Basistraining Palliatieve Terminale zorg in de Geestelijke Gezondheidszorg voor vrijwilligers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Basistraining Palliatieve Terminale zorg in de Geestelijke Gezondheidszorg voor vrijwilligers"

Transcriptie

1 Basistraining Palliatieve Terminale zorg in de Geestelijke Gezondheidszorg voor vrijwilligers

2 Inhoudsopgave Lesbrief THEMA 1. Organisatie van de Palliatieve Terminale Zorg...5 Voorwoord...5 Introductie...6 Ontstaansgeschiedenis Hospices in Nederland...6 Wat is palliatieve terminale zorg...7 Visie op vrijwilligers palliatieve terminale zorg GGz Centraal...8 De ondersteuning: van aanvraag tot afsluiting...8 Vaststellen van de ondersteuning...8 Het overdrachtsysteem...8 Privacybescherming...8 Verstrekking van gegevens aan derden...9 De zorg rondom het overlijden...9 Afsluiting hulpverlening...9 Wat doet een vrijwilliger?...10 Waken bij de patiënt...10 Emotionele steun aan patiënten en naast betrokkene...10 Praktische verzorging van terminale patiënten...10 Signaleren en rapporteren van veranderingen in de zorgsituatie...10 Wat doet een coördinator?...11 Hoe wordt een vrijwilliger geselecteerd?...12 Voorbereiding op het werk...12 Literatuurlijst...13 Leestips...13 Overige tips...13 Lesbrief Thema 2. Communicatie...15 Introductie...15 Wat is communicatie?...15 Communicatieve vaardigheden

3 Communicatie rondom ziekte en dood...17 Waarden en normen rondom doodgaan...18 Actief of passief opstellen?...20 Het verhaal van de naasten...21 'Er zijn'...21 Wat schrijf je op?...22 Reflectie op eigen gedrag...22 Literatuurlijst...23 Leestips...24 Overige tips...24 Lesbrief Thema 3. Psychiatrische ziekte en palliatieve zorg...25 Het begin...25 Psychiatrische ziekten...26 Veel voorkomende ziektebeelden...27 Lesbrief Thema 4. Donkere wolken...33 De KERN...33 Depressie...33 Manisch-Depressieve stoornis...35 Persoonlijkheidsstoornissen; de borderline persoonlijkheidsstoornis...37 Het syndroom van Korsakov...40 Lesbrief Thema 5 Verlies, dood en rouw...42 Introductie...42 Sterven vroeger en nu...42 Omgaan met verlies...43 Rouwtaken...44 Afscheid nemen van het leven...45 Omgaan met stervenden...46 Aandacht voor de naasten...47 Rouwbegeleiding...48 Verliesverwerking in andere culturen

4 Hoe ga je om met eigen emoties?...49 Literatuur...50 Leestips...50 Overige tips...51 Lesbrief Thema 6. Spiritualiteit...52 Introductie...52 Wat is spiritualiteit?...52 Inleiding op levensbeschouwingen...53 Jodendom...53 Christendom...54 Islam...55 Hindoeïsme...55 Boeddhisme...56 Humanisme...57 Andere tradities en gewoonten...57 Spirituele zorg bieden...58 Rituelen en Symbolen...59 Literatuur...60 Leestips...60 Colofon

5 Lesbrief 1 THEMA 1. Organisatie van de Palliatieve Terminale Zorg Voorwoord Op het moment dat u als aanstaande vrijwilliger in de palliatieve terminale zorg deze training gaat volgen, heeft u al een aantal stappen ondernomen. U heeft een eigen afweging gemaakt of u als vrijwilliger een bijdrage kunt leveren aan de ondersteuning van mensen met een psychiatrische stoornis in hun laatste levensfase en hun naasten door het geven van tijd en aandacht. U heeft ook een eerste gesprek gevoerd met de coördinator van GGZ-Centraal om te kijken of u als vrijwilliger de juiste persoon op de juiste plek bent. Mensen die kiezen voor deze specifieke vorm van vrijwilligerswerk hebben vaak een eigen betrokkenheid bij de terminale zorg en de psychiatrie, al dan niet uit eigen ervaring in familie en kennissenkring. Met of zonder deze (unieke) ervaring is het goed om verder uit te diepen wat Er zijn voor u maar vooral ook voor de patiënten en hun naasten betekent. De verschillende thema s die in deze training aan de orde komen, raken persoonlijke ervaringen en overtuigingen. De uitwisseling met elkaar zal een waardevol element blijken te zijn in deze training. Leren van en aan elkaar, van ieders ervaring en eigen wijsheid. Deze training is deels een bewerking van een uitgave van het Landelijk Steunpunt VPTZ te Bunnik 2009, 5 e herziene druk, ten behoeve van palliatieve terminale zorg in GGZinstellingen. En een bewerking van de module Basiscursus psychiatrie voor vrijwilliger, Claudia Barneveld en Rolienke de Bruine, uitgave GGz Centraal De training is ontwikkeld in samenwerking met het Landelijk Steunpunt VPTZ en GGz Eindhoven en de Kempen. 5

6 Introductie In dit thema vindt een kennismaking met vrijwilligers in de palliatieve terminale zorg in GGz Centraal plaats. Er wordt ingegaan op het proces van inzet door vrijwilligers. De daarop volgende onderwerpen gaan in op de specifieke taken van een vrijwilliger en van de coördinator. Achter in het thema worden leestips en adressen van andere organisaties als aanvullende informatie gegeven. Ontstaansgeschiedenis Hospices in Nederland In 1980 wordt de Stichting Leendert Vriel Enschede opgericht met als doel mensen het mogelijk te maken om thuis te sterven. De vrouw van Leendert Vriel is één van de grondleggers van Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg (VPTZ). De missie van de VPTZ luidt als volgt: Aan een ieder in de laatste levensfase en dienst naasten bieden opgeleide vrijwilligers- daar waar nodig en gewenst- tijd, aandacht en ondersteuning. In de daarop volgende jaren komen er steeds meer organisaties die op andere plaatsen in Nederland de mogelijkheid tot thuis sterven willen vergroten. Parallel hieraan verloopt de ontwikkeling van de Nederlandse Hospice Beweging (NHB). In 1986 wordt in Nieuwkoop het eerste bijna-thuis-huis opgericht door Pieter Sluis. In dit huis kunnen mensen terecht als er te weinig mantelzorg is of als de familie de zorg niet aan kan. Het is een huis met thuisverplaatste zorg, dat 24 uur per dag draait op vrijwilligers. Huisartsen en (wijk)verpleegkundigen (beroepsmatige thuiszorg) geven de medische zorg. Naast bijna-thuis-huizen, bestaan er high-care hospices. In beide huizen wordt zoveel mogelijk een thuissfeer gecreëerd. Familie en vrienden kunnen elk moment binnen lopen, ze helpen mee met de zorg en gasten kunnen hun eigen spullen meenemen. In een high-care hospice is altijd een verpleegkundige en indien nodig, een arts aanwezig. Daarnaast zijn er nog de palliatieve units van verzorgings- en verpleeghuizen, van instellingen voor mensen met een verstandelijke beperking en een enkel algemeen ziekenhuis. Vanuit een GGZ-instelling krijgen patiënten met een psychiatrische stoornis vaak jarenlang zorg en onderdak. De instelling speelt een cruciale rol in het leven van patiënten. Als naast de psychiatrische ziekte zich een somatisch ongeneeslijke ziekte voordoet is er meer specialistische zorg nodig. Specifieke zorg die mensen in staat stelt om in alle waardigheid en eigenheid hun leven te voltooien. Deze zorg kan vaak niet geboden worden in een regulier hospice, vanwege de psychiatrische ziekte of omdat de patiënt in zijn/haar eigen (klinische) omgeving wil blijven. Omdat zorg in deze levensfase ook voor kwetsbare groepen in de samenleving goed geregeld moet zijn, hebben GGz Centraal, Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg (VTPZ) en GGz Eindhoven en de Kempen de handen ineengeslagen om voor de psychiatrische patiënt zorg in de laatste levensfase te verbeteren. Sinds 2001 is binnen GGz Centraal een werkgroep actief die zich bezig houdt met het nadenken en verbeteren van zorg in de laatste levensfase van patiënten in een GGzinstelling. Naast het ontwikkelen van een laatste wensenboekje, een checklist palliatieve zorg, is in 2011 de training ontwikkeld die nu voor u ligt. In 2011 is de eerste palliatieve unit in GGz Centraal te Amersfoort gestart. 6

7 Wat is palliatieve terminale zorg De Wereld Gezondheidszorg Organisatie (World Health Organization WHO,1997) beschrijft palliatieve zorg als: Een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende aandoening, door het voorkomen en het verlichten van lijden door middel van vroegtijdige signalering en zorgverlening, beoordeling en het behandelen van pijn en andere problemen van lichamelijke, psychosociale en spirituele aard. Op het moment dat er medisch gezien geen genezing meer wordt verwacht, is er sprake van palliatieve zorg. Niet de behandeling van de ziekte maar de kwaliteit van het leven tot aan het sterven staat voorop. Hierbij gaat het om het verlichten van lichamelijke pijn en ondersteuning op psychologisch en sociaal gebied zoals het verwerken van het afronden van het leven en het afscheid nemen. Het uitgangspunt in deze ondersteuning zijn de vragen van de patiënt en zijn naasten. Andere belangrijke basisprincipes van deze zorg zijn: Sterven wordt gezien als een normaal levensproces. De eigenheid van de mens is het uitgangspunt van de zorgverlening. De naaste sociale omgeving maakt deel uit van deze zorg. Empathie als hulpverlening: Er zijn vanuit een invoelende houding met gepaste afstand. Signalering van pijn en ongemakken en de bestrijding en beheersing hiervan. Integratie van lichamelijke, psychologische, sociale en spirituele aspecten. Nazorg voor de sociale omgeving. Samenwerking tussen alle zorgverleners. Als duidelijk is dat de dood binnen zeer afzienbare tijd te verwachten is, wordt er gesproken over terminale zorg. Palliatieve terminale zorg is zorg voor mensen die in de terminale fase verkeren, de fase waarin de dood binnen afzienbare tijd kan worden verwacht. Terminale zorg is dus een onderdeel van de palliatieve zorg. Van palliatieve zorg is sprake als zich bijvoorbeeld een ongeneeslijke vorm van kanker aandient waarbij een levensverwachting van één à twee jaar geldt. Maar het kan ook gaan om progressieve spierziekten die uiteindelijk de dood tot gevolg hebben. Terminale zorg strekt zich uit tot ongeveer de laatste drie maanden. De palliatieve zorg heeft zich de laatste vijfentwintig jaar snel ontwikkeld binnen Europa. Het ziekteproces, waaronder ook het stervensproces, is lange tijd in handen geweest van artsen waarbij de nadruk op behandeling lag. Sinds vanuit de medische wereld erkenning is gekomen voor de specifieke aandacht die nodig is in de laatste levensfase, is het accent verschoven naar pijn- en symptoombestrijding. Deze laatste ontwikkelingen hebben de kwaliteit van het leven voor terminale patiënten aanzienlijk verbeterd. Daarnaast is er ook vanuit de maatschappij een verandering opgetreden in de manier waarop er met sterven en dood wordt omgegaan. Tot twintig à dertig jaar geleden werd er nauwelijks over sterven en dood gesproken. Meestal vertelden artsen het slechte nieuws wel aan de familie maar niet aan de patiënt. Met als gevolg dat de communicatie tussen familieleden en patiënt zeer moeilijk werd en er geen mogelijkheid tot afscheid nemen was of om te praten over essentiële zaken. Familie liet de verzorging graag over aan het ziekenhuis. Maar vanuit verschillende hoeken werd hiertegen geprotesteerd en werd het taboe langzaam doorbroken waarmee ook aandacht kwam voor de sociale relatie in de palliatieve zorg. Er ontstond erkenning voor het feit dat sterven bij het leven hoort en alomvattende zorg nodig heeft. Gevoelens van kwetsbaarheid, isolement, eenzaamheid, onuitgesproken verdriet in sociale relaties, angst voor wat komen gaat of wat achtergelaten gaat worden, die zich in sterkere mate kunnen voordoen naarmate het ziekteproces zich voortzet, vraagt om een aandachtsvolle houding van de zorgverlenende: palliatieve zorg. 7

8 Visie op vrijwilligers palliatieve terminale zorg GGz Centraal Vrijwilligers hebben een eigen rol en zijn in belangrijke mate aanvullend op de zorg die vanuit de instelling geboden wordt. Een vrijwilliger kan ondersteuning en zorg bieden en heeft aandacht voor mensen in al hun eigenheid. De vrijwilliger respecteert de waardigheid van de ander en beseft dat deze een leven achter zich heeft. De vrijwilliger reduceert mensen niet tot hun ziekte, geeft ruimte en kan dingen laten. De vrijwilligers is flexibel in tijd en denken en heeft geen vrijblijvende houding. Wie zich verbindt met mensen in de laatste fase van hun leven, kan het niet laten afweten. De vrijwilliger heeft affiniteit in het omgaan met mensen met een psychiatrische ziekte/stoornis. Vrijwilligers worden ingezet nadat zij een uitgebreide training gevolgd hebben. Vanuit de instelling wordt begeleiding en coaching geregeld waarbij samengewerkt kan worden met de regionale VPTZ (vrijwilligers palliatieve thuiszorg). De ondersteuning: van aanvraag tot afsluiting Voor plaatsing op de palliatieve unit wordt door de behandelaar en/of somatisch arts een kennismakingsbezoek aan de betreffende patiënt gebracht. Op grond van dit gesprek en aanwezige informatie wordt de behoefte aan een vrijwilliger bepaald. De coördinator van de vrijwilligers regelt bij opname in ieder geval voor de eerste drie dagen de inzet van vrijwilligers. Daarna wordt een rooster voor langere tijd gemaakt. Vaststellen van de ondersteuning Als er vrijwilligers worden ingezet, wordt vastgesteld welke en hoeveel ondersteuning zal worden verleend. De aard van de ondersteuning kan zijn: het waken, aanwezig zijn en de daaruit voortvloeiende verzorging en taken. Afhankelijk van de veronderstelde duur van de laatste levensfase en de gewenste ondersteuning kunnen meerdere vrijwilligers per hulpvraag worden ingezet. De coördinator houdt bij de keuze van vrijwilligers rekening met de zorgsituatie. De keuze is onder meer afhankelijk van de wensen, behoeften en toestand van de patiënt en naastbetrokkenen, de mogelijkheden van de vrijwilligers en de soort ondersteuning die is afgesproken. Het overdrachtsysteem Omdat er meerdere vrijwilligers zijn betrokken bij de hulpaanvraag, maar ook vanwege goede afstemming met de beroepsmatige zorg is het belangrijk om gegevens op te schrijven. Zoals veranderingen in de lichamelijke en geestelijke toestand van de patiënt. Dit kan gemeld worden in het communicatieschrift. De overdracht moet een feitelijke en neutrale weergave zijn zonder allerlei interpretaties van de schrijver. Er wordt ook een overdrachtschrift gebruikt waarin de familie/naast betrokkenen en de vrijwilligers gegevens noteren. Privacybescherming De privacy van de patiënt en naast betrokkenen dienen gewaarborgd te zijn volgens de Wet Bescherming Persoonsgegevens. De volgende richtlijnen zijn daarbij belangrijk: Telefonisch en mondeling contact met en over de patiënt vindt plaats achter gesloten deuren. Alle patiëntgegevens, zowel bij de coördinator als bij de vrijwilligers worden achter slot bewaard. 8

9 Vrijwilligers en coördinatoren zijn geïnstrueerd over de werking van het beroepsgeheim en het privacyreglement. Verstrekking van gegevens aan derden De vrijwilligers hebben de plicht vertrouwelijk met persoonsgegevens om te gaan. Dit houdt bijvoorbeeld in dat zorgverleners, zoals vrijwilligers, voor verstrekking van persoonsgegevens uitdrukkelijke toestemming nodig hebben van de des betreffende persoon. Op deze regel bestaan uitzonderingen; zoals bij ernstig gevaar voor de gezondheid van de patiënt of die van een derde. De zorg rondom het overlijden Het moment waarop de patiënt sterft, kan verwarring brengen. Een vrijwilliger kan een aantal zaken doen: De verpleegkundige waarschuwen. De eerstvolgende collega bellen, deze informeren over het overlijden. Afsluiting hulpverlening De inzet wordt afgesloten als de patiënt is overleden. Het contact met de naastbetrokkenen wordt zorgvuldig afgebouwd. De betrokken vrijwilligers kunnen mondeling (door een bezoek of telefonisch) of schriftelijk condoleren. Eventueel kan de crematie of begrafenis worden bijgewoond. De coördinator voert met de ingezette vrijwilligers ook een evaluatiegesprek om de ervaringen en inzichten naar aanleiding van de zorgverlening te bespreken. Uit dit gesprek kunnen aandachtspunten voortkomen voor verbetering van de hulpinzet door vrijwilligers. Tenslotte is er een evaluatieoverleg met de beroepskrachten. Dit gesprek is bedoeld om met elkaar na te gaan of de afstemming tussen vrijwilligerszorg en beroepsmatige zorg goed verlopen is, wat eventuele moeilijkheden waren en hoe deze in de toekomst kunnen worden voorkomen. 9

10 Wat doet een vrijwilliger? Vrijwilliger zijn in de palliatieve terminale zorg, vraagt veel. Het vraagt persoonlijke betrokkenheid en een grote inzet. Vrijwilligers verrichten geen medische, verpleegkundige of verzorgende handelingen die door beroepskrachten moeten worden gedaan. Zij bieden tijd, ruimte en aandacht, en zijn er voor de stervende en de naasten. Zij zijn opgeleid in het omgaan met mensen in hun laatste levensfase en de emoties die het stervensproces kunnen omringen. Een vrijwilliger gaat meerdere zorgrelaties aan die elke keer om een andere inspanning vragen, want elke patiënt en diens omgeving is verschillend. De ene keer stelt een vrijwilliger zich terughoudend op, terwijl een andere keer een actievere opstelling gevraagd wordt omdat een patiënt of naast betrokkene dat nodig heeft. Dit vraagt om een grote mate van flexibiliteit en aanpassingsvermogen. De vrijwilliger is er voor de stervende en de naastbetrokkenen. Het is voor hen soms makkelijker om met een vrijwilliger zorgen en wensen te delen omdat een vrijwilliger van buiten komt. Een vrijwilliger moet ook op zichzelf passen. Met andere woorden, de persoonlijke grenzen herkennen en bewaken. Een vrijwilliger moet manieren vinden om wat hij heeft meegemaakt, goed te verwerken maar moet ook in staat zijn om zichzelf op te laden voor een nieuwe zorgrelatie. Ook de relatie met beroepskrachten vraagt aandacht van de vrijwilliger. Vrijwilligerswerk in de palliatieve terminale zorg is niet vrijblijvend. Om een goede kwaliteit en continuïteit van de zorg te kunnen waarborgen, is het nodig dat vrijwilligers voldoende inzetbaar en goed bereikbaar zijn. Als een vrijwilliger eenmaal wordt ingezet, wordt er op hem gerekend. Uit het voorgaande komen de volgende werkzaamheden voor vrijwilligers naar voren: Waken bij de patiënt Belangrijk is dat de vrijwilligers er zijn. Het aanwezig zijn betekent: waken bij en observeren van de patiënt. De vrijwilliger is zo nabij als mogelijk en wenselijk is. De observaties richten zich op de toestand van de terminale patiënt; opletten hoe het gaat, wat iemand nodig heeft of wenst. Emotionele steun aan patiënten en naast betrokkene In een aantal situaties waar vrijwilligers zorg verlenen ontstaat een bijzondere relatie met de patiënt en de naastbetrokkene. Kenmerken van deze relatie zijn vertrouwelijkheid, lotsverbondenheid en persoonlijke betrokkenheid. Zowel de patiënt als de naast betrokkene willen met de vrijwilliger praten over hun zorgen, het afscheid nemen, de dood. Emotionele steun aan de terminale patiënt en naastbetrokkene houdt dan in, aandachtig luisteren, nabij zijn, opvangen van signalen, delen van emoties. De vrijwilliger moet dus de zorgsituatie goed inschatten om te bepalen aan welke emotionele steun behoefte is. Dat vraagt veel inlevingsvermogen van vrijwilligers. Praktische verzorging van terminale patiënten De praktische verzorging kan verschillende werkzaamheden inhouden. Dit wordt mede bepaald in de afstemming tussen patiënt, naast betrokkene en verpleegkundig team. In de ene situatie zal meer gevraagd worden dan in een andere. Werkzaamheden kunnen zijn: Signaleren en rapporteren van veranderingen in de zorgsituatie De vrijwilliger stelt zich op de hoogte van de rapportage van de voorgaande dagen. Na afloop van de dienst verzorgt de vrijwilliger duidelijke schriftelijke en mondelinge rapportage. De vrijwilliger signaleert eventuele veranderingen in de zorgbehoefte of situatie van de zieke. Dat kan bijvoorbeeld een verandering in de lichamelijke of geestelijke toestand zijn. 10

11 Palliatieve terminale zorg wordt gegeven door een deskundig team van zorgverleners waaronder ook vrijwilligers vallen. Zowel de vrijwilliger als beroepskracht beschikken over specifieke kennis en bekwaamheden, waarin beiden zijn opgeleid en geschoold. Zij vormen een team waarbinnen nauw en intensief wordt samengewerkt. Het is belangrijk dat er uitwisseling plaatsvindt van kennis, ervaring en deskundigheid opdat goede palliatieve terminale zorg wordt gegeven. De Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk (NOV) heeft in een statement de volgende punten op een rij gezet om een goede samenwerking tussen beroepskrachten en vrijwilligers te ondersteunen: Geen enkele partij kan een exclusieve rol in de zorg claimen. De kwaliteit van de vrijwilliger is specifiek en complementair aan de beroepsmatige zorg. De inzet van vrijwilligers is er niet ter vervanging van de beroepskracht. Waar in de beroepsmatige zorg het verzekeringsprincipe, en dus de individuele verzekerde (= economisch principe), uitgangspunt is, zal de vrijwilliger als uitgangspunt zich richten op de hulpvrager en diens omgeving, de betrokkenheid, de onderlinge solidariteit (= het sociale principe). Vanuit de positie van de beroepskracht binnen een verzekeringsstelsel staat het handelen voorop waarbij voor de vrijwilliger de aanwezigheid, Er zijn, voorop staat. Inzet van vrijwilligers in de zorg dient in formele zin geen voorliggende voorziening voor de beroepsmatige zorg te zijn en is niet te indiceren (NOV, 2004). Wat doet een coördinator? De coördinator bewaakt de continuïteit en kwaliteit van de vrijwilligershulp. Zij beoordeelt de vraag en in overleg met de hulpverleners en familie/naastbetrokkene stelt zij vast welke ondersteuning kan worden geboden en welke vrijwilligers worden ingezet. Zij organiseert de hulp. De taken van de coördinator zijn verder: Werving, selectie, scholing en ondersteuning van vrijwilligers. Organisatie en coördinatie van de hulpverlening. Onderhouden van contacten met de beroepskrachten. Geven van voorlichting. Door vakanties, ziekte en dergelijke zijn niet alle vrijwilligers op elk moment beschikbaar. Dit heeft consequenties voor het inroosteren van de vrijwilligers bij een hulpinzet. Vandaar dat het noodzakelijk is dat vrijwilligers tijdig bij de coördinator aangeven wanneer zij wel en niet beschikbaar zijn. De vrijwilligers worden door de coördinator begeleid. Er is regelmatig contact tussen de coördinator en de ingezette vrijwilligers. De manier waarop wordt per vrijwilliger afgesproken. Dit contact is enerzijds om te horen hoe het de vrijwilligers vergaat, anderzijds om te adviseren over specifieke werkzaamheden. Verder heeft het contact tot doel de vrijwilligers bij te staan op de momenten waarop ook de draagkracht van de vrijwilligers op de proef wordt gesteld. Het werk van de vrijwilliger is emotioneel belastend en vrijwilligers moeten de gelegenheid hebben ervaringen en belevingen uit te wisselen en te bespreken. Bij langlopende en/of gecompliceerde hulpvragen kan, op initiatief van de coördinator of (één van) de ingezette vrijwilligers, een evaluatiegesprek onder leiding van de coördinator worden georganiseerd. De vrijwilligers kunnen hierbij in kleine kring vrijuit met hun collega s praten over hun ervaringen en hun gevoelens bij deze hulpvraag. Voor de coördinator is dit een goede gelegenheid om zaken te verduidelijken en bij te sturen. 11

12 Hoe wordt een vrijwilliger geselecteerd? Als iemand interesse heeft getoond, vindt er een kennismakingsgesprek plaats. Zoals u tijdens dit gesprek heeft gemerkt, wordt in het gesprek besproken of u als belangstellende geschikt bent voor het werk en of u als persoon past binnen de instelling. Van de vrijwilliger wordt veel gevraagd. De confrontatie met lijden, verdriet en sterven in de context van een psychiatrisch ziekenhuis zijn emotioneel belastende ervaringen. Het is daarom belangrijk voor zowel de belangstellende als de GGz-instelling om na te gaan welke ervaringen de belangstellende hiermee heeft, en wat zijn gedachten hierover zijn. Als iemand zelf niet het overlijden van een naaste heeft verwerkt, kan het moeilijk zijn om goede hulp en ondersteuning te bieden. Het is de verantwoordelijkheid van de instelling naar de patiënten en naast betrokkene toe, om geschikte vrijwilligers te kiezen. Het gesprek wordt gebruikt om een goed beeld te krijgen van de motivatie, de bereidheid tot inzet en de vaardigheden en ervaringen van iemand. Het is denkbaar dat dit gesprek bij de potentiële vrijwilliger of de coördinator leidt tot het afzien van verdere deelname als vrijwilliger. Het is belangrijk dat de coördinator goed motiveert waarom hij de belangstellende als aspirant-vrijwilliger afwijst. Het is ook belangrijk om te weten waarom een vrijwilliger besluit om er niet mee door te gaan. Voorbereiding op het werk De voorbereiding op het werk vindt plaats met behulp van deze training. In deze training wordt informatie gegeven over: Organisatie van de terminale zorg. Communicatie. Psychiatrische ziektebeelden Verlies, dood en rouw. Spiritualiteit. De training wordt verzorgd door de coördinator en een opleider van GGz Centraal. Door het volgen van de training krijgen de aspirant-vrijwilligers een goed beeld van wat hen te wachten staat en de coördinator krijgt meer inzicht in de motivatie en de praktische en communicatieve capaciteiten van de vrijwilligers. 12

13 Literatuurlijst Aarnoudse. J. (2002) Tijd als geschenk. 15 jaar Vrijwillige Terminale Zorg. Landelijk Steunpunt VPTZ: Bunnik. Hilten, v. P. red. (2008) Organisatiehandboek VPTZ. Landelijk Steunpunt VPTZ: Bunnik. Het handboek is een losbladig systeem dat steeds wordt geactualiseerd. Leestips Aarnoudse. J. (2002) Tijd als geschenk. 15 jaar Vrijwillige Terminale Zorg. Landelijk Steunpunt VPTZ: Bunnik. Bruntink, R. (2002) Een goede plek om te sterven. Palliatieve zorg in Nederland. Een wegwijzer. Zutphen/Apeldoorn: Plantaan Buijssen, H.&Bruntink,R.(2003). Einde goed, allen goed? Tred-Tilburg. Huizing, W.(2010), Zorg rondom het levenseinde, Kok-Kampen. Overige tips DVD 'Er zijn' gemaakt door het Landelijk Steunpunt VPTZ te Bunnik. Gesprekken met vrijwilligers en patiënten. Duur: 17 minuten. Te koop bij het Landelijk Steunpunt VPTZ Bunnik Tv-documentaire 'Hier ga ik sterven, hospice Kuria'. Documentaire van de RVU over vrijwilligerswerk in hospice Kuria te Amsterdam. Te leen bij het Landelijk Steunpunt VPTZ Bunnik. Tv-documentaire 'Van Goede Wil. De stervende en de zoekende'. Documentaire maker Frans Bromet gaat op stap met een vrijwilligster palliatieve terminale zorg van Markant uit Amsterdam. Zij bezoekt de 78-jarige patiënt die kanker heeft. In de documentaire probeert zij antwoord te geven op de vragen van Bromet waarom zij het werk doet en hoe zij haar patiënt ondersteunt. Duur: 24 minuten. Te leen bij het Landelijk Steunpunt VPTZ Bunnik. DVD Als je niet meer beter wordt, een videoproject van Second Chance Foundation, gesteund door 14 organisaties actief in de palliatieve zorg. Te leen bij het Landelijk Steunpunt VPTZ Bunnik. De video s zijn ook te bekijken 'C est la vie', Jean-Pierre Améris, Een film over een Frans hospice, waar de patiënt eigenlijk niet wil zijn. Door de niet opdringerige vorm van aandacht van een vrijwilligster geeft de patiënt zich langzaam over aan het samen delen en beleven in de kleine gemeenschap van het hospice. DVD LS VPTZ 'Terminaal ziek. Dilemma s in migrantengezinnen'. Over dilemma s waar migrantengezinnen mee te maken kunnen krijgen als één van de gezinsleden terminaal ziek is. Bijvoorbeeld: Vertellen we de zieke dat hij niet met meer beter wordt? Laten we 'hulp van buiten' toe in ons gezin? Mogen we grenzen stellen aan de hoeveelheid bezoek? Te koop bij het Landelijk Steunpunt VPTZ te Bunnik. DVD Als je gewoon met iemand meegaat. Vrijwilligers van de Stichting Leendert Vriel in Enschede vertellen over hun inzet bij stervenden en hun naasten thuis. Te leen bij het Landelijk Steunpunt VPTZ te Bunnik. 13

14 Adressen Landelijk Steunpunt VPTZ Nederland Bezoekadres: John F. Kennedylaan GB Bunnik Correspondentie adres: Postbus CD Bunnik T F E Agora, landelijk ondersteuningspunt palliatieve zorg in Nederland Stichting Agora is in 2002 opgericht op aanwijzing van de minister van VWS. Agora is een onafhankelijk landelijk ondersteuningspunt voor palliatieve zorg dat fungeert als marktplaats voor uitwisseling van informatie en afstemming van initiatieven op het terrein van de palliatieve zorg. De website geeft een uitgebreid overzicht van voorzieningen, literatuur en andere relevante informatie. J.F. Kennedylaan GB Bunnik T Nederlandse Patiënten Vereniging De Nederlandse Patiënten Vereniging (NPV) is een landelijk werkzame organisatie die zich inzet voor de algemene belangen van gebruikers van voorzieningen voor gezondheidszorg en welzijn. Landelijk bureau NPV Postbus AD Veenendaal T

15 Lesbrief 2 Thema 2. Communicatie Introductie In dit thema staat communicatie centraal. Het is een breed begrip dat in dit thema van de Introductiecursus globaal zal worden verkend. Enkele vaardigheden op het gebied van communicatie komen aan de orde. Vervolgens wordt er ingegaan op communicatie rondom ziekte en dood. Er is een onderdeel gewijd aan normen en waarden. Vervolgens komt de vraag aan de orde hoe actief of passief een vrijwilliger zich moet opstellen. Als iemand niet over zijn naderende dood wil praten, welke houding kan een vrijwilliger dan het beste aannemen. In de afsluitende paragrafen is aandacht voor communicatie naar de naasten van een patiënt, de rapportage, hoe een vrijwilliger zijn eigen verhaal kwijt kan en worden leesen overige tips gegeven voor aanvullende informatie. Wat is communicatie? Communicatie is een alledaagse bezigheid. In dagelijkse contacten wordt er gecommuniceerd. Dit kan verbaal, door middel van spreken, maar het kan ook non-verbaal. Via oogcontact en een glimlach, kan een automobilist proberen om in te voegen in de file en met een handgebaar de chauffeur bedanken die hem voor heeft laten gaan. Er is geen woord gesproken tussen beide automobilisten, maar er is gecommuniceerd. Verbale communicatie of gesprekken tussen mensen kunnen over uiteenlopende zaken gaan. Dit kan variëren van "Mooi weertje vandaag" tot dat wat we in gangbare taal diepe gesprekken noemen waarin persoonlijke gevoelens en emoties worden uitgesproken. Over het algemeen worden uitvoerige en persoonlijke gesprekken gevoerd met mensen die we goed kennen. Zowel woorden als gebaren kunnen een bepaalde emotionele lading hebben of gevoelens laten zien. De uitgestoken vinger, of met een vinger op het hoofd tikken, zijn duidelijke gebaren die worden geuit bij kwaadheid of schrik. Ook de opbouw van de zin kan een bepaalde lading hebben, of de gekozen woorden. De toon waarmee wordt gesproken geeft aan of iemand kwaad is, lief wil zijn of geïrriteerd is. De manier van uitspreken geeft informatie die verder gaat dan alleen de letterlijke tekst. Als iemand een sneer wil uitdelen, gaat de toon in het laatste gedeelte van de zin, langzaam omhoog. In de theorie over communicatie wordt menselijke communicatie onderscheiden op twee niveaus, namelijk inhoudsniveau en betrekkingsniveau (Watzlawick, 1974). Met het inhoudsniveau worden de letterlijke woorden bedoeld die worden uitgesproken. In de zin "Deze auto is groen", wordt duidelijke, inhoudelijke informatie gegeven. Het betrekkingsniveau is communicatie die informatie geeft over de relatie tussen mensen als de woorden worden uitgesproken en hoe de boodschap begrepen moet worden. Als iemand vraagt "Hoe gaat het met je?" en de ander wacht even met zijn antwoord en vervolgt aarzelend "Het gaat wel goed", waarbij elk woord wordt afgewisseld met een diepe zucht, dan geeft dit informatie dat het eigenlijk helemaal niet zo goed gaat met deze persoon. Bij deze communicatie gaat het behalve om het luisteren naar de woorden, om het waarnemen van de houding van de persoon, de gezichtsuitdrukking en om dat wat er niet wordt gezegd. Als degene die dit uitspreekt, gebogen staat, geeft dit informatie over hoe de andere persoon zich daadwerkelijk voelt. En als daarbij zijn gezicht somber staat en zijn 15

16 mondhoeken naar beneden staan, kan de conclusie worden getrokken dat het niet zo goed met deze persoon gaat. In bovengenoemd voorbeeld geeft het zuchten de belangrijkste informatie over de daadwerkelijke toestand van de persoon. Deze informatie en signalen die de een geeft, worden door de ander waargenomen en vervolgens geïnterpreteerd. In het bovenstaande voorbeeld, is het niet moeilijk te concluderen dat het helemaal niet zo goed gaat met de persoon die zegt: "Het gaat wel goed". Maar in veel gevallen is de interpretatie van signalen een stuk lastiger. Zo kan degene die de signalen uitzendt, onduidelijke signalen geven of tegenstrijdige signalen. Hoe moet een boodschap geïnterpreteerd worden van iemand die zegt "het gaat niet goed met mij" maar daarbij een brede glimlach laat zien? De ontvanger kan informatie fout interpreteren. Als de ontvanger zich niet goed voelt of er met zijn gedachten niet bij is, kan hij de signalen verkeerd verstaan of er aan voorbijgaan. Stel dat in het bovenstaande voorbeeld waarin de ene persoon zegt: "Het gaat wel goed", deze een houding heeft die aangeeft dat het niet goed met hem gaat. Als de ontvanger niet goed op deze houding let, maar alleen naar de woorden luistert, krijgt hij verkeerde informatie. Ook kan de informatie verkeerd opgevat worden. Als iemand zelfvertrouwen mist, angstig of psychotisch is, kan een compliment anders opgevat worden. Bovenstaande uitleg laat zien dat communicatie een ingewikkeld proces is, en dat miscommunicatie om de hoek ligt. Helder communiceren met goed gebruik van eigen zintuigen en eigen sensitiviteit kan leiden tot goed contact maken met elkaar. Op die wijze is communicatie het middel om de behoefte van de mens in de laatste levensfase te leren kennen, daarop te kunnen afstemmen en regelmatig te vragen of het goed was. Communicatieve vaardigheden Om onze inbreng in de communicatie helder te laten verlopen, beschikken we over de mogelijkheid om enerzijds de goede woorden te kiezen die horen bij de boodschap die we willen overbrengen (verbale communicatie), en anderzijds om onze intentie in onze lichaamstaal, gezichtsuitdrukking en intonatie uit te drukken (non-verbale communicatie). Van de non-verbale communicatie die we overbrengen weten we zelf de bedoelde intentie, maar zo komt het niet altijd op de ander over. Dat komt omdat degene die de boodschap ontvangt, er ook weer op zijn eigen manier naar luistert. Van kinds af aan leren we steeds meer over hoe ons gedrag overkomt op de ander. Er af en toe naar vragen hoe de boodschap op de ander is overgekomen, geeft je steeds meer inzichten in jouw eigen manier van communiceren. We geven en horen dus de boodschappen over en weer vanuit ons eigen referentiekader, en geven er onze eigen interpretatie aan. Om zoveel mogelijk miscommunicatie of ruis te voorkomen staan ons wel wat vaardigheden tot onze beschikking, nl. het stellen van vragen, het samenvatten wat er tot dan toe is gezegd en het doorvragen. In gesprekken zijn we vaak geneigd vaak gesloten vragen te gebruiken, die alleen maar met ja en nee beantwoord hoeven te worden, en vaak niet veel informatie geven als de ander zelf niet geneigd is om uitgebreid te vertellen ("Ben je nou eerst in het ziekenhuis geweest?, Heb je de dokter wel verteld over die pijn?, Heeft de dokter gezegd dat je nieuwe medicijnen krijgt? ). Gesloten vragen kunnen ook goed van pas komen, juist als een kort gesprek handig is, of als er een duidelijke keuze gemaakt moet worden ( Wil je koffie?" "Wil je soep?"). Gesloten vragen kunnen soms ook al een tip of een advies, of een gewenste oplossing in zich dragen waardoor de communicatie minder helder kan worden omdat de vragen de communicatie a.h.w. al sturen ( Je hebt zeker niet goed geslapen vannacht he?, Zou het nou niet veel beter zijn om eens lekker je bed te verschonen?, Krijg je niet meer bezoek dan goed voor je is? ). 16

17 Open vragen geven doorgaans meer informatie. De vragen beginnen met wat, wie, waar, waarom, hoe ( Wat zei de dokter?, Waar heb je behoefte aan?, Hoe verliep je ochtend in het ziekenhuis? ). Door tussentijds korte samenvattingen te maken van wat besproken is kan ruis verminderd worden ( Dus ik begrijp dat de dokter heeft gezegd dat... ). Ga regelmatig bij jezelf te rade of je alles goed begrepen hebt, of dat de ander je duidelijk heeft kunnen maken wat hij bedoelt. En als het nog niet duidelijk is, vraag dan door op datgene wat niet duidelijk is door opnieuw een vraag erover te stellen (doorvragen). Als de patiënt zegt: Ik ben zo verstrooid, kan de reactie zijn. Wat vervelend. Maar om het in volle lengte te begrijpen, kun je vragen stellen als: sinds wanneer, wat gebeurt er dan, wat is de aanleiding, hoe voel je je erbij? Voor een goed verloop van de communicatie over en weer gaat het behalve om het zo helder mogelijk overbrengen van de eigen vraag of boodschap ook om het goed luisteren naar elkaar. Er zijn vele vormen van luisteren, zoals selectief of empathisch luisteren. Selectief luisteren houdt in dat iemand alleen hoort wat hij wil horen, of hoort wat hij denkt te horen. Empathisch luisteren houdt in dat u ook regelmatig een reflectie van uw gevoel meeneemt in het luisteren en daarmee de ander het gevoel geeft dat hij gehoord wordt. Als er goed geluisterd wordt, heeft iemand de rust om zijn verhaal helemaal te vertellen. Daartoe moet alle aandacht bij het luisteren zijn. Tussentijds aan de volgende vraag denken of een oplossing bedenken, haalt de aandacht bij het luisteren weg. Luisteren is ook evenzeer een manier om je aandacht aan iemand te geven, als het steeds woorden uitwisselen met elkaar. De focus op luisteren houden, vraagt om jezelf van binnen leeg te maken (innerlijk ruimte maken) op die manier goed te luisteren naar de woorden en te kijken naar de non-verbale signalen. Communicatie rondom ziekte en dood De psycholoog Van den Berg werd ziek en lag lange tijd in bed. Hij realiseerde zich dat mensen anders met hem begonnen te communiceren. Aan zijn bed spraken mensen over hem, zonder dat ze zich tot hem richtten. Ook realiseerde hij zich dat mensen hun toon veranderden. In plaats van op een volwassen toon, gingen mensen op een kinderlijke manier met hem praten. Hij heeft over zijn ervaringen een boek geschreven (1952). En hij is niet de enige. Diversen patiënten hebben hun ervaringen tijdens hun ziekbed of sterfbed opgeschreven. Bewustzijn vanuit welke rol of positie wij de patiënt tegemoet treden kan ons ervoor behoeden om onbewust een toon te kiezen die niet passend is voor de interactie. Het taboe op sterven en dood, zoals in het vorige thema ter sprake kwam, heeft de communicatie rondom dit onderwerp niet gemakkelijker gemaakt. Het was tot een jaar of twintig geleden in Nederland gangbaar om niet aan een patiënt te vertellen dat hij zo ernstig ziek was dat hij zou komen te overlijden. Het slechte nieuws werd wel meegedeeld aan de familieleden. Er werd gevreesd voor het welzijn van de patiënt als hij het zou weten en dat daarmee het stervensproces zou versnellen. Onder allochtone Nederlanders komt het vaak voor dat de familie met de stervende niet openlijk spreekt over het naderende overlijden. Tegenwoordig wordt hier onder autochtone Nederlanders anders over gedacht. In de medische ethiek gaat men uit van de autonomie van de patiënt (Beauchamp en Childress). Dat houdt in dat de patiënt recht heeft op de beschikbare informatie betreffende de toestand van zijn lichaam. Autonomie biedt de patiënt vrijheid in keuzen, omtrent het individu zijn, omtrent uniciteit van de persoon, zelfverantwoordelijkheid en zelfkennis (Busch e.a.). Een 17

18 patiënt wordt dus verteld dat hij gaat sterven. Het biedt de patiënt onder andere de mogelijkheid om afscheid te nemen. Dat informatie uitwisselen in deze fase niet gemakkelijk is, bevestigt het onderzoek van Anne-Mei The (1999). Zij heeft onderzoek gedaan naar communicatie in de terminale zorg. Zij was verbaasd over het optimisme dat longpatiënten uitten over hun behandeling zoals "ik ben genezen", terwijl hun ziekte dodelijk was. Gedurende een jaar is ze dagelijks aanwezig geweest in een polikliniek waar ze intense contacten onderhield met zowel patiënten en familieleden als met het medisch personeel. Eén van haar conclusies was dat er op twee manieren informatie wordt gegeven aan patiënten, namelijk vanuit een korte termijnperspectief en vanuit een lange termijnperspectief. De artsen spraken voornamelijk over behandelen vanuit een korte termijnperspectief maar gaven niet of nauwelijks informatie over het lange termijnperspectief. Met het lange termijnperspectief bedoelt The dat de ziekte uiteindelijk tot de dood zal leiden. Vandaar ook het optimisme over het herstel dat deze patiënten uitten. The zag dat dit voor verpleegkundigen problemen opleverde. Het was voor deze groep moeilijk om adequate psychosociale begeleiding te geven als patiënten er vanuit gingen dat zij volledig zouden herstellen. Volgens The deden artsen erg hun best om een reëel beeld te geven over het verloop van de ziekte, maar zij hadden het gevoel dat hun patiënt daar niet naar wilde luisteren. Pas in het latere verloop van de ziekte, als de patiënten medepatiënten zagen sterven, werd het besef groter dat het leven op zijn einde liep. Dit besef ging gepaard met ambivalente gevoelens en daden. Zo waren er mensen die het ene moment ontkenden dat ze doodgingen en een vakantie boekten, terwijl ze tot in detail hun begrafenis hadden geregeld. The beschrijft dat het in onze maatschappij gewoon is om een herstelverhaal te vertellen. Als iemand ziek wordt, dan doet hij zijn best om beter te worden. En alle uitspraken en handelingen van een patiënt zijn daarop gericht. "Vandaag voel ik me slecht, maar morgen voel ik me vast weer beter". Het wordt ook van een patiënt verwacht dat hij deze uitspraken doet en naar een dokter gaat. Als iemand zegt: "Het komt nooit meer goed met mij", zal de patiënt snel gecorrigeerd worden door de omgeving. Mensen die een terminale ziekte hebben, kunnen dit herstelverhaal niet meer vertellen. Ze zijn als het ware uitgepraat, beschrijft The. Het is voor zowel patiënt als ook voor de familie moeilijk om te erkennen dat het herstelverhaal niet meer opgaat. Ze beschermen elkaar en houden samen het herstelverhaal in stand. Maar het verhaal kan heel anders zijn als ze met een buitenstaander praten, als een patiënt of familielid zich wel degelijk realiseert dat het einde nabij is en zich bedroefd of wanhopig voelt. Het kan lijken alsof iemand niet eenduidig is in zijn uitingen. Maar een patiënt vertelt meerdere verhalen naast elkaar. Afhankelijk met wie hij is, welke relatie de ander tot hem heeft, kan dit verhaal verschillen. Dat betekent niet dat de andere verhalen niet waar zijn. Het betekent dat op het ene moment de wanhoop groter is en dat hij hierover praat, terwijl erop een ander moment acceptatie is. Het is soms makkelijker om bij een buitenstaander het herstelverhaal los te laten. Het kan ook zijn dat iemand toevallig bij de patiënt was, op het moment dat hij een golf van wanhoop voelde. Een vrijwilliger zit vaak op die positie van buitenstaander en doordat vrijwilligers lange tijd bij mensen aanwezig zijn, zullen zij vaak geconfronteerd worden met verhalen waarin twijfel, wanhoop, angst maar ook berusting en acceptatie voorkomen. Waarden en normen rondom doodgaan Omdat waarden en normen een belangrijke rol spelen in communicatie is het goed om na te denken over waarden en normen ten aanzien van doodgaan. De vraag die hierbij gesteld moet worden is: "Wat is een goede dood?". Deze vraag zal voor ieder mens tot een ander antwoord leiden. Dit lijkt misschien logisch, maar stervenden krijgen vaak te maken met normatieve opvattingen waardoor er geen ruimte is voor het afronden van hun leven zoals zij 18

19 dat wensen. Het Britisch Medical Journal publiceerde in 2000 de volgende twaalf principes van een goede dood (in: Bruntink in Pallium, 2001): Weten wanneer de dood komt en begrijpen wat er aankomt. In staat zijn om te controleren wat er gebeurt. Waardigheid en privacy. Controle over de bestrijding van pijn en andere symptomen. Kunnen kiezen waar je sterft (thuis of elders). Toegang hebben tot ieder benodigd soort kennis en expertise. Toegang hebben tot emotionele en spirituele steun. Toegang hebben tot palliatieve zorg, waar je ook bent. Kunnen bepalen wie aanwezig is bij het sterven. In staat zijn een wilsbeschikking op te stellen. Tijd hebben om afscheid te nemen en controle hebben over andere tijdsaspecten. Kunnen gaan als het tijd is en het leven niet zinloos rekken. Deze principes zijn gebaseerd op autonomie, onafhankelijkheid en keuzevrijheid: waarden die in de westerse wereld sterk gewaardeerd worden. Het te strikt hanteren van deze principes moet voorkomen worden. Waar vroeger stilzwijgen de norm rondom sterven en dood was, lijkt dat nu veranderd te zijn in "Je moet erover praten". Het respecteren van een stervende die er niet over wil praten of die zijn emoties voor zichzelf houdt, is even belangrijk. Een onderzoekster van de universiteit Maastricht, Minke Goldsteen ( 2001) heeft terminale patiënten geïnterviewd en gekeken met welke normatieve opvattingen zij te maken kregen. Een belangrijke norm was het kunnen praten over de situatie. Enkele van de geïnterviewden gaven aan dat zij liever geen bezoek hadden van mensen die over de naderende dood wilden praten. Anderen gaf het juist een grote voldoening om er over te praten. De onderzoekster concludeerde dat het bezig zijn met de naderende dood niet zo vanzelfsprekend was als zij van te voren had gedacht. Een geïnterviewde zei: "Ach, je weet dat je dood gaat, maar meer dan dat weet je ook niet". De patiënten gingen gewoon door met hun leven. De mededeling van het terminaal zijn lijkt voor de omgeving een totale breuk te betekenen met alles wat daarvoor gebeurde. Terwijl de patiënt dit gegeven integreert in zijn dagelijkse bestaan. Ook over andere normatieve opvattingen die Goldsteen benoemde, zijn grote verschillen te zien tussen mensen in de terminale fase. Zo is er de norm "accepteren dat je stervende bent". Er zijn patiënten die dit tot het einde niet accepteren en wanhopig vragen waarom hen dit is overkomen. Maar een andere geïnterviewde zei: "Op een gegeven moment moet je gewoon je nuchtere verstand gebruiken en concluderen dat je pech hebt gehad". De overige normen die Goldsteen vaststelde zijn: Het bezig zijn met het afronden van het leven. Het actief omgaan met de situatie. Het adequaat omgaan met emoties rondom het sterven. Het bepalen van de eigen identiteit en de eigen rol in de situatie (Bruntink, Pallium 2001). Ook met deze normen gaan mensen zeer verschillend om. Mensen kunnen een bewuste of onbewuste keuze maken om het langs hen heen te laten glijden en door te leven tot het einde komt. Het is belangrijk dat een vrijwilliger zich bewust is van bovenstaande normatieve opvattingen. En vooral dat ze worden herkend. Een vrijwilliger die het zelf belangrijk vindt dat er over de dood openlijk wordt gesproken, kan met deze opvatting in de knel komen als de patiënt daar anders over denkt. Of als een patiënt zich bewust niet met het naderende einde bezig houdt, terwijl de vrijwilliger dat wel belangrijk vindt, kan dit een storende factor worden in de verhouding tussen beiden. Maar een patiënt kan natuurlijk ook dubbele signalen afgeven. Iemand kan uitdragen dat hij 19

20 niet actief wil omgaan met het naderende einde en dat het hem niets doet, maar toch regelmatig volschieten en geen stem meer hebben. Dit kan een signaal zijn dat een patiënt er wel degelijk mee bezig is en misschien hulp nodig heeft om erover te praten. In de volgende paragraaf wordt hier verder op in gegaan. Actief of passief opstellen? Het bovenstaande verhaal laat zien dat elk mens verschillend zal willen spreken over het naderende einde, afhankelijk met wie iemand spreekt en op welk moment. Het is van belang om na te denken over de houding die een vrijwilliger aanneemt. Moet hij wachten tot een patiënt met een duidelijke vraag komt of moet de vrijwilliger een actieve rol spelen en zelf vragen gaan stellen? In een artikel in Pallium geschreven door Agnes van Swaay (2003) stelt zij dit onderwerp aan de orde met als titel "Vragen die te weinig worden gesteld". Zij stelt dat er in de palliatieve zorg een te passieve houding wordt aangenomen en dat er vanuit wordt gegaan dat mensen zelf met vragen komen. Of dat het zonder meer wordt geaccepteerd als mensen zeggen: "ik wil er niet over praten". Marinus van den Berg, een ziekenpastor die verschillende boeken heeft geschreven over omgaan met stervenden, legt in hetzelfde artikel uit dat mensen zich schamen om over hun gevoelens te praten of het niet gewend zijn. Hij geeft aan dat er een grens is met aan de ene kant respect voor de ander als deze aangeeft er niet over te willen praten en aan de andere kant geen ruimte geven om erover te praten. Volgens Marinus van den Berg is het belangrijk om de deur op een kier te houden. Door open vragen te stellen als "Hoe kan ik u helpen" en "Waarover heeft u de meeste zorgen", kan een ander de deur verder open doen of dichtslaan. Met deze houding wordt de ander gerespecteerd en wordt er ruimte gegeven om over gevoelens of zorgen te praten. Deze vragen kunnen een goed aanknopingspunt zijn voor een vrijwilliger bij het eerste contact. Naarmate er een relatie ontstaat omdat vrijwilligers vaak bij de patiënt en familie komen, zijn waarnemingen en signalen gemakkelijker te interpreteren. Maar wanneer het toch niet duidelijk is wat er bedoeld wordt, of als er onzekerheid is over hoe de signalen te interpreteren dan is het belangrijk om verder te vragen. Ook andere onderwerpen zoals onderlinge verhoudingen, zaken die nog geregeld moeten worden of spiritualiteit kunnen volgens Van Swaay via open vragen aan de orde komen. Een vraag als: "Hoe gaat het met elkaar", om ruimte te geven om het over relaties te hebben, kan goed worden gesteld mits er voor wordt gewaakt dat er geen partij wordt gekozen of dat de vrijwilliger in de positie van scheidsrechter wordt gemanoeuvreerd. Vragen stellen, en tegelijkertijd steeds afstemmen is goed. Wat vaak niet gewenst is, is het psychologiseren van emoties. Uit onervarenheid worden emoties dan teruggebracht naar angst. Maar er kan nog zoveel meer aan de hand zijn zonder dat het zichtbaar is voor de vrijwilliger. Een terughoudende in de zin van nietoordelende houding is altijd goed. Als je hoort over dood, lijden en sterven, dan is eigenlijk altijd een goede vraag: Wat heb je nu nodig?. De vraag die aan het begin van dit thema werd gesteld namelijk "actief of passief opstellen?" kan niet met één houding worden beantwoord. Beide houdingen zullen soms van belang zijn, afhankelijk van de situatie en de manier waarop de patiënt de deur verder open doet. Het kan tot lastige en frustrerende situaties leiden als een vrijwilliger en andere hulpverleners of familieleden van de patiënt signalen zien maar daar niet zoveel mee kunnen omdat de betreffende patiënt zich totaal afsluit. In deze situatie is het goed om af te spreken dat één persoon de verantwoordelijkheid op zich neemt om het gesprek met de patiënt aan te gaan. Dit kan een vrijwilliger zijn, maar ook een huisarts, een maatschappelijk werker of een andere betrokkene. 20

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Cursussen en Themabesprekingen

Cursussen en Themabesprekingen Cursussen en Themabesprekingen voor NPV-Thuishulpafdelingen en voor Kerkelijke Thuishulpprojecten Cursussen en Themabesprekingen Cursussen en Themabesprekingen NPV-Thuishulp De NPV-Thuishulp richt zich

Nadere informatie

Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1

Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1 Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1 Beschrijving werkwijze 1 Gebaseerd op de eindevaluatie Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten,

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten, Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid hun laatste levensfase kunnen afsluiten, in een sfeer die de thuissituatie zoveel mogelijk benadert. Sinds ongeveer 20 jaar worden er in Nederland regelmatig

Nadere informatie

Manifest. voor de intensieve vrijwilligerszorg

Manifest. voor de intensieve vrijwilligerszorg Manifest voor de intensieve vrijwilligerszorg Manifest voor de intensieve vrijwilligerszorg Meer dan 15.000 mensen zijn vrijwilliger bij een Waarom dit manifest? organisatie voor Vrijwillige Thuishulp,

Nadere informatie

Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild. volwassenen pallatieve terminale zorg

Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild. volwassenen pallatieve terminale zorg Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild volwassenen pallatieve terminale zorg Inhoudsopgave Inleiding 2 Palliatieve unit locatie Zon & Schild 2 Visie en uitgangspunten

Nadere informatie

Stichting Vrijwilligers Thuiszorg Geldrop - Mierlo & Nuenen c.a.

Stichting Vrijwilligers Thuiszorg Geldrop - Mierlo & Nuenen c.a. Stichting Vrijwilligers Thuiszorg Geldrop - Mierlo & Nuenen c.a. Jaarverslag 2013 Inhoudsopgave. Gedicht 3. Voorwoord 4. Doelstelling en werkwijze van de Stichting 5. Verslag van het bestuur 6. Verslag

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Publieksversie Waarom nadenken en praten over uw levenseinde? Misschien denkt u wel eens na over uw levenseinde. In dat laatste deel van uw leven kan uw dokter

Nadere informatie

Keten Palliatieve Zorg

Keten Palliatieve Zorg Keten Palliatieve Zorg Wat is palliatieve zorg? Palliatieve zorg begint wanneer iemand te horen heeft gekregen dat hij/zij ongeneeslijk ziek is en behandeling niet meer mogelijk is. Dat is een harde boodschap

Nadere informatie

De Zorgmodule Palliatieve Zorg

De Zorgmodule Palliatieve Zorg De Zorgmodule Palliatieve Zorg - wat betekent dit voor de professional en zijn werkveld?- 2e regionale symposium palliatieve zorg s Hertogenbosch, 2 oktober 2014 Drs. Jaap R.G. Gootjes Alg. directeur /

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein

we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein Beleid 2012-2013 Inleiding Dit beleidsstuk is geschreven om in beeld te brengen wat onze organisatie doet, waar we voor staan en waar we goed in zijn, hoe we

Nadere informatie

Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar doen zo goed, als je iemand die je liefhebt verliezen moet. Werkgroep Scholing

Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar doen zo goed, als je iemand die je liefhebt verliezen moet. Werkgroep Scholing Werkgroep Scholing Een folder over het wachten en waken bij de stervensfase en de veranderingen die zich kunnen voordoen tijdens het sterven. Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar

Nadere informatie

1Communicatie als. containerbegrip

1Communicatie als. containerbegrip 1Communicatie als containerbegrip Als medisch specialist is communiceren onlosmakelijk verbonden met het uitoefenen van uw professie. Niet alleen hebt u contact met uw patiënten, maar ook met diverse professionals

Nadere informatie

Wachten en waken in het ziekenhuis

Wachten en waken in het ziekenhuis U bent in het gekomen uit ernstige zorg voor iemand uit uw familie- of vriendenkring. Het kan zijn, dat dit een plotselinge confrontatie is met de kwetsbaarheid van het menselijke bestaan. Het kan zijn,

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

Waar vindt terminale zorg plaats? Terminale zorg bij u thuis

Waar vindt terminale zorg plaats? Terminale zorg bij u thuis Terminale Zorg Wanneer u en uw naasten deze folder onder ogen krijgen, heeft u van uw behandelend arts te horen gekregen dat u ongeneeslijk ziek bent en uw levensverwachting beperkt is. De behandeling

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Psychosociale begeleiding in het Centrum Inleiding Als u te horen krijgt dat u kanker heeft of een hematologische ziekte, kan er veel veranderen in uw leven en dat van uw naasten. Niet alleen lichamelijk,

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Tijdig spreken over het levenseinde

Tijdig spreken over het levenseinde Tijdig spreken over het levenseinde foto (c) Ben Biondina voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl Cliëntenbrochure van Goedleven foto (c) Jan Kooren voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl 1.

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 1 Palliatieve zorg is de totale zorg voor de zorgvrager en zijn naasten vanaf het moment

Nadere informatie

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Oncologie Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Belangrijke telefoonnummers Algemeen nummer umcg (050) 361 61 61 U kunt hier ook terecht met algemene vragen over het UMCG. Bijvoorbeeld over

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

Klachtencommissie Huisartsenzorg Midden-Nederland Uitspraak. Kern: waarnemend huisarts/ laatste levensfase/palliatieve zorg.

Klachtencommissie Huisartsenzorg Midden-Nederland Uitspraak. Kern: waarnemend huisarts/ laatste levensfase/palliatieve zorg. Klachtencommissie Huisartsenzorg Midden-Nederland Uitspraak Kern: waarnemend huisarts/ laatste levensfase/palliatieve zorg. In onderstaande casus klaagt de weduwe over het handelen van de arts, als waarnemend

Nadere informatie

Zorg en ondersteuning in de laatste levensfase

Zorg en ondersteuning in de laatste levensfase Carinova Zorg en ondersteuning in de laatste levensfase Vertrouwd dichtbij www.carinova.nl Wat is palliatieve zorg? Speciaal voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en de laatste fase van hun leven doormaken,

Nadere informatie

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg INHOUDSOPGAVE 1. Het initiatief tot een gezamenlijk huisbezoek: wie en wanneer? Pagina 1 2. Voorbereiding van het gezamenlijk huisbezoek Pagina 1 3. Uitvoering van het gezamenlijk huisbezoek / het gesprek

Nadere informatie

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen Casus : terechte vragen!! Psychiatrie vandaag Vooruitgangsdenken Toename van diagnostische

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Wachten en waken

Patiënteninformatie. Wachten en waken Patiënteninformatie Wachten en waken Inhoud Inleiding... 3 Wachten is hard werken... 4 Neem de tijd... 4 Wissel elkaar af... 4 Sfeer... 4 Samen zorgen voor de patiënt... 5 Vertrouwde rituelen... 5 De veranderingen

Nadere informatie

Pychiatrische dagbehandeling voor moeder en kind

Pychiatrische dagbehandeling voor moeder en kind Centrumlocatie Naar aanleiding van de intake op onze polikliniek blijkt dat u in aanmerking komt voor de dagbehandeling voor vrouwen met psychiatrische problemen en hun baby s tot 1 jaar. In deze folder

Nadere informatie

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 Jacqueline van Meurs: geestelijk verzorger/consulent spirituele zorg Gerda Bronkhorst: oncologieverpleegkundige/verpleegkundig consulent palliatieve

Nadere informatie

Coördinator Bijna Thuis Huis Best e.o. (11 uur)

Coördinator Bijna Thuis Huis Best e.o. (11 uur) Niemand hoeft in eenzaamheid te sterven Stichting Bijna Thuis Huis Best e.o. opent 30 november a.s. haar deuren in Best. De voorziening is bedoeld voor mensen in de laatste fase van hun leven, die om uiteenlopende

Nadere informatie

Visie : Palliatieve zorgen

Visie : Palliatieve zorgen Indien op een gegeven ogenblik een curatieve therapie geen hulp meer brengt en de mens zich geconfronteerd ziet met het onvermijdelijke, wordt hij bevangen door angst en pijn. Het is moeilijk om dragen,

Nadere informatie

Palliatieve zorg. 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002

Palliatieve zorg. 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002 Palliatieve zorg 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002 De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft in 2002 een vernieuwde definitie van palliatieve zorg opgesteld: "Palliatieve zorg bevordert

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Psychiatrische Intensieve Thuiszorg

Psychiatrische Intensieve Thuiszorg Psychiatrische Intensieve Thuiszorg Informatie voor cliënten en familie Ouderen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Ouderen Psychiatrische Intensieve Thuiszorg De Divisie Ouderen is een onderdeel van

Nadere informatie

Competenties verbonden aan het ComPas

Competenties verbonden aan het ComPas Competenties verbonden aan het ComPas 5 kerncompetenties en 8 erg waardevol competenties 1. Kunnen samenwerken... 2 2. Contactvaardig zijn... 3 3. Inlevingsvermogen/empathie bezitten... 4 4. Zelfreflectie...

Nadere informatie

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Beter voor elkaar Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Inhoud Inleiding 2 Oncologieverpleegkundigen 3 Stomaverpleegkundigen 4 Geestelijke verzorging

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Ouderen

Deeltijdbehandeling. Ouderen Deeltijdbehandeling Ouderen Deeltijdbehandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling, ondersteuning en begeleiding aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan

Nadere informatie

Beleidsplan. Er zijn. Zorg in de laatste levensfase. VPTZ Kaag en Braassem Beleidsplan 2013 2016

Beleidsplan. Er zijn. Zorg in de laatste levensfase. VPTZ Kaag en Braassem Beleidsplan 2013 2016 Beleidsplan 2013 2016 Er zijn. Zorg in de laatste levensfase Pagina 1 Inleiding Al meer dan 20 jaar wordt door vrijwilligers in onze gemeenschap aanvullende zorg geboden aan mensen in hun laatste levensfase.

Nadere informatie

Zorgen rondom sterven

Zorgen rondom sterven Geriatrie Zorgen rondom sterven www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Welke zorg... 3 Wat kan familie betekenen... 3 Het stervensproces... 4 Eten en drinken... 5 Medicijnen... 5 Waar sterven... 5 Na de dood...

Nadere informatie

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Driekwart van de Nederlanders brengt de laatste fase van zijn leven door in een verpleeg- of verzorgingshuis, of met ondersteuning van thuiszorg. Verantwoorde zorg

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Ouderen. voor geestelijke gezondheid

Deeltijdbehandeling. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Ouderen. voor geestelijke gezondheid Deeltijdbehandeling Informatie voor cliënten Ouderen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Ouderen Deeltijdbehandeling De Divisie Ouderen is een onderdeel van Mondriaan. We verlenen hulp aan mensen van

Nadere informatie

Promens Care. Triadekaart. Triade. ouders/ naastbetrokkene

Promens Care. Triadekaart. Triade. ouders/ naastbetrokkene Promens Care Triadekaart Triade kaart CLiënT begeleider ouders/ naastbetrokkene De Triadekaart De cliënt: Mijn zus doet veel voor me. Meer dan ik nodig vind. Een nieuw begrip De begeleider: Uitstekend

Nadere informatie

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening Over een relatie met een (ex-)zorgvrager Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening 1 Inleiding In 2011 heeft de V&VN Commissie Ethiek de notitie Omgaan met aspecten

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2003. Naam/adres: Stichting Terminale Thuiszorg Almelo e.o. Vriezenveenseweg 176 7602 PV Almelo Telefoonnummer: 0546-490465

JAARVERSLAG 2003. Naam/adres: Stichting Terminale Thuiszorg Almelo e.o. Vriezenveenseweg 176 7602 PV Almelo Telefoonnummer: 0546-490465 JAARVERSLAG 2003 Naam/adres: Stichting Terminale Thuiszorg Almelo e.o. Vriezenveenseweg 176 7602 PV Almelo Telefoonnummer: 0546-490465 Postadres: Vriezenveenseweg 176 7602 PV Almelo Bank: Rabobank Almelo

Nadere informatie

Handreiking ethische dilemma s in de zorg voor asielzoekers

Handreiking ethische dilemma s in de zorg voor asielzoekers Handreiking ethische dilemma s in de zorg voor asielzoekers Verantwoording van het onderzoek en Toelichting op de handreiking Literatuurstudie Ethiek en gezondheidszorg voor kwetsbare groepen en asielzoekers

Nadere informatie

DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK

DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK Een onmisbare handleiding voor eerstelijnspraktijken die de Meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling gaan implementeren. 4 INTRODUCTIE DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK 6 8 12

Nadere informatie

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk.

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Levens- / en zingevingvragen zijn op de achtergrond geraakt in onze samenleving, soms ook in het welzijnswerk. Toch zijn kwetsbaarheid en eenzaamheid

Nadere informatie

HET PALLIATIEF ZORGBELEID. Alles wat nog gedaan moet worden als men denkt dat er niets meer kan gedaan worden

HET PALLIATIEF ZORGBELEID. Alles wat nog gedaan moet worden als men denkt dat er niets meer kan gedaan worden HET PALLIATIEF ZORGBELEID Alles wat nog gedaan moet worden als men denkt dat er niets meer kan gedaan worden Palliatieve zorg is totaalzorg De term palliatie is afgeleid van het latijnse woord: pallium

Nadere informatie

Netwerk palliatieve terminale zorg in Oostelijk Zuid-Limburg

Netwerk palliatieve terminale zorg in Oostelijk Zuid-Limburg Netwerk palliatieve terminale zorg in Oostelijk Zuid-Limburg Visie op Palliatieve Terminale Zorg in Oostelijke Zuid-Limburg en de rol van het netwerk PTZ Inleiding Mensen die terminaal zijn terminale patiënten

Nadere informatie

Kijk op Sterven. Cilia Linssen, trainer/coach ICISZ

Kijk op Sterven. Cilia Linssen, trainer/coach ICISZ Kijk op Sterven Cilia Linssen, trainer/coach ICISZ Doel van Vandaag Hoe kom je in contact over sterven de naderende dood Wat zijn de verschillende manieren waarop mensen omgaan met de dood Hoe kun je daar

Nadere informatie

Mantelzorgbeleid AYA Thuiszorg B.V.

Mantelzorgbeleid AYA Thuiszorg B.V. 1 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 : Visie op werken met mantelzorgers Hoofdstuk 2 : Wat kunnen mantelzorgers doen bij AYA Thuiszorg? Hoofdstuk 3 : Ondersteuning van mantelzorgers Hoofdstuk 4 : Mantelzorg en

Nadere informatie

Nikki van der Meer. Stage eindverslag. Stage Cordaan Thuiszorg.

Nikki van der Meer. Stage eindverslag. Stage Cordaan Thuiszorg. Nikki van der Meer. Stage eindverslag Stage Cordaan Thuiszorg. Klas: lv13-4agz2 Student nummer: 500631386 Docentbegeleider: Marieke Vugts Werkbegeleider: Linda Pieterse Praktijkopleider: Evelien Rijkhoff

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is

Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is Stichting Senioren Belangen Geldrop-Mierlo - 2011 Ten geleide Op 20 januari 2010 organiseerde de Stichting Senioren Belangen Geldrop- Mierlo (SBG-M) een lezing

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg

Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg A. Algemeen Proactieve zorgplanning: markering Het palliatief overdrachtsdocument is bedoeld voor palliatieve patiënten. Vaak

Nadere informatie

Thuiszorg Sint Annaklooster. Uw wensen, onze zorg

Thuiszorg Sint Annaklooster. Uw wensen, onze zorg Thuiszorg Sint Annaklooster Uw wensen, onze zorg Even voorstellen Stichting Sint Annaklooster is een brede zorginstelling in de regio Eindhoven. Met een op maat gesneden aanbod van zorg- en dienstverlening

Nadere informatie

Module 3. Zorg rondom het levenseinde En dan hoor je dat je dood gaat. De glimlach in de zorgverlening. Module 3 Zorg rondom het levenseinde 2013 1

Module 3. Zorg rondom het levenseinde En dan hoor je dat je dood gaat. De glimlach in de zorgverlening. Module 3 Zorg rondom het levenseinde 2013 1 Module 3 Zorg rondom het levenseinde En dan hoor je dat je dood gaat De glimlach in de zorgverlening Module 3 Zorg rondom het levenseinde 2013 1 Dialogic-care als sleutel tot het geven van integrale zorg

Nadere informatie

Mantelzorgbeleid ZAB Nederland

Mantelzorgbeleid ZAB Nederland Mantelzorgbeleid ZAB Nederland 1. Inleiding Mantelzorg is een thema dat momenteel veel aandacht krijgt in onze samenleving. Het gaat om zorg die noodzakelijkerwijs langdurig, onbetaald en vanuit een persoonlijke

Nadere informatie

Kwaliteit van leven toevoegen aan de tijd die men nog heeft. Hospice Marianahof. Avoord. Zorg en Wonen. Zoals u het wenst

Kwaliteit van leven toevoegen aan de tijd die men nog heeft. Hospice Marianahof. Avoord. Zorg en Wonen. Zoals u het wenst Kwaliteit van leven toevoegen aan de tijd die men nog heeft Hospice Marianahof Avoord Zorg en Wonen Zoals u het wenst 1 Welkom in marianahof Gastvrij thuis 4 Eigen regie 5 Aandacht 6 Multidisciplinair

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis De grote impact van het kleine gebaar Liselotte Van Ooteghem Mia Vervaeck Studiedag Kronkels - 27 november 2014 Wie we zijn en waarom we hier staan Inleiding

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan gastouderbureau Kind-Zijn

Pedagogisch beleidsplan gastouderbureau Kind-Zijn Pedagogisch beleidsplan gastouderbureau Kind-Zijn Kind zijn in de wereld van vandaag, waarin ouders ook werken en studeren. Wij zorgen voor kleinschalige en flexibele opvang in een gezinssituatie. Onze

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

Rechten en plichten. Rechten en plichten in de gezondheidszorg

Rechten en plichten. Rechten en plichten in de gezondheidszorg Rechten en plichten Rechten en plichten in de gezondheidszorg Wanneer er met uw gezondheid iets aan de hand is, heeft u de hulp van een arts of een andere deskundige nodig. U vertrouwt zich toe aan zijn

Nadere informatie

Confrontatie met ziekte en dood, wat doe je ermee in het onderwijs?

Confrontatie met ziekte en dood, wat doe je ermee in het onderwijs? Confrontatie met ziekte en dood, wat doe je ermee in het onderwijs? Frans Grosfeld, psycholoog cursusleider Afdeling Klinisch Vaardigheidsonderwijs, UMC Utrecht Frans Grosfeld trainingsacteur Henriette

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

Wensen voor mijn leven in de laatste fase

Wensen voor mijn leven in de laatste fase Wensen voor mijn leven in de laatste fase 1 Inleiding Dit is een notitieboekje waarin u kunt aangeven wat u belangrijk vindt in het leven. Wat zijn uw wensen ten aanzien van uw leven in de laatste fase.

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Programma Welkom Voorstellen Fatma: religieuze aspecten v/e moslim

Nadere informatie

1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4.

1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4. Versie 2-16 2 1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4.1 Zorgpad Stervensfase... 5 4.2 De cliënt als regisseur...

Nadere informatie

Beleid mantelzorg en vrijwilligers Fener Zorg

Beleid mantelzorg en vrijwilligers Fener Zorg P a g i n a 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 2. Begrippen 1-2 3. Verschillen tussen mantelzorg en vrijwilligerswerk 2 4. Mantelzorg in Rotterdam 2-3 5. Visie van Fener Zorg op mantelzorg en vrijwilligers

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Activiteitenplan 2014

Activiteitenplan 2014 Activiteitenplan 2014 Voorwoord Voor u ligt het activiteitenplan van de stichting Hospice en vrijwillige terminale thuiszorg Midden- Holland. Het plan is een afgeleide van het beleidsplan en de activiteiten

Nadere informatie

Sterven hoort bij het leven, maar

Sterven hoort bij het leven, maar Sterven hoort bij het leven, maar Sterven hoort bij het leven, maar... Ervaar je persoonlijk de ruimte om na te denken over je levenseinde en neem je die ook?... Is er ruimte voor een eigen invulling van

Nadere informatie