WINSTGEVENDHEID VAN TECHNISCHE ANALYSE IN OPKOMENDE AANDELENMARKTEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WINSTGEVENDHEID VAN TECHNISCHE ANALYSE IN OPKOMENDE AANDELENMARKTEN"

Transcriptie

1 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR WINSTGEVENDHEID VAN TECHNISCHE ANALYSE IN OPKOMENDE AANDELENMARKTEN Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master of Science in de Toegepaste Economische Wetenschappen: Handelsingenieur Edward Vande Maele onder leiding van Prof. Michael Frömmel i

2 ii

3 iii

4 iv

5 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR WINSTGEVENDHEID VAN TECHNISCHE ANALYSE IN OPKOMENDE AANDELENMARKTEN Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master of Science in de Toegepaste Economische Wetenschappen: Handelsingenieur Edward Vande Maele onder leiding van Prof. Michael Frömmel v

6 vi

7 PERMISSION Ondergetekende verklaart dat de inhoud van deze masterproef mag geraadpleegd en/of gereproduceerd worden, mits bronvermelding. Edward Vande Maele vii

8 viii

9 Woord vooraf Het tot stand brengen van deze masterproef heeft veel tijd en energie gekost, het is dan ook met enige trots dat ik dit werk aan jullie voorleg. Desondanks ben ik ook een aantal mensen dank verschuldigd, zonder hen zou ik namelijk niet tot dit eindresultaat gekomen zijn. Eerst en vooral wens ik de Faculteit Economie & Bedrijfskunde oprecht te bedanken voor de voortreffelijke Bachelor- en Master-opleiding die ik er genoten heb. Zonder deze vijf opleidingsjaren als basis, zou ik nooit in staat geweest zijn een werk en een onderzoek van dergelijke omvang en diepgang te produceren. Voorts wens ik mijn naaste familie en vrienden te bedanken, die mij altijd ondersteund hebben doorheen mijn opleiding Handelsingenieur aan de Universiteit Gent. Zonder mijn naaste vrienden waren deze vijf jaren aan de universiteit niet dezelfde geweest, zonder mijn naaste familie waren die misschien zelfs niet mogelijk geweest. Edward Vande Maele ix

10 x

11 Inhoudsopgave Woord vooraf... ix Inhoudsopgave... xi Lijst van gebruikte afkortingen... xiv Lijst van tabellen... xiv DEEL 1: INLEIDING... 1 Situering van het onderwerp... 2 DEEL 2: TECHNISCHE ANALYSE... 3 Inleiding... 3 Literatuurstudie... 3 Definitie technische analyse... 3 Het nut van technische analyse... 4 Kritiek... 4 Efficiënte Markt Hypothese en Random Walk Theorie... 6 Factoren die de marktefficiëntie bepalen... 7 Technische analyse tegenover fundamentele analyse... 9 Empirische testen in de literatuur... 9 Studies die de winstgevendheid van technical trading rules nagaan... 9 Combinatie van technical trading rules met tijdreeksgegevens Enquêtestudies Verklaringen technische analyse Noisy Rational Expectation Models Noise Traders Model Overige verklarende modellen Subjectiviteit DEEL 3: ONDERZOEKSOPZET Inleiding Onderzoeksmethode Technical Trading Rules Voortschrijdende gemiddelden Trading Range Uitbraken Double-or-out strategie Factoren die de betrouwbaarheid van het onderzoek beïnvloeden Onderzoekspopulatie en dataverzameling DEEL 4: RESULTATEN Autocorrelatie van returns Uitleg bij de tabellen Situatie voor transactiekosten xi

12 Volledige sample VMA-regels FMA-regels TRB-regels Eerste deelperiode VMA-regels FMA-regels TRB-regels Tweede deelperiode VMA-regels FMA-regels TRB-regels Situatie na transactiekosten Volledige sample VMA-regels FMA-regels TRB-regels Eerste deelperiode VMA-regels FMA-regels TRB-regels Tweede deelperiode VMA-regels FMA-regels TRB-regels Verdere verklaringen voor de verschillen in resultaten Invloed van het aantal trading signalen op de transactiekosten Invloed van het aantal Buy- versus Sell-dagen op de gemiddelde overwinst Invloed van de treasury bill koers op de gemiddelde overwinst DEEL 5: ALGEMEEN BESLUIT DEEL 6: BIBLIOGRAFIE... i Websites... i Handboeken... i Papers... i DEEL 7: BIJLAGEN... v Bijlage 1: Broncode VBA en formules MS Excel... v Berekening Trading Signals bij de VMA... v Zonder band... v Met 1 percent-band... v Berekening Trading Signals bij de FMA...vi Zonder 1 percent band... vi Met 1 percent-band... vi Berekening Trading Signals bij de TRB... viii Zonder band... viii xii

13 Met 1 percent-band... ix Berekening double-or-out strategie bij de VMA en FMA... x Zonder band... x Met 1 percent band... xi Berekening double-or-out strategie bij de TRB... xii Plaatsing van de maandelijkse T-Bill Rates bij de overeenkomstige dagelijkse prijsdata... xiii Aanpassing winst voor transactiekosten... xiv In Chili, Jamaica en Kenia... xiv In Maleisië... xiv In Tsjechië... xiv Berekening aantal trading signalen... xv Bij VMA en FMA... xv Bij TRB... xvi Berekening Buy-, Sell- en No-Periodes... xvii Bij VMA en FMA... xvii Bij TRB... xviii Bijlage 2: Transactiekosten... xix Bijlage 3: Autocorrelatie van returns... xx Chili... xx Jamaica... xxi Kenia... xxii Maleisië... xxiii Tsjechië... xxiv Bijlage 4: Broncode EViews... xxv Berekening gemiddelde dagelijkse return per markt... xxv Berekening gem. dagelijkse overwinst per trading rule en per periode... xxv Bijlage 5: Aantal trading signalen per trading rule... xxvi Chili... xxvi Jamaica... xxvi Kenia... xxvi Maleisië... xxvii Tsjechië... xxvii Bijlage 6: Relatieve aandeel van iedere soort trading signalen in duurtijd... xxviii Relatieve aandeel van elk signaal in de totale onderzochte tijdspanne voor VMA-regels... xxviii Relatieve aandeel van elk signaal in de totale onderzochte tijdspanne voor FMA-regels... xxix Relatieve aandeel van elk signaal in de totale onderzochte tijdspanne voor TRB-regels... xxx xiii

14 Lijst van gebruikte afkortingen EMH FMA KTVG LTVG TRB VMA Efficiënte Markt Hypothese Fixed Length Moving Average Korte Termijn Voortschrijdend Gemiddelde Lange Termijn Voortschrijdend Gemiddelde Trading Range Breakout Variable Length Moving Average Lijst van tabellen Tabel 1. Overzicht van de gebruikte symbolen in de double-or-out strategie p. 19 Tabel 2. Overzicht van de onderzochte markten p. 23 Tabel 3. Correlatiematrix van de returns p. 23 Tabel 4. Gem. dagelijkse overwinst bij VMA-regels, volledige sample, voor transactiekosten p. 27 Tabel 5. Gem. dagelijkse overwinst bij FMA-regels, volledige sample, voor transactiekosten p. 28 Tabel 6. Gem. dagelijkse overwinst bij TRB-regels, volledige sample, voor transactiekosten p. 29 Tabel 7. Gem. dagelijkse overwinst bij VMA-regels, 1 e deelperiode, voor transactiekosten p. 31 Tabel 8. Gem. dagelijkse overwinst bij FMA-regels, 1 e deelperiode, voor transactiekosten p. 32 Tabel 9. Gem. dagelijkse overwinst bij TRB-regels, 1 e deelperiode, voor transactiekosten p. 33 Tabel 10. Gem. dagelijkse overwinst bij VMA-regels, 2 e deelperiode, voor transactiekosten p. 34 Tabel 11. Gem. dagelijkse overwinst bij FMA-regels, 2 e deelperiode, voor transactiekosten p. 35 Tabel 12. Gem. dagelijkse overwinst bij TRB-regels, 2 e deelperiode, voor transactiekosten p. 36 Tabel 13. Gem. dagelijkse overwinst bij VMA-regels, volledige sample, na transactiekosten p. 38 Tabel 14. Gem. dagelijkse overwinst bij FMA-regels, volledige sample, na transactiekosten p. 39 Tabel 15. Gem. dagelijkse overwinst bij TRB-regels, volledige sample, na transactiekosten p. 40 Tabel 16. Gem. dagelijkse overwinst bij VMA-regels, 1 e deelperiode, na transactiekosten p. 41 Tabel 17. Gem. dagelijkse overwinst bij FMA-regels, 1 e deelperiode, na transactiekosten p. 42 Tabel 18. Gem. dagelijkse overwinst bij TRB-regels, 1 e deelperiode, na transactiekosten p. 43 Tabel 19. Gem. dagelijkse overwinst bij VMA-regels, 2 e deelperiode, na transactiekosten p. 44 Tabel 20. Gem. dagelijkse overwinst bij FMA-regels, 2 e deelperiode, na transactiekosten p. 45 Tabel 21. Gem. dagelijkse overwinst bij TRB-regels, 2 e deelperiode, na transactiekosten p. 46 Tabel 22. Gem. aantal trading signalen per groep van trading rules en per markt p. 48 Tabel 23. Relatief aandeel van elk signaal in duurtijd per markt en per soort trading rule p. 50 Tabel 24. Relatief aandeel van elk signaal per deelperiode en per soort trading rule voor Kenia p. 51 xiv

15 1. Inleiding Deze masterproef heeft tot doel te onderzoeken of er enkel via toepassing van technische analyse winst kan geboekt worden op minder efficiënt uitgebouwde aandelenmarkten. Technische analyse maakt voornamelijk gebruik van historische prijzeninformatie. Het is in de literatuur reeds meermaals aangehaald dat technische analyse niet langer zinvol is als beleggingstechniek op westerse aandelenmarkten, waar het bestuderen van historische aandelenkoersen niet langer leidt tot positieve returns. Op minder efficiënt uitgebouwde aandelenmarkten daarentegen, waaronder veel Zuidoost-Aziatische markten, kan via toepassing van technische analyse nog winst geboekt worden. Dit onderzoek geeft aan de hand van een reeds in de literatuur gebruikte methode antwoorden op verschillende onderzoeksvragen inzake deze materie. Meer specifiek wordt onderzocht of twee populaire technical trading rules het beter doen op eenzelfde reeks data dan de passieve buy-andhold strategie. Dit zijn de voortschrijdende gemiddelden en de trading range uitbraken, die telkens toegepast worden in een double-or-out strategie. Er werd hierbij rekening gehouden met transactiekosten en met autocorrelatie en deels met de data-snooping bias. Dit onderzoek is vernieuwend in de keuze van de onderzochte markten: zij werden met nadruk geselecteerd in verschillende geografische regio s. In de reeds bestaande literatuur daarentegen worden voornamelijk groepen van nabij gelegen opkomende markten onderzocht. 1

16 Situering van het onderwerp Opkomende groeilanden genieten meestal nog niet van de voordelen van een efficiënt uitgebouwde liquide aandelenmarkt. We hebben er meestal te maken met zwakke vorm efficiëntie, waarin volgens een aantal theorieën meeropbrengsten gegenereerd kunnen worden door het analyseren van historische prijzen in de voorspelling van toekomstige prijzen. Dit is de basis van technische analyse en opkomende groeilanden zijn de markten waarin technische analyse, volgens de studie van Park & Irwin (2004), nog winstgevend is. In moderne efficiënt uitgebouwde aandelenmarkten daarentegen, zoals de Dow Jones, was dit enkel mogelijk tot de late jaren 1980, daarna niet meer. Dit toont aan dat de efficiëntie van een aandelenmarkt bepalend is voor de voorspellingskracht en de winstgevendheid van technische analysemethoden. In deze masterproef wordt eerst verduidelijkt wat het begrip technische analyse precies inhoudt en er wordt een overzicht gegeven van de reeds bestaande literatuur en onderzoek rond technische analyse. Daarin wordt onder meer aangetoond welke factoren de efficiëntie van een markt bepalen. Verder worden enkele eenvoudige en vaak gebruikte technical trading rules toegepast op vijf zorgvuldig uitgekozen markten, stuk voor stuk nationale indices, markten van opkomende aard, en er wordt geëvalueerd of deze methoden nog winstgevend zijn. De gebruikte handelsregels zijn (meerdere variaties op) de voortschrijdende gemiddelden en de trading range uitbraken. Deze worden toegepast in een double-or-out strategie, de meeropbrengsten ten opzichte van de passieve buy-and-hold strategie worden berekend en getest op hun significantie. Aangezien deze strategie relatief veel transacties eist, mogen transactiekosten niet genegeerd worden. Zij worden daarom in een volgende stap in beschouwing genomen, waarna blijkt dat deze strategie nog slechts partieel winstgevend is, afhankelijk van het aantal trading signalen een welbepaalde trading rule uitzendt. De winstgevendheid van deze strategie is verder nog afhankelijk van een aantal andere zaken die eveneens besproken worden. Ten slotte worden de datareeksen in twee gelijke deelperiodes opgesplitst, om te testen of de winstgevendheid afneemt over de tijd. Anders verwoord: afnemende winstgevendheid kan een teken zijn van toenemende marktefficiëntie. 2

17 2. Technische analyse Inleiding Het gebruik van technische analyse is mogelijks zo oud als de aandelenmarkt zelf. Het oudste bewijs van het gebruik van technische analyse dateert van de rekeningen van Joseph de la Vega in de 17 e eeuw op de Nederlandse markt. De eerste moderne tradingssystemen kunnen worden toegeschreven aan Charles Henry Dow, vooral bekend als medestichter van de alom bekende Dow Jones Index. Hij ontwikkelde bepaalde handelsstrategieën die later bekend werden onder The Dow Theory en die nog dagelijks worden toegepast. In Azië wordt het ontstaan van technische analyse gezien als een methode ontwikkeld in de 18 e eeuw door Homma Munehisa; een methode die later zou leiden tot de Candlestick technieken, die eveneens nog steeds toegepast worden. Tegenwoordig bestaan er ontelbaar veel systemen en theorieën binnen de discipline van technische analyse. Er bestaat geen twijfel rond dat de technologische vooruitgang van de voorbije decennia hier een belangrijke rol in speelt. (Kirkpatrick en Dahlquist, 2007) Literatuurstudie Definitie technische analyse Alvorens een grondige literatuurstudie uit te voeren is het belangrijk nauwkeurig te omschrijven wat het begrip technische analyse precies inhoudt. John Murphy (1999, p.38-43), één van de grondleggers van deze analysemethode, omschrijft ze als volgt: Technische analyse is de studie van prijsontwikkelingen, vooral door het gebruik van grafieken, met als doel het voorspellen van toekomstige trends in de prijzen. Hiervoor moet volgens de auteur aan drie belangrijke voorwaarden voldaan zijn. De eerste is dat de prijsbewegingen alles reflecteren. Dit wil zeggen dat het geen zin heeft, andere variabelen in de analyse te betrekken, gezien deze geen voorspellende kracht meer bezitten. Alles wat namelijk ook maar enige invloed kan hebben op de prijs, is reeds in de prijs verdisconteerd. Dit omvat zowel fundamentele, politieke, als psychologische factoren. Men hoeft dus enkel de prijs in de brede zin van het woord te onderzoeken. 1 Hoe die tot stand komt is voor de analist volstrekt irrelevant. Een tweede essentiële voorwaarde, is de vaststelling dat de prijs beweegt in trends. De analist probeert zo vroeg mogelijk een trend te herkennen, en hiernaar te handelen. Het is op basis van deze trends dat de meeste technical trading rules, zoals de voortschrijdende gemiddelden en de trading range uitbraken, gebaseerd zijn. Men gaat er van uit dat de trend de neiging heeft zich in dezelfde 1 Naast de prijs zelf, wordt ook het volume en de open intrest gebruikt. Met open intrest verwijst men naar informatie die uit afgeleide producten (bv. opties, futures, ) wordt gehaald. 3

18 richting verder te zetten. Pas als er afdoende bewijs is dat een trend zich keert dit wordt gemeten aan de hand van deze trading rules- zal de analist zijn positie veranderen. Een alternatieve definitie van technische analyse door Pring (2002), geeft dit duidelijk weer: The technical approach to investment is essentially a reflection of the idea that prices move in trends that are determined by the changing attitudes of investors toward a variety of economic, monetary, political, and psychological forces. The art of technical analysis, for it is an art, is to identify a trend reversal at a relatively early stage and ride on that trend until the weight of the evidence shows or proves that the trend has reversed. (p.2) De derde assumptie is dat de geschiedenis zich herhaalt. De patronen die werkten in het verleden worden verondersteld dezelfde uitkomst te geven in de toekomst. Murphy (1999, p ) Het nut van technische analyse In de studie van Park en Irwin (2004) is aangetoond dat traders technische analyse vooral belangrijk vinden als instrument op korte termijn. Naast de toepassing op aandelenmarkten, wordt de analyse ook toegepast op futures markten en in foreign exchange markten. In de aangehaalde studie werd een overzicht gegeven van de voornaamste voorgaande studies die tot doel hadden de winstgevendheid van technische analyse te onderzoeken. Hieruit bleken in 58 van de 92 onderzochte studies, technische handelsstrategieën winstgevend te zijn. In 24 studies werden negatieve resultaten gevonden, terwijl in 10 studies gemengde resultaten vastgesteld werden. In deze studies werden zowel aandelenmarkten, valutamarkten als futuresmarkten onderzocht. Voor de aandelenmarkt alleen, vonden 12 van de 48 studies positieve resultaten, 10 vonden negatieve resultaten en 12 vonden gemengde resultaten. Het resultaat van de toepassing van technical trading rules hangt uiteraard af van de (efficiëntie van de) onderzochte markt (infra, p. 6-7), maar voorlopig kunnen we besluiten dat in een aantal gevallen toepassing van technische analyse wel degelijk winstgevend kan zijn. Er werd echter geen rekening gehouden met transactiekosten dus het aantal positieve resultaten kan in werkelijkheid lager liggen. Kritiek Technische analyse is de beleggingstheorie die in de praktijk het vaakst toegepast wordt. In verhouding tot deze dagelijkse toepassing, bestaat er echter weinig wetenschappelijk onderzoek over. 2 De meeste academici zijn zelfs tegen het gebruik van technische analyse gekant. Cochrane (2001) schrijft dit scepticisme toe aan data snooping problemen en mogelijks insignificante 2 Naar een onderzoek van Flanegin en Rudd (2005) 4

19 economische winsten na aftrek van aanvaardbare transactiekosten en risico. Er zouden dus onbetrouwbare resultaten gevonden worden, te wijten aan een onvoldoende wetenschappelijke onderbouw van de studies. Voorts druisen de breed aanvaarde Random Walk Theorie en de Efficiënte Markt Hypothese (infra, p. 6) lijnrecht in tegen de voorspelbaarheid van prijzen, waarop technische analyse gebaseerd is. In deze theorie worden veronderstellingen gemaakt die de mogelijkheid tot technische analyse uitsluiten. Bepaalde empirische en theoretische studies bestempelen de methode als nietwinstgevend. Zo vinden Fama en Blume (1966) in hun studie geen empirisch bewijs om aan te tonen dat het mogelijk is een groter rendement te halen met technische analyse op de Dow Jones voor de periode van 1956 tot Markten worden verondersteld informatie-efficiënt te zijn, alle beschikbare informatie is bijgevolg in de huidige prijzen opgenomen. Samuelson (1965) postuleerde daaromtrent het volgende: there is no way of making an expected profit by extrapolating past changes in the futures price, by chart or any other esoteric devices of magic or mathematics. The market quotation already contains in itself all that can be known about the future and in that sense has discounted future contingencies as much as is humanly possible. (p.44) Malkiel (2011) geeft in zijn boek nog verdere argumenten tegen technische analyse. Om te beginnen koopt een belegger als er zich een trend heeft gevormd, of als de trend zich heeft gebroken. Echter, tegen de tijd dat een veranderende trend gesignaleerd is, heeft men reeds een deel van de trend gemist of in het ergste geval zit de trend al aan zijn einde. Vooral bij een plotse trendommekeer is dit zo. Hierdoor mist de belegger een deel van de mogelijke opbrengsten die de trend met zich meebrengt. Verder is het zo dat hoe meer traders in een markt technische analyse hanteren, hoe sneller men moet zijn in het herkennen van patronen en signalen. Als een koers breekt door een bepaalde weerstand 3, zijn alle beleggers geneigd te kopen voor de uitbraak en niet erna. De koers zou dan namelijk al veel te hoog staan en men verliest opbrengsten. Als het vroeger winstgevend was deze analysetechnieken te volgen, dan is het nu enkel winstgevend voor diegenen die anticiperen op de signalen, diegene die handelen nog voor het signaal definitief is gegeven. Dit suggereert dat iedereen zal proberen zo vroeg mogelijk het signaal te voorzien. Men moet echter tegelijk in acht nemen dat 3 Trading Range Breakout Rule (infra, p. 18) 5

20 hoe meer men in groep op een signaal anticipeert, hoe meer kans er is dat het signaal zich uiteindelijk niet voordoet. Men opteert daarom best voor een gulden middenweg. 4 Een laatste voornaam tegenargument is de kracht van nieuws. Nieuws is over het algemeen onvoorspelbaar en koersen kunnen zich hier zo snel aan aanpassen dat het hele proces van technische analyse uiteindelijk voor niets bleek te zijn. De aanpassing van prijzen aan nieuwswaarde -van eender welke vorm- hangt af van de efficiëntie van de betreffende index. Zo geeft Malkiel (2011) toe dat sommige markten duidelijk niet efficiënt zijn, waardoor ze een non-random walk patroon vertonen. Het is dus vooral in deze markten dat technische analyse ingang vindt. Efficiënte Markt Hypothese en Random Walk Theorie De Efficiënte Markt Hypothese (EMH) en de Random Walk Theorie, zoals eerst beschreven door resp. Fama (1970) en Regnault (1863), maken het principieel onmogelijk technische analyse toe te passen. Een Random Walk doet zich voor wanneer toekomstige prijsbewegingen niet voorspeld kunnen worden door het observeren van voorbije prijsbewegingen. Als dit waar is, dan moeten dus andere data dan voorbije prijzen geanalyseerd worden, teneinde toekomstige prijzen te kunnen voorspellen. De Efficiënte Markt Hypothese gaat er van uit dat alle beschikbare informatie en alle toekomstverwachtingen reeds in de prijzen zijn verwerkt. Als er nieuws bekend gemaakt wordt, zullen alle actoren in de markt hun verwachtingen aanpassen en zal de prijs hiernaar veranderen. Fama maakt hierbij onderscheid tussen drie vormen van efficiëntie. In de Weak Form Efficiency zit alle publieke informatie in de prijzen verwerkt. In de Semi-Strong Form Efficiency zit naast publieke informatie eveneens niet-publieke informatie in de prijzen verwerkt en in de Strong Form Efficiency geeft zelfs het interpreteren van insider-informatie niet langer aanleiding tot hogere returns. Hoe groter de efficiëntie van een markt, hoe moeilijker het wordt toekomstige prijzen te voorspellen, of hoe geavanceerder de techniek moet zijn om nog winst te kunnen boeken. Bij Weak Form Efficiency is technische analyse niet langer relevant, want alle publiek beschikbare informatie zit reeds in de prijzen vervat. Dan kan enkel fundamentele analyse, die alle beschikbare publieke informatie in zijn analyse in beschouwing neemt, een oplossing bieden. Bij Semi-Strong Form Efficiency zijn noch technische noch fundamentele analyse winstgevend omdat alle mogelijke informatie reeds in de prijzen vervat zit, waardoor analyse van deze gegevens niet langer zin heeft. Fama gaat echter uit van Strong Form efficiënte markten, waarbij zelfs toepassing van insider informatie niet langer tot meeropbrengsten leidt. Voor technische analyse is bijgevolg enkel de zwakke vorm van belang. Als deze vorm geldig blijkt te zijn, dan blijkt de analysemethode waardeloos. Fama kwam tot de conclusie dat deze versie, op 4 Dit snelheidscriterium leidt er ook toe dat technische analyse vooral gebruikt wordt als korte termijn beleggingsstrategie (infra, p. 14). 6

21 enkele uitzonderingen na, overal ondersteund wordt. Daaruit concludeert hij dan dat technische analyse waardeloos is. Het is volgens hem onmogelijk om prijzen te voorspellen op basis van historische koersen en er is empirisch bewijs dat de koersen een Random Walk volgen. De koersen zijn onafhankelijk van elkaar en vertonen dus geen enkele correlatie. Er is over de jaren heen echter veel tegenbewijs gegeven tegen de EMH. Tegenstanders kaarten vooreerst aan dat de semi-sterke vorm en sterke vorm van marktefficiëntie nooit empirisch bewezen zijn. 5 Verder is het zo dat de theorie gebaseerd is op de veronderstelling van rationaliteit: alle actieve handelaars handelen rationeel en zijn niet beïnvloed door psychologische effecten of groepsdruk. Zij baseren, gemiddeld genomen, hun acties enkel op basis van de voor hen beschikbare relevante informatie. 6 Dit ging zover dat Fama zijn originele definitie uit 1970 aangepast heeft als volgt: Prices reflect information to the point where the marginal benefits of acting on information (the profits to be made) do not exceed the marginal costs. (Fama, 1991, p. 1575). Vanaf nu is de EMH dus een rekbaar begrip. Enkel zolang de baten van informatie groter zijn dan de kosten ervan, zal deze informatie in de prijzen verwerkt zijn. De informatiekosten bepalen dus mee de graad van marktefficiëntie. Indien informatie goedkoop te verzamelen en te verwerken is, dan zal de prijszetting efficiënt gebeuren. Wanneer informatie echter tegen een hoge prijs verschaft wordt en wanneer die moeilijk te verzamelen en te verwerken is, zal de prijszetting minder efficiënt verlopen. Theorieën zoals Noisy Rational Expectations modellen, gedragsmodellen, onevenwichtsmodellen, kuddegedrag-theorie, agent-gebaseerde modellen en de chaostheorie gaan er vanuit dat menselijke handelaars niet altijd rationeel handelen en het is net onder die omstandigheden dat technische analyse zijn vruchten afwerpt. De prijzen wijken af van de waarden die verwacht zouden worden op basis van alle relevante informatie, omdat ook psychologische en gedragsfactoren meespelen in het sturen van de prijzen. In het deel Verklaringen technische analyse (infra, p. 14 e.v.) wordt dit verder besproken. Factoren die de marktefficiëntie bepalen Een praktische definitie van marktefficiëntie is die van Jensen (1978, p.96): A market is efficient with respect to information set θ t if it is impossible to make economic profits by trading on the basis of information set θ t. Een uitgebreidere versie van deze definitie door Timmermann en Granger (2004, 5 Nicholson, F., (1968) Price-Earnings Ratios in Relation to Investment Results in Financial Analysts Journal, jan/feb, p Basu, S., (1977) Investment Performance of Common Stocks in Relation to Their Price-Earnings Ratios: A test of the Efficient Markets Hypothesis in Journal of Finance, n.32, p Rosenberg, B., Reid, K. en Lanstein, R. (1985) Persuasive Evidence of Market Inefficiency in Journal of Portfolio Management, n.13, p Het gemiddelde effect op de prijzen van alle andere informatie is nul. Analyseren van deze andere informatie om prijzen te voorspellen is dus zinloos, de prijzen zullen niet van hun rationele waarde afwijken. 7

22 p.25), die specifieert hoe de informatievariabelen in θ t gebruikt worden in de voorspellingen, klinkt als volgt: A market is efficient with respect to the information set, θ t, search technologies, S t, and forecasting models, M t, if it is impossible to make economic profits by trading on the basis of signals produced from a forecasting model in M t defined over predictor variables in the information set θ t and selected using a search technology in S t. De efficiëntie van een markt hangt voornamelijk af van de factoren hieronder besproken. Beschikbaarheid van informatie Zoals reeds aangehaald, wordt volgens de EMH alle beschikbare informatie gebruikt om prijzen te voorspellen. Hoe meer informatie beschikbaar is, hoe nauwkeuriger de prijzen voorspeld kunnen worden en hoe efficiënter de prijszetting van een markt. Kwaliteit van de beschikbare informatie Het voorhanden zijn van informatie alleen zegt niet alles. Deze informatie kan namelijk van slechte kwaliteit of zelfs foutief zijn. Het gebruik van slechte data verhoogt dus niet noodzakelijk de efficiëntie van een markt, enkel betrouwbare informatie levert een betrouwbaardere prijsvoorspelling op. De kwaliteit van de gebruikte informatie dient dus ook gecontroleerd te worden, vooraleer men van efficiëntie kan spreken. Nu is het zo dat bij opkomende markten de kwaliteit van de data soms twijfelachtig is, de prijszetting gebeurt minder snel en vaak minder nauwkeurig gezien het lage aantal actieve traders. Aantal spelers actief op de markt Hoe meer handelaars op een markt actief zijn, hoe vlugger prijzen zich in een bepaalde richting bewegen of hoe vlugger ze zich na een gebeurtenis naar een evenwichtswaarde herstellen. 7 Dit betekent dat, als er relatief veel handelaars actief zijn, het moeilijk wordt op bepaalde trends in te spelen, omdat de trend zich meteen gevormd heeft, meteen na het bekend worden van nieuwe informatie. In dit geval is technische analyse dus minder bruikbaar. Hoe minder spelers actief op een markt, hoe langzamer de prijsaanpassingen (lees: hoe groter de kans om in te spelen op trends), hoe nuttiger technische analyse en dus hoe lager de marktefficiëntie. Er is dus een positief verband tussen het aantal spelers op een markt en de marktefficiëntie. 7 Zoals bij zogenaamde event studies, waar hier verder niet op ingegaan wordt. 8

23 Verhandelde volumes De invloed van verhandelde volumes op efficiëntie hangt nauw samen met het aantal spelers actief op een markt. Hoe meer er gehandeld wordt, hoe sneller een prijs zich daaraan aanpast en dus hoe moeilijker het wordt een trend te voorspellen. Opnieuw zien we een positief verband tussen handelsvolumes en marktefficiëntie. Technische analyse tegenover fundamentele analyse Daar waar technische analyse toegepast wordt in (minder dan) zwakke vorm efficiënte markten, kan fundamentele analyse eveneens toegepast worden in (minder dan) semi-sterke vorm efficiënte markten. Het verschil tussen beide is gebaseerd op een verschil in theoretische veronderstellingen. Zoals reeds gezegd, gaat technische analyse uit van voorspelbaarheid van prijzen. De prijs bevat alle informatie die publiek beschikbaar is, dus analyse van andere data dan prijzen en volumes leidt niet tot meer opbrengsten. Fundamentele analyse daarentegen, gaat uit van een random walk, d.i. de prijzen volgen een onwillekeurig patroon, dat niet voorspeld kan worden aan de hand van historische prijzen. Analyse van tijdreeksen, wat in technische analyse vaak gedaan wordt, heeft dan niet langer zin. In fundamentele analyse heeft men dus nood aan zoveel mogelijk informatie naast de historische prijzen, om de toekomstige prijzen zo goed mogelijk te kunnen voorspellen. Daarom bouwt men -vaak complexe- modellen die trachten deze toekomstige prijzen exact te plotten. Beide analysemethoden kunnen naast elkaar bestaan want ze opereren in andere markten die verschillen in efficiëntieniveau. In een relatief efficiënte markt zijn er veel traders actief, het is van belang alle relevante informatie (van zowel macro-economische, politieke als van psychologische aard) meteen te analyseren, teneinde toekomstige prijzen te voorspellen. Anders loopt men mogelijke opbrengsten mis. In een eerder inefficiënte markt, waar minder traders actief zijn en waar minder frequent verhandeld wordt, leidt analyse van dergelijke informatie tot minder of geen meeropbrengsten en volstaat het toepassen van technical trading rules. In deze masterproef worden vijf opkomende aandelenmarkten onderzocht met een grote geografische spreiding. Dit zijn markten met lage handelsvolumes en een klein aantal actieve traders, twee factoren die ertoe leiden dat zij voor dit onderzoek geschikt zijn (supra, p.7-9: Factoren die de marktefficiëntie bepalen). Empirische testen in de literatuur Studies die de winstgevendheid van technical trading rules nagaan De studie die Brock, Lakonishok en LeBaron (1992) uitvoerden bewijst het actueel nut van technische analyse. Zij testten twee van de eenvoudigste en vaakst gebruikte trading rules uit: voortschrijdende gemiddelden en trading range uitbraken. Ze hebben getest op data van de Dow Jones Industrial Average over 90 jaar, van 1897 tot 1986, wat opmerkelijk lang is en dus een zeer getrouw onderzoek 9

DE WINSTGEVENDHEID VAN TECHNISCHE ANALYSE

DE WINSTGEVENDHEID VAN TECHNISCHE ANALYSE FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSWETENSCHAPPEN DEPARTEMENT ACCOUNTANCY, FINANCE & INSURANCE KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN DE WINSTGEVENDHEID VAN TECHNISCHE ANALYSE ALIEN DEVROE Verhandeling aangeboden tot

Nadere informatie

Equitisation and Stock-Market Development

Equitisation and Stock-Market Development Samenvatting In deze dissertatie worden twee belangrijke vraagstukken met betrekking tot het proces van economische hervorming in Vietnam behandeld, te weten de Vietnamese variant van privatisering (equitisation)

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) In de afgelopen twintig jaar zijn patronen in rendementen van aandelen gevonden die niet vanuit de neo-klassieke economische theorie kunnen worden verklaard. Modellen als

Nadere informatie

LYNX Masterclass: Technische Analyse Trefzekere Antwoorden op al uw Technische Analyse vragen

LYNX Masterclass: Technische Analyse Trefzekere Antwoorden op al uw Technische Analyse vragen LYNX Masterclass: Technische Analyse Trefzekere Antwoorden op al uw Technische Analyse vragen Edward Loef CFTe 24 maart 2016 Sprekers Edward Loef Tycho Schaaf Zelfstandig technisch analist Beleggingsspecialist

Nadere informatie

EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX

EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX Universiteit Gent Faculteit economie en bedrijfskunde Student X Tussentijds Rapport Promotor: prof. dr. M. Vanhoucke Begeleider: Y Academiejaar 20XX-20XX

Nadere informatie

Technische Analyse: Was de storm in New York een voorbode op wat komen zal?

Technische Analyse: Was de storm in New York een voorbode op wat komen zal? Technische Analyse: Was de storm in New York een voorbode op wat komen zal? De voorbije week raasde een nooit geziene storm door de straten van New York. Metershoge golven brachten het schip de HMS Bounty

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Waardering van goud:

Waardering van goud: Waardering van goud: geen fundamentele ratio s geen rente, geen dividend Buffett: Don t buy gold - goud doet niets, maar Coca-Cola verdient dagelijks geld Laatste 15 j. : BRK.A + 170% goud + 435% (2,5

Nadere informatie

Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus

Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus Dat economie in essentie geen experimentele wetenschap is maakt de econometrie tot een onmisbaar

Nadere informatie

Vijf tips om een trendommekeer te voorspellen.

Vijf tips om een trendommekeer te voorspellen. Vijf tips om een trendommekeer te voorspellen. Tijdens het schrijven van deze bijdrage vergadert de NAVO en verhoogt de spanning in Ukraine. Onzekerheid is dé katalysator die beleggers doen huiveren! In

Nadere informatie

Tradingtechnieken met candlesticks. Stochastic Indicator

Tradingtechnieken met candlesticks. Stochastic Indicator Tradingtechnieken met candlesticks & Stochastic Indicator Niveau: geschikt voor de meer ervaren belegger. Er wordt een zekere basiskennis verwacht van technische analyse en marktinstrumenten. Voordat u

Nadere informatie

GLOBAL ANALYZER HANDLEIDING

GLOBAL ANALYZER HANDLEIDING HANDLEIDING GLOBAL ANALYZER RAPPORTS 1 Het Identificatie blok 1 Het Diagnose blok 1 Het Conclusies blok 1 Het bedrijfsprofiel 2 De verschillende Onderdelen 2 DE WAARDERING 2 Koop laag, verkoop hoog! 2

Nadere informatie

Robeco Emerging Conservative Equities

Robeco Emerging Conservative Equities INVESTMENT OPPORTUNITY oktober 2013 Voor professionals INTERVIEW MET PORTFOLIO MANAGER PIM VAN VLIET Robeco Emerging Conservative Equities Beleggen in opkomende markten met een lagere kans op grote koersdalingen.

Nadere informatie

Gender: de ideale mix

Gender: de ideale mix Inleiding 'Zou de financiële crisis even hard hebben toegeslaan als de Lehman Brothers de Lehman Sisters waren geweest?' The Economist wijdde er vorige maand een artikel aan: de toename van vrouwen in

Nadere informatie

Infosessie Datastream Handleiding

Infosessie Datastream Handleiding Infosessie Datastream Handleiding In onderstaande handleiding worden enkele basisprincipes van het zoeken naar gegevens in Datastream geïllustreerd. Voor meer achtergrond informatie over de software wordt

Nadere informatie

Uitkomen voor de beste resultaten. DB Star Performer

Uitkomen voor de beste resultaten. DB Star Performer Uitkomen voor de beste resultaten DB Star Performer Gestimuleerd rendement Voordelen Hoe het werkt Simulatie aan de hand van historische gegevens geeft consistente resultaten op lange termijn Voordelen

Nadere informatie

Participantenvergaderingen AHPF

Participantenvergaderingen AHPF Welkom op de participantenvergadering van het Alpha High Performance Fund (AHPF); Datum: 30 mei 2014 1 Agenda: Opening door de voorzitter; Algemene ontwikkelingen Managed Futures-markten Ontwikkelingen

Nadere informatie

Administratie Diamant Politie

Administratie Diamant Politie De resultaten van drie onderzoeksprojecten van het SOMA Dossier Administratie Diamant Politie We hebben de lezers steeds op de hoogte gehouden van de onderzoeks- projecten van het SOMA. We zijn dan ook

Nadere informatie

Technische Analyse. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep

Technische Analyse. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep Technische Analyse Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE Technische Analyse INTERMEDIATE p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Grafische technische analyse 4 Patronen 4 Kop-schouder Top formatie

Nadere informatie

Risk Management. "Don't focus on making money; focus on protecting what you have." - Paul Tudor Jones

Risk Management. Don't focus on making money; focus on protecting what you have. - Paul Tudor Jones Risk Management "Don't focus on making money; focus on protecting what you have." - Paul Tudor Jones Inleiding Het doel van dit document is het introduceren van wat, denken wij, de belangrijkste factor

Nadere informatie

Participantenvergaderingen AHPF

Participantenvergaderingen AHPF Welkom op de participantenvergadering van het Alpha High Performance Fund (AHPF); Datum: 30 mei 2014 1 Agenda: Opening door de voorzitter; Algemene ontwikkelingen Managed Futures-markten Ontwikkelingen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Relatiemarketing is gericht op het ontwikkelen van winstgevende, lange termijn relaties met klanten in plaats van het realiseren van korte termijn transacties.

Nadere informatie

Ontdek beleggingskansen met technische analyse

Ontdek beleggingskansen met technische analyse Online Seminar Beleggen Ontdek beleggingskansen met technische analyse Bas Heijink Technisch Analist ING Investment Office Bart-Jan Blom van Assendelft Manager ING Beleggen Amsterdam, 10 september 2013

Nadere informatie

Bas Heijink Senior technisch analist ING Investment Office Vrijdag 9 oktober 2015. Technische Analyse Het stappenplan

Bas Heijink Senior technisch analist ING Investment Office Vrijdag 9 oktober 2015. Technische Analyse Het stappenplan Bas Heijink Senior technisch analist ING Investment Office Vrijdag 9 oktober 2015 Technische Analyse Het stappenplan Agenda Geschiedenis technische analyse Wat is technische analyse? Het stappenplan Gemiddelden

Nadere informatie

Sprinters Club 22/03/2011

Sprinters Club 22/03/2011 Sprinters Club 22/03/11 PORTEFEUILLE SPRINTERS Aankoop Sprinters Verkoop Sprinters Datum Markt LNG of SHT koers aantal totaal datum koers totaal AEX LNG 2 AEX SHT 9 9/3/11 OLIE LNG 69..02 71 2486.42 34.68

Nadere informatie

Participantenvergadering AHPF

Participantenvergadering AHPF Participantenvergadering AHPF Welkom op de participantenvergadering van het Alpha High Performance Fund (AHPF); Datum: 26 juni 2015 1 Agenda: Opening door de voorzitter; Algemene ontwikkelingen Managed

Nadere informatie

Participantenvergaderingen AHPF

Participantenvergaderingen AHPF Welkom op de participantenvergadering van het Alpha High Performance Fund (AHPF); Datum: 12 september 2013 1 Agenda: Opening door de voorzitter; Ontwikkelingen All Markets Fund; Ontwikkelingen Alpha Global

Nadere informatie

De contrarian en de momentum strategie op grondstoffenmarkten

De contrarian en de momentum strategie op grondstoffenmarkten UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2011 2012 De contrarian en de momentum strategie op grondstoffenmarkten Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 30 413 Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Nr. 5 NOTA VAN VERBETERING Ontvangen 25 januari 2006 In het voorstel van wet (stuk nr. 2) worden

Nadere informatie

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Wim Groot & Henriette Maassen van den Brink In samenwerking met Annelies Notenboom, Karin Douma en Tom Everhardt, APE Den Haag

Nadere informatie

Samenvatting Nederlands

Samenvatting Nederlands Samenvatting Nederlands 178 Samenvatting Mis het niet! Incomplete data kan waardevolle informatie bevatten In epidemiologisch onderzoek wordt veel gebruik gemaakt van vragenlijsten om data te verzamelen.

Nadere informatie

Rendement. 9 de jaargang maart 2015 nr 30 FINANCIEEL NIEUWS

Rendement. 9 de jaargang maart 2015 nr 30 FINANCIEEL NIEUWS Rendement 9 de jaargang maart 2015 nr 30 FINANCIEEL NIEUWS De voordelen van globale diversificatie Ondanks de sterk toegenomen globalisering blijft internationale diversificatie in aandelenportefeuilles

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

TECHNISCHE ANALYSE AARDAPPELEN GRANEN OLIEHOUDENDE ZADEN

TECHNISCHE ANALYSE AARDAPPELEN GRANEN OLIEHOUDENDE ZADEN TECHNISCHE ANALYSE AARDAPPELEN GRANEN OLIEHOUDENDE ZADEN DE VRIES & WESTERMANN B.V. IS NIET AANSPRAKELIJK VOOR DE INHOUD VAN DE TECHNISCHE ANALYSE. ER KUNNEN GEEN RECHTEN AAN DE INHOUD ONTLEEND WORDEN.

Nadere informatie

MARKTTIMING ALS BELEGGINGSSTRATEGIE: IS DE HAALBAARHEID DEZELFDE VOOR ALLE BELEGGINGSVORMEN?

MARKTTIMING ALS BELEGGINGSSTRATEGIE: IS DE HAALBAARHEID DEZELFDE VOOR ALLE BELEGGINGSVORMEN? UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2011 2012 MARKTTIMING ALS BELEGGINGSSTRATEGIE: IS DE HAALBAARHEID DEZELFDE VOOR ALLE BELEGGINGSVORMEN? Masterproef voorgedragen tot het

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/2015. Macro & Markten, strategie. 1. Rente en conjunctuur : EUROPA

BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/2015. Macro & Markten, strategie. 1. Rente en conjunctuur : EUROPA BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/15 Macro & Markten, strategie 1. Rente en conjunctuur : EUROPA De Europese rentevoeten zijn historisch laag, zowel op het korte als op het lange einde, en geven de

Nadere informatie

01.I. algemene 01.II. verkeersindividuele 01.III. collectieve 01.IV. afhankelijkheid 01.V. arbeidsongevallen wet v.

01.I. algemene 01.II. verkeersindividuele 01.III. collectieve 01.IV. afhankelijkheid 01.V. arbeidsongevallen wet v. 0 1 O N G E V A L L E N I. algemene II. verkeersindividuele III. collectieve individuele 1. algemene 2. forfaitaire 3. gemeen (2) + (3) 4. individuele recht collectieve 01.I. algemene 01.II. verkeersindividuele

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren

Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2010 2011 Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren Frederik Verplancke onder leiding van Prof. dr. Gerrit

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Trading Signals op WHS FutureStation

Trading Signals op WHS FutureStation Trading Signals op WHS FutureStation Versie: Aug. 2013 WH SELFINVEST S.A. Luxembourg, Paris, Frankfurt Ghent, Amsterdam Copyrigh 2007-2013: all rights attached to this guide are the sole property of WH

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A1-2 vwo 2004-I

Eindexamen wiskunde A1-2 vwo 2004-I Examenresultaten Voor de invoering van de tweede fase bestonden de vakken wiskunde A en wiskunde B. In 2 werden deze vakken voor het laatst op alle VWO-scholen geëxamineerd. Bij het Centraal Examen wiskunde

Nadere informatie

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Consumentenbrief beleggingen van Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Introductie Een groot aantal brancheorganisaties waaronder DSI, DUFAS, NVB, VBA en VV&A hebben het initiatief genomen om Consumentenbrief

Nadere informatie

Strategy Background Papers

Strategy Background Papers november 2013 Beleggen in vastgoed Huurder of eigenaar, iedereen krijgt in het dagelijkse leven te maken met vastgoed. De meeste eigenaars van een huis zien hun woning meer als een vorm van comfort dan

Nadere informatie

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Is er een verband

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 1 juni 13.3 16.3 uur 2 4 Voor dit examen zijn maximaal 87 punten te behalen; het examen bestaat uit 21

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 17690 28 juni 2013 Beleidsregel van de Stichting Autoriteit Financiële Markten aangaande de definitie en de berekening

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Alternatieve financiële prestatie-indicatoren. Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving

Alternatieve financiële prestatie-indicatoren. Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving Alternatieve financiële prestatie-indicatoren Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving April 2014 Inhoudsopgave 1 Conclusie en samenvatting 4 2 Doelstellingen, onderzoeksopzet en definiëring

Nadere informatie

Koerseffecten van aandelenemissies aan de Amsterdamse Effectenbeurs Arts, P.; Kabir, M.R.

Koerseffecten van aandelenemissies aan de Amsterdamse Effectenbeurs Arts, P.; Kabir, M.R. Tilburg University Koerseffecten van aandelenemissies aan de Amsterdamse Effectenbeurs Arts, P.; Kabir, M.R. Published in: Financiering en belegging Publication date: 1993 Link to publication Citation

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

Linking the Customer Purchase Process to E-commerce

Linking the Customer Purchase Process to E-commerce Samenvatting Elektronische handel verandert fundamenteel de manier waarop consumenten goederen en diensten kopen. E-commerce is het kopen en verkopen van producten of diensten via elektronische systemen

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Impulsieve keuzes voor aantrekkelijke opties zijn doorgaans geen verstandige keuzes op de lange termijn (Hofmann, Friese, & Wiers, 2008; Metcalfe & Mischel, 1999). Wanneer mensen zich

Nadere informatie

Money Management. Wat is nodig om uitzonderlijke rendementen te behalen? Gebruikersbijeenkomst 16 november 2005

Money Management. Wat is nodig om uitzonderlijke rendementen te behalen? Gebruikersbijeenkomst 16 november 2005 Money Management Gebruikersbijeenkomst 16 november 2005 Wat is nodig om uitzonderlijke rendementen te behalen? Superiour timing Veel discipline Goed money management.. 1 Zet de volgende items in volgorde

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 32 891 Wijziging van de Wet op de rechterlijke indeling, de Wet op de rechterlijke organisatie en diverse andere wetten in verband met de vermindering

Nadere informatie

Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME)

Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME) Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME) Overleg i.v.m. verdere verfijning en validatie van de nieuw ontwikkelde visindex op Europese schaal (EFI = the European

Nadere informatie

Examen VWO-Compex. wiskunde A1,2

Examen VWO-Compex. wiskunde A1,2 wiskunde A1,2 Examen VWO-Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 1 juni 13.30 16.30 uur 20 04 Voor dit examen zijn maximaal 90 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen.

Nadere informatie

Handleiding. Technische Analyse. EXcess RETURN

Handleiding. Technische Analyse. EXcess RETURN Handleiding Technische Analyse Technische Analyse EXcess RETURN EXCESS RETURN 2012 info@xsreturn.com Handleiding van de Technische Analyse 1. DE ZOEKFUNCTIE 3 2. DE MODULES 3 Diagnose 3 Commentaren 3 Strategieën

Nadere informatie

WHS FutureStation - Gids LiveStatistics

WHS FutureStation - Gids LiveStatistics WHS FutureStation - Gids LiveStatistics LiveStatistics is een betalende module voor het WHS FutureStation trading platform. Deze gids geeft de lezer een eerste indruk van de fenomenale mogelijkheden die

Nadere informatie

Reële karakteristieken van beleggingscategorieën

Reële karakteristieken van beleggingscategorieën Reële karakteristieken van beleggingscategorieën Henk Hoek ORTEC Postbus 4074 3006 AB Rotterdam Max Euwelaan 78 Tel. +31 (0)10 498 6666 info@ortec.com www.ortec.com 6 november 2008 Inleiding: nominaal

Nadere informatie

WHS Autochartist. Van start gaan met WHS Autochartist. De markttrend voorspellen De grafiek voor ontwikkelende chart patronen laten zoeken

WHS Autochartist. Van start gaan met WHS Autochartist. De markttrend voorspellen De grafiek voor ontwikkelende chart patronen laten zoeken Van start gaan met WHS Autochartist De markttrend voorspellen De grafiek voor ontwikkelende chart patronen laten zoeken WHS Autochartist Belangrijke support, resistance en break-out niveaus bepalen WH

Nadere informatie

De internationale vastgoedmarkt

De internationale vastgoedmarkt De internationale vastgoedmarkt Auteur(s): Eichholtz, P.M.A. (auteur) Graaf, N. de (auteur) De auteurs zijn werkzaam bij Global Property Research te Maastricht. Eichholtz is daarnaast verbonden aan de

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2009 384 Wet van 18 juni 2009 tot wijziging van de Algemene wet bestuursrecht, de Wet openbaarheid van bestuur en enkele andere wetten in verband

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

De vrouwen hebben dan ook een grotere kans op werkloosheid (0,39) dan de mannen uit de onderzoekspopulatie (0,29).

De vrouwen hebben dan ook een grotere kans op werkloosheid (0,39) dan de mannen uit de onderzoekspopulatie (0,29). In het kader van het onderzoek kreeg de RVA de vraag om op basis van de door het VFSIPH opgestelde lijst van Rijksregisternummers na te gaan welke personen op 30 juni 1997 als werkloze ingeschreven waren.

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 13.3 16.3 uur 2 3 Voor dit examen zijn maximaal zijn 88 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd Risico pariteit Risico pariteit is een techniek die wordt ingezet om de risico s in een beleggingsportefeuille te reduceren. Sinds 2008 heeft risico pariteit om drie redenen veel aandacht gekregen: 1.

Nadere informatie

Turbo s. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Een onderneming van de KBC-groep

Turbo s. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Een onderneming van de KBC-groep Brochure bestemd voor particuliere beleggers p. 2 Index 1. Hoe werken ze? 3 2. Welke kosten zijn er bij een belegging in Turbo s, Speeders, Sprinters,? 5 3. Wat zijn de voordelen van Turbo s? 5 4. Welke

Nadere informatie

Behavioral Finance: Crisis en de menselijke natuur

Behavioral Finance: Crisis en de menselijke natuur Docentendag Economie 24 oktober 2012 (10.15-11.00, E2.12) Behavioral Finance: Crisis en de menselijke natuur Dr. Adrian de Groot Ruiz Assistant Professor of Finance Nijmegen School of Management a.grootruiz@fm.ru.nl

Nadere informatie

Marktwaarde per aandeel. Winst per aandeel (WPA)

Marktwaarde per aandeel. Winst per aandeel (WPA) Wat betekent k/boekwaarde (koers/boekwaarde)- of K/B-ratio? Een ratio die de marktwaarde van een aandeel vergelijkt met zijn boekwaarde. De ratio wordt berekend door de actuele slotkoers van het aandeel

Nadere informatie

EMPEN C REDIT L INKED N OTE

EMPEN C REDIT L INKED N OTE EMPEN C REDIT L INKED N OTE per juli 2011 Profiteer van een aantrekkelijke rente met een beperkt risico Profiteer van een aantrekkelijke rente met een beperkt risico De Europese rente staat momenteel op

Nadere informatie

«De Morning Buy strategie op Europese en Amerikaanse indices»

«De Morning Buy strategie op Europese en Amerikaanse indices» Tradingstrategieën voor CFD's «De Morning Buy strategie op Europese en Amerikaanse indices» Spreker: Philippe Dassonville WH Selfinvest 1) Ons bedrijf en haar diensten 2) CFD op indices 3) Morning Buy

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

voor uw Covered Call Optiestrategie Extra inkomen op aandelen. Elke maand.

voor uw Covered Call Optiestrategie Extra inkomen op aandelen. Elke maand. 7 De Tips voor uw Covered Call Optiestrategie Extra inkomen op aandelen. Elke maand. Colofon Copyright 2013 FINODEX B.V. De 7 Tips voor uw Covered Call Optiestrategie Extra inkomen op aandelen. Elke maand.

Nadere informatie

09-07-10 Ledennieuwsbrief (een succesvol beleggingsysteem geëvalueerd)

09-07-10 Ledennieuwsbrief (een succesvol beleggingsysteem geëvalueerd) JAARGANG 3 NUMMER 7 Nieuwsbrief In deze speciale editie: 1. Een succesvol beleggingsysteem geëvalueerd 01 augustus 2010 Kwantitatieve analyse is de grondslag van het weekendbeleggers systeem 09-07-10 Ledennieuwsbrief

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Welke koppels kiezen welk traject? Een analyse op basis van objectieve koppelkarakteristieken met speciale aandacht voor rente-zoekend gedrag

Welke koppels kiezen welk traject? Een analyse op basis van objectieve koppelkarakteristieken met speciale aandacht voor rente-zoekend gedrag Welke koppels kiezen welk traject? Een analyse op basis van objectieve koppelkarakteristieken met speciale aandacht voor rente-zoekend gedrag Auteur: Sietse Bracke i.s.m. Prof. K. Schoors Onderzoeksvraag

Nadere informatie

ETF. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep

ETF. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Fysieke ETF s 4 3. Synthetische ETF s 5 Voor- en nadelen 5 4. Inverse

Nadere informatie

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens 5. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens Relevante conclusies voor het beleid zijn pas mogelijk als de basisgegevens waaruit de samengestelde indicator berekend werd voldoende recent zijn. In deze

Nadere informatie

Beoordeling van het PWS

Beoordeling van het PWS Weging tussen de drie fasen: 25% projectvoorstel, 50% eindverslag, 25% presentatie (indien de presentatie het belangrijkste onderdeel is (toneelstuk, balletuitvoering, muziekuitvoering), dan telt de presentatie

Nadere informatie

De lange termijnrente stijgt: een reëel gevaar voor de aandelenmarkten?

De lange termijnrente stijgt: een reëel gevaar voor de aandelenmarkten? De lange termijnrente stijgt: een reëel gevaar voor de aandelenmarkten? In juli ging de 10-jarige US Treasury door een belangrijke weerstand. Aandelenmarkten anticipeerden kortstondig, maar vastgoed behoort

Nadere informatie

Methodologische bijsluiter: Discriminatie van beroepskrachten met een migratieachtergrond. Niet alles is wat het soms lijkt

Methodologische bijsluiter: Discriminatie van beroepskrachten met een migratieachtergrond. Niet alles is wat het soms lijkt Methodologische bijsluiter: Discriminatie van beroepskrachten met een migratieachtergrond. Niet alles is wat het soms lijkt Hans Vermeersch(*) en Pieter De Pauw(**) (*) Expertisecentrum Sociale Innovatie,

Nadere informatie

Effecten van het uiteenvallen van het gezin op de persoonlijkheidsontwikkeling van een kind

Effecten van het uiteenvallen van het gezin op de persoonlijkheidsontwikkeling van een kind Effecten van het uiteenvallen van het gezin op de persoonlijkheidsontwikkeling van een kind Bas ter Weel 12 oktober 2015 Achtergrond Persoonlijkheid is een voorspeller van sociaaleconomische uitkomsten

Nadere informatie

Doel: Het voorspellen van korte- Het bepalen van zekerheidstermijn. aandelenkoersen.

Doel: Het voorspellen van korte- Het bepalen van zekerheidstermijn. aandelenkoersen. TECHNISCHE ANALYSE Technische analyse is het analyseren van de koersvorming, die door vraag- en aanbodverhoudingen op een markt tot stand komt. De technisch analist gebruikt voor het maken van zijn analyses

Nadere informatie

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE 1 DOEL VAN REGRESSIE ANALYSE De relatie te bestuderen tussen een response variabele en een verzameling verklarende variabelen 1. LINEAIRE REGRESSIE Veronderstel dat gegevens

Nadere informatie

http://www.vectorvest.be/beblog/?p=25

http://www.vectorvest.be/beblog/?p=25 http://www.vectorvest.be/beblog/?p=25 Succes op Lange Termijn Ik heb onlangs de Angie s Angels strategie besproken tijdens 1 van onze wekelijkse Strategie van de week video s, die enkel toegankelijk zijn

Nadere informatie

Logistiek management in de gezondheidszorg

Logistiek management in de gezondheidszorg Katholieke Universiteit Leuven Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap Master in management en beleid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

5. Statistische analyses

5. Statistische analyses 34,6% 33,6% 31,5% 28,5% 25,3% 25,2% 24,5% 23,9% 23,5% 22,3% 21,0% 20,0% 19,6% 19,0% 18,5% 17,7% 17,3% 15,0% 15,0% 14,4% 14,3% 13,6% 13,2% 13,1% 12,3% 11,9% 41,9% 5. Statistische analyses 5.1 Inleiding

Nadere informatie

Landbouwproducten doen mee aan de olympische spelen!

Landbouwproducten doen mee aan de olympische spelen! Landbouwproducten doen mee aan de olympische spelen! De sector grondstoffen blijft scoren. En binnen de sector zorgt deze stijging voor een nieuw aanzuigeffect: de landbouwproducten staan nu ook in de

Nadere informatie

Bas Heijink Senior technisch analist ING Investment Office Vrijdag 3 oktober 2014. Technische Analyse Het stappenplan

Bas Heijink Senior technisch analist ING Investment Office Vrijdag 3 oktober 2014. Technische Analyse Het stappenplan Bas Heijink Senior technisch analist ING Investment Office Vrijdag 3 oktober 2014 Technische Analyse Het stappenplan Inhoud Geschiedenis technische analyse Wat is technische analyse Stappenplan: 3 basisstappen

Nadere informatie

Examen Statistiek I Januari 2010 Feedback

Examen Statistiek I Januari 2010 Feedback Examen Statistiek I Januari 2010 Feedback Correcte alternatieven worden door een sterretje aangeduid. 1 Een steekproef van 400 personen bestaat uit 270 mannen en 130 vrouwen. Twee derden van de mannen

Nadere informatie

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen?

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? 1. Precies een jaar geleden schreven we over het inflatiefenomeen dat altijd zijn kop opsteekt na periodes van recessie. Onze conclusie was dat nieuwe

Nadere informatie

The influence of market imperfections on the recovery strategies of pension funds

The influence of market imperfections on the recovery strategies of pension funds 13-7-2009 1 The influence of market imperfections on the recovery strategies of pension funds Laura Spierdijk (RUG) en Jaap Bikker (DNB, USE) Den Haag 29 juni 2009 13-7-2009 2 Netspar thema Gestart in

Nadere informatie

Over Oase-Investors http://www.oase-investors.com Oase-Investors: Beleggen met Respect

Over Oase-Investors http://www.oase-investors.com Oase-Investors: Beleggen met Respect Over Oase-Investors Oase-Investors is een onafhankelijk platform in vermogensbegeleiding. Portfolio monitoring is onze specialiteit. We bespreken ook vrijblijvend uw vragen betreffende fiscale vermogens-

Nadere informatie

Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen

Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen Auteur: Joost Bollens 1 Abstract In de loop van mei 2009 werd in Vlaanderen de zogenaamde systematische aanpak van de VDAB (de Vlaamse Dienst voor

Nadere informatie

ILL-STRUCTURED OPDRACHTEN

ILL-STRUCTURED OPDRACHTEN ILL-STRUCTURED OPDRACHTEN voor context gericht onderwijs Lenie Kneppers Wat is een ill-structured opdracht? Opdracht is gesitueerd in een context: een voor leerlingen herkenbare, specifieke situatie of

Nadere informatie

DE INVLOED VAN GELUK, PECH, BIED- EN SPEELTECHNIEK OP DE SCORE BIJ BRIDGE

DE INVLOED VAN GELUK, PECH, BIED- EN SPEELTECHNIEK OP DE SCORE BIJ BRIDGE DE INVLOED VAN GELUK, PECH, BIED- EN SPEELTECHNIEK OP DE SCORE BIJ BRIDGE Versiedatum: 30-8-2008 Jan Blaas Blz. 1 van 7 Versiedatum: 30-8-08 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Hoe groot is de invloed van pech

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Inflatie is de stijging van het algemeen prijspeil. De jaren 70 en 80 van de vorige eeuw waren periodes van relatief hoge inflatiecijfers in West-Europa, terwijl lage inflatie en deflatie

Nadere informatie