jongeren bijvoorbeeld, niet in de vorm van een dienstplichtmodel maar op vrijwillige basis, een goede bijdrage kan leveren. Daar kan de overheid dan iets tegenover stellen, bijvoorbeeld reductie van studiekosten, gedeeltelijke kwijtschelding van een lening, zicht bieden op werk. Jonge mensen willen best dienstbaar zijn, wanneer hun keuze gewaardeerd wordt. De overheid zou dan ook een kader moeten scheppen voor initiatieven uit de samenleving. De vraag of participatie van bovenaf moet worden bevorderd of van onderop moet groeien krijgt dan vanzelf een gedeeld positief antwoord. Zinvolle schaal zoeken De financiële hervormingen en de overdracht van bevoegdheden naar de lokale overheden hebben een gevaarlijke kant; enerzijds het dreigend tekort aan middelen en anderzijds de schaalgrootte. Kleine gemeenten kiezen om begrijpelijke redenen voor samenwerking, omdat zij alleen niet in staat zijn tot een verantwoord beheer van de zorginstellingen. Daarbij wordt de afstand tot de burgers onbedoeld groter. Wij Nederlanders zijn niet goed in decentralisatie, we doen het altijd halfslachtig en bij problemen vergroten we de nationale controle. In Scandinavië doen ze dat veel beter. Kernvraag blijft: welke plaats geven of gunnen wij de mensen aan de onderkant, bijvoorbeeld jongeren met een laag IQ. We leggen nu te veel nadruk op de schoolprestaties. Hoog opgeleide mensen krijgen overal voorrang. Voor mensen met minder kennis en kunde is te weinig waardering. Zij zijn gedoemd tot levenslange armoede. Beschermde woon- NTZ Extra editie D s. Visscherprijs 45

12 en werkplaatsen zijn natuurlijk mooi. Maar bij het scheppen van werk zou toch meer gekeken moeten worden naar de onderste lagen van het VMBO. Vernedering van die mensen is een groot probleem. Hoe kun je je in zulk een situatie prettig voelen en bijdragen aan de samenleving? In gesprek met Els Overkamp. Zij won in 2001 de Ds. Visscherprijs met haar proefschrift Instellingen nemen de wijk. Dr. Els Overkamp is sinds 2011 als onderzoeker en hoofddocent verbonden aan de Hogeschool Utrecht De aanloop In 1994 studeerde ik af als bestuurskundige aan de Universiteit Twente. Niet lang daarna werd ik door de faculteit benaderd met de vraag of ik een onderzoeksvoorstel wilde schrijven; drie instellingen voor mensen met een verstandelijke beperking wilden graag onderzoek laten doen naar de vraag of het toenmalige deconcentratiebeleid nu effectief was. Aanvankelijk begon ik met een contract van drie maanden. Uiteindelijk bleef ik zes jaar en was ik een doctorstitel rijker. Het is mij wat overkomen maar ik heb er nooit spijt van gehad. 46 NTZ Extra editie D s. Visscherprijs

13 Els Overkamp Deconcentratie werkt niet Kern van mijn proefschrift was de vraag of het toenmalige deconcentratiebeleid van de rijksoverheid nu tot integratie leidde van mensen met een verstandelijke beperking. Mijn conclusie was dat deze integratie niet of nauwelijks van de grond kwam. Voor sommigen het bewijs dat integratie onmogelijk is als het om mensen met een beperking gaat. Zelf zag ik het wat genuanceerder; integratie leek al bij voorbaat kansloos gezien de wijze waarop deze deconcentratieprojecten werden uitgevoerd; alle voorzieningen gingen mee naar de wijk (soms tot de technische man aan toe) waardoor de noodzaak tot integratie beperkt was. Wel zag ik hoopvolle tekenen van contact wanneer bepaalde voorzieningen door allerlei buurtbewoners werden gebruikt. Maar dat de integratie van deze groep zo z n beperkingen kent, is zondermeer duidelijk. Integratie blijft een vraag Mijn dissertatie is verouderd als het gaat om het beleid; deconcentratie behoort tot het verleden. De vraag of mensen met een verstandelijke beperking er in slagen deel uit te maken van de samenleving, blijft echter actueel. Van tijd tot tijd is de vraag weer actueel of mensen met een verstandelijke beperking nu wel of niet op hun plek zijn in de samenleving. Ik denk aan de Twentsche Zorgcentra een aantal jaren geleden, die wonen in de samenleving ter discussie stelde of recenter (2013) het boek van Marijke Malsch (Dwang of bevrijding? De invoering van de community care in de zorg voor verstandelijk gehandicapten). Wat mij daarbij opvalt, is dat de discussie heel zwart/wit wordt gevoerd; men was voor of tegen. Verstandelijke gehandicapten wel of niet in de samenleving? Over welke mensen met een verstandelijke beperking hebben we het eigenlijk? De diversiteit is zo groot dat je niet kunt zeggen of ze nu wel of niet in de samenleving op hun plek zijn. Ook krijg ik soms de indruk dat organisaties en professionals handelingsverlegen zijn als het gaat om het realiseren van een geïntegreerd bestaan (hoe beperkt soms ook) in de samenleving. De logica van een zorgorganisatie die op alle onderdelen in het leven ondersteuning biedt aan cliënten op één plek, is van een andere orde dan wanneer je iemand met een beperking ondersteunt in diens gang door de samenleving. Dat vergt een andere manier van werken en organiseren. Het is mij niet altijd duidelijk of integratie niet lukt (en dan moeten we oppassen dat we niet een te verheven beeld van integratie hebben) omdat de cliënt het niet aan kan of omdat de randvoorwaarden niet op orde zijn. En dan denk ik ondermeer aan de wijze van ondersteuning en de toegankelijkheid van de samenleving. Zeker in deze tijd waarin de overheid met de participatiesamenleving een slag wil slaan. De participatiesamenleving Ik zie kansen maar ook bedreigingen. Kansen in de zin dat door de transities naar gemeenten allerlei lokale diensten en organisaties zich moeten oriënteren op en openstellen voor mensen met een beperking. Waar nu woonlocaties nog geïsoleerde eilandjes lijken te zijn in de wijk, biedt dat kansen voor verbinding en een integrale ondersteuning. Bedreigingen NTZ Extra editie D s. Visscherprijs 47

14 zijn onvoldoende/onjuiste ondersteuning, vereenzaming, uitbuiting, verwaarlozing en overbelaste mantelzorgers. Meer met minder is het devies, maar kunnen we dat waarmaken? Vervolgonderzoek Binnen de Wmo-werkplaats doe ik opnieuw onderzoek naar de effecten van dit beleid. We volgen mensen met een psychische of verstandelijke beperking, dan wel met dementie die nu nog extramurale begeleiding krijgen vanuit de AWBZ. We gaan na hoe hun ondersteuning is vormgegeven en hoe het staat met hun zelfredzaamheid, participatie en mogelijk sociaal isolement. Na 2015, wanneer de transitie naar alle waarschijnlijkheid heeft plaatsgevonden, kijken we opnieuw hoe de vlag op deze onderdelen er bij staat. Gevolgen van de Ds. Visscherprijs Het klinkt heel plat maar ik heb een mooi bedrag gekregen en eeuwige roem. Ik was zeer vereerd met de prijs. Ik denk dat het winnen van deze prijs in mijn sollicitaties een rol heeft meegespeeld; zeker in kringen van de gehandicaptenzorg heeft deze prijs bekendheid. Punt is dat ik kort na mijn promotie een andere weg in ben geslagen waardoor ik dat zelf nooit zo duidelijk heb meegekregen. Ik heb alle kansen die deze prijs ongetwijfeld had geboden daardoor onvoldoende benut. Het effect van mijn publicatie (maatschappelijk en qua onderzoek)? Eerlijk gezegd weet ik dat niet. Het jaar waarin ik promoveerde kreeg ik een kind (drie weken voor de bevalling was mijn manuscript klaar), vond de vuurwerkramp in Enschede plaats (ik ben vijf dagen nadien gepromoveerd) en was mijn schoonvader ernstig aan het dementeren. Ik kan mij niet een heftig dispuut herinneren. Ik heb toen diverse lezingen in het land gegeven. Maar misschien was mijn werk daarvoor te genuanceerd; een stevige opinie werkt vaak beter. Natuurlijk waren er ook mensen die in mijn onderzoek de bevestiging lazen dat het niets zou worden met de integratie. Volgens mij is mijn proefschrift een goed uitgewerkte momentopname van de gehandicaptenzorg in de jaren negentig. Aspecten daarvan zie ik terug in studies die nadien zijn uitgevoerd (waaronder de recente dissertatie van Femmianne Bredewold Lof der oppervlakkigheid. Contact tussen mensen met een verstandelijke of psychiatrische achtergrond en buurtbewoners). Het is wel grappig nu ik vanwege mijn werk weer mensen uit de gehandicaptenzorg tegen kom; dan stel ik mij voor met Els Overkamp en dan zie je ze even denken. Toch niet van dat proefschrift? Ben jij die Els Overkamp? De periode na mijn onderzoek Na mijn promotie veranderde mijn leven. Ik werd directiesecretaris bij een GGD en kreeg twee kinderen. Ik wilde weg van de universiteit en andere dingen doen. In de zes jaar dat ik onderzoek deed in de gehandicaptenzorg, viel het mij op dat veel mensen de gehandicaptenzorg trouw waren. Veel mensen die ik tegenkwam, werkten al hun hele leven in de zorg. Of ze nu onderzoeker, hulpverlener of manager waren. Zelf wilde ik graag weer wat anders doen. Toen ik na tien jaar afwezigheid 48 NTZ Extra editie D s. Visscherprijs

15 Els Overkamp echter weer eens naar een congres ging (Focus op zorg), voelde het een beetje als thuis komen. Bijna iedereen was er weer, maar dan wat ouder; net als ik. Ik bezocht dit congres omdat ik net mijn functie als hoofddocent social work aan de Hogeschool Utrecht had aanvaard en hoognodig de stand van zaken wilde peilen in de Gehandicaptenzorg. Ik heb een aantal jaren in de openbare gezondheidszorg gewerkt (GGD). Vervolgens heb ik een paar jaar als adviseur bij HHM gewerkt. In deze functie deed ik weer onderzoek bij diverse instellingen voor mensen met een verstandelijke beperking. Waaronder een leefwensenonderzoek, een nieuwe zorgvisie ontwikkelen, maar ook aanscherping indicatiestelling CIZ voor mensen met een verstandelijke beperking. Toen heb ik drie jaar als ZZP-er opdrachten gedaan voor gemeenten en daarnaast columns en verhalen geschreven. Eigenlijk wilde ik een roman schrijven maar dat is (nog) niet gelukt. Inmiddels werk ik bij de Hogeschool Utrecht als hoofddocent/onderzoeker. Ik doe weer onderzoek naar de effecten van de Wmo voor onder andere mensen met een verstandelijke beperking (zoals eerder vermeld). Tevens doe ik onderzoek naar gekantelde werkwijzen voor professionals; hoe geef je handen en voeten aan krachtgericht werken. En daarnaast leid ik samen met collega s de nieuwe generatie hulpverleners op. Dat is op dit moment minstens zo spannend; onze opleidingen zijn gebaseerd op een landschap van zorg en welzijn dat straks (of eigenlijk nu al) niet meer bestaat. Mijn studenten willen graag één op één werken met een cliënt met een beperking (ze denken daarbij vooral aan het directe hulpverlenende contact met hen); binnen een team van gelijkgestemde professionals binnen één organisatie. Zeker als ze ambulant gaan werken, komen ze daar echter niet ver mee. Ze moeten een ander perspectief op hun beroep krijgen. En dat kan alleen als wij de opleiding daartoe veranderen. En dat is nog niet zo geregeld Kijk op de huidige veranderingen Als onderzoeker ben ik uitermate geïnteresseerd in wat er nu allemaal plaatsvindt. Zo n majeure verschuiving in het veld van zorg en welzijn is ongekend. Dat gemeenten verantwoordelijk worden voor grote delen van de zorg, biedt in theorie kansen voor een integrale ondersteuning in de samenleving van mensen met een beperking. Deze kansen heb ik reeds eerder benoemd. Die transitie zie ik ook als een soort breekijzer voor ontzuiling; waar je tot voor kort was aangewezen op de zuil van jouw aandoening voor ondersteuning en dagbesteding, krijg je nu hopelijk meer mogelijkheden om je daarbuiten te ontwikkelen. Of dit allemaal goed zal gaan, is natuurlijk de hamvraag. Slagen gemeenten er in om met zorg- en welzijnspartijen alsmede allerlei aanpalende organisaties een goede ondersteuning te bieden aan mensen met een beperking? De ene gemeente heeft beter voor ogen wat ze willen dan andere. Bij zorg- en welzijnspartijen heerst veel onzekerheid over de toekomst; zijn ze volgend jaar nog zeker van werk en zo ja, wat voor werk? En dan ben je soms ook nog concurrent van elkaar. We gaan naar een nieuw evenwicht en tot die tijd is het zoeken naar de balans. En ik hoop dat deze positief uitslaat. NTZ Extra editie D s. Visscherprijs 49

16 Henriëtte Ruigrok won in 2003 de Ds. Visscherprijs voor haar dissertatie Wonen doe je zelf. Evaluatie van Ondersteund Wonen van mensen met een verstandelijke handicap Dr. Henriëtte Ruigrok is onderzoeker bij De Hartekamp Groep living. Daarnaast raakte ik geïntrigeerd door artikelen over onderzoek, waarbij door het verzamelen van een breed scala aan gegevens inzichten ontstonden omtrent mogelijkheden van mensen met verstandelijke beperkingen die voorheen voor onmogelijk werden gehouden. Voorbeelden hiervan zijn Lozano (1993), O Brien (1994), Edgerton (1984), Emerson (1985) en Schalock (1981, 1986). Wonen als keurslijf In de jaren rond 1990 was het wonen in gezinsvervangende tehuizen voor mensen met een verstandelijke beperking een gangbare praktijk. Bij mijn werkzaamheden in deze tehuizen viel steeds vaker op dat deze omgeving die mensen een beperking oplegt. De groep en continue aanwezigheid van begeleiding bood de bewoners een permanent keurslijf. Door het ontstaan van ideeën over mogelijkheden voor mensen met een beperking om zelf een woning tot een eigen thuis te kunnen maken, leek het mij voor veel bewoners een grote kans om hun eigen leven te kunnen gaan leiden. De colleges van professor Van Gennep wekten mijn interesse in het concept van kwaliteit van bestaan, emancipatie en supported Het succes van Ondersteund Wonen In 1996 kreeg ik de kans aan de Universiteit van Amsterdam een promotieonderzoek te starten met als onderwerp het succes van wonen. De eerder genoemde onderzoeken en de veranderende visie in Nederland waren hiertoe directe aanleiding. Mensen met een verstandelijke handicap wonen traditioneel in woongroepen in gezinsvervangende tehuizen of in instellingen. Vanaf 1990 ontstaan ideeën over Ondersteund Wonen of Supported Living. Dit biedt mensen met een verstandelijke handicap de mogelijkheid om op zichzelf te gaan wonen. Zij krijgen daarbij dan ondersteuning van familie en vrienden of van professionele hulpverleners. Uit mijn onderzoek blijkt dat met voldoende, flexibele ondersteuning een uiteenlopende groep van mensen met een matige verstandelijke handicap met succes op zichzelf kan wonen. Uit interviews blijkt dat de cliënten zelf zeer tevreden zijn met het Ondersteund Wonen. Als je op jezelf woont, kun je je eigen leven leiden en ben je je eigen baas. Het wonen in een eigen huis is gewoner en is leuker. 50 NTZ Extra editie D s. Visscherprijs

17 Henriëtte Ruigrok Het winnen van de ds. Visscherprijs in 2003 bood de ruimte om aan een groot gezelschap nogmaals mijn verhaal over het succes van wonen te vertellen in onderstaand prijspraatje: Begin 1990 is Ondersteund Wonen in Nederland bekend geworden. Ondersteund Wonen of Supported Living is gedefinieerd als: het in staat stellen van mensen ongeacht hun beperkingen, om in de samenleving te wonen, waar zij willen, met wie zij willen en zo lang als zij willen, ongeacht de ondersteuning die zij daarbij nodig hebben. De ontwikkelingen in de dienstverlening aan mensen met een verstandelijke handicap of beperking zijn de afgelopen jaren snel gegaan. Veel mensen zijn in een eigen woning gaan wonen waar zij hun eigen thuis hebben gevonden, waar zij hun eigen keuzes kunnen maken en een zelfstandiger leven kunnen leiden. Zij krijgen daarbij de ondersteuning die zij nodig hebben. et veel plezier heb ik een evaluatieonderzoek uitgevoerd naar Ondersteund Wonen. Het is belangrijk om nieuwe ontwikkelingen te evalueren aan de hand van gestelde doelen. Als nieuw beleid wordt begeleid door kennis hierover is eventuele bijsturing mogelijk en kunnen gunstige resultaten dienen als voorbeelden om betrokkenen goed te kunnen voorlichten en om anderen te inspireren. In mijn onderzoek heb ik gekeken hoe het gaat met mensen die (meestal vanuit een gezinsvervangend tehuis) op zichzelf zijn gaan wonen. Ik heb bij een groep van 100 mensen die op zichzelf wonen gekeken hoe het over een langere tijd met hen gaat. Gedurende twee tot drie jaren heb ik bij deze groep mensen gekeken of zij met succes op zichzelf konden en wilden wonen. Er is daarbij gekeken naar de doelstelling van het Ondersteund Wonen. Het gaat er daarbij om dat mensen in de eigen woning kunnen blijven wonen, dat de woonvaardigheden voldoende zijn en dat men tevreden is met het wonen. De resultaten van dit onderzoek zijn erg goed te noemen. Van de 100 personen in de onderzoeksgroep waren er na afloop van de onderzoeksperiode 96 die nog zelfstandig woonden en vier personen die niet op zichzelf konden of wilden blijven wonen. Tussendoor waren er wel mensen met wie het tijdelijk wat minder goed ging, waarbij de woonvaardigheden wat afnamen of men was minder tevreden over het wonen of de ondersteuning. Gemiddeld gaat het dan om 12-20% van de mensen die Ondersteund Wonen die tijdelijk minder succesvol bleken te zijn. Met de ondersteuning die zij krijgen zijn zij toch op zichzelf blijven wonen en hebben zich op een volgend moment weer hersteld, de woonvaardigheden zijn verbeterd en de tevredenheid is terug. Over het algemeen is er dan ook sprake van grote stabiliteit van woonvaardigheden, de sociale redzaamheid, het gedrag en de tevredenheid. Kortom: Supported Living of Ondersteund Wonen, met voldoende, flexibele ondersteuning biedt mensen met een verstandelijke handicap de mogelijkheid met NTZ Extra editie D s. Visscherprijs 51

18 succes op zichzelf te wonen en hun eigen leven te leiden. Het Ondersteund Wonen draagt zo bij aan de kwaliteit van bestaan van mensen met een verstandelijke handicap. Mensen leiden een normaal bestaan en ontwikkelen zich als individuen. De competentie neemt toe, er is sprake van eigen keuzes, van welzijn en van participatie aan de samenleving. Ik hoop dat mijn onderzoek en de publicatie Wonen doe je zelf anderen informatie geeft en inspireert om mensen, ongeacht hun beperkingen, mogelijkheden te bieden om gewoon wonen in de samenleving te realiseren, om daar het eigen leven in te richten zoals zij dat zelf willen en zoals het beste bij hen past. Tot zover het prijspraatje. Het onderwerp Wonen met ondersteuning of supported living blijft van belang om mensen met een beperking de mogelijkheid te bieden een eigen leven te leiden in een woning die voor hen een thuis is. De gangbare opvatting dat dit niet voor alle mensen met een beperking mogelijk is komt regelmatig terug in discussies, zie bijvoorbeeld een reactie hierop van Van Gennep en Van Hove (2000) en bij het LKNO, het Landelijk Netwerk Kritisch Ouders. Ervaringen en onderzoeksresultaten laten echter zien dan dit voor ALLE mensen met een beperking mogelijk is. Het gaat erom dat zij dit willen en dat de benodigde ondersteuning gerealiseerd wordt. Een mooi artikel over deïnstitutionalisering komt uit Australie (Young en Ashman, 2004), verwerkt in Leven in de lokale samenleving (Ruigrok, H., & Wielen, H. van der (2004). Een goede woonsituatie voor mensen met een ernstige verstandelijke handicap in de samenleving vraagt OOK de voordelen van het instituut, bijvoorbeeld goede medische zorg. Op organisatieniveau liggen de taken goede voorzieningen te ontwikkelen en aan te bieden, maar ook aandacht te hebben voor professionaliteit en deskundigheid van medewerkers. De overheid is van belang voor een goede wet- en regelgeving. Aandacht voor mijn onderzoek Het verkrijgen van de prijs leidde voor mij tot hernieuwde aandacht voor het onderwerp, mijn onderzoek en het proefschrift. Vanuit diverse invalshoeken werd mij gevraagd een schriftelijke bijdrage te leveren of een presentatie te verzorgen De resultaten van mijn onderzoek onderschreven het feit dat mensen met beperkingen goed in staat zijn hun eigen leven te leiden waardoor hun kwaliteit van bestaan toeneemt. Het was inspirerend om daarover te schrijven, te vertellen en te laten zien dat het kan. Het effect is voornamelijk gelegen in aandacht voor het onderwerp en voor mij de mogelijkheid om daarop verder te werken (Ruigrok, 2003 e.v.). Meer emancipatie en participatie voor mensen met beperkingen werden meer gemeengoed. Ondanks kritische opvattingen over de onmogelijkheid hiervan en vooroordelen dat mensen met beperkingen het beste af zijn in een beschermde omgeving. Vanuit de invalshoek van belangenbehartiging en beleids- en kennisontwikkeling heb ik daar nog verder aandacht aan kunnen geven. 52 NTZ Extra editie D s. Visscherprijs

19 Henriëtte Ruigrok Participatie blijkt een weerbarstig thema zoals ook te lezen is in het themanummer (getiteld Zorgzame samenleving) van tijdschrift Markant van december Het lijkt vanzelfsprekend dat alle mensen met elkaar een samenleving vorm geven, maar anno 2014 vergt het onderwerp nog net zoveel aandacht als rond de eeuwwisseling. Veranderingen in de zorg De grote veranderingen die momenteel in de gehandicaptenzorg gaande zijn bieden enerzijds mogelijkheden voor verdere participatie en een zo gewoon mogelijk leven voor mensen met beperking. Anderzijds vormt kostenbesparing vanzelfsprekend risico s. De veranderende regelgeving en financiering kan tot onduidelijkheid en verlies van deskundigheid en kwaliteit leiden. Initiatieven als Sociale Netwerkversterking en Eigen Kracht gaan uit van de eigen kracht van de burger en zijn omgeving. Samen met het sociale netwerk ontstaat kracht om beslissingen te nemen, plannen te maken en deze plannen samen uit te voeren. Dit sluit naar mijn idee mooi aan bij de uitgangspunten van supported living waarbij ondersteuning de kans biedt om gewoon wonen in de samenleving te realiseren, om daar het eigen leven in te richten zoals mensen met een beperking dat zelf willen en zoals dat het beste bij hen past. Afsluitend kan ik dan zeggen dat het onderwerp van mijn onderzoek actueel blijft en er steeds stappen worden gezet tot verdere emancipatie en participatie van mensen met een beperking. Literatuur Edgerton, R.B., Bollinger, M., Herr, B. (1984). The Cloak of Competence. After two decades. American Journal on Mental Deficiency, 88, Emerson, E., Robertson, J., Gregory, N., Hatton, C., Kessissoglou, S., Hallam, A., Knapp, M., Jarbrink, K., Noonan Walsh, P., Netten, A. (2000). Quality and costs of community-based residential supports, village communities, and residential campuses in the United Kingdom. American Journal on Mental Retardation, 105, Emerson, E. B. (1985). Evaluating the impact of deinstitutionalization of Mentally retarded people. American Journal on Mental Deficiency, 90, no 3, Lozano, B. (1993). Independent Living. Relation Among Training, Skills, and Success. American Journal on Mental Retardation, 98, no 2, O Brien, J. (1994). Down Stairs that are never your Own. Supporting People with Developmental Disabilities in their Own Homes. Mental Retardation, 32, no 1, 1-6. Ruigrok, H., Wielen, H. van der (2004). Leven in de lokale samenleving. In: Kersten, M., Flikweert, D. Onderzoek over grenzen. Thematische rapportages en beschouwingen naar aanleiding van het 12de IASSID congres, Montpellier Utrecht, NGBZ en LKNG / NIZW. Schalock, R. L., Harper, R. S. (1978). Placement from Community-Based Mental Retardation Programs. How well do clients do? American Journal on Mental Deficiency, 83, Schalock, R. L., Harper, R. S., Carver, G. (1981a). Independent Living Placement. Five years later. American Journal on Mental Deficiency, 86, Schalock, R. L., Harper, R. S., Genung, T. (1981b). Community Integration of Mentally Retarded Adults. Community Placement and Program Success. American Journal on Mental Deficiency, 85, Schalock, R. L., Lilley, M. A. (1986). Placement from Community-Bases Mental Retardation Programs. How well do clients do after 8 to 10 years. American Journal on Mental Deficiency, 90, Young, L., Ashman, A. (2004). Deinstitutionalization for Older Adults With Severe Mental Retardation: Results From Australia. American Journal on Mental Retardation, 109, no 5, Van Gennep, A., & van Hove, A. (2000). Zijn het burgerschapsparadigma en inclusie dan niet bruikbaar voor mensen met een ernstige verstandelijke handicap? Kanttekeningen bij een zorgelijke ontwikkeling. Nederlands Tijdschrift voor Zorg aan verstandelijk gehandicapten, 4, NTZ Extra editie D s. Visscherprijs 53

20 In gesprek met Rita Zijlstra, die in 2003 de Ds. Visscherprijs won voor haar dissertatie Dansen met olifanten. Een onderzoek naar de implementatie van het opvoedingsprogramma in de zorg voor mensen met ernstige meervoudige beperkingen Dr. Rita Zijlstra is momenteel werkzaam als klinisch neuropsycholoog bij de FortaGroep en bij de Universiteit Leiden Een uitdaging zoeken in de relatie Het ontwikkelen en toepassen van evidence based practices zal altijd een uitdaging blijven. De praktijk is weerbarstig en routines kunnen pas aangepast of vernieuwd worden als bewustwording van een probleem aanwezig is, zicht bestaat op de voor- en nadelen van de vernieuwing en de balans ten gunste van de vernieuwing uitslaat. Dit vereist onder andere inzet, daadkracht en doorzettingsvermogen. Daarnaast zijn er nog tal van factoren die van belang zijn dat een vernieuwing uiteindelijk gebruikt gaat worden zoals het bedoeld was. Dit zijn factoren die zowel met de aanleg van cliënten te maken hebben, als ook met kenmerken van de begeleider (zoals ontwikkelings-, kennis- en vaardigheidsniveau maar ook diens persoonlijkheid: iemand die graag nieuwe dingen wil proberen, of iemand die graag alles hetzelfde wil houden). Natuurlijk ook de wijze waarop de interactie tussen cliënt en begeleider wordt vormgegeven, de wijze waarop zij elkaar daarin ongoing beïnvloeden. Op deze manier komen er meer nuanceringen in die relatie. Dit maakt dat die relatie interessant blijft, je nieuwsgierig blijft naar de ander en beiden elkaar gespiegeld weten in die relatie. Weten dat je aanwezig bent in de gedachten en gevoelswereld van de ander maakt die relatie immers waardevol en lijdt tot een zekere mate van (zelf)bewustzijn. Het (zelf)bewustzijn bij de cliënt (bijvoorbeeld ik ben de moeite waard want de voor mij belangrijke anderen besteden aandacht aan mij) en bij de begeleider (ik ben een goede begeleider want ik voel me competent en gewaardeerd in de relatie met de mensen die mij zijn toevertrouwd) hangt natuurlijk sterk samen met het zelfbewustzijn van de organisatie waarbinnen wordt gewerkt. Je ondersteund weten maakt dat je ook nieuwe dingen durft te proberen. Dus ook factoren die een organisatie kenmerken beïnvloeden het succes van een ver- 54 NTZ Extra editie D s. Visscherprijs

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie Petri Embregts Participatie Geplande ratificatie VN verdrag voor rechten van mensen met beperking

Nadere informatie

Eigen Regie Maakt Zorg Beter

Eigen Regie Maakt Zorg Beter Eigen Regie Maakt Zorg Beter 31 maart 2011 Siska de Rijke Beleidsmedewerker Zorg CG-Raad Termen Zelfmanagement Eigen regie Eigen verantwoordelijkheid Deelnemer in plaats van afnemer Verbindende schakel

Nadere informatie

Participatie: impact en consequenties voor verstandelijk gehandicapten LTCP Conferentie, Amsterdam, 22/23 januari 2015

Participatie: impact en consequenties voor verstandelijk gehandicapten LTCP Conferentie, Amsterdam, 22/23 januari 2015 Participatie: impact en consequenties voor verstandelijk gehandicapten LTCP Conferentie, Amsterdam, 22/23 januari 2015 Mr.dr. Marijke Malsch Wetenschappelijk onderzoeker strafrecht en criminologie, curator

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Ambulante begeleidingsdienst ZigZag

Ambulante begeleidingsdienst ZigZag Ambulante begeleidingsdienst ZigZag Gestichtstraat 4 9000 Gent 09/2401325 Ambulante begeleidingsdienst ZigZag Binnen ambulante begeleidingsdienst ZigZag onderscheiden wij twee types van ondersteuning in

Nadere informatie

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Petri Embregts Inhoud Waarom een kans in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking? Inzetbaarheid en effectiviteit

Nadere informatie

Ambtenaren / managers Ambtenaren die werken met moeilijk bereikbare groepen

Ambtenaren / managers Ambtenaren die werken met moeilijk bereikbare groepen Bijlage Overzicht Doelgroepen Overzicht Doelgroepen participerend in Wmo-werkplaatsen Wmo werkplaats Participerende doelgroepen praktijken Actieve burgers Actieve burgers Actieve buurtbewoners / managers

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

De spin in het web. Handreiking. voor werkers die direct. aan de slag willen met. de sociale netwerken van. mensen met verstandelijke

De spin in het web. Handreiking. voor werkers die direct. aan de slag willen met. de sociale netwerken van. mensen met verstandelijke De spin in het web Handreiking voor werkers die direct aan de slag willen met de sociale netwerken van mensen met verstandelijke beperkingen Anne Wibaut, Willy Calis Ad van Gennep Inleiding Wij hebben

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

Leiderschap bij organisatie verandering. Prof. dr. Janka Stoker Faculteit Economie en Bedrijfskunde Divosa, 22 mei 2015

Leiderschap bij organisatie verandering. Prof. dr. Janka Stoker Faculteit Economie en Bedrijfskunde Divosa, 22 mei 2015 1 1 Leiderschap bij organisatie verandering Prof. dr. Janka Stoker Faculteit Economie en Bedrijfskunde Divosa, 22 mei 2015 Het belang van leiderschap: overal om ons heen 2 Thema s 3 1. Wat is leiderschap?

Nadere informatie

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ Visie Dichterbij: Dichterbij schept voorwaarden waardoor mensen met een verstandelijke beperking: - leven in een eigen netwerk temidden van anderen - een eigen

Nadere informatie

Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden. Petri Embregts

Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden. Petri Embregts Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden Petri Embregts 11 april 2013 Kwaliteit van zorg- en hulpverlening vindt in de meest wezenlijke vorm plaats in een betekenisvolle relatie tussen de cliënt

Nadere informatie

Wetenschap en praktijk: in co-creatie verbonden. Prof. dr. Petri Embregts

Wetenschap en praktijk: in co-creatie verbonden. Prof. dr. Petri Embregts Wetenschap en praktijk: in co-creatie verbonden Prof. dr. Petri Embregts Kwaliteit van zorg- en hulpverlening vindt in de meest wezenlijke vorm plaats in een betekenisvolle relatie tussen de cliënt en

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Menslievende Professionalisering. Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering. Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen

Menslievende Professionalisering. Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering. Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen Menslievende Professionalisering Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering juni 2015 Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen Achtergrond Zorgverleners werkzaam in het primaire

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

OVERZICHT VAN STUDIES GEDAAN NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN DE METHODE COMMUNITY SUPPORT

OVERZICHT VAN STUDIES GEDAAN NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN DE METHODE COMMUNITY SUPPORT OVERZICHT VAN STUDIES GEDAAN NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN DE METHODE COMMUNITY SUPPORT De directie van probeert waar mogelijk de resultaten die geboekt worden door middel van onderzoek te objectiveren. Er

Nadere informatie

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Inhoudsopgave: Inleiding Minisymposium LVG en Verslaving De belangrijkste problemen volgens hulpverleners De ervaringen van cliënten De ervaringen van verwanten Vervolgstappen

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

Eigen regie bij LVB cliënten. Brigitte Althoff

Eigen regie bij LVB cliënten. Brigitte Althoff Eigen regie bij LVB cliënten Brigitte Althoff Voorstellen Onderzoek gedaan naar de ethische dilemma's in de ambulante zorg voor volwassen cliënten met een licht verstandelijke beperking (LVB) die alcohol

Nadere informatie

Samen doen. Zorgvisie. Zorg- en dienstverlening van A tot Z

Samen doen. Zorgvisie. Zorg- en dienstverlening van A tot Z Samen doen Zorgvisie Zorg- en dienstverlening van A tot Z Wat en hoe? 3 W Samen met de cliënt bepalen we wát we gaan doen en hóe we het gaan doen. Mensen met een verstandelijke beperking kunnen op diverse

Nadere informatie

Gezondheidsraad (1999). Dagbesteding voor mensen met een ernstige meervoudige handicap. Den Haag: Gezondheidsraad.

Gezondheidsraad (1999). Dagbesteding voor mensen met een ernstige meervoudige handicap. Den Haag: Gezondheidsraad. DAGBESTEDING Dagbesteding voor personen met ernstige meervoudige beperkingen is steeds meer en beter uitgewerkt. Dit is een positieve evolutie, gezien het deelnemen aan activiteiten op meerdere manieren

Nadere informatie

VAN DE WIJK VALT NIET ZOVEEL TE VERWACHTEN.

VAN DE WIJK VALT NIET ZOVEEL TE VERWACHTEN. VAN DE WIJK VALT NIET ZOVEEL TE VERWACHTEN. INTERVIEW MET PROMOVENDA FEMMIANNE BREDEWOLD in dit artikel: > geven en ontvangen > afstand > begrensde contacten > aangepaste wederkerigheid > andere aanbevelingen

Nadere informatie

Betekenis voor beroepsonderwijs

Betekenis voor beroepsonderwijs Betekenis voor beroepsonderwijs Paul Vlaar Landelijk overleg Wmo-werkplaatsen Opbouw inleiding Transities sociale domein Wat zijn Wmo-werkplaatsen? Waar zitten werkplaatsen en wat doen zij? Urgentie van

Nadere informatie

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties Perspectief op gewoon leven Wat we leren van evaluaties Stichting Perspectief, juni 2005 Aanleiding De LFB komt op voor de belangen van mensen met een verstandelijke beperking. De LFB heeft de ervaring

Nadere informatie

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1 Startnotitie Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014 Versie: 21 april 2011 1 1. Aanleiding 1.1. Voor u ligt de startnotitie vrijwilligersbeleid, directe aanleiding voor deze startnotitie

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Isabel DeClerq - 3 de licentie orthopedagogiek 1

Isabel DeClerq - 3 de licentie orthopedagogiek 1 WONEN Mensen met ernstige meervoudige beperkingen wonen meestal in traditionele residentiële voorzieningen. Niettemin pleit men ervoor ook deze mensen meer onder te brengen in kleinschalige settings, huizen

Nadere informatie

Uitkomststuring in de Wmo

Uitkomststuring in de Wmo Uitkomststuring in de Wmo workshop symposium de Menselijke Maat - Arcon 25 November 2013 Lucienne Berenschot Leo van der Geest Inleiding NYFER doet onderzoek naar de mogelijkheden om uitkomststuring te

Nadere informatie

Instituut voor Sociale Opleidingen

Instituut voor Sociale Opleidingen Instituut voor Sociale Opleidingen Naar een nieuwe opleiding Social Work In september 2016 start Hogeschool Rotterdam met de nieuwe opleiding Social Work. Dit betekent dat eerstejaars studenten (die in

Nadere informatie

Minor Licht Verstandelijk Beperkt

Minor Licht Verstandelijk Beperkt Minor Licht Verstandelijk Beperkt Academie voor Sociale Studies Inleiding De minor Licht Verstandelijk Beperkt biedt een inspirerend en intensief half jaar deskundigheidsbevordering op het gebied van werken

Nadere informatie

De 3 decentralisa.es in het nieuws van 2015

De 3 decentralisa.es in het nieuws van 2015 De 3 decentralisa.es in het nieuws van 2015 Evelien Tonkens Hoogleraar burgerschap en humanisering van ins6tu6es en organisa6es Universiteit voor Humanis6ek, Utrecht De Staat van Nederland, 22 september

Nadere informatie

SAMENSPEL FORMELE EN INFORMELE ZORG

SAMENSPEL FORMELE EN INFORMELE ZORG SAMENSPEL FORMELE EN INFORMELE ZORG Nieuwsbrief No 1 Mei 2013 Dit is de eerste nieuwsbrief van het project Samenspel Formele en Informele zorg van de Wmo werkplaatsutrecht. Op de site www.wmowerkplaatsutrecht.nl

Nadere informatie

Wiens verantwoordelijkheid is het eigenlijk. Mythen en feiten rond de informele steunstructuren

Wiens verantwoordelijkheid is het eigenlijk. Mythen en feiten rond de informele steunstructuren Wiens verantwoordelijkheid is het eigenlijk Mythen en feiten rond de informele steunstructuren Tot slot: Meer doelmatigheid van het professionele aanbod valt te verkrijgen door het kritisch doorlichten

Nadere informatie

Juryrapport Ds. Visscherprijs 2012

Juryrapport Ds. Visscherprijs 2012 Juryrapport Ds. Visscherprijs 2012 In dit rapport legt de jury van de Ds. Visscherprijs 2012 verantwoording af van haar werkzaamheden en geeft zij een toelichting op haar keuze voor de winnende publicatie.

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Ondersteuning Organiseren Is Zelforganisatie de oplossing? emb congres 2015 Jan

Ondersteuning Organiseren Is Zelforganisatie de oplossing? emb congres 2015 Jan Ondersteuning Organiseren Is Zelforganisatie de oplossing? Het eendje kwam boven al wat onder water was stond in zijn ogen (Jösö) EMB ERNSTIG MEERVOUDIG BEPERKT JJ 2015 * Organisatie vg zorg, historie

Nadere informatie

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG MEET THE EXPERTS KENNISMAKING MET LEAN IN DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG DOOR DR. VINCENT WIEGEL OP 16 OKTOBER 2014 VERBINDENDE CONTROL DOOR MR. DR. HARRIE AARDEMA OP 6 NOVEMBER 2014 INKOOP

Nadere informatie

Traject Tilburg. Aanvragers: Gemeente Tilburg. Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net

Traject Tilburg. Aanvragers: Gemeente Tilburg. Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net Traject Tilburg Aanvragers: Gemeente Tilburg Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net Opgave: Beantwoorde ondersteuningsvraag In Tilburg is het traject Welzijn Nieuwe Stijl onderdeel van een groter programma

Nadere informatie

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie.

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Via dit mailadres kunt u ook informatie aanvragen over de docentenhandleiding

Nadere informatie

Ook de wensen en eisen aan de professionele organisaties veranderen door de kanteling.

Ook de wensen en eisen aan de professionele organisaties veranderen door de kanteling. Welzijn nieuwe stijl in gemeente Apeldoorn. Maatschappelijk agenderen gericht op de kanteling van formele naar informele zorg en het versterken van de zelfredzaamheid bewoners. Wat is interessant aan deze

Nadere informatie

Sociale wijkteams de sleutel in de participatiesamenleving?

Sociale wijkteams de sleutel in de participatiesamenleving? Leer- en ontwikkeltraject Sociale wijkteams de sleutel in de participatiesamenleving? Centrum voor Samenlevingsvraagstukken Marja Jager-Vreugdenhil & Eelke Pruim @SamenViaa Deze workshop: - Over Wmo-werkplaats

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Inleiding Rob van Gijzel Studiedag WMO

Inleiding Rob van Gijzel Studiedag WMO Inleiding Rob van Gijzel Studiedag WMO 2 september 2005 te Den Bosch De organisatoren hebben mij gevraagd om, naast mijn rol als dagvoorzitter, vooraf kort een inleiding te houden over de context waarbinnen

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht)

Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht) Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht) De vier cursisten, die aanwezig waren, begonnen zich aan elkaar voor te stellen onder leiding van de cursusleidster. Van de vier cursisten waren

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers Wmo-werkplaats Twente Scholingshandleiding voor cursist en trainer Samenwerken met vrijwilligers De vrijwilliger als vanzelfsprekende partner in zorg en welzijnswerk juli 2011 Saxion. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Uitnodiging. Advance Care Planning in de zorg voor mensen met verstandelijke beperkingen. Symposium 28 november 2013

Uitnodiging. Advance Care Planning in de zorg voor mensen met verstandelijke beperkingen. Symposium 28 november 2013 Uitnodiging Annemieke Wagemans, arts verstandelijk gehandicapten bij Maasveld, een van de werkstichtingen van Koraal Groep, promoveert op 28 november aanstaande op het onderwerp Medische beslissingen rond

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Zienn gaat verder. Jaarplan 2014

Zienn gaat verder. Jaarplan 2014 Zienn gaat verder Jaarplan 2014 Een verhaal heeft altijd meer kanten. Zeker de verhalen van de mensen voor wie Zienn er is. Wij kijken naar ál die kanten. Kijken verder. Vragen verder. Gaan verder. Zo

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012. Overzicht. Aanleiding Wmo-werkplaatsen. Opzet, bevindingen en resultaten. Aanleiding Wmo-werkplaatsen

Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012. Overzicht. Aanleiding Wmo-werkplaatsen. Opzet, bevindingen en resultaten. Aanleiding Wmo-werkplaatsen Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012 Opzet, bevindingen en resultaten Lies Korevaar, lector Rehabilitatie Overzicht Aanleiding Wmo-werkplaatsen Opzet Wmo-werkplaats Groningen- Drenthe Activiteiten

Nadere informatie

Woonzorgcentrum. Meerjarenbeleid woonzorgcentrum Sint Anna 2012-2016

Woonzorgcentrum. Meerjarenbeleid woonzorgcentrum Sint Anna 2012-2016 Woonzorgcentrum Meerjarenbeleid woonzorgcentrum Sint Anna 2012-2016 Uniek zijn en uniek blijven Vanaf de oprichting van Stichting Sint Anna in 1976 door de Zusters van Julie Postel, is het woonzorgcentrum

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

Identiteit van de Koos Meindertsschool

Identiteit van de Koos Meindertsschool Identiteit van de Koos Meindertsschool 1. Identiteit - het karakter van de school Wij zijn een open school waarin een ieder gelijkwaardig is. Wij heten elk kind welkom op de Koos Meindertsschool, ongeacht

Nadere informatie

Uitvraag Cliëntenpanel. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard

Uitvraag Cliëntenpanel. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard Uitvraag Vertrouwen komt te voet en gaat te paard 2 0 1 5-2 Inhoud Inleiding... 3 Tweede uitvraag 2015... 3 Resultaat... 5 Response... 5 Leeftijdscategorie... 5 Keuze voor zorgboerderij... 5 Kwaliteit...

Nadere informatie

Bijzondere mantelzorgers. Bijzondere mantelzorgers. Opbouw. Opbouw. Bijzondere mantelzorg 7-7-2014. Aandacht voor naasten - een korte historie

Bijzondere mantelzorgers. Bijzondere mantelzorgers. Opbouw. Opbouw. Bijzondere mantelzorg 7-7-2014. Aandacht voor naasten - een korte historie Presentatie Rick Kwekkeboom Bijzondere mantelzorgers Bijzondere mantelzorgers De lat, die bepaal jij De lat, die bepaal jij (????) Aandacht voor naasten - een korte historie In tijden van anti-psychiatrie:

Nadere informatie

Wmo-raad gemeente Oss - Postbus 5-5340 BA Oss - telefoon 06-44524496 - email: wmoraad@oss.nl

Wmo-raad gemeente Oss - Postbus 5-5340 BA Oss - telefoon 06-44524496 - email: wmoraad@oss.nl Wmo-raad gemeente Oss - Postbus 5-5340 BA Oss - telefoon 06-44524496 - email: wmoraad@oss.nl Datum 9 december 2014 Kenmerk 14015aWMOR / AvO Aan het college van B en W van de Gemeente Oss Betreft Advies

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS Dat vind ik een van de mooiste dingen aan de seksuologie: dat de geestelijke en de somatische gezondheidszorg erin samen komen. evaluatie deelnemer mensenkennis Opleiding consulent seksuele gezondheid

Nadere informatie

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen Redactie: Marieke Haitsma en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie

Nadere informatie

Bestuur & Management Consultants. Katherine Boon Ester Rood

Bestuur & Management Consultants. Katherine Boon Ester Rood Bestuur & Management Consultants Katherine Boon Ester Rood 1 Presentatie Project!mpulsbijeenkomsten Samen in de wijk Themasessie Grenzen aan vermaatschappelijking en extramuralisering 2 Impressies Extramuralisering

Nadere informatie

Buntinx Training & Consultancy. De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt. St. Michielsgestel. 20 januari 2010

Buntinx Training & Consultancy. De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt. St. Michielsgestel. 20 januari 2010 Buntinx Training & Consultancy Boekpresentatie De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt St. Michielsgestel 20 januari 2010 www.buntinx.org De contextuele professional W.H.E. Buntinx Mission

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Uithuisplaatsing. Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming. NVO, BPSW en NIP

Richtlijn / info voor ouders. Uithuisplaatsing. Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming. NVO, BPSW en NIP Richtlijn / info voor ouders Uithuisplaatsing Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming NVO, BPSW en NIP Inleiding Een kind opvoeden is niet makkelijk. Zo kan het zijn dat uw kind meer of andere zorg nodig

Nadere informatie

Andragogisch handelen en bevlogenheid in het werk

Andragogisch handelen en bevlogenheid in het werk Kring Andragologie Andragogisch handelen en bevlogenheid in het werk Versterking zelfregulerend vermogen van individu, groep en organisatie als antwoord op toegenomen complexiteit Zeven interactieve werkcolleges

Nadere informatie

NAH, HOE VERDER? Kies de hulp die bij je past

NAH, HOE VERDER? Kies de hulp die bij je past NAH, HOE VERDER? Kies de hulp die bij je past WAT IS NAH? NAH is de afkorting van Niet-Aangeboren Hersenletsel. Iedereen, jong of oud, kan hersenletsel oplopen door ziekte of ongeval, bijvoorbeeld door

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN M.11i.0419 De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN versie 02 M.11i.0419 Naam notitie/procedure/afspraak Visie op professionaliseren Eigenaar/portefeuillehouder Theo Bekker

Nadere informatie

Ben Ik Tevreden? Meetinstrument cliënttevredenheid

Ben Ik Tevreden? Meetinstrument cliënttevredenheid Ben Ik Tevreden? Meetinstrument cliënttevredenheid De kracht van Ben ik tevreden? ligt in het hier en nu. Wensen van cliënten zetten direct aan tot actie. Meten is dus niet alleen weten, maar de start

Nadere informatie

MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN

MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN Veel jongeren hebben al vroeg de zorg voor een gezinslid. Maar wie zorgt er eigenlijk voor hen? De klassieke verzorgingsstaat verandert in

Nadere informatie

Health Advisory Services 08-03-06

Health Advisory Services 08-03-06 Health Advisory Services 08-03-06 Oolgaardtlezing 4 maart 2008 Van Disease Management naar levensloopbegeleiding voor mensen met een Autisme Spectrum Stoornis (ASS) Ir. W. (Wine) te Meerman MSc, Managing

Nadere informatie

Logeren waarderen. Kiezen van logeeropvang door ouders van meervoudig complex gehandicapte kinderen/mensen

Logeren waarderen. Kiezen van logeeropvang door ouders van meervoudig complex gehandicapte kinderen/mensen Logeren waarderen Kiezen van logeeropvang door ouders van meervoudig complex gehandicapte kinderen/mensen Auteurs : Bram van Beek, Kees van der Pijl Datum : 5 juni 2007 Inhoudsopgave 1. Achtergrond...

Nadere informatie

De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport De heer drs. M.J. van Rijn Postbus 20350 2509 EJ DEN HAAG. Geachte heer Van Rijn,

De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport De heer drs. M.J. van Rijn Postbus 20350 2509 EJ DEN HAAG. Geachte heer Van Rijn, De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport De heer drs. M.J. van Rijn Postbus 20350 2509 EJ DEN HAAG Datum 8 augustus 2013 Onderwerp Wetsvoorstel versterking eigen kracht Uw kenmerk Ons

Nadere informatie

Eenzaam ben je niet alleen

Eenzaam ben je niet alleen 8-12-2015 Kennismaking Eenzaam ben je niet alleen Samen werken aan een nieuwe blik op eenzaamheid en sociaal isolement Eigen ervaring eenzaamheid, sociaal isolement? persoonlijk en/of professioneel. Waarom

Nadere informatie

elk kind een plaats... 1

elk kind een plaats... 1 Elk kind een plaats in een brede inclusieve school Deelnemen aan het dagelijks maatschappelijk leven Herent, 17 maart 2014 1 Niet voor iedereen vanzelfsprekend 2 Maatschappelijke tendens tot inclusie Inclusie

Nadere informatie

Samen Sterk! Gecombineerde ondersteuning voor mensen met dementie en hun mantelzorgers

Samen Sterk! Gecombineerde ondersteuning voor mensen met dementie en hun mantelzorgers Samen Sterk! Gecombineerde ondersteuning voor mensen met dementie en hun mantelzorgers Prof.dr. Rose-Marie Dröes Research Programme > Mental Health and Quality of Care Department of Psychiatry / Department

Nadere informatie

Implementatie Gezonde Leefstijl bij mensen met een verstandelijke beperking

Implementatie Gezonde Leefstijl bij mensen met een verstandelijke beperking Implementatie Gezonde Leefstijl bij mensen met een verstandelijke beperking Aly Waninge Fysiotherapeute Koninklijke Visio De Brink Lector Participatie en gezondheid van mensen met een visuele en verstandelijke

Nadere informatie

ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN

ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN E-BLOG ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN In carriere Zo worden vergaderingen interessant voor je. 4 simpele tactieken De vergadering is bij uitstek een plaats waar je kunt

Nadere informatie

Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s!

Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s! ACTIEF VOOR Sportorganisaties Maatschappelijke organisaties Onderwijs Overheden Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s! De drie D s Drie transities in het sociale domein:

Nadere informatie

BUITENSTE BINNEN. Op weg naar een nieuwe werkelijkheid

BUITENSTE BINNEN. Op weg naar een nieuwe werkelijkheid BUITENSTE BINNEN Op weg naar een nieuwe werkelijkheid Aanleiding 1. Visie kabinet hervorming langdurige zorg 2. Transitie AWBZ Wmo-Jeugdwet-Participatiewet: Overheveling taken rijk gemeenten Bezuiniging

Nadere informatie

Manager Bedrijfsvoering

Manager Bedrijfsvoering Manager Bedrijfsvoering Verbinder, peoplemanager en sparringpartner op strategisch niveau Severinus Severinus noemt zich dé zorgorganisatie in Veldhoven en omgeving. Zij bieden primair zorg voor mensen

Nadere informatie

Rapport Duurzame Inzetbaarheid

Rapport Duurzame Inzetbaarheid Rapport Duurzame Inzetbaarheid Naam Adviseur Piet Pieterse Reinier van der Hel Datum 31-08-2015 Inleiding Duurzame inzetbaarheid is talenten optimaal benutten, gezond en met plezier werken, nu en in de

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Voor mensen met een beperking

Voor mensen met een beperking Voor mensen met een beperking Inhoud van de presentatie Wat doet Promens Care? Ons motto Wvz. Schoonvelde Methodiek KNWWZ Betrokkenheid bewoners/ouders bij opstarten woonvoorziening Resultaten KNWWZ Voortgang

Nadere informatie

Klanttevredenheid. Vereenzaming Ouderen Soest VOS

Klanttevredenheid. Vereenzaming Ouderen Soest VOS 2011 Klanttevredenheid Vereenzaming Ouderen Soest VOS Stichting Welzijn Ouderen Soest Molenstraat 8c 3764 TG Soest 035 60 23 681 info@swos.nl www.swos.nl KvK 41189365 Klanttevredenheidsonderzoek Vereenzaming

Nadere informatie

CASUS. Het belang van de methode familiezorg voor cliënt, familie en samenleving

CASUS. Het belang van de methode familiezorg voor cliënt, familie en samenleving Het belang van de methode familiezorg voor cliënt, familie en samenleving CASUS Wat is de impact voor een gezin met een moeder die met een ernstige handicap moet leven? SAMENVATTING VAN DE CASUSBESCHRIJVING

Nadere informatie

24- uursbehandeling. [ intensieve persoonlijke begeleiding en behandeling ]

24- uursbehandeling. [ intensieve persoonlijke begeleiding en behandeling ] 24- uursbehandeling [ intensieve persoonlijke begeleiding en behandeling ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke

Nadere informatie

In de Gemeente Marum

In de Gemeente Marum In de Gemeente Marum Gezamenlijk Plan van aanpak ondersteuning mantelzorg en vrijwillige thuishulp van de gemeenten Marum, Grootegast en Leek 27 april 2006 Projectbureau WWZ Mw. H.J. Vrijhof J.J. de Jong

Nadere informatie

Organisatie van bijzondere Buurtsuper locaties in Twente

Organisatie van bijzondere Buurtsuper locaties in Twente Organisatie van bijzondere Buurtsuper locaties in Twente In opdracht van: Versie: augustus 2008 Maatschappelijke Onderneming B+ Organisatie van bijzondere Buurtsuper locaties in Twente Inleiding Op 5 oktober

Nadere informatie

Praktische antwoorden op de complexiteit van het sociale werkveld. Bevlogenheid terug in het werk

Praktische antwoorden op de complexiteit van het sociale werkveld. Bevlogenheid terug in het werk Kring Andragologie Praktische antwoorden op de complexiteit van het sociale werkveld Bevlogenheid terug in het werk Vijf interactieve werkcolleges met Gerard Donkers maart - mei 2014 U bent : manager,

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie