Richtlijn DIABETISCHE NEFROPATHIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Richtlijn DIABETISCHE NEFROPATHIE"

Transcriptie

1 Richtlijn DIABETISCHE NEFROPATHIE ADDENDUM 2003 Richtlijn Diabetische Nefropathie ADDENDUM pagina 1

2 Verantwoording en aansprakelijkheid De Nederlandse Diabetes Federatie (NDF) heeft deze richtlijnen en adviezen met zorg samengesteld en al het mogelijke gedaan om de beschreven informatie juist weer te geven met de meest recente informatie en bronnen. Ondanks deze uiterste zorg kan de NDF geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor fouten en overige onjuistheden. Geneeskunde is een continue ontwikkelend en steeds weer wijzigend vakgebied. Deze richtlijnen en adviezen geven richting aan de diabeteszorg en zijn noch een volledige, noch unieke bron voor informatie over deze onderwerpen. De gebruiker wordt daarvoor, evenals voor recente ontwikkelingen en ontdekkingen, verwezen naar de in deze teksten genoemde bronnen, zoals medische tekstboeken, peer-reviewed tijdschriften en dergelijke. Benadrukt wordt dat de behandelend arts verantwoordelijk blijft voor de inhoud, uitvoer en gevolgen van haar/zijn zorg. De behandelaar dient op basis van deze verantwoordelijkheid, op basis van verworven kennis en ervaring alsmede op basis van de bevindingen, bijzonderheden en ervaring bij de individuele patiënt, de beste behandeling voor te stellen. De NDF, de werkgroepen die de teksten opstelden en redactie kunnen geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor de gevolgen die uit het gebruik van deze richtlijnen en adviezen kunnen ontstaan. Het intellectuele eigendom van de richtlijnen en adviezen berust bij de Nederlandse Diabetes Federatie en haar leden en partners die bij de samenstelling van de richtlijnen en adviezen zijn betrokken. Gebruikmaking van de teksten voor commerciële doeleinden is niet toegestaan zonder voorafgaande toestemming van de Nederlandse Diabetes Federatie. November 2003 Nederlandse Diabetes Federatie Stationsplein LE Amersfoort Tel: Fax: Richtlijn Diabetische Nefropathie ADDENDUM pagina 2

3 Voorwoord De Richtlijn Diabetische Nefropathie is destijds gemaakt door een CBO/NDF werkgroep. In het kader van de vernieuwing van de richtlijnen is eind 2002 de werkgroep gevraagd door het NDF bestuur om een nieuwe versie van deze richtlijn te maken. Tijdens de opzet hiervan is tevens een initiatief ontstaan vanuit de Nederlandsche Internisten Vereeniging (NIV) en het CBO-Kwaliteits Instituut voor de zorg. De NDF is daarin gevraagd te participeren waarbij de NDF stelt dat de multidisciplinaire behandeling van diabetes een multidiscipliniar draagvlak van een richtlijn vereist. Dat kan door een richtlijn volgens de NDFmethode te ontwikkelen door een werkgroep waar vanuit alle betrokken disciplines mensen in participeren. De nieuw te ontwikkelen richtlijn zal volgens het principe van levende richtlijnen worden ontwikkeld (tijdige aanpassingen, implementatie-aspecten). Dit zal in 2004/2005 tot een nieuwe NDF/CBO Richtlijn Diabetische Nefropathie leiden. In de tussentijd is met dit stuk in een tijdelijke upgrade voorzien door de voorzitter van de werkgroep. NDF Richtlijn 2000 en dit stuk vormen daardoor een geheel/ Verantwoording en aansprakelijkheid De Nederlandse Diabetes Federatie (NDF) heeft deze richtlijnen en adviezen met zorg samengesteld en al het mogelijke gedaan om de beschreven informatie juist weer te geven met de meest recente informatie en bronnen. Ondanks deze uiterste zorg kan de NDF geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor fouten en overige onjuistheden. Geneeskunde is een continue ontwikkelend en steeds weer wijzigend vakgebied. Deze richtlijnen en adviezen geven richting aan de diabeteszorg en zijn noch een volledige, noch unieke bron voor informatie over deze onderwerpen. De gebruiker wordt daarvoor, evenals voor recente ontwikkelingen en ontdekkingen, verwezen naar de in deze teksten genoemde bronnen, zoals medische tekstboeken, peer-reviewed tijdschriften en dergelijke. Benadrukt wordt dat de behandelend arts verantwoordelijk blijft voor de inhoud, uitvoer en gevolgen van haar/zijn zorg. De behandelaar dient op basis van deze verantwoordelijkheid, op basis van verworven kennis en ervaring alsmede op basis van de bevindingen, bijzonderheden en ervaring bij de individuele patiënt, de beste behandeling voor te stellen. De NDF, de werkgroepen die de teksten opstelden en redactie kunnen geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor de gevolgen die uit het gebruik van deze richtlijnen en adviezen kunnen ontstaan. Het intellectuele eigendom van de richtlijnen en adviezen berust bij de Nederlandse Diabetes Federatie en haar leden en partners die bij de samenstelling van de richtlijnen en adviezen zijn betrokken. Gebruikmaking van de teksten voor commerciële doeleinden is niet toegestaan zonder voorafgaande toestemming van de Nederlandse Diabetes Federatie. Richtlijn Diabetische Nefropathie ADDENDUM pagina 3

4 Diabetische nefropathie Henk JG Bilo, voorzitter NDF werkgroep Diabetische Nefropathie Diabetische nefropathie (nierschade) is een belangrijke oorzaak van vroegtijdig overlijden bij patiënten met diabetes. Dit verhoogde sterfterisico is in de eerste plaats een gevolg van het optreden van hart- en vaatziekten, en in de tweede plaats een gevolg van nierfalen. Wat gebeurt er met de nier bij diabetes mellitus? Verhoogde glucosewaarden zorgen ervoor, dat in het lichaam vele veranderingen optreden. Versuikering (glycering) van weefsel leidt ertoe, dat het weefsel verandert. Eigenlijk kan alles glyceren: eiwitten, vetten, en al bestaand weefsel (zoals bijvoorbeeld de celwanden en de tussen de cellen liggende losmazige weefsels). Deze glyceringsproducten kunnen heel lang aanwezig blijven en de functie van het specifieke eiwit, vet of weefsel negatief beïnvloeden. Bij deze glycering treedt er ook vaak een proces op, dat oxidatie wordt genoemd. Eigenlijk verroest het materiaal, wederom met een negatieve invloed op de functie. Dit soort afwijkende materialen zal zich ook in de nieren vastzetten. Deze veranderingen zijn biochemisch. Merkwaardig genoeg zijn bij diabetes mellitus de nieren in het begin wat vergroot. Er lijkt sprake van een toename van de grootte van de cellen in de nier (hypertrofie = toename van grootte), naast een toename van het aantal cellen in de nier (hyperplasie = toename van aantal), met name in de nierfiltereenheden, de glomeruli. Het blijft echter niet bij een toename van het aantal en de grootte van de cellen in de nier. Op den duur slaan in de glomeruli en op andere plaatsen in de nier eiwitten neer. Bij toename van deze neerslagen worden gaan er uiteindelijk glomeruli te gronde. In dit stadium is er aanvankelijk een gering, later een toenemend albumineverlies in de urine, waarbij het kreatininegehalte in het bloed (als maat voor eventueel nierfunctieverlies) voorshands nog stabiel is. Pas in een vrij late fase en bij zeer uitgebreide schade neemt de niergrootte bij diabetes mellitus af (zie ook in het onderstaande). Bij T1DM blijkt het optreden van nierschade altijd gepaard te gaan met een stijgen van de bloeddruk. Het is hierbij niet duidelijk is, wat kip of ei is. Wel is het zo, dat deze stijging van de bloeddruk weer meer kans op schade geeft, en er dus een vicieuze cirkel ontstaat, die doorbroken moet worden. Bij T2DM wordt de situatie nog ingewikkelder: naast de met de glucosestofwisseling samenhangende afwijkingen is er ook sprake van het bestaan van vervroegde atherosclerose en hypertensie. Deze afwijkingen dragen op zich al bij aan nierschade, en zullen elkaar vaak versterken in hun negatieve effecten. Wat zijn de gevolgen van het bestaan van diabetische nefropathie? Diabetische nefropathie is een belangrijke oorzaak van voortijdig overlijden bij patiënten met diabetes mellitus. Dit verhoogde sterfterisico is vooral een gevolg van cardiovasculaire afwijkingen en uremie. Er gaan veel meer mensen met nefropathie dood aan hart- en vaatziekten dan aan terminaal nierfalen. Toch is er in de laatste decennia in veel landen sprake van een forse groei van het aantal mensen, dat op basis van diabetes mellitus een terminaal nierfalen met noodzaak voor nierfunctievervangende behandeling ontwikkelt. Manifeste diabetische nefropathie ontwikkelde zich tot voor kort bij ongeveer 30% van de patiënten met T1DM. Bij T2DM hangt de kans op ontstaan van manifeste nefropathie duidelijk Richtlijn Diabetische Nefropathie ADDENDUM pagina 4

5 samen met de ethnische afkomst: het kan variëren van 5 tot 25% bij mensen van Europese afkomst tot rond de 50% bij mensen van Afro-Carribische, Indiase en Japanese afkomst. Bij mensen van Indiase (bijvoorbeeld Hindoestanen) en Indiaanse afkomst (bijvoorbeeld Pimaindianen) wordt T2DM vaak op vroege leeftijd vastgesteld, en is moeizamer te reguleren met een hoge kans op microvasculaire complicaties. Bij mensen van Afrikaanse afkomst en uit de Carriben komt hypertensie buitengewoon vaak voor; deze hoge bloeddruk levert zoals al aangegeven- een belangrijke bijdrage aan het ontstaan en de progressie van de nierschade. Wereldwijd worden op dit moment meer mensen met T2DM dan met T1DM geaccepteerd voor nierfunctievervangende behandeling. Diabetes is met name in de Westerse wereld de belangrijkste nog steeds in frequentie toenemende oorzaak van terminaal nierfalen en noodzaak voor nierfunctievervangende behandeling. Opsporen van nierschade bij diabetes mellitus Zoals reeds aangegeven, is er in de beginstadia van schade nog geen achteruitgang van de nierfunctie. Pas laat in het ziekteproces is er sprake van een achteruitgang van de klaring (en dan kan het soms heel snel gaan). Het bepalen van het serumkreatininegehalte dan wel de kreatinineklaring is derhalve als vroege screening op diabetische nierschade onvoldoende. Aan het begin van het hele proces laat de nier kleine hoeveelheden eiwit ontsnappen, en dan met name albumine. De hoeveelheden, die in de urine verloren gaan, zijn dusdanig klein, dat er speciale bepalingsmethoden voor ontwikkeld moesten worden (microalbuminuriebepalingen). Het vroegtijdig ontdekken van een gering verlies maakt het mogelijk om ook vroegtijdig in te grijpen, en verdere nierschade tegen te gaan. Er wordt op aangedrongen bij alle diabetespatiënten boven de twaalf jaar ongeacht de diabetesduur ten minste éénmaal per jaar urineonderzoek te doen. Hierbij lijkt het erop, dat het zinvol is om deze tests in ieder geval tot het 70 ste levenjaar te blijven doen, ongeacht het type diabetes. Bij bepaling van het urine-albumineverlies moet onderscheid worden gemaakt tussen bepalingen, die gedaan worden in het kader van screening (onderzoek voor iedereen) en in het kader van behandeling (voor die mensen, waarvoor ingrijpen geïndiceerd is, zie ook verderop). Indeling in stadia Voor de dagelijkse praktijk is een indeling in vier stadia het meest doeltreffend (zie tabel 1). In de eerste fase is het nog niet uit te maken of, en zo ja wanneer, een van de volgende stadia zich zal ontwikkelen. Voor de screening wordt niet meer vastgehouden aan de bepaling in de 24-uurs urine, hoewel dit de meest accurate methode is. Er kan uitstekend gebruik worden gemaakt van de (micro)albumine/kreatinine ratio in de urine. Waarden beneden de 2,5 mg/mmol voor mannen en 3,5 mg/mmol voor vrouwen zijn normaal. Er is een verschil in normaalwaarden tussen mannen en vrouwen, omdat vrouwen een kleinere spiermassa hebben. Er wordt gesproken van microalbuminurie bij waarden voor mannen tussen de 2,5 en 25 mg/mmol, en voor vrouwen van 3,5 tot 35 mg/mmol. Daarboven is sprake van macroalbuminurie. Ook kan als maat gebruik worden gemaakt van de microalbumineconcentratie in de ochtendurine, met als maat hetzij de hoeveelheid milligrammen albumine per liter, dan wel de meting van de hoeveelheid microgrammen per minuut bij een getimede overnacht urine. Als grenzen voor de normaalwaarden gelden hierbij 20 mg/liter, respectievelijk 20 microgram/minuut. Als de gevonden waarde boven het genoemde niveau uitkomt, dan is herhaling van de bepaling noodzakelijk. Richtlijn Diabetische Nefropathie ADDENDUM pagina 5

6 Vijfendertig tot vijftig % van de patiënten zal microalbuminurie ontwikkelen, met een albumineverlies in de urine tussen de 30 en 300 mg/24 uur. Opvallend is, dat met name bij T1DM is gevonden dat een deel van de patiënten gedurende langere tijd een microalbuminurie zal blijven houden met een verlies tussen de 30 en 100 mg albumine/24 uur. Eigenlijk is pas bij een verlies van meer dan 100 mg albumine/24 uur een verdere progressie naar macroalbuminurie erg waarschijnlijk. Van de mensen met een microalbuminurie zal ongeveer 70% bij niet ingrijpen overgaan naar de macroalbuminure fase (= manifeste nefropathie). Het al dan niet overgaan van micro- naar macroalbuminurie lijkt vooral samen te hangen met de mate van ontregeling van de glucosestofwisseling (hoe slechter de regulatie, hoe groter de kans) en de bloeddruk (hoe hoger de bloeddruk, hoe groter de kans). Een andere belangrijke factor is het al dan niet roken: bij rokers is progressie waarschijnlijker en sneller dan bij niet-rokers. Nierfunctieverlies treedt eigenlijk pas op als mensen al duidelijk in de macroalbuminure fase zijn. De toename van het albumineverlies in de urine is een veel geleidelijker proces dan het echte nierfunctieverlies; dit kan zeer snel gaan, waardoor zelfs binnen twee jaar een volledig nierfalen kan optreden. Bij T1DM piekt de incidentie van manifeste nefropathie bij ongeveer I7 jaar na het ontstaan van de diabetes, bij T2DM valt de piek eerder. Vrijwel altijd bestaat er in dat stadium een verhoogde bloeddruk. Vetspectrumafwijkingen en atherosclerotische complicaties komen frequent voor. Ook is er vrijwel altijd sprake van een retinopathie; als deze niet aanwezig is, dan moet naar een niet-diabetische oorzaak voor de albuminurie gezocht worden. Bij het optreden van macroalbuminurie blijkt bij zo n 10% van de mensen met T1DM en bij zo n 30% van de mensen met T2DM sprake van een niet-diabetische nierziekte. Hoewel er tot voor kort steeds van werd uitgegaan dat veel mensen met een T1DM een manifeste diabetische nefropathie zou ontwikkelen, lijkt dit aantal de laatste decennia toch aan het afnemen. Een duidelijke verklaring voor deze afname is niet bekend. Betere regulatie en meer aandacht (en behandeling) voor een verhoogde bloeddruk zijn het meest waarschijnlijk. In contrast daarmee blijkt de kans op het optreden van manifeste diabetische nefropathie bij mensen met een T2DM lange tijd onderschat te zijn. Naarmate T2DM zich op een vroegere leeftijd manifesteert, wordt de kans op microvasculaire complicaties steeds groter, en vergelijkbaar met de kansen bij T1DM. Voor patiënten met een T2DM geldt zo mogelijk nog sterker dan voor patiënten met een T1DM, dat het ontstaan en bestaan van een verhoogd albumineverlies in de urine een duidelijke voorspellende waarde heeft wat betreft de kans op hart- en vaatziekten. Bij beide typen diabetes blijven, zoals al aangegeven, bij een manifeste diabetische nefropathie cardiovasculaire afwijkingen een belangrijker doodsoorzaak dan het optreden van terminaal nierfalen. Richtlijn Diabetische Nefropathie ADDENDUM pagina 6

7 Tabel 1: Indeling in stadia GFR# Albumineverlies Normoalbuminurie Normaal tot < 30 mg/24u* Normaal Microalbuminurie = Dreigende nefropathie A/C-ratio<2,5 mg/mmol bij mannen* A/C-ratio<3,5 mg/mmol bij vrouwen Normaal mg/24u* A/C-ratio 2,5-25 mg/mmol bij mannen A/C-ratio 3,5-35 mg/mmol bij vrouwen Normaal tot Macroalbuminurie = Manifeste nefropathie Normaal, later 300 mg/24u* A/C-ratio >25 mg/mmol bij mannen tot A/C-ratio>35 mg/mmol bij vrouwen #: GFR= glomerular filtration rate, situatie zoals bestaand bij T1DM; bij T2DM is de bloeddruk veel minder duidelijk geassocieerd met de verschillende stadia van nierfunctieschade *A/C-ratio = verhouding tussen microalbumineverlies/liter in urine en kreatinineverlies/liter in urine. Richtlijn Diabetische Nefropathie ADDENDUM pagina 7

8 Welk schema van controle? Er moet onderscheid worden gemaakt tussen de noodzaak voor controle van het serumkreatinine en de noodzaak voor controle van de urine op albumineverlies (zowel wat betreft kleine hoeveelheden, de microalbuminurie, als wat betreft grotere hoeveelheden, de macroalbuminurie). Hoewel bij een deel van de mensen met diabetes mellitus het meten van urine-albumineverlies achterwege kan blijven, geldt, dat bij eenieder met diabetes in ieder geval jaarlijks het serumkreatinine dient te worden bepaald. Is deze waarde afwijkend, dan is de frequentie en aard van verder onderzoek afhankelijk van de gevonden afwijking en eventueel de ingestelde behandeling. Mogelijkheden tot interventie Gelukkig staan er veel mogelijkheden ter beschikking om het ontstaan van diabetische nefropathie tegen te gaan, en bij het bestaan van de vroegere of latere stadia van diabetische nefropathie het proces gunstig te beïnvloeden. Hierbij is het in welk stadium dan ook van groot belang om een verhoogde bloeddruk goed te behandelen. Algemene maatregelen In het algemeen geldt, dat een gezonde leefstijl met voldoende beweging en een gezond dieet met niet te veel zout en dierlijke eiwitten gunstig is. Daarnaast blijken mensen, die het roken kunnen laten, beter af te zijn ook wat betreft de diabetescomplicaties dan mensen die wél roken. Specifieke maatregelen Bij stadium 1: de normoalbuminure fase: een aantal zaken kunnen bijdragen aan het qua albumineverlies blijven binnen deze fase. Belangrijkst hierbij zijn het nastreven van een zo goed mogelijk glucoseregulatie en een normale bloeddruk. Het lijkt er zelfs op, dat bepaalde medicamenten ook bij een redelijk normale bloeddruk een gunstige invloed hebben bij de preventie van nefropathie. Hiervoor zijn met name aanwijzingen bij mensen met T1DM. Bij stadium 2: de microalbuminure fase: giervoor geldt eigenlijk hetzelfde als in de normoalbuminure fase. Naast ACE-remmers blijken ook angiotensine-ii-antagonisten gunstig bij het tegengaan van verdere toename van albumineverlies, en uiteindelijk- verminderen van het risico op nierfunctieverlies. Bij stadium 3: de macroalbuminure fase: in deze fase is met name een zo goed mogelijke regeling van een verhoogde bloeddruk van belang (zie ook in het onderstaande). Om de bloeddruk hierbij adequaat te verlagen, blijken vaak meerdere medicamenten tegelijkertijd nodig te zijn. Het soort medicament, dat gebruikt wordt, maakt daarbij vaak minder uit dan de mate van bloeddrukdaling, die bereikt wordt. Echter, ook bij een min of meer normale bloeddruk heeft het voorschrijven van medicamenten als ACE-remmers en angiotensine-ii-antagonisten een gunstig effect, vaak tot heel laat in deze fase waarin ook de nierfunctie zelf achteruit kan (en zal) gaan. Bij mensen met een progressief diabetisch nierfalen is aangetoond dat eiwitbeperking zin heeft. Hierbij moet worden uitgegaan van een eiwitopname van aanvankelijk 60 gram per dag. Het lijkt daarbij nuttig het dieet zo aan te passen, dat met name de dierlijke eiwitten vermeden worden. Een dergelijke eiwitbeperking leidt vaak ook tot een verbetering van het vetspectrum. Gezien de frequent voorkomende vetspectrumafwijkingen bij zulke patiënten, is dit een extra gunstig effect. Bij stadium 4: bij verder nierfalen versnelt het tempo van de atherosclerose en neuropathie bij mensen met DM. Ook neemt bij ernstige nierinsufficiëntie de kans op bloeding in een door Richtlijn Diabetische Nefropathie ADDENDUM pagina 8

9 diabetische retinopathie reeds beschadigde retina fors toe. Een dergelijke bloeding kan tot blindheid leiden. Met name het aanleggen van een shunt voor dialyse en de aanmelding voor transplantatie moet bij voorkeur reeds gebeuren bij een klaring van rond de 15 ml/ min (eerder dan bij mensen zonder diabetes mellitus). Hoewel de resultaten van niertransplantatie nog steeds minder goed zijn bij mensen met DM, zijn ze toch goed genoeg om een dergelijke ingreep niet meer met gemengde gevoelens onder ogen te zien. Bij die mensen, die daarvoor in aanmerking komen, is een gecombineerde nier-pancreastransplantatie een optie. Ook deze resultaten zijn de laatste jaren duidelijk verbeterd, met en positief effect op zowel morbiditeit als mortaliteit. De extreem grote kans op cardiovasculaire complicaties is evident. Er kunnen ernstige afwijkingen van de kransslagaderen (coronairen) bestaan, zonder dat er sprake is van een specifiek klachtenpatroon. Cardiovasculaire analyse, inclusief vaatfoto s van de kransslagaderen (coronairangiografie), kan afwijkingen aan het licht brengen, waarvoor ingrijpen (inclusief open hartoperatie) noodzakelijk is. De levensverwachting wordt door dit ingrijpen gunstig beïnvloed. Medicamenteuze behandeling van hypertensie In het algemeen kan geconcludeerd worden dat van veel medicamenten is aangetoond dat zij effectief zijn, dat de bloeddruk verlagende capaciteit onderling niet veel verschilt en dat per patiënt afgestemd wordt welk medicament effectief is en welk medicament bijwerkingen geeft of waarvoor een contraïndicatie bestaat. De keuze wordt daarnaast bepaald door het bestaan van andere risicofactoren zoals eiwitverlies in de urine (micro-albuminurie of macro-albuminurie), hiervoor lijken medicamenten die ingrijpen op het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) meer geschikt. Recente onderzoeken hebben immers aangetoond dat middelen die aangrijpen op het RAAS zowel de bloeddruk als het eiwitverlies gunstig kunnen beïnvloeden. Richtlijn Diabetische Nefropathie ADDENDUM pagina 9

10 Tabel 2: Mogelijke keuzen voor antihypertensiva bij diabetes mellitus Bij T1DM: Met vaatlijden: ACE-remmer, betablokkade Met microalbuminurie: ACE-remmer Bij manifeste nefropathie: ACE-remmer, betablokker Bij T2DM: zonder vaatlijden: thiazide, ACE-remmer, betablokker, Ca-antagonist, Angiotensine-II-antagonist met vaatlijden: ACE-remmer, betablokker, thiazide, Ca-antagonist Bij geïsoleerde systolische hypertensie: Thiazide, calciumantagonist, Angiotensine-IIantagonist met microalbuminurie: ACE-remmer, Angiotensine-II-antagonist Bij manifeste nefropathie: Angiotensine-II-antagonist Bij bekende LVH: Angiotensine-II-antagonist Richtlijn Diabetische Nefropathie ADDENDUM pagina 10

Samenvatting en adviezen uitgebreid

Samenvatting en adviezen uitgebreid Samenvatting en adviezen uitgebreid Doel De doelstelling van deze richtlijn is het bevorderen van de preventie en het ondersteunen van een zo goed mogelijke en gecoördineerde behandeling van patiënten

Nadere informatie

Stadia chronische nierschade

Stadia chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 3 Nierschade vraagt om continue alertheid en aandacht van de behandelaar Nierfunctie en eiwitverlies: voorspellers van complicaties Stadia chronische nierschade Nierschade

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Nierschade: erger voorkomen.... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Inleiding Begrippen Indeling en voorkomen van chronische nierschade (CNS) Proteinurie en GFR als risicofactoren voor progressie nierschade

Nadere informatie

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 5 Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade In Nederland hebben 1,7 miljoen mensen chronische nierschade. Dit is in veel gevallen het gevolg van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 138 Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Een belangrijke functie van de nier is het uitscheiden van afvalstoffen via de urine. Grote hoeveelheden water en kleine stoffen

Nadere informatie

Protocol Chronische nierschade op basis van de LTA

Protocol Chronische nierschade op basis van de LTA Protocol Chronische nierschade op basis van de LTA A. Doel en achtergrondinformatie Doel Patiënten met chronische nierschade in een vroege fase diagnosticeren en het juiste behandeltraject inzetten om

Nadere informatie

Risk factors for renal function abnormalities

Risk factors for renal function abnormalities Risk factors for renal function abnormalities Nederlandse samenvatting Dit proefschrift probeert mogelijke risicofactoren voor progressief nierfunctieverlies te identificeren in een niet-diabetische populatie.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Goeij, Moniek Cornelia Maria de Title: Disease progression in pre-dialysis patients:

Nadere informatie

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Primaire of essentiële (95%) Secundaire (5%) G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist, jan. 2012 2 Bloeddruk

Nadere informatie

DIABETISCHE NEFROPATHIE

DIABETISCHE NEFROPATHIE DIABETISCHE NEFROPATHIE Onderdeel van de micro-angiopathie bij diabetes mellitus. Insuline-afhankelijke DM 30% vd ptn krijgt nefropathie Niet-insuline-dependente DM 5% vd ptn Pathogenese: Meerdere factoren

Nadere informatie

Diabetische nefropathie

Diabetische nefropathie Richtlijn Diabetische nefropathie Monitoring, diagnostiek en behandeling Colofon Richtlijn Diabetische nefropathie Monitoring, diagnostiek en behandeling ISBN-10: 90-8523-138-8 ISBN-13: 978-90-8523-138-7

Nadere informatie

Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1)

Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1) Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1) Nederlandse Diabetes Federatie 033-4480845 info@diabetesfederatie.nl Stationsplein 139 3818 LE Amersfoort Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1) De

Nadere informatie

Tips en trics voor de nefrologie anno 2015. Dr. I.C. van Riemsdijk Drs. M.Wabbijn Internist-nefrologen

Tips en trics voor de nefrologie anno 2015. Dr. I.C. van Riemsdijk Drs. M.Wabbijn Internist-nefrologen Tips en trics voor de nefrologie anno 2015 Dr. I.C. van Riemsdijk Drs. M.Wabbijn Internist-nefrologen Disclosures Dr. I.C. van Riemsdijk None Drs. M. Wabbijn None Inleiding Algemeen: wat is nierfunctie

Nadere informatie

Zorginhoudelijke indicatoren over de kwaliteit van de diabeteszorg voor patiënten met diabetes type 2.

Zorginhoudelijke indicatoren over de kwaliteit van de diabeteszorg voor patiënten met diabetes type 2. Zorginhoudelijke indicatoren over de kwaliteit van de diabeteszorg voor patiënten met diabetes type 2. Nederlandse Diabetes Federatie 033-4480845 info@diabetesfederatie.nl Stationsplein 139 3818 LE Amersfoort

Nadere informatie

Diabetes en nierziekten

Diabetes en nierziekten Diabetes en nierziekten Samenvatting van de lezing door dr. C.H.Beerenhout, als internist - nefroloog verbonden aan het Máxima Medisch Centrum te Veldhoven en Mw. M.Nouwens, verpleegkundige MMC, op maandag

Nadere informatie

DOELGROEPENONDERZOEK CHRONISCHE NIERSCHADE

DOELGROEPENONDERZOEK CHRONISCHE NIERSCHADE DOELGROEPENONDERZOEK CHRONISCHE NIERSCHADE Samenvatting Opdrachtnemer: Hans Mak Instituut Uitgevoerd door: Gezonde Nieren B.V. Opdrachtgever: Nierstichting Nederland Het volledige rapport is op te vragen

Nadere informatie

(N.B. Delen van dit verslag zijn overgenomen uit ons verslag van een lezing door dr. van den Wall Bake in 2006)

(N.B. Delen van dit verslag zijn overgenomen uit ons verslag van een lezing door dr. van den Wall Bake in 2006) Nierschade Samenvatting van de lezing door dr. A.G.Lieverse, als specialist interne geneeskunde verbonden aan het Máxima Medisch Centrum, op maandag 22 september 2014 voor de DVN Regio Peel & Kempen. door

Nadere informatie

Workshop chronische nierschade. Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra

Workshop chronische nierschade. Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra Workshop chronische nierschade Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra Mevr. Muis 73 jaar Voorgeschiedenis: diabetes mellitus type 2 hartfalen regelmatig urineweginfecties, 2x pyelonefritis aspecifieke

Nadere informatie

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010 Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis 30 september 2010 Onderwerpen 1. Definitie 2. Prevalentie 3. Richtlijnen 4. Diagnostiek 5. Preventie nierfunctieverlies 6. Behandeling metabole complicaties 7.

Nadere informatie

Nierschade. Kernboodschap. Nierfunctiestoornissen en albuminurie. Hart- en vaatziekten. Tijdige behandeling kan dit risico verminderen!

Nierschade. Kernboodschap. Nierfunctiestoornissen en albuminurie. Hart- en vaatziekten. Tijdige behandeling kan dit risico verminderen! Nierschade April 2013 Leonie Tromp huisarts te Tilburg Kaderarts Hart- en Vaatziekten Kernboodschap Nierfunctiestoornissen en albuminurie Hart- en vaatziekten Tijdige behandeling kan dit risico verminderen!

Nadere informatie

CHAPTER 9. Samenvatting

CHAPTER 9. Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting Chapter 9 Advanced glycation endproducts (AGEs) ontstaan via chemische reacties waarbij er versuikering en oxidatie optreedt van o.a. eiwitten en vetten, waarbij vaak een onomkeerbare

Nadere informatie

Chronische nierschade A. van Tellingen. Smeerolie voor de poli 2015

Chronische nierschade A. van Tellingen. Smeerolie voor de poli 2015 Chronische nierschade A. van Tellingen Smeerolie voor de poli 2015 Wie dient verwezen te worden? 52-jarige vrouw met diabetische nefropathie: MDRD 62 ml/min/1.73m 2 en albuminurie 28 mg/l? 68-jarige man:

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Richtlijn DIABETISCHE NEUROPATHIE

Richtlijn DIABETISCHE NEUROPATHIE Richtlijn DIABETISCHE NEUROPATHIE Editie 2003 Richtlijn Diabetische Neuropathie pagina 1 Verantwoording en aansprakelijkheid De Nederlandse Diabetes Federatie (NDF) heeft deze richtlijnen en adviezen met

Nadere informatie

Waarom aandacht chronische nierschade (CNS)? CNS. Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine. Dr. Wim JC de Grauw. MDRD vs kreatinine klaring

Waarom aandacht chronische nierschade (CNS)? CNS. Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine. Dr. Wim JC de Grauw. MDRD vs kreatinine klaring MDRD vs kreatinine klaring Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine Dr. Wim JC de Grauw Huisarts Afd. Eerstelijnsgeneeskunde UMC St. Radboud Nijmegen Diabetes Huisartsen Adviesgroep (DiHAG) Lid

Nadere informatie

28-10-2010. Leefregels en voorlichting bij chronische nierschade. Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade

28-10-2010. Leefregels en voorlichting bij chronische nierschade. Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade Kathy Schoenmakers, nursepractitioner Hagaziekenhuis Anneke Boon, diabetesverpleegkundige SHG Annick Linders, huisarts SHG Leefregels

Nadere informatie

Chronische Nierschade in Nederland

Chronische Nierschade in Nederland Chronische Nierschade in Nederland Stadium GFR (ml/min/1,73m 2 ) Albuminurie > 30 mg/24 hr Prevalentie VS (%) Prevalentie Nederland (%) 1 >90 Ja 3,3 1,3 2 60-89 Ja 3,0 3,8 3 30-59 Ja/nee 4,3 5,3 4 15-29

Nadere informatie

Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1)

Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1) Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1) Nederlandse Diabetes Federatie 033-4480845 info@diabetesfederatie.nl Stationsplein 139 3818 LE Amersfoort Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1) De

Nadere informatie

Diabetische nefropathie

Diabetische nefropathie Richtlijn Diabetische nefropathie 2006 Diabetische nefropathie Monitoring, diagnostiek en behandeling Richtlijn in opdracht van: Nederlandsche Internisten Vereeniging CBO Kwaliteitsinstituut voor de gezondheidszorg

Nadere informatie

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy DIABETES MELLITUS Diabetes mellitus, in de volksmond beter bekend als suikerziekte of diabetes,

Nadere informatie

Laboratoriumaanvragen bij diabetes. Wat, wanneer en waarom. Dr. S.T. Houweling Dr. S. Verhoeven. Wat gaan we doen? Lipiden 28-12-2011

Laboratoriumaanvragen bij diabetes. Wat, wanneer en waarom. Dr. S.T. Houweling Dr. S. Verhoeven. Wat gaan we doen? Lipiden 28-12-2011 Laboratoriumaanvragen bij diabetes. Wat, wanneer en waarom. Dr. S.T. Houweling Dr. S. Verhoeven 1 Wat gaan we doen? Lipiden Controle in lab van statines Leverfunctiestoornissen Nierschade: Albuminurie

Nadere informatie

IgA nefropathie. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum

IgA nefropathie. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum IgA nefropathie Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Presentatie - Geschiedenis - Epidemiologie - Het ziekteproces - De patiënt - Het diagnostische proces - De behandeling - De

Nadere informatie

Nederlandse Nierdag 2014. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum

Nederlandse Nierdag 2014. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Het ABC van IgA nefropathie Nederlandse Nierdag 2014 Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Presentatie - Geschiedenis - Epidemiologie - De patiënt - Het diagnostische proces - De

Nadere informatie

Toelichting op de jaarcontrole Voor mensen met diabetes mellitus

Toelichting op de jaarcontrole Voor mensen met diabetes mellitus Toelichting op de jaarcontrole Voor mensen met diabetes mellitus Afdeling interne geneeskunde Deze informatie is een aanvulling op de folder Jaarcontrole voor mensen met diabetes mellitus, die u heeft

Nadere informatie

Checklists. Uitneembaar katern, handig om mee te nemen

Checklists. Uitneembaar katern, handig om mee te nemen Uitneembaar katern, handig om mee te nemen Hoofdstuk 2 Zorgverleners bij diabetes type 2 21 Checklists Dit uitneembare katern bevat checklists over controles die bij goede zorg horen; tips voor communicatie

Nadere informatie

Fries Wisselprotocol CVRM

Fries Wisselprotocol CVRM Fries Wisselprotocol CVRM Basis Educatie Leefstijloptimalisatie: o matig alcoholgebruik o bewuste voeding waaronder zoutbeperking (tot 5 gram/dag) o stoppen roken o voldoende lichamelijke activiteiten

Nadere informatie

Fries Wisselprotocol CVRM Auteurs: Wim Brunninkhuis, Martinus Fennema en Froukje Ubels, November 2014 Beheerder: Froukje Ubels

Fries Wisselprotocol CVRM Auteurs: Wim Brunninkhuis, Martinus Fennema en Froukje Ubels, November 2014 Beheerder: Froukje Ubels Fries Wisselprotocol CVRM Auteurs: Wim Brunninkhuis, Martinus Fennema en Froukje Ubels, November 2014 Beheerder: Froukje Ubels Basis Educatie Leefstijloptimalisatie: o matig alcoholgebruik o bewuste voeding

Nadere informatie

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie)

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie) COMPLICATIES Lange termijn complicaties Wanneer u al een lange tijd diabetes heeft, kunnen er complicaties optreden. Deze treden zeker niet bij alle mensen met diabetes in dezelfde mate op. Waarom deze

Nadere informatie

Demonstratie aan de Waterkant te Paramaribo, Suriname, 1948.

Demonstratie aan de Waterkant te Paramaribo, Suriname, 1948. Demonstratie aan de Waterkant te Paramaribo, Suriname, 1948. binnenwerk_prataap_chandieshaw.indd 109 17-1-2008 13:45:19 binnenwerk_prataap_chandieshaw.indd 110 17-1-2008 13:45:20 Nederlandse samenvatting

Nadere informatie

Heartbeat. Ujala Radio. Leefwijzer is door Ujala Radio ontwikkeld voor met name Hindoestaanse Nederlanders. Leefwijzer 1.

Heartbeat. Ujala Radio. Leefwijzer is door Ujala Radio ontwikkeld voor met name Hindoestaanse Nederlanders. Leefwijzer 1. Heartbeat Leefwijzer 1 Ujala Radio Deze gezondheid Leefwijzer is door Ujala Radio ontwikkeld voor met name Hindoestaanse Nederlanders Met dank aan Stadsdeel Amsterdam Zuidoost Hart en vaatziekte, wat is

Nadere informatie

Chronische nierinsufficientie. WDH 9 mei 2016 Harmen Krepel, nefroloog

Chronische nierinsufficientie. WDH 9 mei 2016 Harmen Krepel, nefroloog Chronische nierinsufficientie WDH 9 mei 2016 Harmen Krepel, nefroloog Belangenverstrengeling: Geen Bronnen (Concept) richtlijn Diagnostiek en Behandeling van Patiënten met Chronische Nierschade Nederlandse

Nadere informatie

12/22/2010. Haagsenieren protocol. Haagsenieren protocol. Kant B: klaring. Kant A: albuminurie. Haagsenieren protocol Toelichting beleid

12/22/2010. Haagsenieren protocol. Haagsenieren protocol. Kant B: klaring. Kant A: albuminurie. Haagsenieren protocol Toelichting beleid 1//010 Haagsenieren protocol Kant A: albuminurie Haagsenieren protocol Kant B: klaring 1 Haagsenieren protocol Aanvullend onderzoek bij verminderde klaring Haagsenieren protocol Toelichting beleid 3 4

Nadere informatie

Normaal- en streefwaarden, formules

Normaal- en streefwaarden, formules Achtergrond richtlijn chronische nierinsufficiëntie Normaal- en streefwaarden, formules Inhoud 1. Normaalwaarden bloedparameters 2. Normaalwaarden urineparameters 3. Indeling stadia nierschade 4. Streefwaarden

Nadere informatie

Zorgpad chronische diabeteszorg

Zorgpad chronische diabeteszorg Zorgpad chronische diabeteszorg Zorgpad chronische diabeteszorg U wordt op de polikliniek van het Kennemer Gasthuis begeleid vanwege diabetes mellitus (suikerziekte). Uw internist heeft aangegeven dat

Nadere informatie

Chronische nierschade (CNS)

Chronische nierschade (CNS) Chronische nierschade (CNS) Wilbert Jellema Internist-nefroloog, St Antonius Ziekenhuis Chronische nierschade (CNS) Outline: 1. Waarom zoveel aandacht voor CNS? 2. Hoe screenen? 3. Hoe verdere achteruitgang

Nadere informatie

HOGE BLOEDDRUK? VOORKOM NIERSCHADE.

HOGE BLOEDDRUK? VOORKOM NIERSCHADE. HOGE BLOEDDRUK? VOORKOM NIERSCHADE. BLOEDDRUK EN NIEREN EEN INGEWIKKELD SAMENSPEL Nieren en bloeddruk hebben veel met elkaar te maken. Nieren filteren de afvalstoffen uit het lichaam, maar ze regelen ook

Nadere informatie

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak van dialysepatiënten en dit beperkt hun levensverwachting sterk. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat milde tot matige nierschade

Nadere informatie

Diabetes type 2. Duodagen april 2011. E.H.R. Wins, Woerden

Diabetes type 2. Duodagen april 2011. E.H.R. Wins, Woerden Diabetes type 2 Duodagen april 2011 E.H.R. Wins, Woerden Maatwerk bij nieuwe DM type 2 patienten De patient of de glucose van de patient? Leeftijd van nieuwe type 2 patienten Familie anamnese en ras Andere

Nadere informatie

Hypertensie. Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013

Hypertensie. Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013 Hypertensie Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013 Waarom bloeddruk? Bloeddruk: niet te laag Bloeddruk: niet te hoog Het verband tussen bloeddruk en cardiovasculaire complicaties heeft als drempel

Nadere informatie

Diabetes en nierziekten

Diabetes en nierziekten Diabetes en nierziekten Vernieuwende inzichten in de ontwikkeling van diabetische nefropathie Diabetesbericht nr. 2 mei 2015 Jaargang 15 Diabetes is één van de snelst groeiende, chronische ziekten van

Nadere informatie

Topics in Chronic Disease. Chronische Nierschade en de huisarts

Topics in Chronic Disease. Chronische Nierschade en de huisarts Topics in Chronic Disease Chronische Nierschade en de huisarts Toets Nierinsufficiëntie Casus Metabole stoornissen Vervolg casus Nabespreking toets Nierinsufficiëntie komt bij ruim 10% van de Nederlandse

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Behandeling Type 1 diabetes. Diabetes mellitus in vogelvlucht. Nieuwe ontwikkelingen in de. Behandeling van diabetes. Chronische behandeling diabetes

Behandeling Type 1 diabetes. Diabetes mellitus in vogelvlucht. Nieuwe ontwikkelingen in de. Behandeling van diabetes. Chronische behandeling diabetes Diabetes mellitus in vogelvlucht Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van Diabetes Aantal diabetespatiënten wereldwijd in 2012 ca. 371 miljoen In 2025: 6% van de wereldbevolking Jaarlijks ca. 72.000

Nadere informatie

Richtlijn voor de behandeling van patiënten met Chronische Nierschade (CNS)

Richtlijn voor de behandeling van patiënten met Chronische Nierschade (CNS) Richtlijn voor de behandeling van patiënten met Chronische Nierschade (CNS) Richtlijn voor de behandeling van patiënten met Chronische Nierschade (CNS). Richtlijndoelstelling Het geven van adviezen aan

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de meest voortkomende ziekten in ontwikkelde landen en veroorzaken het hoogste sterftepercentage. De term hart- en vaatziekten omvat alle klinische uitingen van slagaderverkalking

Nadere informatie

Inleiding. Dr. Stas, nefroloog

Inleiding. Dr. Stas, nefroloog Wereldnierdag 2015 Inleiding Dr. Stas, nefroloog 2 Programma 19h05-19h25: Een jonge mama aan de dialyse, een getuigenis. (Annemie Reeckmans) 19h25-19h50: Leven met een nierziekte in Vlaanderen: We staan

Nadere informatie

Voedingsrichtlijn Diabetes 2015

Voedingsrichtlijn Diabetes 2015 Voedingsrichtlijn Diabetes 2015 Esther Pekel diëtist Diabetescentrum 2015 1 Voedingsrichtlijn 2015 1e wetenschappelijke onderbouwde voedingsrichtlijn DM geschreven i.o.v. de NDF in 2006. 2e herziene richtlijn

Nadere informatie

De ouder wordende diabetespatiënt. Allerlei typen ouderen. Getallen in Nederland

De ouder wordende diabetespatiënt. Allerlei typen ouderen. Getallen in Nederland De ouder wordende diabetespatiënt Karin Daemen, internist Tergooiziekenhuizen, locatiehilversum Begin vorige eeuw infectieziektes Nu chronische ziektes hart-en vaatziekten kanker COPD diabetes gewrichtsaandoeningen

Nadere informatie

Orgaanschade bij DM. Microvasculair. Macrovasculair. Neurologisch. Retinopathie, nefropathie. Hartinfarct, perifeer vaatlijden, CVA

Orgaanschade bij DM. Microvasculair. Macrovasculair. Neurologisch. Retinopathie, nefropathie. Hartinfarct, perifeer vaatlijden, CVA Microvasculair Orgaanschade bij DM Retinopathie, nefropathie Macrovasculair Hartinfarct, perifeer vaatlijden, CVA Neurologisch Neuropathie: perifeer, autonoom Cerebraal Neuropathie Sensorisch Gevoelszenuwen

Nadere informatie

Chronische Nierschade

Chronische Nierschade RCH15.331 Chronische Nierschade Chronische Nierschade Leonie Tromp Huisarts te Tilburg Kaderarts Hart- en Vaatziekten Kernboodschap Nierfunctiestoornissen en albuminurie Hart- en vaatziekten Tijdige behandeling

Nadere informatie

Richtlijn voor de behandeling van patiënten met Chronische Nierschade (CNS)

Richtlijn voor de behandeling van patiënten met Chronische Nierschade (CNS) Richtlijn voor de behandeling van patiënten met Chronische Nierschade (CNS) Richtlijn voor de behandeling van patiënten met Chronische Nierschade (CNS). Richtlijndoelstelling Het geven van adviezen aan

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 10 Nederlandse samenvatting Chapter 10 Hart- en vaatziekten Hart- en vaatziekten (HVZ) zijn doodsoorzaak nummer één over de hele wereld. Hypertensie (hoge bloeddruk), obesitas, diabetes (suikerziekte)

Nadere informatie

Bloeddrukregeling: hoger? lager?

Bloeddrukregeling: hoger? lager? www.hhzhlier.be 1 h.-hartziekenhuis vzw Bloeddrukregeling: hoger? lager? Dr. L. Nestor Geriater www.hhzhlier.be 2 To fall or not to fall HYPERTENSIE BIJ BEJAARDEN: How to treat? That s the question! Bloeddrukregeling

Nadere informatie

WAT IS HYPOGLYKEMIE? 1.1 Inleiding 11 INLEIDING

WAT IS HYPOGLYKEMIE? 1.1 Inleiding 11 INLEIDING HYPOGLEKEMIE_BINNENWERK_48 x 20 (A5) 4-4 3--2 0:2 Pagina WAT IS HYPOGLYKEMIE?. Inleiding Philip Cryer, een vooraanstaand Amerikaans diabetoloog, heeft aangetoond en beschreven dat hypoglykemie de belangrijkste

Nadere informatie

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Voorstellen Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Niertransplantatie UMCG Niertransplantatie 8 centra NL * UMC 1 e jaar UMC vervolg 2 e lijn, periferie

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Twelve. TweTw. Twelve. Twelve. Twelve. Twelf. Twelve. Summary and General Discussion Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae.

Twelve. TweTw. Twelve. Twelve. Twelve. Twelf. Twelve. Summary and General Discussion Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae. Samenvatting e TweTw l TwTwelv Twelf T Twel Summary and General Discussion Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae TwTweT welvelve 149 Bacteriurie is de aanwezigheid van bacteriën in urine. Uropathogenen

Nadere informatie

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Vet in Historisch Perspectief simpele vetopstapelingsziekte

Nadere informatie

Het Huisartsenteam. Gaat verder dan genezen. Hart & Vaten Pas

Het Huisartsenteam. Gaat verder dan genezen. Hart & Vaten Pas Het Huisartsenteam Gaat verder dan genezen Hart & Vaten Pas Ik heb een hart- of vaatziekte Het Huisartsenteam Gaat verder dan genezen In het geval ik onwel word: Bel 112 voor een ambulance Bel mijn huisarts:

Nadere informatie

Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren

Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren Huisarts, lid DiHAG Senior-onderzoeker Diabetes kenniscentrum Disclosure Geen conflicts of interest De toekomst!!! >25% = >75 jaar Karakteristieken ouderen

Nadere informatie

Verder bordurend op bovenstaande. Je koos optie 2 en herhaalde de tensie en MDRD na 3 maand: MDRD nog steeds 50 ml/min; RR 140/85.

Verder bordurend op bovenstaande. Je koos optie 2 en herhaalde de tensie en MDRD na 3 maand: MDRD nog steeds 50 ml/min; RR 140/85. Casusschets 1 De heer. H. is 55 jaar. Hij is bekend met DM type 2, goed gereguleerd met metformine en tolbutamide. De bloeddruk heb je recent een paar keer achter elkaar gemeten en bedroeg gemiddeld 150/90.

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Nierfunctie

Diabetes Mellitus en Nierfunctie Dr. M.P. Brugts, internist endocrinoloog Diabetes Mellitus en Nierfunctie SYMPOSIUM Renale Fysiologie Primair: Regulatie water en electrolyten balans homeostase Handhaving intravasculaire volume Regulatie

Nadere informatie

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io CVRM kwetsbare ouderen Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

De nier en de rotonde. Googelen op rotondes in België. Wat gaat er mis bij diabetes? Nieren 10-12-2012. De nieren deel I. Nanno Kleefstra Henk Bilo

De nier en de rotonde. Googelen op rotondes in België. Wat gaat er mis bij diabetes? Nieren 10-12-2012. De nieren deel I. Nanno Kleefstra Henk Bilo De nieren deel I Nanno Kleefstra Henk Bilo De nier en de rotonde Googelen op rotondes in België Wat gaat er mis bij diabetes? Wat gaat er mis bij de rotonde? Nieren 1 Functie & schade Functie & schade

Nadere informatie

matige alcohol consumptie gezondheid

matige alcohol consumptie gezondheid matige alcohol consumptie positief voor gezondheid R e s u l t a t e n v a n 3 j a a r w e t e n s c h a p p e l i j k o n d e r z o e k Matige en regelmatige alcoholconsumptie heeft overall een positief

Nadere informatie

BSD september 2014. Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler

BSD september 2014. Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler BSD september 2014 Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler Casuïstiek chronische nierschade Wat kan de huisarts Wanneer consultatie nefroloog Wanneer verwijzing

Nadere informatie

Schatting van de nierfunctie met de egfr implicaties voor de klinische praktijk. Iefke Drion 30 oktober 2014

Schatting van de nierfunctie met de egfr implicaties voor de klinische praktijk. Iefke Drion 30 oktober 2014 Schatting van de nierfunctie met de egfr implicaties voor de klinische praktijk Iefke Drion 30 oktober 2014 Casus Casus Vrouw 43 jaar Fam anamnese: moeder op 45 jaar ernstige nierfunctiestoornissen o.b.v.

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten

Hart- en vaatziekten 400015 Hart- en vaatziekten folder_400015 Hart- en vaatziekten 27-03-12 09:50 Pag Hart- en vaatziekten WAT ZIJN HART- EN VAATZIEKTEN WAT KUNT U ZELF DOEN MEDICIJNEN BIJ HART- EN VAATZIEKTEN WAT KAN UW

Nadere informatie

RICHTLIJN BASISPAKKET LABORATORIUMBEPALINGEN BIJ STABIELE CHRONISCHE CENTRUM HEMODIALYSEPATIËNT EN PERITONEALE DIALYSEPATIËNT

RICHTLIJN BASISPAKKET LABORATORIUMBEPALINGEN BIJ STABIELE CHRONISCHE CENTRUM HEMODIALYSEPATIËNT EN PERITONEALE DIALYSEPATIËNT RICHTLIJN BASISPAKKET LABORATORIUMBEPALINGEN BIJ STABIELE CHRONISCHE CENTRUM HEMODIALYSEPATIËNT EN PERITONEALE DIALYSEPATIËNT De richtlijn bevat aanbevelingen van algemene aard. Het is mogelijk dat in

Nadere informatie

Diabetes mellitus en de gevolgen voor de ogen

Diabetes mellitus en de gevolgen voor de ogen Diabetes mellitus en de gevolgen voor de ogen Patiënten met diabetes mellitus (suikerziekte) kunnen hiervan in veel delen van hun lichaam complicaties ondervinden. De ogen - en vooral de netvliezen - kunnen

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In de Westerse wereld vormen hart- en vaatziekten de belangrijkste oorzaken van ziekte en overlijden. Bij het ontstaan van hart- en vaatziekten speelt atherosclerose (slagaderverkalking)

Nadere informatie

Diabetes en hart- en vaatziekten. CVRM nieuwe stijl. Nieuwe richtlijn CVRM 2011 14-6-2013. Risicostratificatie. Wanneer risicostratificatie?

Diabetes en hart- en vaatziekten. CVRM nieuwe stijl. Nieuwe richtlijn CVRM 2011 14-6-2013. Risicostratificatie. Wanneer risicostratificatie? Diabetes en hart- en vaatziekten CVRM nieuwe stijl ~65% van alle sterfgevallen bij DM als gevolg van HVZ CVRM bij diabetes mellitus Karin Kaasjager Langerhansdagen 2013 Dood door HVZ 2- to 4-verhoogd Cardiovasculaire

Nadere informatie

Nierfalen en behandeling

Nierfalen en behandeling Factsheet Nieren en nierschade deel 6 Nierfalen en behandeling Nieren spelen een cruciale rol in het lichaam. Wanneer de nieren nauwelijks nog werken, minder dan 15%, is er sprake van nierfalen. Nierfalen

Nadere informatie

hfdst 1 ps 11-09-1997 11:17 Pagina 8 SAMENVATTING

hfdst 1 ps 11-09-1997 11:17 Pagina 8 SAMENVATTING hfdst 1 ps 11-09-1997 11:17 Pagina 8 SAMENVATTING hfdst 1 ps 11-09-1997 11:17 Pagina 9 Niet-insuline-afhankelijke diabetes mellitus (NIADM) is een chronische ziekte die een belangrijke oorzaak vormt van

Nadere informatie

Hoge bloedsuiker: Een gevaar voor hart en bloedvaten! Meer weten over...

Hoge bloedsuiker: Een gevaar voor hart en bloedvaten! Meer weten over... Diabetes Interactief Educatie Programma Hoge bloedsuiker: Een gevaar voor hart en bloedvaten! Meer weten over... Waarom zijn hoge glucosewaarden gevaarlijk? Schade aan de grote bloedvaten: hart en hersenen

Nadere informatie

PF Samenvatting:Proefschrift 18-08-2008 13:02 Pagina 225 SAMENVATTING

PF Samenvatting:Proefschrift 18-08-2008 13:02 Pagina 225 SAMENVATTING PF Samenvatting:Proefschrift 18-08-2008 13:02 Pagina 225 SAMENVATTING PF Samenvatting:Proefschrift 18-08-2008 13:02 Pagina 226 Chronisch progressief nierfunctieverlies Chronische nierziekten zijn een toenemend

Nadere informatie

5-4-2012. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie. Inhoud. Hypoglycemie. Verschillende definities: NHG<3.5, ADA<3.

5-4-2012. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie. Inhoud. Hypoglycemie. Verschillende definities: NHG<3.5, ADA<3. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie Ingrid de Vries, dialyseverpleegkundige Casper Franssen, internist-nefroloog Universitair Medisch Centrum Groningen Inhoud Hypoglycemie Verschillende

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

HYPERTENSIE. Introductie

HYPERTENSIE. Introductie HYPERTENSIE Introductie 1 HYPERTENSIE bloeddruk: niet zo maar een getal PRESENTATIE DOOR MARTIE DE GROOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST VASCULAIRE GENEESKUNDE IKAZIA ZIEKENHUIS MEER OVER HYPERTENSIE HYPERTENSIE

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Chronische nierschade en nierfalen

PATIËNTEN INFORMATIE. Chronische nierschade en nierfalen PATIËNTEN INFORMATIE Chronische nierschade en nierfalen Inhoud Waarom deze folder?... 3 Waar zitten de nieren en hoe zien ze eruit?... 3 Wat doen de nieren?... 4 Wat is chronische nierschade?... 4 Wat

Nadere informatie

Preventie van chronische nierinsufficiëntie in de huisartsenpraktijk

Preventie van chronische nierinsufficiëntie in de huisartsenpraktijk Dit rapport is een uitgave van het NIVEL in 2006. De gegevens mogen met bronvermelding (M.M.J. Nielen, F.G. Schellevis, R.A. Verheij, Preventie van chronische nierinsufficiëntie in de huisartsenpraktijk,

Nadere informatie

VUmc Basispresentatie

VUmc Basispresentatie Samenwerking waarover? Richtlijnen en zorgstandaarden Cardiovasculair risicomanagement (zorgstandaard) Samenwerking e en e lijn Prof dr Piet ter Wee Afdeling Nefrologie Hypertensie Diabetes mellitus (zorgstandaard)

Nadere informatie

Mijn zorgplan Preventie en behandeling Hart- en Vaatziekten

Mijn zorgplan Preventie en behandeling Hart- en Vaatziekten Mijn zorgplan Preventie en behandeling Hart- en Vaatziekten WWW.ZORROO.NL 1 Voorwoord Zorroo staat voor Zorggroep Regio Oosterhout & Omstreken. Wij zijn een organisatie die samen met uw huisarts en andere

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING INTRODUCTIE Wereldwijd neemt het aantal mensen met een chronische nierziekte toe waardoor ook het aantal mensen met Functie van de nier eindstadium nierfalen De mens heeft twee nieren. De nieren hebben

Nadere informatie

Nephrology. up-date science to clinical practice

Nephrology. up-date science to clinical practice 2 juli 2009 from Nephrology up-date science to clinical practice in dit nummer Richtlijn voor behandeling van patiënten met Chronische Nierschade (CNS) Mw. Dr. H.A.H. Kaasjager internist gespecialiseerd

Nadere informatie

Consequenties voor de voeding

Consequenties voor de voeding Alleen Diabetes? Chronische Nierschade Diabetes Mellitustype 2 wat betekent dat voor de voeding? DieGo, diëtisten Gooi en Omstreken Mariëtte Hoogers, diëtist te Hilversum Bron: DieGo Caresharing Nevendiagnoses

Nadere informatie