TECHN 31. De bruikbaarheid van informatiesystemen. Voor toepassingen ten dienste van hun gebruikers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TECHN 31. De bruikbaarheid van informatiesystemen. Voor toepassingen ten dienste van hun gebruikers"

Transcriptie

1 Technische uitgave van SmalS-MvM 01/2007 De bruikbaarheid van informatiesystemen Voor toepassingen ten dienste van hun gebruikers 1. Inleiding Sommige toepassingen, websites, bureauticaprogramma s of GSM-menu s lijken er soms voor gemaakt te zijn om ons het leven onmogelijk te maken. In een Engelse studie van 2002 gaven 70% van computergebruikers toe dat ze tegen hun computer geroepen, gescholden of geschopt hadden. Nu de computers al meer dan twintig jaar in bedrijven worden gebruikt en de technologie in ons dagelijks leven overal aanwezig is, is het verbazend vast te stellen dat het gebruik van computers nog torenhoge frustraties opwekt bij de gebruikers. Deze frustraties kunnen min of meer belangrijke gevolgen hebben voor een bedrijf: een verminderde productiviteit, stress, demotivatie, informatie die vernietigd wordt, callcenters die overbelast geraken, hogere noden aan vormingen. In sommige gevallen kunnen problemen met het gebruik van informaticatoepassingen zelfs levensgevaarlijk zijn: denk maar aan sturingssystemen in een vliegtuig of aan het informatiesysteem van een antigifcentrum. Quentin Limbourg is doctor in managementwetenschappen, oriëntatie informatiesystemen (IAG/UCL). Hij doceert Mens-Machine-interactie aan de UMH en de ULB. Zijn activiteiten als consultant en onderzoeker bij SmalS-MvM richten zich op software engineering en interactie tussen mens en machine. Contact: 02/ Everything should be made as simple as possible, but not simpler (A. Einstein, Reader's Digest, 1977) Gebruikers hebben nood aan toepassingen die intuïtiever zijn, productiever, aangenamer in hun gebruik, aan toepassingen die precies voldoen aan hun dagelijkse behoeften. De gebruikskwaliteit van een informaticatoepassing wordt gevat met een term: de bruikbaarheid (usability). Op de markt van de informatietechnologie is deze vraag naar bruikbare toepassingen een element van competitieve differentiatie geworden. Deze Techno heeft tot doel de concepten en methodes te overlopen die de producent van software in staat stellen de gebruikskwaliteit van zijn producten te verbeteren. SmalS-MvM vzw - Koninklijke Prinsstraat Brussel - :

2 2. Bruikbaarheid De interactie tussen mens en machine bestudeert alle fenomenen waardoor je de communicatie tussen een mens en een machine kunt begrijpen en verbeteren. De mens-machine-interface of gebruikersinterface staat voor elke software- of hardware-installatie die een mens en een machine in staat stellen om met elkaar te communiceren. Een vliegtuigcockpit, een internetsite, een rekenmachine of een GSM communiceren allemaal met mensen door middel van een gebruikersinterface, namelijk schermen, knoppen, virtuele of reële toetsen. Door ons dagdagelijkse ervaring met machines weten we dat ze niet allemaal op dezelfde manier ontworpen werden. Zo zijn sommige machines makkelijker te gebruiken, gebruiksvriendelijker dan andere. Dit gemak in het gebruik wordt vaak usability genoemd, letterlijk vertaald door bruikbaarheid. De usability is één van de zes belangrijkste criteria inzake softwarekwaliteit, bepaald door de ISO/IEC-norm De usability wordt bepaald door de ISO-norm als the extent to which a product can be used by specified users with effectiveness, efficiency and satisfaction in a specified context of use. Usability betekent dus dat een taak, een gebruikscontext en een gebruiker op elkaar afgestemd zijn. Vanuit een operationeel standpunt verwijst usability naar een geheel van concepten en werkwijzen die tot doel hebben: 1. een taak sneller af te ronden; 2. het aantal en de ernst van de fouten die door de gebruiker gemaakt worden tot een minimum te herleiden; 3. de leerbaarheid van het systeemgebruik te verbeteren; 4. het van buiten leren van het gebruik van een systeem door de tijd te bevorderen; 5. de subjectieve tevredenheid van de gebruikers te verhogen. 3. Homo Interacticus Om machines te ontwerpen die door de mens gebruikt kunnen worden, moet je eerst de mens en zijn gedrag kennen. Een groot aantal studies hebben zich gebogen over de homo interacticus, met andere woorden de mens in interactie met een machine. Verschillende studierichtingen hebben dit fenomeen vanuit verschillende oogpunten onderzocht Ergonomie stricto sensu De ergonomie stricto sensu heeft de houding op het werk onderzocht (bijvoorbeeld de ideale leesafstand, een aangepaste zittende houding) en de fysieke eigenschappen van de werkomgeving (warmte, licht, vochtigheid), om zo optimaal mogelijk met een computer te kunnen omgaan. 2/16

3 3.2. De menselijke processor De cognitieve psychologie heeft in de jaren de homo interacticus bestudeerd als een systeem dat een signaal verwerkt. De mens wordt beschouwd als een machine die de inputs die uit zijn omgeving komen omtovert in outputs. In dit opzicht werden sommige basisprincipes uit de algemene cognitieve psychologie geïmporteerd en toegepast op de interactie tussen mens en machine. Uit deze studies leren we hoe de mens de informatie op een computerscherm waarneemt, hoe hij deze informatie in zijn geheugen opslaat en hoe hij gebruik maakt van zijn motoriek om met de machine te communiceren. Een typisch model (Fig. 1) van deze stroming is het Human Processor Model van Card, Moran en Newell. Dit model associeert aan al onze waarnemende en motorische organen en ook aan ons geheugen een encoderingssnelheid, een opslagcapaciteit, de tijd dat iets in ons geheugen beschikbaar blijft en een type encoderingsproces. Zo kan het zicht 17 letters in één keer opslaan; ze worden gedurende 200 ms gestockeerd vooraleer ze naar het kortetermijngeheugen gaan of verloren gaan in het onderbewustzijn. Een ander voorbeeld: de opslagcapaciteit van ons korte termijngeheugen is beperkt tot 7 +/- 2 gegevens (chunks). Een toepassing zal de gebruiker niet vragen om een te groot aantal gegevens te onthouden (bijvoorbeeld commando s of te lange URL s). Meer recente studies gebruiken instrumenten die de oogbewegingen meten om te begrijpen hoe we naar een scherm kijken. Zo weet men dat het oog een bepaalde strategie gebruikt om het scherm te overlopen, door telkens een bijkomend detailniveau toe te voegen aan elke stap. Figuur 1: The Human Processor [CAR83] Figuur 2: De Action Theory van Norman [NOR98] 3/16

4 3.3. Het menselijk informatiesysteem Andere studies buigen zich over het geestelijk model van de gebruiker, dit is de manier waarop hij de werking van een systeem aanvoelt en de manier waarop hij de uitvoering van zijn doelen plant. Deze modellen identificeren verschillende stappen die de mens in staat stellen zijn doelstellingen te bereiken wanneer hij in interactie is met een machine. Hier wordt de mens beschouwd als een informatiesysteem. De action theory van Norman, de meest bekende theorie van deze strekking (Fig. 2), verdeelt de uitvoering van taken onder in zeven afzonderlijke stappen: 1. Zich een algemene doelstelling vormen ( ik wil een sturen ); 2. Zich iets voornemen ( om deze te sturen moet ik hem schrijven, de spelling checken, het adres van de bestemmeling bepalen en hem opsturen ); 3. Een actie bepalen ( ik ga de schrijven ); 4. Een actie uitvoeren ( ik klik op New Memo ); 5. De status van het systeem waarnemen ( een nieuw venster verschijnt ); 6. De status van het systeem interpreteren ( in dit venster kan ik mijn opstellen ); 7. Het resultaat van de actie ten opzichte van de doelstelling evalueren ( OK, ik kan mijn e- mail beginnen schrijven ). Deze stappen worden iteratief uitgevoerd tot het algemeen doel bereikt is. Dergelijke modellen maken het mogelijk de eigenschappen te bestuderen van een systeem dat de realisatie van de actiecyclus vergemakkelijkt (Fig. 2). 4. De usability-principes De fundamentele studies die hierboven werden besproken hebben als inspiratiebron gediend voor de grote usability-principes. Ze worden ook wel heuristische principes" genoemd. Ze hebben betrekking op alle systemen, hoe verscheiden ook: van de elektronische agenda tot het controlesysteem van de spoorwegen en natuurlijk ook de toepassingen die gebruikt worden in het egovernment. Hieronder volgt een gecompileerde lijst van de grote principes die elk systeem zou moeten naleven Zichtbaarheid van de status van het systeem Dankzij een aangepaste feedback die in een redelijke termijn geleverd wordt, moet de gebruiker steeds op de hoogte zijn van de statusveranderingen van een systeem. Het systeem moet in het bijzonder de gebruiker informeren over uitvoerende acties, de gevolgen van de inputs die door de gebruiker worden uitgevoerd, hoe ver een taak staat of welke fouten werden gemaakt. De ramp van de kerncentrale van Three Mile Island in de Verenigde Staten bijvoorbeeld, werd veroorzaakt door een gebrek aan feedback van het controlescherm dat de status toont van een klep in het afkoelingssysteem. Er werd achteraf vastgesteld dat er op de kleppen zelf geen enkele receptor geïnstalleerd was die de openingsgraad weergaf. Het controlelampje op de controlepost gaf enkel de stand van de klepschakelaar weer Afstemming van het systeem op de reële wereld Het systeem moet zich uitdrukken in de taal van de gebruiker, met woorden, zinnen en concepten die hem eigen zijn, en niet met een technisch vakjargon. De normen van de reële wereld moeten nageleefd worden door de informatie in een natuurlijke en logische volgorde weer te geven. Dit kan enkel als er eerst een profiel bestaat van de gebruikers van het systeem dat ontworpen wordt. 4/16

5 4.3. Vertrouwdheid en coherentie De labels, grafische elementen, situaties of acties die een gebruiker tegenkomt in zijn interactie met een software moeten een coherente betekenis hebben in alle delen van de software. De plaats van elementen in de interface moet ook coherent blijven. De mens heeft de slechte gewoonte alleen maar waar te nemen wat hij verwacht, rekening houdend met zijn vorige ervaring. Bovendien beschikt hij over een zeer ontwikkeld ruimtelijk geheugen. Dit is een kans om de communicatie met de gebruikers te verbeteren maar vormt tegelijkertijd ook een groot gevaar voor de usability. Het design moet dus coherent zijn en moet de standaarden van het platform en de gewoontes van de gebruikers respecteren Visuele overeenkomst Het design van de gebruikersinterface moet afgestemd zijn op de manier waarop de mens de aangeboden informatie visueel waarneemt. Het principe van de visuele overeenkomst omvat verschillende subprincipes. - Substractief design: de interface moet enkel de meest noodzakelijke gegevens of objecten bevatten die nodig zijn voor een taak. Elk object of gegeven moet zijn reden hebben. - Visuele schema s: onze visuele waarneming wordt onbewust beïnvloed door het gebruik van bijzondere visuele structureringsprincipes. Zo zijn we bijvoorbeeld gevoelig voor de nabijheid van objecten, rangschikking, gelijksoortigheid, continuïteit of symmetrie. Onze interpretatie van deze visuele principes stelt ons in staat het onderliggend conceptueel model van een toepassing waar te nemen. - Esthetica: ze wordt bepaald door een aantal regels die een positieve indruk geven van de inhoud of van de toepassing. Dit criterium is moeilijk te meten maar is desondanks belangrijk. Een positieve correlatie werd bijvoorbeeld aangetoond tussen een gunstig esthetisch oordeel en de productiviteit van de gebruikers Herkenning eerder dan herinnering De mens plant zijn acties sneller wanneer hij de kennis die nodig is voor zijn beslissing visueel voor zich heeft. Dit ligt aan de inherente tekortkomingen van ons geheugensysteem zowel op korte als op lange termijn. Om ons in een luchthaven te oriënteren, hoeven we de inrichting ervan niet te kennen (knowledge in the head) maar enkel de richtingaanwijzers te volgen in de gangen (knowledge in the world). De objecten, acties en opties moeten dus duidelijk op het scherm verschijnen. Het is niet wenselijk dat de gebruiker een groot aantal gegevens moet memoriseren wanneer hij een toepassing gebruikt. De gebruiksaanwijzingen van een systeem zouden zichtbaar moeten zijn of makkelijk terug te vinden wanneer je ze nodig hebt Hulp voor het foutenbeheer Men moet de gebruikers helpen geen fouten te maken, bijvoorbeeld door niet-beschikbare commando s te desactiveren in een bepaalde staat, door hen te vragen kritische acties te bevestigen, door hen te helpen de juiste gegevens in te vullen (bijvoorbeeld invulmaskers of afrollijsten). Ondanks een goede preventie maken gebruikers toch fouten, ofwel totaal onvrijwillig, ofwel omdat ze met vallen en opstaan het systeem afzoeken. Ze hebben nooduitgangen nodig die duidelijk aangeduid zijn om uit een ongewenste situatie te geraken zonder een lange dialoog te moeten doorlopen of belangrijker nog, zonder gegevens kwijt te spelen. Zo moeten er bijvoorbeeld undo - functies bestaan en mogelijkheden om terug naar een vertrouwde staat van het systeem te gaan. 5/16

6 Foutmeldingen moeten ook op een gepaste en zichtbare plaats verschijnen. Fouten moeten zo vroeg mogelijk ontdekt worden. Foutmeldingen moeten in een duidelijke taal uitgedrukt worden, het probleem zo precies mogelijk omschrijven en een constructieve oplossing voorstellen. Bron: Informatie & design Figuur 3: foutpreventie bij de Australische spoorwegen Bron: Informatie & design Figuur 4: twee foutmeldingen in MS Access 4.7. Personalisatie Sommige meer ervaren gebruikers houden ervan geavanceerde functies te hebben waarmee ze hun lopende taken sneller kunnen uitvoeren. Versnellers, die eventueel onzichtbaar zijn voor de onervaren gebruiker, kunnen vaak het werk van de expert vergemakkelijken. De gebruiker kan ook tijd winnen door een webpagina te laten bookmarken (door bijvoorbeeld frames te vermijden) Hulp en documentatie Een systeem zou bruikbaar moeten zijn zonder een beroep te moeten doen op hulp of documentatie. Toch zijn dergelijke documenten vaak noodzakelijk. In dat geval moeten de hulp en de documentatie bondig zijn, makkelijk terug te vinden, toegespitst op de taak van de gebruiker en concrete informatie verlenen over de uit te voeren stappen Toegankelijkheid Elk systeem moet ontwikkeld worden in functie van de potentiële lichamelijke beperkingen van zijn gebruikers. Zo zijn er bijvoorbeeld visuele, motorische of auditieve handicaps. Voor elke van deze handicaps bestaan er zeer duidelijke ontwerpregels. 6/16

7 5. User-Centred Design 5.1. Hoe worden bruikbare toepassingen ontwikkeld? Het is niet voldoende de bovenvermelde principes te kennen om de bruikbaarheid van een toepassing te verzekeren. Bruikbaarheid is ook een geheel van processen en ontwikkelingspraktijken dat je moet beheersen. Deze processen worden onder de verzamelnaam user-centred design gebracht (gebruikersgeoriënteerd design). Bron: usability first De grote principes van het user-centred design worden onder de ISO norm beschreven. Ze bepalen: 1. de actieve betrokkenheid van de gebruikers in de ontwikkelingscyclus; 2. een accurate toewijzing van de functies tussen gebruiker en systeem; 3. de toepassing van iteratieve designprocessen; 4. het samenstellen van multidisciplinaire ontwikkelingsteams. ISO gaat verder met de bepaling van de 4 belangrijkste activiteiten van het user-centred design: 1. de gebruikscontext begrijpen en specificeren; 2. de organisatorische behoeften verduidelijken; 3. prototypes creëren met een toenemend niveau van detail; 4. de kwaliteit van het design samen met de gebruikers evalueren. Kortom, er kan gezegd worden dat de gebruikersgeoriënteerde ontwikkeling bestaat uit een aantal ontwerp- en evaluatieactiviteiten waaraan de gebruikers intensief deelnemen. Dankzij een dergelijke aanpak kan er rekening gehouden worden met het perspectief van de gebruiker in de ontwikkelingscyclus en kan de bruikbaarheid van het product dat ontworpen wordt positief beïnvloed worden. Door het iteratieve aspect van deze aanpak wordt er vermeden dat het project te ver van de behoeften van de gebruikers afwijkt. 7/16

8 5.2. Maar wie zijn de gebruikers? In talrijke projecten zorgt de term gebruiker voor verwarring. Vaak verwijst de term gebruiker ofwel naar de klant, ofwel naar de personen die een bepaald belang hebben in de ontwikkeling van het systeem, ofwel naar de vertegenwoordigers van de gebruikers, ofwel naar de eindgebruikers. Klanten en verschillende vertegenwoordigers moeten een sleutelpositie invullen in het project maar in de context van bruikbaarheid zijn enkel de eindgebruikers van het systeem bevoegd. Zij moeten elke dag met de toepassing werken, zij moeten dus bij het proces betrokken worden. Als een gebruiker niet bereikbaar is (hij is bijvoorbeeld in het buitenland), dan moeten alle nuttige bronnen aangewend worden om het gebruikersprofiel te benaderen: logbestanden of verschillende statistieken met betrekking tot het gebruikersgedrag Wanneer moeten de gebruikers tussenkomen? Gebruikers zouden bij elke ontwikkelingsstap van een toepassing moeten tussenkomen. 1. Tijdens de fase van de behoeftenanalyse. De gebruikers kunnen bijdragen tot de identificatie van de noden van een systeem door deel te nemen aan projectvergaderingen, interviews, door zich te laten observeren in hun dagelijks werk, door grove maquettes van het toekomstige systeem te evalueren; 2. Bij de prototypering. Gebruikers kunnen ertoe bijdragen voor één of andere designoptie te kiezen, door informeel hun mening te geven of door formeel deel te nemen aan bruikbaarheidstesten; 3. Net voor de inproductiestelling, door het finale product te testen en door evaluatieformulieren in te vullen. In dit stadium is het evident dat de wijzigingen naar aanleiding van de commentaren van de gebruikers minimaal moeten zijn; 4. Tijdens de productie. In dit geval kunnen de gebruikers hun commentaar doorgeven voor een toekomstige versie van het systeem. Hun gedrag kan ook geobserveerd worden door de analyse van de gebruiksgegevens (bijvoorbeeld logbestanden) Wat zijn de processen van het user-centred design? Wat kan er concreet gedaan worden om de bruikbaarheid van de toepassingen te verbeteren? We beschikken over verschillende ontwerp- en evaluatiemethodes. Deze methodes worden voorgesteld onder Fig. 5. In het midden vind je de evaluatiemethodes van de bruikbaarheid die in elke stap van de ontwikkelingscyclus kunnen worden toegepast. De kaders die door pijlen worden gelinkt, stellen de verschillende stappen voor in de ontwikkelingscyclus. 8/16

9 Figuur 5: de essentiële processen van het user-centred design De volgende hoofdstukken bespreken de verschillende methodes voor het ontwerp en de evaluatie van de gebruikersinterface. 6. Ontwerpmethodes Source : information & design 6.1. Interviews, focus groups, enquêtes op het terrein Een van de eenvoudigste analysetechnieken is gebruikers te vragen hoe volgens hen een taak met het systeem uitgevoerd moet worden. De bedoeling is niet om de schermen samen met de gebruikers te ontwerpen, maar eerder te begrijpen wat hun werkomgeving is, hoe ze hun taken in de tijd organiseren, en een duidelijk idee te krijgen van de kennis die nodig is om een taak uit te voeren. Zoals dat het geval is in marketing kunnen er focus groups georganiseerd worden. Focus groups zijn collectieve discussiesessies die over een zeer bepaald thema gaan, in dit geval de toekomstige toepassing. Idealiter zou de gebruiker geobserveerd moeten worden eerder dan geïnterviewd. Sommige methodes die geïnspireerd zijn door de antropologie raden aan zich onder te dompelen in de werkomgeving van de gebruikers om er de subtiliteiten van te begrijpen Persona s Er bestaat geen gemiddelde gebruiker. Personen die een toepassing gebruiken hebben allen een eigen profiel, eigen doelstellingen en eigen middelen om deze doelstellingen te realiseren. In deze optelsom van eigenschappen is het vaak mogelijk om gebruikersprofielen te bepalen. De personatechniek uitgevonden door Alan Cooper, vader van Visual Basic, bepaalt en illustreert deze gebruikersprofielen. Zo zal elke persona de algemene eigenschappen vertonen van een gebruikersprofiel maar ook veel details aan de dag leggen die dat profiel tot leven brengen. Zo heb je bijvoorbeeld de beschrijving van de volgende persona: Paul is vader van een kroostrijk gezin, staat aan het hoofd van een KMO met 35 werknemers, controleert de kwartaalaangiftes die uitgevoerd worden door Linda, zijn secretaresse. Paul houdt ervan alle administratieve procedures 9/16

10 van zijn onderneming te controleren. Paul houdt van modelbouw, een hobby die hem in het weekend bezighoudt Persona s worden ook vaak voorgesteld met een foto. Voor een toepassing zullen er 3 of 4 hoofdpersona s ontwikkeld worden en eventueel enkele andere secundaire persona s. Dankzij de persona s kunnen de sleutelscenario s geïdentificeerd worden die tijdens de user testing gecontroleerd moeten worden. Persona s worden ook openbaar getoond in de lokalen van het projectteam. Zo kan het hele team de personen bekijken die de toepassing zullen gebruiken en kan men evalueren of de ontwikkeling van de toepassing goed vooruitgaat of niet. Tijdens analysemeetings zal er vaak verwezen worden naar de persona s om een bepaalde designoptie te rechtvaardigen ten opzichte van een andere Methodes voor takenanalyse Met de klassieke ontwerpmethodes voor toepassingen is het onmogelijk de taak van de gebruiker in interactie met het systeem voor te stellen. Het takenmodel stelt de verschillende strategieën vaak voor in de vorm van een boomstructuur, waarmee een of meerdere doelstellingen gerealiseerd kunnen worden voor een gegeven klasse gebruikers in een gegeven context. De realisatie van dit type model laat daarna toe te controleren of alle taken wel toegestaan zijn door het systeem, of ze in de goede volgorde staan, enz. Het takenmodel kan bijvoorbeeld de vorm aannemen van een UMLactiviteitendiagram. Source : information & design Source : information & design 6.4. Informatiearchitectuur en card sorting De wijze waarop gebruikers de informatie of de functies van een systeem hiërarchisch indelen (dus hun mentaal model) verschilt jammer genoeg vaak van wat analisten of ontwikkelaars in gedachte hebben. Het voor alle gebruikers zo optimaal mogelijk organiseren van de informatie in een interface, wordt informatiearchitectuur genoemd. De informatiearchitectuur zal bijvoorbeeld de identificatie beogen van de informatiestructuur op een webportaal, of zal proberen de functies in een menu zo goed mogelijk te rangschikken. Card sorting is een klassieke techniek om de informatiearchitectuur van een systeem te realiseren. Card sorting werkt als volgt: een groep gebruikers wordt uitgenodigd kaarten te sorteren waarop informatie wordt weergegeven die door het toekomstige systeem of door functies van dit systeem geleverd zal worden. De groeperingen worden dan geïdentificeerd door de statistische analyse (cluster analysis) op basis van de sortering Prototypering en participatief design Prototypering is een centrale activiteit in de ontwikkeling van gebruikersinterfaces. Het heeft als doel de weergave van de interface te realiseren met een toenemend niveau van detail. Meestal begint men het design met het ontwerp van de wireframes, dit is een papieren of elektronische weergave met enkel de structurele aspecten van de toepassing. Eens de wireframes gevalideerd zijn (door de klant en de gebruikers) worden er grafische elementen in toegevoegd zoals kleuren, iconen of afbeeldingen. Deze weergave wordt mockup genoemd. Mockup wordt in het algemeen gerealiseerd met behulp van een beeldverwerkingssoftware (vaak Photoshop). Na een tweede validatie kan de implementatie van de interface gerealiseerd worden in de programmeeromgeving van de toepassing. 10/16

11 Figuur 6: prototypes met een toenemend niveau van detail Het is ook mogelijk gebruikers te laten deelnemen aan de ontwikkeling van deze prototypes; dit is wat we participatief design noemen. Om dit te doen worden kleine werkgroepen gevormd met gebruikers, managers, analisten en programmeurs. Deze kleine groepen ontwerpen elk een designvoorstel door middel van papier, transparanten, Post-its (voor foutmeldingen en feedback). Elke groep stelt dan zijn designvoorstel voor. Elk voorstel kan ook door een lid van een andere groep getest worden. Daarna wordt een synthese van de verschillende voorstellen gemaakt en wordt alles door de groepsleden gecommentarieerd. Source : information & design Figuur 7: een participatief design-sessie 11/16

12 6.6. Programmeertechnieken, componenten en styleguide Sommige programmeertechnieken en bibliotheken met componenten geven de mogelijkheid de interface van hogere usability-kenmerken te voorzien. We denken bijvoorbeeld aan de Model View Controller -architectuur, die dankzij een strikte scheiding tussen de gebruikersinterface en de rest van het systeem het mogelijk maakt wijzigingen goedkoop uit te voeren wanneer de gebruikers dit wensen. Daarnaast zijn er ook de asynchrone aanvraagtechnieken (bijvoorbeeld AJAX), die de verwerkingstijd van webtoepassingen verkorten, waardoor je de indruk krijgt dat het gebruik vlotter verloopt. Een essentieel element op het implementatieniveau blijft nog steeds de bepaling en het gebruik van een styleguide. Een styleguide is een document met afspraken omtrent de ontwikkeling van gebruikersinterfaces in een gegeven onderneming. Deze afspraken gaan over de structuur, de stijl en de esthetica van de interface. Ze laten toe een maximaal niveau van coherentie te bereiken tussen verschillende toepassingen of binnen dezelfde toepassing, waarvan de ontwikkeling door verschillende teams werd verzorgd Hulp, documentatie Voor het opstellen van de hulp en de documentatie is een bijzondere inspanning gevraagd. De hulp behandelt alle informatie die in de toepassing geïntegreerd zal worden en die de gebruiker zal helpen het systeem te gebruiken. Dit kunnen tooltips, glossaria, indexen zijn. De documentatie is een document dat extern is aan de toepassing. Er bestaan in het algemeen twee soorten documenten: 1. De tutorial, die alle contextuele en semantische informatie bevat gelinkt aan de toepassing. De tutorial wordt sequentieel gelezen, 2. De referentiegids, die kort alle procedures herneemt. Hij bevat een glossarium met de terminologie. De referentiegids wordt enkel doorgenomen wanneer er een probleem opduikt tijdens het gebruik. De hulp en de documentatie worden meestal op het laatste moment opgesteld, wanneer de toepassing soms al in productie is. Idealiter zou men moeten beginnen met het opstellen van de hulp en de documentatie in het begin van het project. Zo kunnen de documenten samen met de gebruikers getest worden, net zoals de toepassing. 7. Evaluatiemethodes 7.1. User testing User testing is de koningin van de evaluatiemethodes. Deze methode bestaat uit de observatie van de gebruiker in interactie met het systeem in omstandigheden die het reële gebruik zo dicht mogelijk benaderen. Source : information & design Dit soort test verloopt als volgt: een facilitator heeft als taak het contact met de gebruiker te beheren, hem op zijn gemak te stellen en hem te helpen de scenario s die in het testprotocol bepaald zijn uit te voeren. Een observator, van op een afstand of vanuit een andere kamer, neemt nota's van de twijfelingen, fouten, opmerkingen, gezichtsuitdrukkingen van de gebruiker. De observator neemt de tijd op die nodig is voor elke stap in de uitvoering van de taken. Vaak wordt de gebruiker gevraagd luidop te denken (think aloud method) om op die manier op te vangen hoe hij te werk gaat bij de uitvoering van het scenario. Eens de test uitgevoerd is, kunnen de resultaten geïnterpreteerd worden. Kwantitatieve gegevens zoals het aantal fouten en de tijd die nodig was om de taken uit te voeren, 12/16

13 worden op een gepaste statistische wijze verwerkt. De kwalitatieve gegevens worden in een rapport gesynthetiseerd. Elk probleem wordt geïdentificeerd, gedocumenteerd, gerechtvaardigd en krijgt een prioriteit. Daarna wordt er een rapport opgesteld dat aan de deelnemende partijen gecommuniceerd wordt. De internationale norm voor de usability-rapporten is ISO/IEC 25062:2006. De rekrutering van testpersonen is een gevoelig onderwerp. 10 à 20 personen is het ideale aantal om de meeste designproblemen van een interface te identificeren. In de praktijk is een groep van 5 gebruikers een minimum. De eigenschappen van de te selecteren personen hangen af van de aard van het systeem dat ontwikkeld wordt. Instrumenten om de observatiesessies op te nemen kunnen de gegevensanalyse ook verbeteren. Deze instrumenten variëren naargelang het type test. Bruikbare observatie-instrumenten zijn de microfoon, de camera, de observatiepost op afstand, een monitoringsysteem dat de muisbewegingen, de toetsenbordactiviteit, de oogbewegingen, de hartslag en de pupilopening registreert. Noteer wel dat er goedkope oplossingen bestaan om de user testing uit te voeren door middel van een eenvoudige laptop en een webcam. Met een software kun je dan op synchrone wijze de geregistreerde evenementen opnieuw naspelen. Zie bijvoorbeeld Morae van Techsmith (Fig. 9) waarmee je de gebruiker kunt visualiseren, evenals de activiteit op het scherm, de densiteitgrafieken van de muis- en toetsenbordactiviteit. Figuur 8: een geïntegreerde software voor user testing-sessies (Morae, Techsmith) 7.2. Cognitieve walkthrough De cognitieve walkthrough evalueert de usability van een systeem zonder gebruikers. Dit soort evaluatie kan op eender welk moment in de ontwikkelingscyclus gebeuren en kan door het projectteam gerealiseerd worden, liefst samen met usability-specialisten. De cognitieve walkthrough begint met de definitie van het testprotocol. Daarvoor moeten er een of meerdere gebruikersklassen bepaald worden (cf. persona s), een geheel van takenscenario's, de adequate en optimale sequentie om deze scenario's uit te voeren en ook de gegevens die nodig zijn voor de uitvoering van de taak. 13/16

14 De uitvoering van de test zelf is redelijk eenvoudig. Een tester stelt scenario s op; voor elke stap van het takenscenario geeft de tester een antwoord op de volgende vragen: 1. Zal de gebruiker denken dat hij deze actie kan of moet uitvoeren? 2. Zal de gebruiker de controlevoorziening (widget) zien die de actie in gang zet? 3. Kan de gebruiker het gevolg voorzien van de actie die hij gaat uitvoeren? 4. Eens de actie in gang is, geeft het systeem de juiste feedback die hem het nodige vertrouwen geeft om verder te gaan? Zoals dat het geval is voor de user testing, worden de testresultaten geïnterpreteerd. Elke moeilijkheid moet in het evaluatierapport gedocumenteerd worden. Het rapport wordt dan besproken, de problemen worden hiërarchisch ingedeeld en oplossingen worden voorgesteld door het team dat verantwoordelijk is voor de interfaceontwikkeling Heuristische evaluatie Zoals voor de cognitieve walkthrough is bij de heuristische evaluatie de aanwezigheid van een gebruiker overbodig. Bij een heuristische evaluatie controleert een groep specialisten de conformiteit van een gebruikersinterface ten opzichte van een aantal usability-principes die onder de noemer heuristisch vallen (sectie 3). Elk gedetecteerd probleem wordt gedocumenteerd en indien nodig geïllustreerd. De problemen worden in de expertengroep besproken. Op basis van de impact van het probleem en de frequentie ervan wordt de ernst van het probleem geëvalueerd. Een aanbeveling wordt gegeven om het probleem te verbeteren. De heuristische evaluatie kan in elke stap in de ontwikkelingscyclus uitgevoerd worden. Toch is het sterk aangeraden om deze evaluatie in de initiële fasen uit te voeren, teneinde het probleem voor te bereiden vooraleer de gebruikers worden ingezet Gebruiksmonitoring Wanneer gebruikers een toepassing of een website gebruiken, laten ze sporen achter. Deze sporen kunnen geanalyseerd worden om de tijd te meten die nodig was om bepaalde taken uit te voeren, te weten welke fouten het meest voorkwamen, welke functies het meest gebruikt werden, welke opeenvolging van acties het meest voorkwam en welke delen van de toepassing het meest bezocht werden. In de context van het egovernment moet deze informatie anoniem blijven om de privacy van de gebruiker te beschermen. Ze betekent echter een onschatbare bron om het gedrag van de gebruiker te begrijpen en om te analyseren of de toepassing wel aan de noden beantwoordt Vragenlijsten, forums, communities, callcentergegevens Wanneer een toepassing reeds in gebruik is, is een van de meest efficiënte manieren om haar usability te meten de mening van de gebruikers te vragen. Hiervoor bestaan er standaard vragenlijsten, bijvoorbeeld de WAMMI-vragenlijst voor de evaluatie van websites, geciteerd door de ISO-norm Opmerkingen kunnen ook komen van een callcenter, een forum of zelfs een gebruikerscommunity. Al deze bronnen moeten gebruikt worden om de toepassing te verbeteren. 14/16

15 8. Besluit Een systeem of een toepassing moet de gebruiker helpen bij de uitvoering van zijn doelstellingen. Voor de eindgebruikers betekent usability dat ze hun taken op de meest natuurlijke en intuïtieve manier kunnen uitvoeren, zonder zich te moeten afvragen hoe de toepassing werkt en zonder te moeten vrezen dat er iets ergs kan gebeuren. Voor de onderneming laat de usability toe om de productiviteit van de gebruikers te verbeteren, ze dient minder opleidingen te organiseren om het gebruik van de toepassingen aan te leren en de werkmotivatie wordt erdoor verhoogd. Voor een onderneming die software ontwikkelt geeft usability, als ontwikkelingsproces, de mogelijkheid om een perfecte overeenkomst te verzekeren tussen de noden van de gebruikers en de gerealiseerde toepassing. Deze aanpak heeft niet alleen als resultaat dat de toepassingen die volgens deze methode ontwikkeld worden competitiever zijn, maar betekent ook een besparing in termen van ontwikkelingskosten. Het aantal veranderingen die de gebruikers vragen van een systeem in productie verlaagt inderdaad sterk wanneer er in een vroeg stadium van de ontwikkeling met de usability van een toepassing rekening wordt gehouden. Vroeg in de usability investeren is de sleutel tot een gegarandeerde return on investment. Het principe is eenvoudig: hoe later je tussenkomt, hoe duurder de wijzigingen (Fig. 9). Figuur 9: de usability moet zo vroeg mogelijk in de projecten voorkomen ([geïnspireerd door [BIA05]) Jammer genoeg is een eenvoudige kennis van de principes niet voldoende om de usability van een toepassing te optimaliseren. Zoals voor de maturiteitsmodellen van software engineering werd er een schaal voorgesteld die de verschillende maturiteitsstappen bepaalt van de ontwerpprocessen die zich op de gebruiker richten. Deze schaal ziet er als volgt uit: Onwetendheid: We hebben geen enkel probleem met usability. Usability wordt niet besproken. Onzekerheid: We weten niet waarom we problemen hebben met usability. Het user-centred design is niet van toepassing of levert niet de verwachte resultaten op. Ontwaken: Is het echt noodzakelijk om over usability-problemen te praten? Het user-centred design is aanwezig maar wordt uitgevoerd door personen die niet gevormd zijn of die suboptimale methodes gebruiken. Ontluiking: We lossen onze usability-problemen op dankzij het user-centred design en de betrokkenheid van het management. 15/16

16 Wijsheid: Usability-problemen detecteren maakt deel uit van onze routine. De gebruikersgeoriënteerde processen zijn geïntegreerd in de ontwikkelingsmethodes en worden gebruikt om bestaande toepassingen te verbeteren. Zekerheid: We weten waarom we geen usability-problemen meer hebben, de organisatiecultuur is overtuigd van het nut van het user-centred design. SmalS-MvM heeft ingezien dat het belangrijk is deze processen te beheersen en heeft zich op deze lange weg begeven. We wensen haar alle succes toe. Referenties [BIA05] R.G. Bias and D.J. Mayhew, Cost-Justifying Usability, 2 nd Francisco, Edition, Eslsevier, San [CAR83] S. K. Card, T.P. Moran and A. Newell, The Psychology of Human-Computer Interaction, Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, N.J., [NOR98] D. Norman, The Psychology of Everyday Things, MIT Press, London, /16

Hoofdstuk 18: Een presentatie maken

Hoofdstuk 18: Een presentatie maken Hoofdstuk 18: Een presentatie maken 18.0 Inleiding De focus van een PowerPoint presentatie valt meestal op één dia. Dit betekend dat een PowerPoint presentatie een goed middel is om concepten via punten

Nadere informatie

Service Design: een inleiding

Service Design: een inleiding Service Design: een inleiding IFMA, 10 december 2013 Joannes Vandermeulen @joannes #namahn design that works for people 1 Het bestaande verbeteren design that works for people 2 maar toch besparen? design

Nadere informatie

Usability & Interface Design

Usability & Interface Design Usability & Interface Design Marco Corrò Usability & Interface Design Interface Design = de vormgeving van de grafische gebruikersinterface van een website Usability = Extent to which a product can be

Nadere informatie

Web Usability. Byte seminar, 23 november 2007. Door: Gwyneth Ouwehand

Web Usability. Byte seminar, 23 november 2007. Door: Gwyneth Ouwehand Web Usability Byte seminar, 23 november 2007 Door: Gwyneth Ouwehand Introductie Student Informatiekunde Universiteit Utrecht Mensen Organisaties Computers Communicatie Bezig met afstudeerproject over kenniselicitatie

Nadere informatie

afdruk: 26 november 2015 blz. 1

afdruk: 26 november 2015 blz. 1 afdruk: 26 november 2015 blz. 1 Usability design for Uniface developers Intro Intro Waarnemen De Baas OK Controls Foutje Vormgeving Platform, hardware Mentaal model Taak, 80/20-regel Na afloop: Hebt u

Nadere informatie

onderzoek ontwerp realisatie implementatie

onderzoek ontwerp realisatie implementatie Usability testing onderzoek ontwerp realisatie implementatie onderzoek concept ontwerpen prototype realisatie & specificatie onderzoek ontwerp realisatie implementatie vandaag onderzoek ontwerp realisatie

Nadere informatie

Introductie testtooling Wink

Introductie testtooling Wink Introductie testtooling Wink SYSQA B.V. Almere Datum : 10-04-2013 Status : 1.0 Opgesteld door : Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 16 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 1.1 Opbouw... 3 2 Wink... 4 2.1 Wat

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren Maart 2015 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 2 December 2014 Yannick Verschueren

Nadere informatie

Het definitieve prototype van Foliostory zal op basis van een usability test getest worden.

Het definitieve prototype van Foliostory zal op basis van een usability test getest worden. Testplan prototype Het definitieve prototype van Foliostory zal op basis van een usability test getest worden. Hierbij wordt een happy flow scenario aan de respondenten voorgelegd met daarin taken die

Nadere informatie

Usability & Ontwerp processen. Les 4

Usability & Ontwerp processen. Les 4 Usability & Ontwerp processen Les 4 Wat gaan we doen? Wat hebben we de vorige keer geleerd? Wat gaan we vandaag doen? Theorie - hoorcollege Oefening - lesopdracht Herhaling - samenvatting theorie Wat hebben

Nadere informatie

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient 9 Samenvatting Software heeft vooruitgang in veel vakgebieden mogelijk gemaakt en heeft een toenemend invloed op ons leven en de samenleving in zijn geheel. Software wordt gebruikt in computers, communicatienetwerken,

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

Publishing & Printing Company B.V.

Publishing & Printing Company B.V. STAPPENPLAN WEBSITE Versie 1.3 Publishing & Printing Company B.V. Weth. Sangersstraat 38 (0)46-437 73 11 KVK 140.41959 6191 NA Beek web@pp-company.nl BTW NL 0085.52.861.B01 Algemene voorwaarden www.pp-company.nl

Nadere informatie

1. Open de Bibliotheek verkenner. Dit kunt u in de Lint modus doen via View, de groep Toon, Bibliotheek Verkenner.

1. Open de Bibliotheek verkenner. Dit kunt u in de Lint modus doen via View, de groep Toon, Bibliotheek Verkenner. Eenvoudige formules Een gedeelte van deze nieuwsbrief gaat over eenvoudige formules. Met behulp van Formules is het mogelijk om Tabelkolommen te bewerken. Een aantal bewerkingen lijken op acties die u

Nadere informatie

Informatica Smartschool en Wink. Handleiding 1/10

Informatica Smartschool en Wink. Handleiding 1/10 Handleiding 1/10 Wat is Wink? Wink is gratis software waarmee je presentaties en handleidingen kan maken. Een Winkpresentatie kan een stappenplan zijn over hoe je bepaalde software moet gebruiken. De auteur

Nadere informatie

Inhoudsopgave 3 INHOUDSOPGAVE

Inhoudsopgave 3 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave 3 INHOUDSOPGAVE Auteur 5 Inleiding 7 1 Een website is geen project 9 2 Online strategie 11 1 Voor wie is de website en wat is het doel ervan? 12 2 De website als deel van een multi-omgeving

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

USER EXPERIENCE ONDERZOEK Gastcollege 9 maart 2015

USER EXPERIENCE ONDERZOEK Gastcollege 9 maart 2015 USER EXPERIENCE ONDERZOEK Gastcollege 9 maart 2015 Februari 2015 MARIT KLOOSTER CommunicatieManagement Hogeschool van Utrecht Sinds 2002 werkzaam bij Ruigrok NetPanel: Stagiair > Junior > Medior > Senior

Nadere informatie

Gebruiksvriendelijkheid. Introductie. Onderwerpen 23-11-2007. Student Informatiekunde Universiteit Utrecht. Webdesigner Piozum

Gebruiksvriendelijkheid. Introductie. Onderwerpen 23-11-2007. Student Informatiekunde Universiteit Utrecht. Webdesigner Piozum Gebruiksvriendelijkheid Byte seminar, 23 november 2007 Door: Gwyneth Ouwehand Introductie Student Informatiekunde Universiteit Utrecht Mensen Organisaties Computers Communicatie Webdesigner Piozum Onderwerpen

Nadere informatie

Terugkoppeling testen egeo internetpanel

Terugkoppeling testen egeo internetpanel www.rijksoverheid.nl Terugkoppeling testen egeo internetpanel Inleiding De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft in 2013 een nieuwe versie van de webapplicatie voor het bekijken en wijzigen van

Nadere informatie

.ego. De informatieruimte. D o o r : J a a p v a n Re e s

.ego. De informatieruimte. D o o r : J a a p v a n Re e s D o o r : J a a p v a n Re e s DE INFORMATIERUIMTE, HET KENOBJECT VAN DE INFORMATIEKUNDE G e e n ke n o bj e c t, g e e n v a k. H e t v a k g e b i e d i n fo r m at i e k u n d e i s e i g e n lij k

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult Procesmanagement Waarom processen beschrijven Algra Consult Datum: 22 oktober 2009 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WAAROM PROCESMANAGEMENT?... 3 3. WAAROM PROCESSEN BESCHRIJVEN?... 3 4. PROCESASPECTEN...

Nadere informatie

4 Testen en optimaliseren

4 Testen en optimaliseren Alle wegwijzers in de fase: 4 Testen en optimaliseren 4.1 Je ontwerp testen bij de doelgroep (74) 4.2 Je ontwerp voorleggen aan een expert (75) 4.3 Je ontwerp voorleggen aan de opdrachtgever (76) 4.4 Je

Nadere informatie

Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design

Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design Vanaf Planon Accelerator 6.0 en Planon Software Suite Release 2014 Een innovatieve specialist met dertig jaar ervaring in het IWMSdomein Een partner die

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Goedgekeurd op 11 februari 2011

Goedgekeurd op 11 februari 2011 GROEP GEGEVENSBESCHERMING ARTIKEL 29 00327/11/NL WP 180 Advies 9/2011 betreffende het herziene voorstel van de industrie voor een effectbeoordelingskader wat betreft de bescherming van de persoonlijke

Nadere informatie

Game Usability. Les 3 jaar 2. Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden

Game Usability. Les 3 jaar 2. Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden Game Usability Les 3 jaar 2 Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden Wat gaan we doen? Herhaling vorige week Ontwerpdoelen en ontwerpdoelstellingen ISO Definition of Usability (9241-11) Usability is the

Nadere informatie

WP 8.3 Resultaten van de videoanalyse van de gebruiksgroeptesten.

WP 8.3 Resultaten van de videoanalyse van de gebruiksgroeptesten. WP 8.3 Resultaten van de videoanalyse van de gebruiksgroeptesten. Tijdens het doorlopen van het eerste opleidingsonderdeel werd bij elke persoon het beeldscherm opgenomen. Dit maakt het mogelijk om nadien

Nadere informatie

3. MAAK JE KAART MET GOOGLE MAP

3. MAAK JE KAART MET GOOGLE MAP EEN MULTIMODAAL TOEGANGSPLAN OPSTELLEN MET BEHULP VAN GOOGLE MAP 1. INLEIDING Het opstellen van een multimodaal toegangsplan is één van de verplichte maatregelen van het bedrijfsvervoerplan. Veel bedrijven

Nadere informatie

Usability. Les 3 jaar 2. Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden

Usability. Les 3 jaar 2. Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden Usability Les 3 jaar 2 Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden Wat gaan we doen? Herhaling vorige week ISO Definition of Usability (9241-11) Usability is the effectiveness, efficiency and satisfaction

Nadere informatie

Data quality tracking tool

Data quality tracking tool Data quality tracking tool Stageproject Over data cleansing werk Eén van de onderdelen van werk rond datakwaliteit uitgevoerd door Kapernikov is het systematisch oplossen van gedetecteerde datafouten in

Nadere informatie

Software Test Plan. PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015

Software Test Plan. PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Software Test Plan PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage Versie 1 Versie

Nadere informatie

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei managing people meeting aspirations Natuurlijke groei geloof Wij hebben een gemeenschappelijke visie pagina - managing people, meeting aspirations Vandaag verhoogt CPM de prestaties op elk niveau van uw

Nadere informatie

Handleiding voor vertegenwoordigers van de Staat

Handleiding voor vertegenwoordigers van de Staat Uniek verslag Handleiding voor vertegenwoordigers van de Staat Version 1 1 Inhoudstafel Inhoudstafel...2 Inleiding...3 Webbrowsers...4 Verbinding maken met de toepassing...5 Formulier overeenkomst...12

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

klantgerichtheid... ... klanteninzicht... ... groepsdynamica... ... omgaan met diversiteit... ... stemgebruik... ... taalvaardigheid... ...

klantgerichtheid... ... klanteninzicht... ... groepsdynamica... ... omgaan met diversiteit... ... stemgebruik... ... taalvaardigheid... ... P1 VOORBEELD OBSERVATIE-INSTRUMENT GROEP klantgerichtheid klanteninzicht groepsdynamica omgaan met diversiteit PRESENTATIE stemgebruik taalvaardigheid non-verbaal communiceren professionele houding PERSOON

Nadere informatie

Opdrachtformulering (pagina 3 van 7)

Opdrachtformulering (pagina 3 van 7) Afstudeerovereenkomst van Tim Wils Bijlage 1 Opdrachtformulering (pagina 3 van 7) Dit project betreft een eigen framework (soort API) waarmee relatief gemakkelijk en in korte tijd eindproducten opgezet

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015

Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015 ISO Revisions Nieuw en herzien Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015 Inleiding Dit document maakt een vergelijking tussen ISO 9001:2008 en de Final Draft International

Nadere informatie

Jaarproject programmeren bij LORE

Jaarproject programmeren bij LORE Jaarproject programmeren bij LORE Elke onderzoeksgroep heeft een eigen karakter en vereisten. Zo ook met LORE. Opdat je zou weten wat we van je verwachten maar ook wat je van ons mag verwachten, hebben

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-4 Reikwijdte en doelstellingen van de interne audit... 5 Verhouding

Nadere informatie

Plan van aanpak, 17 september 2014

Plan van aanpak, 17 september 2014 Plan van aanpak, 17 september 2014 DEP WORKS B.V. / DEP WORKS office & management support / DEP WORKS MEET&GREET Marnick de Groot Milan van der Maaten Luuk Roordink Afdeling: Marketing & Communicatie Contactpersonen:

Nadere informatie

WHITEPAPER IN 5 MINUTEN. 12. Mooier, maar vooral beter

WHITEPAPER IN 5 MINUTEN. 12. Mooier, maar vooral beter WHITEPAPER IN 5 MINUTEN S E P T E M B E R 2 0 1 4 12. Mooier, maar vooral beter Introductie Steeds vaker krijgen we de vraag om een redesign te doen van een app of een website. De stap naar responsive

Nadere informatie

Software Test Document

Software Test Document Software Test Document PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage Versie

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser. Versie 4 (26-06-2010)

Plan van Aanpak. Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser. Versie 4 (26-06-2010) Plan van Aanpak Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser Versie 4 (26-06-2010) Inhoudsopgave Voorwoord... 2 1 Inleiding... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Accordering en bijstelling... 3 1.3 Toelichting

Nadere informatie

Expert review Werk.nl door Bart van de Biezen en Mila Witjes 27 april 2012

Expert review Werk.nl door Bart van de Biezen en Mila Witjes 27 april 2012 Expert review Werk.nl door Bart van de Biezen en Mila Witjes 27 april 2012 AAN ZEE Achtergrond Om inzicht te krijgen in de grootste usabilityproblemen van Werk.nl van de UWV heeft RTL nieuws Aan Zee Communicatie

Nadere informatie

Les 01 uitleg bij de presentatie: Welkom in 'Design research & use context' Deel 1 van de Foundation Course in Interaction Design v2.0 2011.10.

Les 01 uitleg bij de presentatie: Welkom in 'Design research & use context' Deel 1 van de Foundation Course in Interaction Design v2.0 2011.10. Les 01 uitleg bij de presentatie: Welkom in 'Design research & use context' Deel 1 van de Foundation Course in Interaction Design v2.0 2011.10.31 James M. Boekbinder Skype: jboekbinder3641 E-mail: james.boekbinder@gmail.com

Nadere informatie

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties Hoe zorgen we ervoor dat we nieuwe diensten en producten soepel in onze bedrijfsvoering op kunnen nemen? Hoe geven we betere invulling

Nadere informatie

Een Inleiding tot Software Engineering. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 1 Slide 1

Een Inleiding tot Software Engineering. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 1 Slide 1 Een Inleiding tot Software Engineering Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 1 Slide 1 Software engineering De economie is compleet afhankelijk van software. Meer en meer systemen

Nadere informatie

Toelichting bij onze werkwijze

Toelichting bij onze werkwijze Toelichting bij onze werkwijze GMI group Helpdesk Referentie: IDH_20120713_HDP_V2.0 Datum: 23 juli 2015 COLOFON TITEL Een toelichting bij onze werkwijze GMI group Helpdesk UITGEVER GMI group N.V. De Pintelaan

Nadere informatie

Door: Prof. Dr. Ralph Bruder Directeur van het Instituut voor Ergonomie en Arbeidswetenschappen/ Technische Universiteit van Darmstadt

Door: Prof. Dr. Ralph Bruder Directeur van het Instituut voor Ergonomie en Arbeidswetenschappen/ Technische Universiteit van Darmstadt ERGONOMISCH RAPPORT Ergonomisch rapport STABILO EASYcolors / EASYgraph Door: Prof. Dr. Ralph Bruder Directeur van het Instituut voor Ergonomie en Arbeidswetenschappen/ Technische Universiteit van Darmstadt

Nadere informatie

Van persona s en scenario s naar wireframes. Lay-out met grid

Van persona s en scenario s naar wireframes. Lay-out met grid Interaction Design Van persona s en scenario s naar wireframes Lay-out met grid Louis Klomp LHJ.Klomp@windesheim.nl X8.10 / X7.96 Tel (088-469) 9908 Wat gaan we doen deze week? Persona s Scenario s Conceptueel

Nadere informatie

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid»

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» SCSZ/11/135 ADVIES NR 11/16 VAN 8 NOVEMBER 2011 BETREFFENDE DE AANVRAAG VAN HET NATIONAAL ZIEKENFONDS PARTENA

Nadere informatie

Onderzoeksoverzicht. Overzicht van goed bruikbare gebruiksonderzoeksmethodes. Tot stand gekomen in het kader van RAAK Vitale Oudere

Onderzoeksoverzicht. Overzicht van goed bruikbare gebruiksonderzoeksmethodes. Tot stand gekomen in het kader van RAAK Vitale Oudere Onderzoeksoverzicht Overzicht van goed bruikbare gebruiksonderzoeksmethodes Tot stand gekomen in het kader van RAAK Vitale Oudere Auteur Ing. G.C.M. van Os; docent/onderzoeker lectoraat Industrial Design

Nadere informatie

Hoofdstuk 7: Als Excel vastloopt

Hoofdstuk 7: Als Excel vastloopt Hoofdstuk 7: Als Excel vastloopt 7.0 Inleiding De meeste mensen die Excel gebruiken hebben af en toe te maken met vertraging en vastlopen van het systeem. Soms verschijnt zelfs de boodschap "Er is een

Nadere informatie

Organisatieprestatiescan. Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie.

Organisatieprestatiescan. Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie. 1 Bijlage 2 De organisatieprestatiescan Techniek: Organisatieprestatiescan Toepassingsgebied: Achtergrond: Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie.

Nadere informatie

VOOR BESTUREN EN ORGANISATIES. Presentatie door: Caroline Van Cauwelaert, Yellow Window Joep Paemen, Namahn

VOOR BESTUREN EN ORGANISATIES. Presentatie door: Caroline Van Cauwelaert, Yellow Window Joep Paemen, Namahn VOOR BESTUREN EN ORGANISATIES Presentatie door: Caroline Van Cauwelaert, Yellow Window Joep Paemen, Namahn AGENDA WIE ZIJN WIJ? WAT IS SERVICE DESIGN? WAAROM EEN TOOLKIT? EEN CASE IN RIJKEVORSEL? WIE ZIJN

Nadere informatie

Thomas Voorbeeld. Thomas Leiderschap Vragenlijst. Persoonlijk & Vertrouwelijk

Thomas Voorbeeld. Thomas Leiderschap Vragenlijst. Persoonlijk & Vertrouwelijk 360-rapport Thomas Voorbeeld Thomas Leiderschap Vragenlijst Persoonlijk & Vertrouwelijk Inhoud Inleiding Toelichting bij het 360-rapport Gemiddelde per competentie Weergave van de 5 hoogste en 5 laagste

Nadere informatie

Figuur 1 Model Operational Excellence

Figuur 1 Model Operational Excellence 1. Management samenvatting Ondanks de groeiende populariteit process redesign, is er maar weinig bekend over de strategieën die organisaties kunnen volgen om te bereiken. Een redesign strategie specificeert

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Lean Startup. Uittreksel Lean Startup Eric Ries. Marijn Mulders September 2015 V1.0 www.tolobranca.nl

Lean Startup. Uittreksel Lean Startup Eric Ries. Marijn Mulders September 2015 V1.0 www.tolobranca.nl Lean Startup Uittreksel Lean Startup Eric Ries Marijn Mulders September 2015 V1.0 www.tolobranca.nl Inhoudsopgave 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. Deel 1 Visie... 3 Hoofdstuk 1 Start... 3 Hoofdstuk 2 Definieer...

Nadere informatie

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek 1 kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en ontwikkelingsdoelen techniek 2 Ontwikkelingsdoelen techniek Kleuteronderwijs De kleuters kunnen 2.1

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

Handleiding: User Management Schuldbemiddelaars

Handleiding: User Management Schuldbemiddelaars Handleiding: User Management Schuldbemiddelaars Betreffende: Project: Handleiding beheer gebruikers van CBB voor schuldbemiddelaars CBS: Centrale Bron Schuldbemiddelaars Centraal Bestand van Berichten

Nadere informatie

Proces 78: Kennismanagement

Proces 78: Kennismanagement Voorstudie van de implementatie en organisatie van een kennisbeheersysteem voor de FOD Financiën Proces 78: Kennismanagement Versie gevalideerd door de stuurgroep van 23 mei 2006 Oorspronkelijk document

Nadere informatie

E-resultaat aanpak. Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen

E-resultaat aanpak. Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen E-resultaat aanpak Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen 2010 ContentForces Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,

Nadere informatie

Experience Tracker is de eerste praktische tool op dit vlak in Vlaanderen en vermoedelijk ook in Europa. Deze tool zal zorgen dat:

Experience Tracker is de eerste praktische tool op dit vlak in Vlaanderen en vermoedelijk ook in Europa. Deze tool zal zorgen dat: De opportuniteit In de huidige productmaatschappij hebben consumenten doorgaans de keuze uit een ruim assortiment producten om een bepaalde behoefte te bevredigen. Bijgevolg is het product op zich niet

Nadere informatie

Dinsdag. Observingday

Dinsdag. Observingday Dinsdag Observingday Warm-Up Change your Kleding Freek Communicatie Management @ Hogeschool Utrecht Minor Co-Design Studio @ Hogeschool Utrecht Design Thinking @ HPI D-school Berlin Design Thinking My

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Handleiding. Technische Analyse. EXcess RETURN

Handleiding. Technische Analyse. EXcess RETURN Handleiding Technische Analyse Technische Analyse EXcess RETURN EXCESS RETURN 2012 info@xsreturn.com Handleiding van de Technische Analyse 1. DE ZOEKFUNCTIE 3 2. DE MODULES 3 Diagnose 3 Commentaren 3 Strategieën

Nadere informatie

DFI Models & Processes Herkansingsklas 1 (V207) Nienke Griffioen 500621715 [REDESIGN RTL GEMIST.NL DFI OPDRACHT]

DFI Models & Processes Herkansingsklas 1 (V207) Nienke Griffioen 500621715 [REDESIGN RTL GEMIST.NL DFI OPDRACHT] 2013 DFI Models & Processes Herkansingsklas 1 (V207) Nienke Griffioen 500621715 [REDESIGN RTL GEMIST.NL DFI OPDRACHT] Inhoudsopgave DFI opdracht 1: redesign RTL Gemist pag. 3 Opdracht omschrijving Pag.

Nadere informatie

Bijlage bij Getting Started Guide International English Edition

Bijlage bij Getting Started Guide International English Edition Bijlage bij Getting Started Guide International English Edition Chapter 3: Aan de slag met Inspiration, een beginnersles Deze beginnersles is een goed startpunt voor het leren gebruiken van Inspiration.

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025)

Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025) Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025) NEa, 20-07-2012, versie 1.0 INTRODUCTIE In artikel 34 van de Monitoring en Rapportage Verordening (MRV) is beschreven

Nadere informatie

Copyright by Katoen Natie en by Dicky voor de illustraties. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van

Copyright by Katoen Natie en by Dicky voor de illustraties. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van The Safety Bible Copyright by Katoen Natie en by Dicky voor de illustraties. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke

Nadere informatie

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem In dit artikel wordt de logica van de ISA s besproken in relatie met het interne controlesysteem. Hieronder worden de componenten van het interne

Nadere informatie

Usability. in relatie tot Ontwerp processen. Les 1

Usability. in relatie tot Ontwerp processen. Les 1 Usability in relatie tot Ontwerp processen Les 1 Emiel Kampen Game-, Interaction Designer Afgestudeerd Interaction Designer (MA) Play-testing @ Guerrilla (2008) Gamedesigner @ Keesing (2009) Gamedesigner

Nadere informatie

Voorstudie van de implementatie en organisatie van een kennisbeheersysteem voor de FOD Financiën

Voorstudie van de implementatie en organisatie van een kennisbeheersysteem voor de FOD Financiën Voorstudie van de implementatie en organisatie van een kennisbeheersysteem voor de FOD Financiën Informatie (Proces 44) versus Kennismanagement (Proces 78) Versie gevalideerd door de stuurgroep van 23

Nadere informatie

Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis. Eli de Vries

Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis. Eli de Vries Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis Eli de Vries Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar

Nadere informatie

STARR-interview in theorie & praktijk

STARR-interview in theorie & praktijk 1.3 STARR-interview in theorie & praktijk Een sollicitant goed inschatten, is geen sinecure. Op basis van een kort gesprek, eventueel in combinatie met een praktische proef beoordeelt u als werkgever of

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF SEPTEMBER 2011

NIEUWSBRIEF SEPTEMBER 2011 NIEUWSBRIEF SEPTEMBER 2011 Goed op weg Richard Pauwels is al sinds 2000 GIS-medewerker van de gemeente Brasschaat. Brasschaat was niet alleen een van de eerste gemeentes die met het Grootschalig Referentie

Nadere informatie

Prototype/Usability testverslag

Prototype/Usability testverslag Prototype/Usability testverslag Save Energy Leiden Dennis Wagenaar 19-04-10 v1.0 Inhoudsopgave Inleiding...3 1 Opdracht...4 1.1 Probleemstelling...4 1.2 Doelstelling...4 1.3 Onderzoeksvraag...4 1.4 Deelvragen...4

Nadere informatie

Gids voor snelle start met e-learning

Gids voor snelle start met e-learning Gids voor snelle start met e-learning Inloggen op de site 1 Open uw webbrowser, Internet Explorer of Netscape 2 Typ http://rhi.skillport.com in de adresbalk 3 Druk op Enter De loginpagina is afgebeeld.

Nadere informatie

Uitgebreid eindwerkvoorstel Lokaliseren van personen en objecten met behulp van camera s

Uitgebreid eindwerkvoorstel Lokaliseren van personen en objecten met behulp van camera s Uitgebreid eindwerkvoorstel Lokaliseren van personen en objecten met behulp van camera s Sofie De Cooman 21 December 2006 Stagebedrijf: Interne begeleider: Externe begeleider: BarcoView Koen Van De Wiele

Nadere informatie

Stijn Hoppenbrouwers en Tom Heskes. Onderzoeksmethoden (vervolg)

Stijn Hoppenbrouwers en Tom Heskes. Onderzoeksmethoden (vervolg) Stijn Hoppenbrouwers en Tom Heskes Onderzoeksmethoden 1 Operationaliseren Dataverzameling Data analyse Onderzoeksplan schrijven Onderzoeksmethoden 2 Specifieke onderzoeksmethoden die ingezet (kunnen) worden

Nadere informatie

VERANTWOORDELIJKHEDEN BIJ UITVOERING VAN WELZIJNSWET EN IN HET BIJZONDER VAN DE HIERARCHISCHE LIJN

VERANTWOORDELIJKHEDEN BIJ UITVOERING VAN WELZIJNSWET EN IN HET BIJZONDER VAN DE HIERARCHISCHE LIJN VERANTWOORDELIJKHEDEN BIJ UITVOERING VAN WELZIJNSWET EN IN HET BIJZONDER VAN DE HIERARCHISCHE LIJN Werk brengt risico s met zich mee. Het productieproces, het transport, de werkorganisatie, de omgeving

Nadere informatie

A.Z. Sint Jan A.V. - apotheek. procedure. interne audit

A.Z. Sint Jan A.V. - apotheek. procedure. interne audit A.Z. Sint Jan A.V. - apotheek procedure interne audit nummer : ORG-00050 blz 1 van 3 eerste uitgiftedatum : 14.01.2000 datum herziening : 05.07.2007 verantwoordelijke : W. Renders uitgegeven door : apotheek

Nadere informatie

CiM: Design Research Re(de)fining Mobile Interactions

CiM: Design Research Re(de)fining Mobile Interactions CiM: Design Research Re(de)fining Mobile Interactions Two monologues still do not make a dialogue. CiM: Design Research Re(de)fining Mobile Interactions Computers are moving up way faster than we are.

Nadere informatie

ISO55000: Harde norm voor assetmanagement in de context van organisatiecultuur AMC Seminar 2014

ISO55000: Harde norm voor assetmanagement in de context van organisatiecultuur AMC Seminar 2014 ISO55000: Harde norm voor assetmanagement in de context van organisatiecultuur AMC Seminar 2014 Robert van Grunsven, Adviseur CMS Asset Management Inhoud assetmanagement Assetmanagement ISO55000 assetmanagementsysteem

Nadere informatie

Verslag Opdracht Artis. Andreas Vos Sidney de Vries Mehran aghazadeh Olivier van t Hof. Concept

Verslag Opdracht Artis. Andreas Vos Sidney de Vries Mehran aghazadeh Olivier van t Hof. Concept Verslag Opdracht Artis Andreas Vos Sidney de Vries Mehran aghazadeh Olivier van t Hof Concept Artis wil het Groote Museum in het dierenpark nieuw leven inblazen. Het gebouw wordt momenteel gerenoveerd

Nadere informatie

informatieveiligheidsbeleid (Doc. Ref. : isms.004.hierar. ; Doc. Ref.(BCSS) : V2004.305.hierarch.v5.ivn)

informatieveiligheidsbeleid (Doc. Ref. : isms.004.hierar. ; Doc. Ref.(BCSS) : V2004.305.hierarch.v5.ivn) Dit document is eigendom van de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid. De publicatie ervan doet geen enkele afbreuk aan de rechten die de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid ten opzichte van dit document

Nadere informatie

Plan van Aanpak Pilot

Plan van Aanpak Pilot Plan van Aanpak Pilot DBK-applicaties Beproeven compatibiliteit DBK-applicaties op innovatieplatform voor de Veiligheidsregio s Status : concept Versienummer : V0.2 Datum : Augustus 2012 Blad : 2 / 6 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Masterproeven 2012-2013 Wireless & Cable Research Group (WiCa)

Masterproeven 2012-2013 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Masterproeven 2012-2013 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Aanbevelingssystemen Vakgroep Informatietechnologie Onderzoeksgroep WiCa WiCa Wireless 13 onderzoekers Cable 3 onderzoekers Fysische laag

Nadere informatie