Lesbrief Welkom T. rex! 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lesbrief Welkom T. rex! 1"

Transcriptie

1 Welkom T. rex! 1 Doelgroep: Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: Leerdoelen: Vereiste voorkennis: Materiaal: BO: Groep 5 t/m 8, VO: Brugklas Zonder bottenbingo: ± 50 minuten; mèt bottenbingo: 70 minuten Leerlingen werken in groepjes Natuur, Biologie, Onderzoekend leren Leerlingen komen meer te weten over onderzoek aan dinosauriërs. Leerlingen maken kennis met echte onderzoeksvragen over de opgegraven T. rex en zien dat ze daar zelf over kunnen nadenken. Leerlingen maken kennis met echte onderzoekers. Leerlingen leren dat je samen tot meer verklaringen komt en dat op een onderzoeksvraag meer antwoorden mogelijkheid zijn. Leerlingen gebruiken hun verbeelding en creativiteit bij het formuleren van verklaringen, het uitbrengen van verslag, het geven van uitleg en het discussiëren. Geen Pen of potlood Kleurpotloden Smartboard Downloads: Werkbladen, Lesbrief Filmpjes: https://www.youtube.com/watch?v=7ws-sqceiwe Trotse Anne Schulp toont vondsten T. Rex. Optioneel voor bottenbingo: - Downloads: Bingokaarten, Opgraafkaartjes - Bak (krat, doos, schoenendoos) met zand - Prijsjes Les in het kort De Tyrannosaurus rex die in de zomer van 2013 is opgegraven in Amerika, komt naar Nederland! In drie filmpjes vertelt paleontoloog Anne Schulp over het bijzondere skelet. In deze les maken leerlingen kennis met het onderzoek naar T. rex. Ze ontdekken nog veel raadsels rondom het skelet. Hoe is ze onder het zand terecht gekomen? Waarom zijn niet al haar botten teruggevonden? Als echte onderzoekers gaan leerlingen met dit soort vragen aan de slag. Wat is er gebeurd en waarom? Leerlingen werken samen en mogen al hun verbeelding gebruiken. Ze presenteren hun beste verklaring aan de klas. Ter afsluiting spelen ze T. rex-bottenbingo om meer te leren over het uiterlijk van T. rex en hoe een skelet in elkaar zit.

2 Welkom T. rex! 2 Voorbereiding les Print voor elke leerling een werkblad. Print deze lesbrief en knip de onderzoeksvragen van Opdracht 2 uit. Optioneel bottenbingo: - Print de opgraafkaartjes en de bingokaarten voor het spel T. rex-bottenbingo. - Knip de opgraafkaartjes uit. - Zet een bak zand klaar om de opgraafkaartjes in te begraven. Introductie Vertel de klas: De Tyrannosaurus rex die in de zomer van 2013 is opgegraven in Amerika komt naar Nederland! Vragen om te stellen: Weet iedereen wat een T. rex is? (De Tyrannosaurus rex is één van de grootste vleesetende dinosauriërs die ooit ontdekt is.) Kennen jullie de actie Tientje voor T. rex? (Misschien heeft iemand in de klas ook geld gegeven?)

3 Welkom T. rex! 3 Opdracht 1 Iedere leerling krijgt een werkblad. Vertel de klas: Jullie gaan nu drie filmpjes bekijken over de opgraving en de komst van T. rex naar Nederland. Let goed op tijdens de filmpjes! Jullie vullen tijdens de filmpjes de antwoorden van Opdracht 1 in. Straks gaan jullie onderzoek doen en dan is het handig om iets meer te weten over de T. rex. Filmpje 1 (2.31 min) Land: Verenigde Staten van Noord Amerika Tijd: 66 miljoen jaar geleden. Meer dan 60 miljoen jaar geleden en 67 miljoen jaar geleden wordt ook genoemd. Heel precies: T. rex leefde in de laatste 1,5 miljoen jaar van het Krijt, dus van 67,5-66 miljoen jaar geleden. Gevonden botten: Helft Geslacht: Waarschijnlijk vrouw Lievelingsvoedsel: Vlees. Anne vertelt dat de twee dino s achter hem het lievelingskostje waren. Je ziet een Edmontosaurus en een schedel van Triceratops. Naam: Eigen inzicht Filmpje 2 (2.57 min) Gevonden in: Zand Aantal tenen: 3 per voet (of 4, als je het kleine eerste teentje meetelt). In de animatie is te zien dat T. rex op 3 tenen loopt. Dit zijn de middelste drie tenen. De eerste teen is heel klein geworden, maar nog wel zichtbaar. De vijfde teen is geheel verdwenen. Tyrannosaurus rex: Betekenis: Koning van de dinosauriërs Lengte: 12 meter Gewicht: 4000 kilo. Deze T. rex was erg groot en oud, dus alles tussen de 5000 en 6000 kilo is ook goed. Vindplaats: Staat: Montana. Dorp: Jordan Bijzonder omdat: Keuze uit: Het is één van de grootste en sterkste dieren die ooit geleefd heeft. Het skelet is zeldzaam. Het wordt de eerste T. rex die buiten Noord Amerika te zien is. Het skelet is vrij compleet. Er zijn pas twee tyrannosaurusskeletten gevonden die voor meer dan de helft compleet zijn. Deze komt ook in de buurt van de helft uit. Het skelet is heel mooi bewaard gebleven. De botten lagen in zand en zijn daarom niet platgedrukt. Filmpje 3 https://www.youtube.com/watch?v=7ws-sqceiwe Trotse Anne Schulp toont vondsten T. rex (2.19 min) Dinosaurustijdperk: Waarschijnlijk einde Schedel lengte: Bijna 1,5 meter Leeftijd: Oud. Anne ziet dat onder andere aan de gigantisch dikke wenkbrauwen. Missende botten: Voeten, armpjes

4 Welkom T. rex! 4 Opdracht 2 Groepjes leerlingen houden zich nu met een onderzoeksvraag bezig. Er zijn vijf verschillende onderzoeksvragen. Elk groepje krijgt één vraag. Stel u heeft 30 leerlingen, dan maakt u bijvoorbeeld tien groepjes van drie leerlingen. Er zijn dan steeds twee groepjes die dezelfde vraag beantwoorden. Vertel de klas: Als T. rex straks in Nederland is, worden alle botten goed onderzocht. Anne heeft veel onderzoeksvragen. Hij wil bijvoorbeeld weten hoe oud ze is geworden, wat er op haar menu stond, waar ze heeft rondgelopen en hoe snel ze kon rennen. Dat kan straks hopelijk uit de botten afgelezen worden! Maar de botten vertellen niet alles. Hoe en waarom kwam ze onder het zand terecht? Waarom stierf ze eigenlijk? Waar zijn haar armpjes en voeten gebleven? Een onderzoeker, zoals Anne, is heel nieuwsgierig naar antwoorden. Jullie gaan nu zelf met echte onderzoekvragen aan de slag. Jullie bedenken, net als onderzoekers, verschillende verklaringen. Wees creatief en gebruik al je verbeelding! Alles is goed als je de gevonden verklaringen kunt uitleggen. Suggesties voor antwoorden zijn te vinden in Bijlage 1. Deze suggesties zijn bedoeld als ondersteuning en niet voor de leerlingen. Het is juist de bedoeling dat leerlingen zelf met (zo creatief mogelijke) ideeën komen.

5 Welkom T. rex! 5 Onderzoeksvragen: Tijdens de opgraving heeft Anne al een paar griezelige botaandoeningen gevonden. Zo heeft deze T. rex achterin haar onderkaak twee bijtsporen. Dit zijn twee puntige gaten. Vraag 1: Hoe komen de twee bijtsporen in haar onderkaak? Wat kan er gebeurd zijn? Tijdens de opgraving heeft Anne al een paar botaandoeningen gevonden. Zo zit er een bobbel in een rib die mogelijk het gevolg is van een geheelde botbreuk. Vraag 2: Hoe kan ze haar rib gebroken hebben? In het filmpje zagen jullie hoe Anne de T. rex botten schoonmaakte met een kwastje. Het zand ging er heel makkelijk af. Hoe komt het dat de T. rex onder een laag zand lag? Vraag 3: Hoe is ze onder het zand terecht gekomen? In het laatste filmpje laat Anne zien welke botten hij gevonden heeft, zoals schedel, scheenbeen, kuitbeen, schoudergordel, heup, ribben, staart. Maar de voeten heeft hij niet gevonden en op het laatst zegt hij: Ik wil zo graag een armpje. Vraag 4: Waar zijn de armpjes en voeten gebleven? In het eerste filmpje zegt Anne: Aan de staart is flink geknabbeld. Hij heeft niet de hele staart terug gevonden. Waar is de rest van de staart gebleven? Vraag 5: Waarom zijn niet alle botten uit de staart teruggevonden?

6

7 Welkom T. rex! 5 Onderzoeksvragen: Tijdens de opgraving heeft Anne al een paar griezelige botaandoeningen gevonden. Zo heeft deze T. rex achterin haar onderkaak twee bijtsporen. Dit zijn twee puntige gaten. Vraag 1: Hoe komen de twee bijtsporen in haar onderkaak? Wat kan er gebeurd zijn? Tijdens de opgraving heeft Anne al een paar botaandoeningen gevonden. Zo zit er een bobbel in een rib die mogelijk het gevolg is van een geheelde botbreuk. Vraag 2: Hoe kan ze haar rib gebroken hebben? In het filmpje zagen jullie hoe Anne de T. rex botten schoonmaakte met een kwastje. Het zand ging er heel makkelijk af. Hoe komt het dat de T. rex onder een laag zand lag? Vraag 3: Hoe is ze onder het zand terecht gekomen? In het laatste filmpje laat Anne zien welke botten hij gevonden heeft, zoals schedel, scheenbeen, kuitbeen, schoudergordel, heup, ribben, staart. Maar de voeten heeft hij niet gevonden en op het laatst zegt hij: Ik wil zo graag een armpje. Vraag 4: Waar zijn de armpjes en voeten gebleven? In het eerste filmpje zegt Anne: Aan de staart is flink geknabbeld. Hij heeft niet de hele staart terug gevonden. Waar is de rest van de staart gebleven? Vraag 5: Waarom zijn niet alle botten uit de staart teruggevonden?

8

9 Welkom T. rex! 9 Opdracht 3 Leerlingen kiezen van de drie (of meer) verklaringen een in hun ogen beste uit. Ze leggen uit waarom ze dat vinden. Het doel is om samen tot een beste verklaring komen. Hierbij kan discussie ontstaan, wat prima is. Onderzoekers zijn het ook niet altijd met elkaar eens. Alleen bij blijvende onenigheid kiest ieder zijn eigen beste verklaring. Opdracht 4 Samen overleggen de leerlingen welke verklaring ze uit willen werken. Vervolgens werken ze de gekozen verklaring uit. U kunt er voor kiezen of dat in de vorm van een verhaal, tekening, strip, poster of powerpoint gebeurt. U kunt de leerlingen ook zelf laten kiezen. Stimuleer de leerlingen om in hun verhaal of tekening de details zo nauwkeurig mogelijk te benoemen. Laat ze bijvoorbeeld ook nadenken over: Hoe zag het landschap er uit? Was de T. rex alleen of waren er andere dieren bij? Wat deed ze? Hoe was het weer? Was ze heel oud en zwak, of kon ze nog heel veel? Voor informatie om vragen van leerlingen te beantwoorden, zie Bijlage 2: Achtergrond informatie over T. rex. Opdracht 5 Wat zouden de leerlingen zelf willen onderzoeken? Als ze zelf paleontoloog waren, wat zouden ze dan willen weten van de T. rex?

10 Welkom T. rex! 10 Afsluiting Laat leerlingen hun verklaring aan elkaar presenteren. Laat ze uitleggen waarom ze deze verklaring de beste vinden. Omdat steeds twee groepjes dezelfde vraag hebben beantwoord, kunt u ze laten discussiëren. Komen er vragen over een onderwerp? Denk samen na over hoe je dat zou kunnen onderzoeken. Uiteindelijk willen de leerlingen waarschijnlijk weten wat er nu echt gebeurd is. Hier is echter (nog) geen eenduidig antwoord op te geven, aangezien het onderzoek aan de T. rex juist nu in volle gang is! Vragen om te stellen: Denken jullie dat Anne het antwoord op de vragen weet? (Nee, nog niet.) Denk je dat hij het gaat weten? (Misschien, en hou het vooral in de gaten, want hij gaat het wel onder zoeken!) Denk je dat onderzoekers het altijd met elkaar eens zijn? (Nee, soms worden ze het nooit eens, bijvoorbeeld omdat er te weinig aanwijzigingen zijn gevonden.) Wat hebben jullie bij Opdracht 5 ingevuld? (Om te zien wat Anne en collega s willen onderzoeken, zie Bijlage 3: Toekomstig onderzoek aan de T. rex.) Bottenbingo Speel optioneel nog een spelletje T. rex-bottenbingo om de botten van het skelet te leren kennen! Voor de spelregels, zie Bijlage 4: Spelregels T. rex-bottenbingo. Vragen om te stellen na bottenbingo: Wat vinden jullie het mooist/gekst/indrukwekkendst/spannendst/lelijkst van het skelet? (eigen inzicht) Hebben jullie deze botten zelf ook? Welke wel? Welke niet? (Wij hebben alle botten ook, behalve een staart! Ons bekken is ook opgebouwd uit darmbeen, zitbeen, schaambeen.) Wat kan de functie zijn van het grote hoofd van de T. rex? (mogelijke verklaringen: vangen van prooien, vechten, eigen inzicht) Wat doet een museum, als er een paar botten van een skelet missen? (Het museum maakt deze zo goed mogelijk bij van gips of ander materiaal, of voegt botten van soortgelijke dieren toe.) Aansluiting kerndoelen Nederlands > Mondeling onderwijs 1. De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. 2. De leerlingen leren zich naar vorm en inhoud uit te drukken bij het geven en vragen van informatie, het uitbrengen van verslag, het geven van uitleg, het instrueren en bij het discussiëren. 3. De leerlingen leren informatie te beoordelen in discussies en in een gesprek dat informatief of meningsvormend van aard is en leren met argumenten te reageren. Oriëntatie op jezelf en de wereld > Natuur en techniek 41 Leerlingen leren over de bouw van planten, dieren en mensen en over de vorm en functie van hun onderdelen. Links naar interessante websites (fragment min)

11 Welkom T. rex! 1 1 Bijlage 1 Mogelijke verklaringen Hier vindt u mogelijke antwoorden op de onderzoeksvragen. Ze zijn bedoeld als extra informatie voor de leerkracht. Alles wat de leerlingen zelf bedenken en wat ze kunnen uitleggen is namelijk goed! Vraag 1: Hoe komen de twee bijtsporen in haar onderkaak? Wat kan er gebeurd zijn? Ze vocht met een andere T. rex om een prooi, slaapplaats of drinkplaats. Ze had ruzie met haar man, kind, vriendin. Ze werd per ongeluk aangezien voor een prooi. Ze werd als baby gebeten door een klein roofdier en de sporen zijn nog zichtbaar. Etc. Vraag 2: Hoe kan ze haar rib gebroken hebben? Let op: De rib is al geheeld, dus dit kan niet de oorzaak van haar dood zijn geweest. Ze vocht met een prooi (bijv. Triceratops, Edmontosaurus) en raakte gewond. Ze vocht met een soortgenoot. Een andere T. rex vond haar zo lief, dat hij bovenop haar sprong. Hierdoor viel ze en brak een rib. Ze viel in een ravijn. Ze struikelde over een tak (nest, rots etc.) en viel voorover. Ze was blind geworden en botste heel hard tegen een boom aan. Ze stond naast een afbrokkelende bergwand en er vielen stenen op haar. Etc. Vraag 3: Hoe is ze onder het zand terecht gekomen? Ze was aan het drinken toen de rivier overstroomde. Ze werd meegesleurd door een overstroming en vervolgens bedolven onder een dikke laag zand. Ze stierf van ouderdom. Haar vlees werd opgegeten door aaseters. Er kwam een zandstorm en het karkas werd bedekt met zand. Ze werd overvallen door een zandstorm en stierf ter plekke. Er brak bovenstrooms een meer door, waardoor er heel veel zand en silt in een keer vrijkwam. Etc. Vraag 4: Waar zijn de armpjes en voeten gebleven? Deze botten lagen niet onder het zand. Ze zijn niet gefossiliseerd, maar weggerot. De botten zijn wel gefossiliseerd, maar kwamen eerder aan de oppervlakte en zijn weg geërodeerd. De botten liggen nog ergens in de grond of op een andere plek. De grond of modder is verschoven. De onderdelen zijn er af gegeten nog voor dat de T. rex onder het zand kwam. De T. rex ging dood omdat zijn armpjes en voeten er af waren gebeten en werd toen fossiel. Iemand heeft de botjes al een keer opgegraven. Iemand heeft ze stiekem gestolen. Etc. Vraag 5: Waarom zijn niet alle botten uit de staart teruggevonden? Zie antwoord vraag 4. Met wat fantasie is er vast nog veel meer te bedenken!

12 Welkom T. rex! 12 Bijlage 2 Achtergrond informatie over T. rex Wat zijn dinosauriërs? Reptielen die 225 tot 66 miljoen jaar geleden leefden. Ze leefden op het land. Anders dan hagedissen en krokodillen hadden ze hun poten onder het lichaam staan in plaats van opzij. Ze hadden schubben en soms veren en legden eieren. Er zijn al meer dan duizend soorten dinosauriërs ontdekt. Wat is een fossiel? Een fossiel is een versteend overblijfsel of afdruk van een plant of dier van heel lang geleden. Hoe ontstaat een fossiel? Om in een fossiel te veranderen moet een dier of plant opgesloten worden in sediment, zoals zand, klei of schelpen. Stel je voor dat een (dode) dinosaurus bedekt wordt door modder, of dat er duinzand over hem heen waait. Hij kan ook weggezakt zijn in een moeras. Als er geen lucht bij komt onder dikke lagen grond, veranderen zijn overblijfselen heel langzaam in steen. Worden van dinosauriërs ook wel eens andere fossielen dan botten gevonden? Ja. Er zijn vondsten bekend van voetsporen, afdrukken van de huid, maag of andere organen, tanden, eieren en zelfs poep. Een versteende drol heet een coproliet. Aan de resten van planten en dieren in een coproliet zie je wat een dier at. Wat gebeurt er met een dier als het niet fossiel wordt? Als een dier dood gaat is de kans klein dat er iets van overblijft. Doorgaans worden de zachte delen snel opgeruimd door vlees- en aaseters. Binnen enkele weken zijn er alleen nog botten over. Als deze niet door modder of zand bedekt raken, worden ze opgeruimd door aaseters, schimmels en bacteriën. Hoe is de T. rex ontdekt? De versteende botten van deze enorme vleesetende dinosauriër lagen al meer dan 66 miljoen jaar onder het zand. Een klein stukje van de kaak begon uit te steken. De eigenaar van het land liet op deze plek zijn koeien grazen. Die hadden er op getrapt. Een stukje van de kaak brak hierdoor af. Op een dag liep de buurman van de landeigenaar over het landgoed en zocht fossielen. Hij zag iets uitsteken. Toen hij ontdekte wat het was, sprong hij een gat in de lucht, een echte T. rex! Hij wist dat een T. rex skelet heel zeldzaam is en dat hij iets heel bijzonders had gevonden. Daarom belde hij meteen een dinosaurus expert. Zijn vrouw vond aan de andere kant van het heuveltje in dezelfde laag een stuk van de heup. Zou de rest van de dino er dan tussen zitten? Naturalis mocht het skelet samen met het Amerikaanse Black Hills instituut opgraven, kopen en in Naturalis tentoonstellen. Klimaat in Montana 67 miljoen jaar geleden Waarschijnlijk had het gebied een mild, subtropisch klimaat met natte en droge seizoenen. In droge perioden ontstonden poelen waar de dorstige dino s dronken. Ook in riviergeulen bleef water staan. Leefomgeving T. rex Het leefgebied van T. rex was een waar paradijs met eten in overvloed voor iedereen. Het was tropisch warm. Er waren bossen die zich uitstrekten langs rivieren, meren en langs de zeekusten. Hier groeiden allerlei planten, zoals boomvarens, palmen en magnolia s. Die planten vormden het voedsel voor grote planteneters als Triceratops en Edmontosaurus.

13 Welkom T. rex! 13 Vleeseters die samen met T. rex leefden Naast T. rex heeft er in Amerika een tweede Tyrannosaurus-achtige geleefd. Het gaat om Nanotyrannus lancensis, waarvan skeletten zijn opgegraven uit dezelfde tijd als T. rex. Het dier zag eruit als een kleine uitgave van T. rex. Toch gaat het volgens de meeste paleontologen om een aparte soort en niet om een jong. Nanotyrannus, wat zoveel betekent als mini-tyrannosaurus, was ongeveer half zo groot als T. rex. Planteneters die samen met T. rex leefden Op het menu van T. rex stonden plantenetende dino s als Triceratops en Edmontosaurus. T. rex at niet alleen het vlees, maar ook (een deel van) de botten op. Als bewijs hiervoor vonden onderzoekers in fossiele T. rex-poep (coprolieten) flink wat botfragmenten van een gehoornde dino. Leefde ze alleen of in een groep? We weten niet zeker of T. rex alleen leefde of in familieverband. Harde bewijzen voor een groepsleven zijn nog niet gevonden. We weten wel dat T. rex een vleeseter is geweest. Ze is ook warmbloedig geweest. Dat betekent dat ze haar voedsel snel verteerde en al gauw weer trek had in een nieuwe prooi. Warmbloedige jagers van tegenwoordig, zoals leeuwen, hyena s en wolven, jagen bijna altijd samen in groepen. Door samen te werken hebben ze meer succes bij de jacht en komen ze het snelst weer aan voedsel. T. rex, die ook op prooidieren joeg die in kudden leefden, gebruikte misschien wel dezelfde jachttechniek. Er zijn net sporen opgegraven van een groep Tyrannosaurus-achtige dino s. Zou dat misschien een aanwijzing kunnen zijn dat tyrannosauriërs in groepen leefden? En misschien ook in groepen jaagden? Welke kleur had ze? Het blijft een gok welke kleur T. rex had. Er zijn maar weinig fossielen van dinosaurushuid bekend en die hebben hun kleur verloren. Waarschijnlijk waren dinosauriërs in kudden vaak minder opvallend gekleurd, met saaie strepen of vlekken (zoals de camouflagekleding van het leger) om rovers in de war te brengen. Misschien was T. rex was met haar veren wat feller gekleurd, maar andersom: tegenwoordig zijn juist de grootste dieren het minst opvallend gekleurd..

14 Welkom T. rex! 14 Bijlage 3 Toekomstig onderzoek aan de T. rex Anne en zijn collega s zijn van plan ook het volgende te onderzoeken: Hoe zag ze er precies uit? Als we alle botten netjes opmeten, beschrijven en uitgebreid vergelijken met alle andere botten van Tyrannosaurus, kunnen we straks ook heel precies bepalen hoe déze T. rex er uitzag. Hoe oud was ze? Net als je de leeftijd van een boom bepaalt door de jaarringen te tellen, tel je ook de jaarringen in de dinobotten. Wat at ze? De samenstelling van het tandglazuur kan iets vertellen over wat er bij de T. rex op het menu stond, haar lichaamstemperatuur en het water dat ze ooit dronk. Leefde onze T. rex altijd op dezelfde plek, of trok ze, bijvoorbeeld in de winter, naar koudere streken? Misschien kunnen we uit de groeilijnen van de tanden wat informatie halen over eventuele migraties. Wat vertellen alle botbreuken en beschadigingen over haar ziekten of levensloop? Welke verschillen zijn er tussen mannelijke en vrouwelijke T. rexen? Had ze veren of schubben? Zijn er afdrukken van haartjes of pluisjes bewaard gebleven? Wisselde ze haar tanden? Hoe snel kon ze rennen? Etc.

15 Welkom T. rex! 15 Bijlage 4 Spelregels T. rex-bottenbingo Spelonderdelen 30 bingokaarten 1 vel opgraafkaartjes kleurpotlood voor elke speler schaar prijsjes bakje of doos met zand Deelnemers 2-30 spelers 1 spelleider Voorbereiding De spelleider knipt de opgraafkaartjes uit het vel, schudt ze door elkaar en begraaft ze in een bak met zand. Elke speler krijgt een bingokaart en een kleurpotlood. Maak tweetallen van de spelers als er meer dan 30 spelers meedoen. Het spel spelen De spelleider introduceert het spel met een verhaaltje: We zijn hier met z n allen in Amerika, Montana, op de prairie en we hebben zojuist een tip gekregen dat hier het skelet van een T. rex onder het zand ligt. Jullie zijn allemaal paleontologen en jullie willen graag een heel skelet van een T. rex hebben. Jullie hebben al de helft van de botten, maar de andere helft mist nog. De 10 skeletonderdelen die jullie al hebben zijn op je bingokaart grijs ingekleurd. De 10 ontbrekende skeletonderdelen zijn wit. Straks gaan we de botten één voor één opgraven. Als we een bot opgraven dat op je kaart wit is, mag je het inkleuren. Als het grijs is doe je niets. Wie het eerste een compleet ingekleurd skelet heeft, roept heel hard: Bingo! Dit is de winnaar van het spel. Neem eerst alle skeletonderdelen even door met de spelers. Het spel begint als de spelleider gaat graven. De spelleider graaft als eerste een kaartje op. Op het kaartje staat een skeletonderdeel, bijvoorbeeld een onderkaak. De spelleider laat het kaartje aan de spelers zien. Nu mogen alle spelers dit bot op hun bingokaart inkleuren. Bij sommige spelers is dit bot al ingekleurd. Deze spelers doen dus niets. Daarna graaft de spelleider weer een bot op, bijvoorbeeld de linker arm. Nu mogen alle spelers de linker arm inkleuren. De pret kan verhoogd worden als de spelleider ook af en toe spelers uitnodigt om een bot op te graven! Einde van het spel Het spel gaat door totdat iemand een compleet ingekleurd T. rex skelet heeft en Bingo! roept. Dit is de winnaar van het spel.

Lesbrief T. rex voedselweb

Lesbrief T. rex voedselweb Lesbrief T. rex voedselweb Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Zelfstandig Doel van de opdracht: Het ontdekken dat niet alle dinosauriërs in dezelfde

Nadere informatie

Lesbrief T. rex talenten

Lesbrief T. rex talenten Lesbrief T. rex talenten Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Groepjes Doel van de opdracht: Het zelf onderzoeker zijn Het gedrag van T. rex imiteren

Nadere informatie

DINOSAURIËRS. Marthe Terny

DINOSAURIËRS. Marthe Terny DINOSAURIËRS Marthe Terny 1. INLEIDING Ik hou mijn spreekbeurt over dinosauriërs, omdat ik dit een erg leuk en interessant onderwerp vind. We weten al veel over de dinosauriërs, maar nog niet alles. Ik

Nadere informatie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie DinoLab LIVE Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 6, 7 en 8 1 DinoLab LIVE lesbrief DinoLab LIVE 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie 3 Afsluiting 4 Bijlage:

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Dinosauriërs. Inhoudsopgave. 1. Inleiding. 2. Wat is een dinosauriër?

Dinosauriërs. Inhoudsopgave. 1. Inleiding. 2. Wat is een dinosauriër? Dinosauriërs Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Wat is een dinosauriër? 3. Wanneer leefden de dinosauriërs? 4. Waar leefden dinosauriërs? 5. Hoe leefden de dinosauriërs? 6. Waarom waren de dinosauriërs zo groot?

Nadere informatie

Oog in oog met de dino s expeditie oertijd

Oog in oog met de dino s expeditie oertijd Oog in oog met de dino s expeditie oertijd Museumles - Expeditie Oertijd Informatie voor leerlingen basisonderwijs groepen 4 t/m 8 experience www.limburgsmuseum.nl wat je ziet, ben je zelf Oog in oog met

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 HET ONTSTAAN VAN HET LEVEN OP AARDE BLZ 3. HOOFDSTUK 3 DE VELOCIRAPTOR BLZ 5. HOOFDSTUK 4 DE SPINOSAURUS BLZ 6.

HOOFDSTUK 1 HET ONTSTAAN VAN HET LEVEN OP AARDE BLZ 3. HOOFDSTUK 3 DE VELOCIRAPTOR BLZ 5. HOOFDSTUK 4 DE SPINOSAURUS BLZ 6. INLEIDING BLZ 2. HOOFDSTUK 1 HET ONTSTAAN VAN HET LEVEN OP AARDE BLZ 3. HOOFDSTUK 2 DE IRRITATOR BLZ 4. HOOFDSTUK 3 DE VELOCIRAPTOR BLZ 5. HOOFDSTUK 4 DE SPINOSAURUS BLZ 6. HOOFDSTUK 5 TYRANOSAURUS REX

Nadere informatie

Dossier T. rex voor Naturalis. Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden. T 071 751 96 00 F 071 751 96 66 www.naturalis.nl

Dossier T. rex voor Naturalis. Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden. T 071 751 96 00 F 071 751 96 66 www.naturalis.nl Dossier T. rex voor Naturalis Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden T 071 751 96 00 F 071 751 96 66 www.naturalis.nl Inhoud 1. De opgraving 5 2. Facts & figures 7 Het skelet 7 Tientje voor T. rex 7

Nadere informatie

Fossielen uit de Noordzee.

Fossielen uit de Noordzee. Lesbrief websessie Fossielen uit de Noordzee. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving websessie 3. Afsluiting Tijdbesteding

Nadere informatie

Lesbrief Beestjes tekenen naar waarneming

Lesbrief Beestjes tekenen naar waarneming Lesbrief Beestjes tekenen naar waarneming Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Werkvorm: Zelfstandig Doel van de opdracht: Het kennismaken

Nadere informatie

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Werkvorm: Groepjes of alleen Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het leren herkennen van een bij,

Nadere informatie

Lesbrief Dierenzoekermoorden

Lesbrief Dierenzoekermoorden Lesbrief Dierenzoekermoorden Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: ± 20 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie, Nederlands Werkvorm: Tweetallen of zelfstandig Doel van de opdracht: Het oefenen met het gebruik

Nadere informatie

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Lesbrief online gastles Een bek vol tanden Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving uitzending Online gastles 3. Afsluiting

Nadere informatie

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1 Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1 Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 45 minuten Groepjes of zelfstandig Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het leren herkennen van een bij,

Nadere informatie

Beest binnenste buiten

Beest binnenste buiten binnenste buiten Lesbrief websessie Beest binnenste buiten Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving websessie 3. Afsluiting

Nadere informatie

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Groepjes Duur: ± 30 minuten Doel van de opdracht: Leerlingen leren wat het favoriete voedsel

Nadere informatie

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius Lesbrief Lesbrief Onder onze voeten U gaat met uw klas een bezoek brengen aan Min40Celsius, aan de hand van deze lesbrief kunt het bezoek (kort) voorbereiden.

Nadere informatie

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1 Slakkenevolutiespel 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 15 minuten Klassikaal Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het begrijpen waarom slakken verschillende kleuren hebben

Nadere informatie

Fossielen uit de Noordzee

Fossielen uit de Noordzee Fossielen uit de Noordzee Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief Fossielen uit de Noordzee 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie

Nadere informatie

Lesbrief Vlinderkleuren 1

Lesbrief Vlinderkleuren 1 Vlinderkleuren 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 45 minuten Tweetallen Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met een aantal vlindersoorten

Nadere informatie

Fossielen uit de Noordzee

Fossielen uit de Noordzee Fossielen uit de Noordzee Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor klas 1 en 2 (VMBO/H/V) lesbrief Fossielen uit de Noordzee 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie

Nadere informatie

Lesbrief Beestjes tekenen naar verhaal

Lesbrief Beestjes tekenen naar verhaal Lesbrief Beestjes tekenen naar verhaal Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Werkvorm: Zelfstandig Doel van de opdracht: Het leren hoe

Nadere informatie

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen Voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkblad Dit werkblad hoort bij de film Giganten uit de IJstijd. Een film die je meeneemt naar de laatste ijstijd, zo n 116.000 tot 10.000

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Lesbrief Vlinderkids 1

Lesbrief Vlinderkids 1 Vlinderkids 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 30 minuten Tweetallen Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met een aantal vlindersoorten

Nadere informatie

Voeding. Voor klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs

Voeding. Voor klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs Voeding Voor klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs DMVVOO-B&E-2012 Voeding is belangrijk voor de mens, dier en plant. In het dierenpark zie je heel veel verschillende dieren. De planteneter eet planten,

Nadere informatie

De kunst van het opzetten

De kunst van het opzetten De kunst van het opzetten Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief De kunst van het opzetten 1 Introductieles 2 Uitzending 3 Afronding

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: dinosaurussen

Auditieve oefeningen bij het thema: dinosaurussen Auditieve oefeningen bij het thema: dinosaurussen Boek van de week: 1; De archeoloog 2; Dinosaurussen 3; Tom en de dinosaurussen in het museum 4; Dinosaurussen Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende

Nadere informatie

RATELSLANGEN PEKARI S

RATELSLANGEN PEKARI S groep 8 DESERT Deze DESERT-speurtocht bevat open en meerkeuze vragen. Bij de meerkeuze vragen is steeds maar één antwoord goed (tenzij anders vermeld). Denk er ook aan dat je de paden niet mag verlaten

Nadere informatie

De kunst van het opzetten

De kunst van het opzetten Lesbrief websessie De kunst van het opzetten Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Uitzending 3. Afronding Inhoud in het kort:

Nadere informatie

SPEURTOCHT THEMA DESERT. voor groep 8. In-/uitgang

SPEURTOCHT THEMA DESERT. voor groep 8. In-/uitgang SPEURTOCHT THEMA DESERT voor groep 8 In-/uitgang Deze DESERT-speurtocht bevat open en meerkeuze vragen. Bij de meerkeuze vragen is steeds maar één antwoord goed (tenzij anders vermeld). Denk er ook aan

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

KOMODOVARAAN. Door: Jade Boezer

KOMODOVARAAN. Door: Jade Boezer KOMODOVARAAN Door: Jade Boezer 1 Voorwoord Mijn werkstuk gaat over Komodovaranen. Ik doe het erover omdat ik een onderwerp zocht voor mijn werkstuk en nog niets over Komodovaranen wist. Toen ik aan het

Nadere informatie

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op?

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op? Ondergronds Opdrachten groepen 5, 6 en 7 In Ondergronds gaan kinderen aan de slag als een echte archeoloog. Ondergronds is een reconstructie van een archeologische opgraving. De leerlingen werken met echte

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je?

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je? Kijktocht OER! basis 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de tijd van de jagers en verzamelaars. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Hoe ze leefden en hoe hun gebied eruitzag,

Nadere informatie

WOLF. Huilend roofdier

WOLF. Huilend roofdier WOLF Huilend roofdier Wolven hebben vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die haar oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

Arie Aardvarken. Lesbrief. Tips

Arie Aardvarken. Lesbrief. Tips Lesbrief Arie Aardvarken In Naturalis ontmoet u met uw groep Arie Aardvarken. Hij laat uw leerlingen ontdekken dat dieren heel handig in elkaar zitten. Het museumbezoek bestaat uit een interactieve rondleiding

Nadere informatie

Sporen opsnorren docentenhandleiding

Sporen opsnorren docentenhandleiding Sporen opsnorren docentenhandleiding Doelgroep: VMBO onderbouw Doelen: leerlingen: - Leren diersporen herkennen - Ontdekken dat diersporen overal om ons heen te vinden zijn - Leren voedingssporen te onderscheiden

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

Arie Aardvarken. Lesbrief

Arie Aardvarken. Lesbrief Arie Aardvarken Lesbrief Arie Aardvarken Lesbrief In Naturalis ontmoet u met uw groep Arie Aardvarken. Hij laat uw leerlingen ontdekken dat dieren heel handig in elkaar zitten. Het museumbezoek bestaat

Nadere informatie

Het Menselijke skelet vertelt

Het Menselijke skelet vertelt Het Menselijke skelet vertelt o 1 Hoi! Ik ben Evy Cuypers, archeologe! Ik ben François-Xavier, fysisch antropoloog! "Op de opgravingen te Tell Tweini in Syrië hebben we een graf ontdekt. Na het voorzichtig

Nadere informatie

Activiteitenschema Archeologie

Activiteitenschema Archeologie Activiteitenschema Archeologie Soort activiteit: Spullen opgraven uit de zandbak. Tijdsindeling: 5 Minuten de plaatjes in de zandbak verstoppen. 5 Minuten vertellen over hoe de mensen vroeger wat zochten

Nadere informatie

Dood doet leven! Ruimte voor grote aaseters. Auteurs: Elma Duijndam en Hettie Meertens, werkzaam bij ARK Natuurontwikkeling

Dood doet leven! Ruimte voor grote aaseters. Auteurs: Elma Duijndam en Hettie Meertens, werkzaam bij ARK Natuurontwikkeling Dood doet leven! Ruimte voor grote aaseters TITEL: DOOD DOET LEVEN Auteurs: Elma Duijndam en Hettie Meertens, werkzaam bij ARK Natuurontwikkeling KADER Voor wie? Middenbouw - binnenles en onderzoeksles

Nadere informatie

Te veel, te rijk, te weinig. Waterpark Lankheet

Te veel, te rijk, te weinig. Waterpark Lankheet Waterpark Lankheet Erfgoed/NME project voor groep 8 Handleiding leerkracht Opdrachtgever: Waterpark Lankheet en Commissie Culturele Vorming Haaksbergen Bronmateriaal: Waterpark Lankheet/Historische Kring

Nadere informatie

DE WOLF. Huilend roofdier

DE WOLF. Huilend roofdier DE WOLF Huilend roofdier De wolf heeft vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

Katachtigen. Voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs D M K B - B & E - 2 0 1 2

Katachtigen. Voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs D M K B - B & E - 2 0 1 2 Katachtigen Voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs D M K B - B & E - 2 0 1 2 Iedereen kent natuurlijk de poes als huisdier. Dit dier lijkt veel op de katachtigen die in Ouwehands Dierenpark leven. Denk

Nadere informatie

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen.

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Amfibieën Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Hulpmiddel Prezi les 1: http://prezi.com/hwpatwdyvqpv/?utm_campaign

Nadere informatie

Lesbrief Spinnen diversiteit. Doelgroep: Groep 5 t/m 8. Leerstofgebied: Wereldoriëntatie. Werkvorm: Zelfstandig, deels klassikaal. Duur: ± 45 minuten

Lesbrief Spinnen diversiteit. Doelgroep: Groep 5 t/m 8. Leerstofgebied: Wereldoriëntatie. Werkvorm: Zelfstandig, deels klassikaal. Duur: ± 45 minuten Lesbrief Spinnen diversiteit Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Zelfstandig, deels klassikaal Duur: ± 45 minuten Doel van de opdracht: Kinderen maken kennis met de meest

Nadere informatie

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8)

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) onzichtbaar leven In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-opdrachtenboekje voor de bovenbouw van het primair

Nadere informatie

4. Sterk dino-rekenwerk

4. Sterk dino-rekenwerk 4. Sterk dino-rekenwerk Vul aan met +, - en = 7 + 8 = 20-5 20 4 12 4 100 45 30 25 25 30 45 100 1 000 400 300 300 670 300 250 120 340 300 28 12 Vul aan met > of < of = 45 : 9 2 x 3 100 x 8 1000 200 70 x

Nadere informatie

Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a

Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a Inleiding Korte omschrijving van de les: In groepjes van 4 kinderen lopen ze begeleid de

Nadere informatie

Doelgroep: groep 5 t/m 8 (vraag 9 is vooral geschikt voor groep 7/8. Groep 5/6 kan deze vraag overslaan)

Doelgroep: groep 5 t/m 8 (vraag 9 is vooral geschikt voor groep 7/8. Groep 5/6 kan deze vraag overslaan) UITLEG VOOR DE LEERKRACHT In deze lessenserie hebben leerlingen van alles geleerd over archeologie en het leven van vroeger. Met deze quiz kunnen ze hun kennis testen. Opmerking: De leerlingen hebben tot

Nadere informatie

Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers.

Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers. Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers. Ik vind het zelf erg leuk om hier meer over te weten, heb hier veel over opgezocht en wil jullie daar nu

Nadere informatie

Allemaal Dinosaurussen

Allemaal Dinosaurussen Allemaal Dinosaurussen Ruben Schneijdenberg Allemaal dinosaurus sen Minidinosaurussen Onder :een impressie van een dinosaurusembryo. versteende eieren en embryo s geven paleontologen waardevolle informatie.

Nadere informatie

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?...

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... WERKBLAD 1 HET WERK VAN DE ARCHEOLOOG Kruis aan welk materiaal jij met je groepje onderzoekt. Bekijk de film en zoek het antwoord op de vraag. Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Hap, ik heb je! Groep 4-5-6

Voorbereiding post 2. Hap, ik heb je! Groep 4-5-6 Voorbereiding post 2 Hap, ik heb je! Groep 4-5-6 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 2: Hap, ik heb je! voor groep 4, 5 en 6. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

Lesbrief Spinnendiversiteit 1

Lesbrief Spinnendiversiteit 1 Spinnendiversiteit 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 45 minuten Zelfstandig, deel klassikaal Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met de spinnensoorten in

Nadere informatie

Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos.

Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos. John van Schoor Medewerker educatie van NCB Naturalis in Leiden schatrijk Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos. Ongelooflijk vuil ondergoed en sokken die verdwijnen

Nadere informatie

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

PROJECT DINOSAURIERS NOV 2015 JAN 2016 DIPLODOCUS

PROJECT DINOSAURIERS NOV 2015 JAN 2016 DIPLODOCUS PROJECT DINOSAURIERS NOV 2015 JAN 2016 NEL DIPLODOCUS Onze planeet zag er helemaal anders uit dan nu in de tijd van de dinosauriërs; Het was warm en vochtig, veel wouden, reuzegrote varens, geen bloemen

Nadere informatie

1-Kennismaking met archeologie

1-Kennismaking met archeologie UITLEG VOOR DE LEERKRACHT Deze opdracht is de start van de lessenserie. Met deze opdracht introduceert u bij de leerlingen het onderwerp op een leuke manier. U kunt het onderwerp op verschillende manieren

Nadere informatie

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Groep 5 Les 1 Ik en mijn selfie Les 1 Ik en mijn selfie Samenvatting van de les De kinderen kijken naar een selectie portretten waaronder selfies. Ze analyseren

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht...

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Les 4 De opdracht... Drents Museum Groep 3 Duur: naar eigen inzicht (evt. te verdelen over meerdere lessen) Lesvoorbereiding

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Beestenboel

Docentenhandleiding. Beestenboel Docentenhandleiding Beestenboel Inhoud 1 Inleiding Beestenboel 2 a. Educatief programma 2 b. Leerdoelen 2 c. Doelgroep 2 d. Tijd 2 e. Indeling programma 3 f. Kosten 3 g. Praktische informatie 3 2 Voorbereidende

Nadere informatie

dieren in de dierentuin

dieren in de dierentuin dieren in de groep 4-5 Geachte leerkracht, Dit lespakket ondersteunt u bij het voorbereiden van uw schoolreisje naar Burgers Zoo. Daarnaast kan het ook prima worden ingezet als u een thema over en of exotische

Nadere informatie

Reptielen. Les 1 Kenmerken reptielen

Reptielen. Les 1 Kenmerken reptielen Reptielen Les 1 Kenmerken reptielen Inhoud 1. De leerkracht vraagt aan de leerlingen of zij thuis huisdieren hebben of dat zij iemand kennen die een huisdier thuis heeft. 2. De leerkracht vertelt dat er

Nadere informatie

5. Hoe komt het dat de brulkikker niet meer in Nederland voorkomt?

5. Hoe komt het dat de brulkikker niet meer in Nederland voorkomt? Lesbrief Help, een brulkikker! Wat weet je al? 1. Welke namen zijn genoemd voor deze kikker? 2. Wat eet deze kikker? 3. Waar komt deze kikker van oorsprong vandaan? 4. Hoe is deze kikker in Nederland gekomen?

Nadere informatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie Leerkrachtinformatie (dubbele les) Lesduur: 2 x 50 minuten (klassikaal) Introductie van de activiteit 1. Deze klassikale les bestaat uit twee delen: Voorbereiding Uitvoering voorbereiding Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Doelgroep: Groep 6,7 en 8 Leerstofgebied: Natuur en techniek Werkvorm: Buiten in groepjes van 3 leerlingen Duur: 45 minuten buiten + 30 minuten nabespreken in

Nadere informatie

DOCENT. Thema: natuur BOMEN BIJ MIJN SCHOOL. groep 3 en 4. Stadshagen

DOCENT. Thema: natuur BOMEN BIJ MIJN SCHOOL. groep 3 en 4. Stadshagen In groep 1 en 2 hebben de leerlingen binnen dit thema geleerd dat er in de natuur verschillende kleuren, vormen en texturen te vinden zijn. De leerlingen in groep 3 en 4 richten zich in dit thema op bomen.

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Klassengesprek - excursie

Klassengesprek - excursie 5 Klassengesprek - excursie Doelen Materialen Duur De leerlingen: herkennen verschillende dieren uit hun omgeving. weten dat er diereneters, planteneters en alleseters zijn. observeren het gedrag van dieren.

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Skelet Hoofdstuk 1 Waarom een spreekbeurt over het skelet? Ik wil graag een spreekbeurt over het skelet houden omdat ik het een interessant onderwerp vind. Ik wil aan jullie laten zien dat het skelet niet

Nadere informatie

MOERASBOS IN STADSHAGEN. Thema: natuur

MOERASBOS IN STADSHAGEN. Thema: natuur DOCENT In het thema Natuur ontdekken de leerlingen van groep 7 en 8 dat er rond de jaartelling een bijzonder bos op de plek stond waar zij nu wonen. Dit moerasbos is in 2000 opgegraven door archeologen.

Nadere informatie

Natuurtentoonstelling

Natuurtentoonstelling Natuurtentoonstelling We gaan schilderijlijstjes maken. Knip elk een rechthoekige lijst uit een vel A4-papier. Daarna mag je jouw lijst versieren met kleurpotloden, verf, wascokrijt of ander materiaal.

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Hoofdstuk Vaardigheid: Leerdoel: Inleiding Reflecteren op de eigen ervaringen met kunst en cultuur. De leerling kan: uitleggen wat cultuur is; uitleggen wat

Nadere informatie

Spreekbeurt Dinosaurussen

Spreekbeurt Dinosaurussen Spreekbeurt Dinosaurussen 17 maart 2008 - Daniël Kuckartz - Groep 6 1: Krijt-tijdperk 2: Zoogdier/Eieren 2B: Embryo 3: Landdino s 4: Waterdino s 5: Vliegende dino s 6: Gewicht 7: Lengte 8: Voortbeweging

Nadere informatie

Prezi les 1: Website:

Prezi les 1: Website: Les 1 Bouw van het hart Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de leerlingen tijdens deze les het gaan hebben over de bouw van het hart. 2. De leerkracht laat het skelet van een mens zien en vraagt de leerlingen

Nadere informatie

Opdrachten Jaar van de Bever voor groep 3,4,5 van de basisschool

Opdrachten Jaar van de Bever voor groep 3,4,5 van de basisschool Opdrachten Jaar van de Bever voor groep 3,4,5 van de basisschool 2012 is het jaar van de bever. Vroeger kwam de bever in een groot deel van Nederland voor, maar er kwamen er steeds minder. De bevers werden

Nadere informatie

Titel: Reuzenbeesten (met dank aan Anouk in t Veld) Bouw: groep 6. Tijdsindicatie totaal: 30 min.

Titel: Reuzenbeesten (met dank aan Anouk in t Veld) Bouw: groep 6. Tijdsindicatie totaal: 30 min. Titel: Reuzenbeesten (met dank aan Anouk in t Veld) Bouw: groep 6 Tijdsindicatie totaal: 30 min. Doel van de les: Aan het eind van de les hebben de leerlingen een reuzenbeest in beweging gemaakt Foto s

Nadere informatie

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis De OERKNAL! Wetenschappers denken dat zo n 13,7 miljard aardse jaren geleden alles in het heelal samengeperst was tot een gloeiend heet punt. Tijdens een enorme oerexplosie ontstonden uit dat punt materie

Nadere informatie

Een educatief programma voor groep 7 en 8 Handleiding Deel 1 Algemeen

Een educatief programma voor groep 7 en 8 Handleiding Deel 1 Algemeen Een educatief programma voor groep 7 en 8 Handleiding Deel 1 Algemeen Inhoudsopgave Deel 1 Inleiding 1 Algemene informatie 1.1 Doelgroep 1.2 Doel van het programma Woordvoerders van de Natuur 1.3 Opzet

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Hap, ik heb je! Groep 1-2-3

Voorbereiding post 2. Hap, ik heb je! Groep 1-2-3 Voorbereiding post 2 Hap, ik heb je! Groep 1-2-3 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 2: Hap, ik heb je! voor groep 1, 2 en 3. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel

Nadere informatie

datum: 7 november 2013 aantal leerlingen: 22 tijd: 13:00-15:05 groep: 3

datum: 7 november 2013 aantal leerlingen: 22 tijd: 13:00-15:05 groep: 3 Lesvoorbereiding Onderbouw Circuitles Zakelijke gegevens naam student: Anouk Bluemink stageschool: RKS De Leer Hengelo (gld) Iselinge klas: VR2B mentor/mentrix: Ria Menting datum: 7 november 2013 aantal

Nadere informatie

Hoe maak ik... Naam: Groep:

Hoe maak ik... Naam: Groep: Hoe maak ik... Naam: Groep: Inleiding Een spreekbeurt houden is niet niets! Je moet daar heel wat voor kunnen. Wat dacht je van: Goed kunnen lezen Goed kunnen begrijpen wat je leest Goed dingen kunnen

Nadere informatie

Anders voeren. Les b r i e f

Anders voeren. Les b r i e f Anders voeren Les b r i e f Uitgave: Amsterdams NME Centrum Anders voeren Les b r i e f Een samenwerkingsproject van de Gemeentelijke Gezondheidsdienst Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum met ondersteuning

Nadere informatie

Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden T 071 568 76 00 F 071 568

Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden T 071 568 76 00 F 071 568 Persdossier T. rex komt naar Naturalis Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden T 071 568 76 00 F 071 568 76 66 www.naturalis.nl Inhoud Persdossier: T. rex komt naar Naturalis 5 1. Persbericht 7 2. Facts

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Eten zoals je gebekt bent Groep 3-4-5

Voorbereiding post 2. Eten zoals je gebekt bent Groep 3-4-5 Voorbereiding post 2 Eten zoals je gebekt bent Groep 3-4-5 Welkom bij IVN Valkenswaard Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 2: Eten zoals je gebekt bent, voor groep 3, 4 en 5. Inhoud: Algemeen

Nadere informatie