Samenvatting voor de geïnteresseerde leek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenvatting voor de geïnteresseerde leek"

Transcriptie

1 Samenvatting voor de geïnteresseerde leek INLEIDING Energiesubstraten voor de hersenen en hersenanatomie Energiesubstraten voor de hersenen De hersenen gebruiken veel energie. De hersenen van een volwassen persoon wegen ongeveer 2-3% van het totale lichaamsgewicht, maar verbruiken tot 25% van de totale energievoorraad. Glucose is de belangrijkste energieleverancier voor de hersenen. Glucose wordt normaliter met behulp van zuurstof omgezet in koolstofdioxide en water, waarbij energie geproduceerd wordt (aëroob metabolisme). Glucose kan ook zonder zuurstof omgezet worden in lactaat (anaëroob metabolisme); hierbij ontstaat echter veel minder energie dan tijdens aëroob metabolisme. Door de lagere productiviteit van anaëroob metabolisme, dacht men van oudsher dat lactaat alleen vanuit glucose gevormd werd tijdens zuurstofgebrek. Immers, als zuurstof aanwezig is kan veel meer energie geproduceerd worden via de aërobe omzetting van glucose naar koolstofdioxide en water. Tegenwoordig weet men echter dat lactaat ook gevormd wordt vanuit glucose tijdens de normale hersenactiviteit, zonder enige vorm van zuurstoftekort. Het belangrijkste energiesubstraat voor de hersenen is glucose, maar er zijn ook andere stoffen die als energiesubstraat kunnen dienen, waaronder lactaat en keton lichamen. Keton lichamen worden alleen door de hersenen gebruikt in jonge individuen, tijdens vasten, en als de glucosegehaltes in het bloed te laag zijn (hypoglycemie). Lactaat kan als energiesubstraat gebruikt worden in zowel normale als hypoglycemische situaties. Lactaat heeft dus een dubbele rol: het wordt gevormd tijdens zuurstoftekort (anaëroob metabolisme), maar het kan ook gebruikt worden als energiesubstraat in de aanwezigheid van zuurstof. Cellulaire hersenanatomie De hersenen bestaan uit diverse typen cellen. De zenuwcellen (neuronen) zijn algemeen bekend; neuronen verzorgen onder andere de centrale aansturing van het lichaam, en verzorgen de informatie-opslag (geheugen) en overdracht. Daarnaast zijn er een aantal celtypen die een meer ondersteunende rol hebben. Eén van deze cel typen is de astrocyt, genoemd naar zijn stervormige uiterlijk (astro = ster). Astrocyten vormen een cellaag tussen de neuronen en de bloedvaten, waarbij uitstulpingen van de astrocyt, zogenaamde eindvoetjes, het bloedvat en de neuron omhullen. Hierdoor hebben zenuwcellen en bloedvaten vrijwel geen direct contact met elkaar. Omdat de voorraad energie in de hersenen, in de vorm van glycogeen, erg laag is, is de bloedtoevoer naar de hersenen erg belangrijk. Vrijwel alle energie voor de hersenen wordt vanuit het bloed gehaald. Door de merkwaardige anatomische plaatsing van de astrocyten tussen de bloedvaten en de neuronen wordt gedacht dat zij een rol kunnen spelen in de levering van energie aan de neuronen. Hierbij wordt glucose vanuit het bloed eerst door de astrocyt opgenomen, die het

2 -als glucose of als een ander product- doorgeeft aan de neuronen. Omdat huidige technieken nog niet ver genoeg ontwikkeld zijn om op cellulair niveau in de hersenen te kijken, worden andere technieken aangewend (zoals in vitro metingen) om te bestuderen hoe de samenwerking tussen astrocyten en neuronen zou kunnen werken. Door diverse experimenten bleek al snel dat na opname van glucose door de astrocyten, lactaat weer vrijgegeven wordt. Dit vormde de basis voor de astrocyt-neuron-lactaat-shuttle theorie, waarin lactaat, vrijgegeven door de astrocyten, de belangrijkste energiesubstraat van de neuronen is. Glutamaat (een signaalmolecuul of neurotransmitter) speelt een belangrijke rol in deze theorie; glutamaat wordt vrijgegeven door neuronen tijdens activiteit, de opname van dit glutamaat door astrocyten is gekoppeld met de lactaat afgifte. Verscheidende studies vonden bewijs voor de astrocyt-neuron-lactaat-shuttle theorie, hoewel er ook resultaten tegenstrijdig met de theorie zijn. Aanhangers van de conventionele theorie denken dat glucose het belangrijkste energiesubstraat van alle hersencellen is, en dat lactaat wel verbruikt kan worden, maar alleen als glucose niet voorhanden is. Vandaag de dag wordt er veel gediscussieerd over verscheidene onderdelen van de twee theorieën, waaronder het gebruik van lactaat door neuronen in plaats van glucose, en de respons van astrocyten naar de neuronale vraag om energie. Hersenschade Het analyseren van hersenmetabolisme is ook erg belangrijk voor het onderzoeken van mogelijke therapeutische interventies voor hersenschade. Het analyseren van de hoeveelheid schade in de hersenen, en de verbetering van voorspellen van het herstel zijn belangrijke onderzoeksgebieden, waarbij het gebruik van biologische markers wordt onderzocht. Het monitoren van de hersenen kan belangrijk zijn in elke situatie waar de conditie van de hersenen in gevaar is, bijvoorbeeld na een herseninfarct, hersentrauma of vergiftiging. Hypoxie (zuurstoftekort) of ischemie (zuurstof en voedingtekort) ontstaat wanneer de hersenen niet voldoende zuurstof en glucose uit het bloed kunnen halen doordat de bloeddoorstroming is gestopt (door bijvoorbeeld een hartaanval of een bloedprop in de hersenen). Door het tekort aan zuurstof kan glucose alleen nog maar anaëroob omgezet worden, waardoor er hoge concentraties lactaat ontstaan. Het tekort aan energie veroorzaakt uiteindelijk hersenoedeem en celdood. Specifieke markers voor hersenschade, die buiten de hersenen (in het bloed) gemeten kunnen worden, zouden wellicht kunnen helpen om de grootte van de hersenschade en het eventuele herstel in kaart te brengen. Omdat de concentraties van glucose en lactaat veranderen tijdens hersenschade, zijn zij potentiële kandidaten om als markers voor hersenschade te dienen. Methoden om metabolisme te meten In vitro versus in vivo Metabolisme kan op verschillende manieren gemeten worden. Twee zeer verschillende meetmethoden zijn de in vitro en in vivo methode. In vitro metingen (bijvoorbeeld aan celcultures) hebben als voordeel dat de condities tijdens het meten constant gehouden en gecontroleerd kunnen worden. Een in vitro situatie is echter een model voor de in vivo realiteit. Monitoren in het lichaam (in vivo) levert een preciezer beeld van de werkelijke 2

3 situatie, maar is moeilijker te interpreteren omdat metingen in vivo moeilijk constant gehouden kunnen worden, en er oncontroleerbare invloeden kunnen zijn. Celcultures worden veel gebruikt om hersenmetabolisme te bestuderen. Een groot deel van de astrocyt-neuron-lactaat-shuttle theorie is gebaseerd op in vitro bevindingen. De hersenen worden beschermd door de schedel, wat de benadering van de hersenen voor in vivo monitoren bemoeilijkt. Verscheidene oplossingen zijn bedacht om toch de hersenen te kunnen meten: beeldvormende technieken (PET, MRI), intracerebrale (= in de hersenen) meettechnieken, en het meten van arterio-veneuze verschillen. Bij arterio-veneuze metingen wordt het energieverbruik van de hersenen berekend door in het ingaande en uitgaande bloed de concentratieverschillen van glucose en lactaat te meten, en die te vermenigvuldigen met de snelheid van de cerebrale doorbloeding. In dit proefschrift zijn arterio-veneuze verschillen gemeten in de aorta en de vena jugularis (halsader). Batch-wise versus on-line Een ander onderscheid dat gemaakt kan worden in het meten van metabolisme, is batchwise versus on-line. Batch-wise metingen worden het meest gebruikt. Hierbij wordt een meting bewaard totdat een groep metingen in één keer geanalyseerd kan worden. Deze aanpak levert relatief weinig meetpunten. Veel metingen, of een continue meting, kan verzorgd worden door een on-line meting. Hierbij is de analyse apparatuur direct gekoppeld aan de experimentele set-up, waardoor metingen direct en frequent geanalyseerd kunnen worden. De on-line methode is moeilijker uit te voeren dan batch-wise analyse, omdat gespecialiseerde apparatuur nodig is. On-line monitoren is relatief jong, en wordt daardoor nog niet veel toegepast. In dit proefschrift hebben we met een on-line methode gewerkt, waarin Flow Injectie Analyse (FIA) werd gecombineerd met biosensoren voor glucose en lactaat. Biosensoren zijn meeteenheden die een biologisch substraat gebruiken om een stof te meten. In ons onderzoek zijn de enzymen glucose oxidase en lactaat oxidase gebruikt om de concentratie glucose en lactaat te bepalen. Dit FIA systeem meet semi-continu; op gezette tijden (bijvoorbeeld elke minuut) wordt een meting geanalyseerd. Het FIA systeem heeft als voordelen dat het makkelijk aangepast kan worden per experiment, en omdat er kleine volumina gemeten worden, is de meting snel en secuur. Bovendien zorgen de biosensoren voor hoge specificiteit. Omdat het lichaam stoffen bevat die het FIA systeem contamineren, dienen in vivo metingen gefiltreerd te worden. Als toevoeging op het FIA systeem hebben we daarom in de in vivo experimenten ultrafiltratie gebruikt als prefiltratie methode. DIT PROEFSCHRIFT Noch metabolisme in vivo, noch het energieverbruik van cellen in vitro, is eerder met het on-line FIA systeem gemeten. In dit proefschrift hebben wij glucose en lactaat metabolisme gemeten, zowel in vitro als in vivo. We hebben onze aanpassingen aan het on-line systeem onderzocht op toepassing voor in vitro en in vivo bepalingen, en hebben de tegenwoordige theorieën over cellulair en cerebraal metabolisme bestudeerd. De uitdagingen in dit onderzoek lagen onder andere in het inzetten van de on-line techniek voor het meten van glucose en lactaat metabolisme in vitro en in vivo, en in de interpretatie van de data in relatie tot het huidige debat over energieverbruik van de hersenen. Dit proefschrift is verdeeld in twee onderdelen. Het eerste deel is gericht op de in vitro metingen van 3

4 cellulaire glucose en lactaat metabolisme, het tweede deel richt zich op de in vivo metingen van glucose en lactaat gebruik van de hersenen. In vitro experimenten In hoofdstuk 2 staat het aangepaste on-line systeem voor het in vitro monitoren beschreven, waarmee het metabolisme in diverse cel cultures gemeten is, waaronder neuronen, astrocyten, en gistcellen. Om cel metabolisme te meten, hebben we een celkamer ontwikkeld, die in het on-line systeem ingepast kan worden. Glucose consumptie en lactaat uitscheiding (efflux) zijn in diverse celtypen gemeten. Omdat de zuurstof (essentieel voor aëroob metabolisme) via de vloeistofstroom bij de cellen terechtkomt, is de aangeboden zuurstof afhankelijk van de doorstromingssnelheid. De aërobe ratio (een maat voor het percentage aëroob energieverbruik, waarbij de gemeten vorming van lactaat van glucose voor anaëroob metabolisme staat), zoals gemeten in onze experimenten, was gemiddeld tot hoog (60-90%) vergeleken met aërobe ratio s zoals berekend vanuit de literatuur (50-70%). Omdat onze experimenten suggereerden dat lactaat (gedeeltelijk) van glycogeen gemaakt zou kunnen worden in plaats van glucose, zou de werkelijke aërobe ratio hoger kunnen zijn dan onze berekende aërobe ratio. Een innovatief voordeel van ons on-line systeem is, dat het energieverbruik per cel per minuut berekend kan worden. Zoals berekend in dit hoofdstuk, blijken neuronen en astrocyten ongeveer gelijke hoeveelheden glucose te verbruiken, gist cellen gebruiken daarentegen ongeveer honderd maal minder energie per cel. In hoofdstuk 3 zijn organotypische hippocampale slice cultures gemeten in ons on-line systeem. Organotypische hippocampale slice cultures zijn in vitro gekweekte embryonale plakjes hippocampusweefsel (de hippocampus is een onderdeel van de hersenen). De minimale verstoring van de onderlinge verbindingen tussen de cellen, en de stabiliteit van de plakjes zijn voordelen van de organotypische hippocampale slice cultures. Glucose metabolisme en lactaat productie waren nog nooit eerder bestudeerd in slice cultures. Voor dit doel werd een iets andere celkamer ontworpen, waarin de zuurstoftoevoer onafhankelijk was van de doorstroming. In dit hoofdstuk werd glucose en lactaat metabolisme gemeten tijdens verscheidene manipulaties van het celmetabolisme. In deze experimenten werd ongeveer 50% van de opgenomen glucose omgezet in lactaat, en ook lactaat werd door de plakjes opgenomen (hoewel in mindere mate dan de glucose opname). Ook in deze experimenten waren er aanwijzingen voor lactaatvorming vanuit glycogeen. In hoofdstuk 4 hebben we het energieverbruik in astrocyt cultures gemeten. Omdat in de hersenen de astrocyten zich tussen de bloedvaten en de neuronen bevinden, worden er gedacht dat astrocyten een rol spelen in de energievoorziening van de neuronen. In het onderzoek in hoofdstuk 4 zijn het glucose en lactaat metabolisme gemeten terwijl de astrocyten glucose, lactaat, of een combinatie van beiden aangeboden kregen. De berekeningen aan het energieverbruik per cel werd uitgebreid in deze metingen, waarin we zowel glucose verbruik als lactaat verbruik hebben berekend per cel per minuut. De cellen prefereren glucose boven lactaat, met een glucose verbruik van 1 miljard glucose moleculen per cel per minuut. We vonden aanwijzingen voor glycogeen afbraak vanuit grote glycogeen voorraden, wat voornamelijk in lactaat werd omgezet. De grootte van de glycogeen voorraden en de lactaat efflux bleek af te hangen van de incubatiecondities tijdens de kweek van de cellen. Het glucose verbruik veranderde niet wanneer lactaat als extra substraat werd gegeven. Dit gegeven bracht ons tot de theorie dat er een 4

5 onafhankelijke pool van lactaat is, omdat het glucose verbruik lager zou zijn als lactaat glucose als energiesubstraat zou vervangen. Berekeningen wijzen erop dat het in vivo energie substraat verbruik en de voorraad per cel veel lager is dan die van de huidige in vitro preparaten. Deze observatie kan grote implicaties hebben wanneer in vitro resultaten gebruikt worden om in vivo observaties en theorieën te begrijpen. In vivo experimenten Het tweede deel van dit proefschrift richt zich op de in vivo metingen van hersenmetabolisme, en begint met een overzicht van het gebruik van biosensoren voor in vivo metingen (hoofdstuk 5). In dit hoofdstuk wordt de werking van de biosensoren die ontwikkeld zijn in ons laboratorium uitgelegd, en de applicatie van deze biosensoren in klinisch monitoren en experimenteel onderzoek uiteengezet aan de hand van diverse resultaten bereikt met deze biosensoren. Dit overzicht illustreert dat biosensoren gebruikt kunnen worden in diverse gebieden van het experimentele en klinische onderzoek, waaronder hersentrauma s, hartinfarcten, en onderzoek aan diabetes. De biosensoren zoals ontwikkeld in ons laboratorium zijn relatief goedkoop, en zijn een lange periode werkzaam: zowel de glucose als lactaat biosensor zijn actief voor tenminste 6 weken en metingen. Het biosensor-overzicht in hoofdstuk 5 geeft aan dat biosensoren, gecombineerd met ultrafiltratie of microdialyse, heel bruikbaar zijn in het monitoren van glucose gehaltes en pathologische gebeurtenissen, zowel onderhuids (subcutaan) als in de bloedbaan (intraveneus). In hoofdstuk 6 wordt een overzicht gegeven over het gebruik van ultrafiltratie als een selectiemethode voor in vivo metingen. Ultrafiltratie-probes worden hierbij subcutaan of intraveneus geplaatst. Door milde zuiging worden kleine moleculen naar het meetsysteem gezogen, grote moleculen en cellen kunnen de filtratie-probe niet passeren. Door deze selectiemethode worden kleine moleculen van grote moleculen gescheiden, wat contaminatie van het on-line FIA systeem voorkomt. Bovendien wordt door ultrafiltratie slechts minieme hoeveelheden vloeistof afgenomen. Dit overzicht bespreekt de potentie van in vivo ultrafiltratie als een continue meettechniek in klinische onderzoeksgebieden, en in een aantal biomedische applicaties zoals glucose en lactaat metingen en kinetiek studies. Subcutaan of intraveneuze ultrafiltratie-probes zijn gebruikt voor off-line en on-line analyses, in diverse diersoorten, waaronder honden, ratten, varkens, en mensen. Ultrafiltratie lijkt veel op microdialyse, maar er zijn belangrijke verschillen. De voor- en nadelen van beide technieken zijn besproken in dit hoofdstuk. Dit overzicht laat zien dat ultrafiltratie een goed alternatief kan zijn voor microdialyse. De experimentele sectie van deel 2 begint met een onderzoek naar het in vivo glucose en lactaat verbruik na hersentrauma in geanestheseerde ratten (hoofdstuk 7). In de in vivo experimenten hebben wij twee ultrafiltratie-probes in één rat aangebracht voor het tegelijkertijd meten van arteriële en veneuze glucose en lactaat waarden. Dit was nog niet eerder uitgevoerd. Vóór het hersentrauma werd gegeven, werd er glucose opname en lactaat efflux gemeten tijdens lage lactaatconcentraties in het bloed. Na de hersentrauma werd er een verlaging in de glucoseopname en een iets lagere lactaat efflux gevonden, wat suggereert dat arterio-veneuze metingen gebruikt kunnen worden om hersenschade te meten. Uit de resultaten bleek dat de lactaatflux in en uit de hersenen niet alleen afhangt van de lactaatconcentratie in de hersenen, maar ook van de bloedlactaat-waarden. In tegenstelling tot bevindingen uit de literatuur vinden wij in dit onderzoek dat lactaat blijkbaar vrij gemakkelijk de bloed-hersen barrière kan passeren. 5

6 In hoofdstuk 8 hebben we de concentratie-afhankelijkheid van de lactaat-flux beter bestudeerd door lactaat influx en efflux te meten tijdens en na een lactaat infuus. Ook hebben we bestudeerd of lactaat, opgenomen vanuit het bloed, door de hersenen gebruikt kan worden als energiesubstraat, ter vervanging van glucose. De verandering in lactaat en glucose flux tijdens en na een lactaat infuus werd bestudeerd door het meten van arterioveneuze verschillen over de hersenen. De lactaat flux bleek (net als het vorige hoofdstuk) concentratie afhankelijk, met een lactaat influx tijdens het lactaat infuus, en een efflux van lactaat meteen na het infuus. De resultaten suggereren dat het grootste deel van het lactaat dat de hersenen ingaat tijdens het infuus, na het infuus de hersenen weer verlaat. Dit betekent dat het grootste deel van de lactaat niet gebruikt wordt als energiesubstraat, en dat lactaat glucose niet vervangt als energiesubstraat. De theorie werd geopperd dat er een lactaat pool in de hersenen is, die gevuld en geleegd kan worden naar gelang de bloed lactaat concentratie, maar die niet gebruikt wordt als energiebron. In het laatste experimentele hoofdstuk (hoofdstuk 9), hebben we de lactaat-infuus data gebruikt om lactaat kinetiek te beschrijven. Hiervoor hebben we het lactaat metabolisme in het lichaam theoretische gemodelleerd, en werden zowel de arteriële als veneuze data gebruikt om de lactaat systemen in het lichaam mathematisch te benaderen. Dankzij de hoge temporele resolutie tijdens onze metingen, konden arterio-veneuze lactaat kinetiek gemodelleerd worden in individuele experimenten. Met ons mathematische model konden we de verlate efflux vanuit het hoofd benaderen, en vonden dat het distributievolume van lactaat in het hoofd toeneemt met de infuustijd. Berekeningen suggereren dat lactaat verdeeld kan worden in ongeveer 24% van het hersenvolume. ALGEMENE DISCUSSIE: METHODE In dit proefschrift is de bruikbaarheid van het kwantitatief monitoren van zowel cellulair als cerebraal glucose en lactaat metabolisme aangetoond. Het on-line FIA-systeem zoals gebruikt in dit proefschrift kenmerkt zich door het gebruik van kleine volumina, met slechts korte vertraagtijden en een hoge temporele resolutie. Door miniaturisatie van zowel het online systeem als de biosensoren, kan de temporele resolutie en de vertraagtijd verder geoptimaliseerd worden. Het FIA-meetsysteem kan makkelijk gemodificeerd worden. In dit proefschrift zijn twee verschillende opstellingen gebruikt; in feite kunnen alle onderdelen naar wens aangepast worden. De biosensoren kunnen bijvoorbeeld gemakkelijk veranderd worden voor de meting van andere stoffen, door andere enzymen in de biosensoren te plaatsen. Door het innovatieve concept van celkamers waren wij in staat om verscheidene cel typen en cultures on-line te meten. De relatieve hoge aërobe ratio, zoals berekenend met beide typen celkamers, suggereert een goede cellulaire conditie, wat essentieel is voor een accurate meting van energiemetabolisme. Omdat in vitro monitoren van de cellulaire conditie een relevante en veilige manier is om effecten van stoffen en stimuli te meten, is het toekomstperspectief van on-line in vitro monitoren zeer gunstig. Metabolisme kan in de (nabije) toekomst bijvoorbeeld gemeten worden in geïsoleerde celtypen, die normaliter samenwerken met ander celtypen (vergelijk neuronen en astrocyten), de weerstand tegen ischemie (zuurstoftekort) kan bestudeerd worden in verscheidene celtypen (bijvoorbeeld hartcellen) voor de ontwikkeling van medicijnen (voor bijvoorbeeld een hartaanval), en (menselijk) weefsel kan bestudeerd worden voor onderzoek naar het optimale 6

7 chemotherapeutisch medicijn bij tumoren. Bovendien kan in vitro monitoren uiteindelijk het aantal proefdieren in wetenschappelijk onderzoek verminderen. Een extra voordeel van on-line in vitro monitoren met een hoge temporele resolutie, is de mogelijkheid om energieverbruik per cel te berekenen, en bovendien is een hoge temporele resolutie een voordeel bij het analyseren van lactaat kinetiek per individueel experiment. Een ander nieuw concept in dit proefschrift, naast de mogelijkheid om metabolisme in vitro te meten, is de introductie van twee monitoreenheden voor het meten van arterio-veneuze verschillen in vivo. De arterio-veneuze techniek bleek erg geschikt in het meten van de opname en afgifte van glucose en lactaat door de hersenen na hersentrauma en na lactaat infuus, hoewel we ook extracerebraal weefsel gemeten hebben tijdens de lactaat-infuus experimenten. Om lactaat kinetiek te meten, is het belangrijk de infuustijd zo kort mogelijk te houden. De lactaat efflux dient wellicht in een ander bloedvat gemeten te worden dat dichter bij de hersenen ligt (bijvoorbeeld de sinus). De arterio-veneuze monitor techniek kan toegepast worden om opname en afgifte van stoffen te meten in allerlei organen in het lichaam. Tijdens de in vivo experimenten werd ultrafiltratie geïntroduceerd als prefiltratie methode. Ultrafiltratie is een geschikte methode in een verscheidenheid aan in vivo experimenten in plaats van, of complementair aan microdialyse. In conclusie: de mogelijkheden van biosensortechnologie voor kwantitatieve metabole studies staat nog in zijn kinderschoenen. Dit proefschrift moge een bijdrage zijn om de potentie van deze technologie aan te tonen. ALGEMENE DISCUSSIE: METABOLISME In dit proefschrift zijn het glucose en lactaat metabolisme bestudeerd in vitro en in vivo, waarin wij onder andere gevonden hebben dat glucose geprefereerd wordt als energiesubstraat. De helft van het opgenomen glucose wordt weer afgegeven als lactaat, zowel in vitro als in vivo, wat onder meer heeft aangegeven dat lactaat gemakkelijk de bloed-hersen barrière kan passeren. Alhoewel de vorming van lactaat uit glucose in overeenstemming is met de astrocyt-neuron-lactaat-shuttle theorie, past de lactaatflux over de bloed-hersen barrière niet in de theorie, omdat de vorming en het verbruik van lactaat alleen in de hersenen zelf zou plaatsvinden. Wellicht belangrijker dan voorgaande is de notie dat metingen aan glucose opname zonder inachtneming van lactaat efflux een behoorlijke overschatting geeft van glucose metabolisme. Dit is bijvoorbeeld van belang in metingen aan glucose verbruik met behulp van deoxyglucose (DG). De DG methode is gebaseerd op het feit dat DG wel door cellen opgenomen, maar niet gemetaboliseerd kan worden. Waar DG opgenomen wordt, wordt het vastgehouden, waardoor aangetoond kan worden waar en hoeveel glucose opname heeft plaatsgevonden. In de literatuur wordt DG opname gelijkgesteld aan glucose metabolisme, omdat aangenomen werd dat lactaat de bloed-hersen barrière niet kon passeren. Daarom wordt er in de DG methode geen rekening gehouden met lactaat efflux vanuit de hersenen. Echter, in dit proefschrift werd een behoorlijke bi-directionele lactaat flux over de bloed-hersen barrière gevonden, wat zou kunnen beteken dat de opname van glucose, zoals gemeten met de DG methode, een overschatting geeft van het aërobe glucose metabolisme. In de in vitro experimenten werden aanwijzingen gevonden voor grote glycogeen voorraden, die afhankelijk zijn van de incubatiecondities en voornamelijk afgebroken en uitgescheiden worden als lactaat. De invloed van de incubatiecondities op de glycogeenhoeveelheid, en daarbij de lactaat efflux, en het hogere energieverbruik in vitro 7

8 vergeleken met in vivo, betekent dat extrapolatie van conclusies over het energiemetabolisme vanuit in vitro experimenten naar de in vivo situatie niet rechtstreeks gedaan mag worden. Dit kan behoorlijke gevolgen hebben voor de astrocyt-neuron-lactaatshuttle theorie, omdat een groot deel van de conclusies die aan de basis liggen van de theorie, gebaseerd zijn op in vitro experimenten. In dit proefschrift vonden we lactaat consumptie in vitro in neuronen, astrocyten, en hippocampale slices. Alhoewel neuronaal lactaat metabolisme de astrocyt-neuron-lactaatshuttle theorie ondersteunt, spreekt het lactaatverbruik in astrocyten de theorie tegen. In tegenstelling met het lactaatverbruik zoals gevonden in vitro, is er geen lactaat metabolisme gevonden in de in vivo experimenten. Het gebrek aan netto lactaat metabolisme door de hersenen in vivo, betekent niet dat lactaat helemaal niet door de hersenen gebruikt kan worden als energiesubstraat. Lactaatmetabolisme door de hersenen in vivo staat in de literatuur beschreven, en ook de verlaagde lactaat efflux na hersentrauma (dit proefschrift) kan wellicht wijzen op een (toegenomen) lactaat verbruik. Uit onze arterio-veneuze experimenten blijkt echter dat een eventueel lactaat metabolisme geen rol speelt in het netto energie verbruik van de hersenen. De flux van lactaat in en uit een pool die niet gemetaboliseerd wordt (met een poolgrootte van 24% van het hersenvolume), is blijkbaar (gedeeltelijk) onafhankelijk van de glucose pool, en is gebaseerd op een concentratieverschil over de bloed-hersen barrière, en niet op de actieve opname van lactaat om gebruikt te worden als metabool substraat. Samenvattend, wijzend op de ongelijkheid in in vitro en in vivo substraat verbruik en glycogeen hoeveelheid, moeten de in vitro resultaten voor of tegen de astrocyt-neuronlactaat-shuttle theorie met grote voorzichtigheid geanalyseerd worden. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat de hoge glycogeen concentratie en de lactaat efflux, zoals gevonden in vitro, artefacten zijn veroorzaakt door de incubatiecondities tijdens het kweken van de cellen. Omdat de astrocyt-neuron-lactaat-shuttle theorie voornamelijk gebaseerd is op in vitro resultaten, geeft dit proefschrift aanwijzingen die de basis van de astrocyt-neuron-lactaatshuttle theorie ondermijnen. Dus, hoewel vele resultaten, vanuit dit proefschrift en vanuit de literatuur, uitgelegd kunnen worden vóór of tegen de astrocyt-neuron-lactaat-shuttle theorie, zijn veel resultaten geëxtrapoleerd vanuit in vitro resultaten en daarom slechts indirect bewijs. Maar, met het indirecte bewijs van de in vitro experimenten kan wel getheoretiseerd worden over hersenmetabolisme. Omdat uit onze experimenten bleek dat glucose geprefereerd wordt boven lactaat in zowel neuronen als astrocyten, en lactaat gemetaboliseerd kan worden door beide celtypen (in mindere mate dan glucose), wijst de data in dit proefschrift niet naar de astrocyt-neuron-lactaat-shuttle theorie, maar in richting van de conventionele hypothese van hersenmetabolisme. Maar, zoals hierboven vermeld, moet niet vergeten worden dat in vitro data, bestemd voor in vivo-theorieën, tot misinterpretaties kunnen leiden. Direct bewijs vóór of tegen de theorieën kan alleen gevonden worden wanneer er technieken voorhanden komen die op cellulaire schaal het in vivo hersenmetabolisme kunnen meten. 8

9

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Alle levende organismen zijn afhankelijk van energie; zonder energie is er geen leven mogelijk. Uit de thermodynamica is bekend dat energie niet gemaakt kan worden, maar ook niet

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden 12 Samenvatting voor niet-ingewijden Ruben de Kanter Dirk Meijer Geny Groothuis Groningen University Institute for Drug Exploration, Department of Pharmacokinetics and Drug Delivery, Groningen, Netherlands

Nadere informatie

Lonneke Bevers - Activity of endothelial nitric oxide synthase: substrates, modulators and products SAMENVATTING VATTING SAMEN-

Lonneke Bevers - Activity of endothelial nitric oxide synthase: substrates, modulators and products SAMENVATTING VATTING SAMEN- SAMENVATTING SAMEN- VATTING 167 Inleiding Het menselijk bloedvatenstelsel is een gesloten systeem bestaande uit ongeveer 96000 km vaten. Het bloed dat via de vaten naar de organen stroomt, zorgt voor aan-

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Technieken voor glucose en melkzuurbewaking in het lichaam

Technieken voor glucose en melkzuurbewaking in het lichaam Technieken voor glucose en melkzuurbewaking in het lichaam (Samenvatting voor de geïnteresseerde leek) Doel van het onderzoek Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift is meettechnieken

Nadere informatie

Toxische en metabole stoornissen

Toxische en metabole stoornissen Toxische en metabole stoornissen Toxische en metabole stoornissen (inclusief zuurstoftekort of hypoxie) C. Lafosse Revalidatieziekenhuis RevArte Toxische stoornissen Metabole stoornissen Inleiding Metabole

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische Nederlandse samenvatting Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische farmacokinetische modellen Algemene inleiding Klinisch onderzoek

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19772 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19772 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19772 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Bertens, Laura M.F. Title: Computerised modelling for developmental biology :

Nadere informatie

nederlandse samenvatting

nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Hartfalen is een syndroom, waarbij de pompfunctie van het hart achteruitgaat en dat onder andere gepaard kan gaan met klachten van kortademigheid

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Dit proefschrift behandelt moleculaire veranderingen die plaatsvinden in de hersenen van de rat na blootstelling aan morfine, een verslavende stof. Dit type onderzoek is zowel

Nadere informatie

hoofdstuk één hoofdstuk twee

hoofdstuk één hoofdstuk twee Dit proefschrift beschrijft onderzoek naar hemolytische foetale bloedarmoede en foetale hydrops. Hemolytische foetale bloedarmoede ontstaat door afbraak van rode bloedcellen. Foetale hydrops betreft het

Nadere informatie

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Multiple sclerose (MS) is een ziekte van het centrale zenuwstelsel (CZS). Het CZS bestaat uit onze hersenen,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 138 Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Een belangrijke functie van de nier is het uitscheiden van afvalstoffen via de urine. Grote hoeveelheden water en kleine stoffen

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Doorbloeding van het hart tijdens dieetblootstelling en sevofluraan anesthesie

Doorbloeding van het hart tijdens dieetblootstelling en sevofluraan anesthesie 9 Samenvatting Samenvatting 3 Dit proefschrift beschrijft de invloed van dieetsamenstelling op de effecten van het dampvormige anestheticum sevofluraan op de doorbloeding en pompfunctie van het hart,

Nadere informatie

Samenvat ting en Conclusies

Samenvat ting en Conclusies Samenvat ting en Conclusies Samenvatting en Conclusies 125 SAMENVAT TING EN CONCLUSIES In dit proefschrift werd de invloed van viscerale obesitas en daarmee samenhangende metabole ontregelingen, en het

Nadere informatie

Naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994, blz. 106.

Naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994, blz. 106. Examentrainer Vragen Fotosynthese Vanuit tussenproducten van de fotosynthese worden niet alleen koolhydraten gevormd, maar ook vetten, vetzuren, aminozuren en andere organische zuren. Dag- en seizoensgebonden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Marihuana en haar ingrediënten: de cannabinoïden Marihuana is het meest gebruikte illegale genotmiddel ter wereld en heeft aanleiding

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 101 Chapter 7 SAMENVATTING Maligne tumoren van de larynx en hypopharynx ( keelkanker ) zijn de zesde meest voorkomende type kankers van het hele lichaam, en de meest voorkomende

Nadere informatie

Waarom biomarkers nodig zijn

Waarom biomarkers nodig zijn Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe studie toont aan dat voorgestelde ziekte van Huntington 'biomarker'

Nadere informatie

Chapter 10 C H A P T E R. Nederlandse Samenvatting

Chapter 10 C H A P T E R. Nederlandse Samenvatting Chapter 10 C H P R ederlandse Samenvatting 10 175 S M V I G Haemostase Hartinfarct en beroerte zijn het gevolg van trombi (bloed stolsels) die belangrijke vaten afsluiten en daardoor weefsel beschadiging

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 19 Introductie glutamine De toegenomen wetenschappelijke belangstelling voor het aminozuur glutamine is mogelijk het gevolg van de ontwikkeling van complete parenterale voeding in de jaren 60 van de vorige

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Samenvatting Men schat dat in 2005 ongeveer 40.000 mensen in Nederland een nieraandoening hadden. Hiervan waren ruim 5500 patiënten afhankelijk van dialyse. Voor dialysepatiënten

Nadere informatie

8 Nederlandse samenvatting

8 Nederlandse samenvatting 8 Nederlandse samenvatting Achtergrond Bij een groot aantal ziektes (onder andere Alzheimer en Multiple Sclerose) treedt ontsteking op. Dit is een reactie van het lichaam op ongewenste (bijvoorbeeld lichaamsvreemde

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting (Dutch Summary)

Chapter 10 Samenvatting (Dutch Summary) Samenvatting (Dutch Summary) Het onderzoek beschreven in dit proefschrift was erop gericht om de regulatie van de expressie van eiwitten die betrokken zijn bij het metaboliseren en het transport van geneesmiddelen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5 Nederlandse Samenvatting Chapter 5 Chapter 5 Waarde van MRI scans voor voorspelling van invaliditeit in patiënten met Multipele Sclerose Multipele Sclerose (MS) is een relatief vaak voorkomende ziekte

Nadere informatie

Samenvatting 9 122 Chapter 9 Diabetes mellitus is geassocieerd met langzaam progressieve veranderingen in het brein, een complicatie die diabetische encefalopathie genoemd wordt. Eerdere studies laten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 210 Nederlandse samenvatting Zuurstofradicalen en antioxidanten in multiple sclerosis 1. Multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Fibrose, oftewel verlittekening van weefsels, is een proces dat tot uitval van belangrijke organen kan leiden, met de dood tot gevolg. In feite ligt het aantal sterfgevallen veroorzaakt door fibrose hoger

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting en discussie

Nederlandse samenvatting en discussie 9. Nederlandse samenvatting en discussie Chapter 9 In dit proefschrift is het onderzoek beschreven naar de hartfunctie tijdens sepsis en de invloed van beademing op het hart als de werking van het hart

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting N EDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 8 Nederlandse samenvatting 87 C HAPTER 8 In de prehistorie, toen er nog werd gejaagd met mes en speer, hing het leven af van een snelle reactie op eventuele verwondingen.

Nadere informatie

Samenvatting g ttin a v n e m a S

Samenvatting g ttin a v n e m a S Samenvatting Samenvatting Sam envatting Samenvatting Veroudering is een onvermijdelijk biologisch proces dat na de geboorte begint en onomkeerbaar doorgaat tot aan de dood. In tegensteling tot wat algemeen

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Waarom willen we vroege veranderingen vinden in de hersenen van mensen met de ZvH?

Waarom willen we vroege veranderingen vinden in de hersenen van mensen met de ZvH? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Zoetigheden: Ziekte van Huntington hersenen gebruiken suiker anders

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 11 Chapter 11 Traumatisch hersenletsel is de meest voorkomende oorzaak van hersenletsel in onze samenleving. Naar schatting komt traumatisch hersenletsel jaarlijks voor in 235

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden 1 Inleiding 2 Doel 3 Resultaten 4 Conclusies 5 Klinische en therapeutische implicaties - 189 - 1 Inleiding Kanker is tegenwoordig tweede meest voorkomende

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De rol van proteïne kinase A in de vorming van galkanaaltjes door levercellen Een mens is opgebouwd uit cellen. Iedere cel is omgeven door een membraan die de inhoud van de cel

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21953 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21953 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21953 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Schalkwijk, Daniël Bernardus van Title: Computational modeling of lipoprotein

Nadere informatie

22-9-2014. Nieuwe MRI technieken in dementie diagnostiek Aad van der Lugt. Dementie MR imaging. Dementie Conventionele MR imaging

22-9-2014. Nieuwe MRI technieken in dementie diagnostiek Aad van der Lugt. Dementie MR imaging. Dementie Conventionele MR imaging Nieuwe MI technieken in dementie diagnostiek Aad van der ugt Dementie M imaging MI > CT MI is geindiceerd tijdens diagnostische work-up Conventionele M imaging (Parelsnoer protocol) T1w (3D) FAI / T2w

Nadere informatie

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen SAMENVATTING Inleiding Black box? Lange tijd werd het brein beschouwd als een zogenaamde black box waar processen plaatsvinden die we niet kunnen zien of meten. In de loop van de vorige eeuw kwam daar

Nadere informatie

de verzwakkingscorrectie uit te voeren op basis van de berekende verzwakkingscorrectie.

de verzwakkingscorrectie uit te voeren op basis van de berekende verzwakkingscorrectie. De ultieme uitdaging in het veld van neurowetenschappelijk onderzoek is om te begrijpen wat de biologische basis is van emoties, cognitie en, uiteindelijk, van bewustzijn. Het verkennen van de menselijke

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Het acute hartinfarct Hart- en vaat ziekten zijn een van de grootste doodsoorzaken wereldwijd. In Nederland sterven er gemiddeld 107 mensen per dag aan hart- en vaatziekten, waaronder

Nadere informatie

Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose.

Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose. 1 Samenvatting Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose. Zowel arteriële trombose (trombose

Nadere informatie

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest.

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest. Biologie SE4 Hoofdstuk 14 Paragraaf 1 Het zenuwstelsel kent twee delen: 1. Het centraal zenuwstelsel bevindt zich in het centrum van het lichaam en bestaat uit de neuronen van de hersenen en het ruggenmerg

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Acknowledgements Curriculum Vitae

Nederlandse Samenvatting. Acknowledgements Curriculum Vitae Nederlandse Samenvatting Acknowledgements Curriculum Vitae 109 109 110 110 Nederlandse samenvatting Kwaadaardige aandoeningen in de lever zijn onder te verdelen in primaire en secundaire tumoren. Secundaire

Nadere informatie

Bloedsomloop. 1 Inleiding. 2 Meetopstelling. VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding

Bloedsomloop. 1 Inleiding. 2 Meetopstelling. VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding Bloedsomloop 1 Inleiding Het menselijk lichaam bestaat uit een zeer groot aantal cellen. Elke cel heeft voedingsstoffen en zuurstof nodig. Elke cel

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Stofwisseling

Mitochondriële ziekten Stofwisseling Mitochondriële ziekten Stofwisseling Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de stofwisseling. De stofwisseling is niet eenvoudig daarom

Nadere informatie

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 10 156 Dit proefschrift bestaat uit een aantal studies waarin de veranderingen in het vermogen van plasma om de uitstroom (efflux) van cholesterol uit cellen

Nadere informatie

Glia in Alzheimer's Disease and Aging. Molecular Mechanisms Underlying Astrocyte and Microglia Reactivity A.M. Orre

Glia in Alzheimer's Disease and Aging. Molecular Mechanisms Underlying Astrocyte and Microglia Reactivity A.M. Orre Glia in Alzheimer's Disease and Aging. Molecular Mechanisms Underlying Astrocyte and Microglia Reactivity A.M. Orre Nederlandse Samenvatting De ziekte van Alzheimer is de meest voorkomende vorm van dementie

Nadere informatie

1. Een orgaan waarbij stoffen vanuit het interne milieu naar het externe milieu gebracht worden

1. Een orgaan waarbij stoffen vanuit het interne milieu naar het externe milieu gebracht worden Paragraaf 5.1 1. Een orgaan waarbij stoffen vanuit het interne milieu naar het externe milieu gebracht worden 2. a) Huid, longen, nieren en lever b) Water c) Huid: zouten, Longen: CO 2, Nieren: Ureum,

Nadere informatie

Algemene Samenvatting

Algemene Samenvatting Algemene Samenvatting ALGEMENE SAMENVATTING De geringe biocompatibiliteit van holle vezels die worden toegepast in kunstmatige longen beperkt de klinische toepassing van deze apparaten in hoge mate. Het

Nadere informatie

Samenvatting. Over het gebruik van visuele informatie in het reiken bij baby s

Samenvatting. Over het gebruik van visuele informatie in het reiken bij baby s Samenvatting Over het gebruik van visuele informatie in het reiken bij baby s 166 Het doel van dit proefschrift was inzicht te krijgen in de vroege ontwikkeling van het gebruik van visuele informatie voor

Nadere informatie

Chapter 11. Nederlandse Samenvatting

Chapter 11. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 129 Multiple Sclerose (MS) is een chronisch aandoening van het centraal zenuwstelsel, welke gekenmerkt wordt door inflammatoire demyelinisatie en axonale degeneratie. Alle huidige

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting

Chapter 10. Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Zijn atherosclerose en ontsteking oorzaken van cognitieve achteruitgang bij oudste ouderen? Inleiding Een achteruitgang van verstandelijke vermogens, oftewel cognitieve

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 201569

Niet-technische samenvatting 201569 Niet-technische samenvatting 201569 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Endotheliale toxiciteit van bijnierprecursors, hydrocortison en fludrocortison die verhoogd zijn in patienten met congenitale

Nadere informatie

hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 In Nederland ontvangen jaarlijks vele mensen een bloedtransfusie. De rode bloedcellen (RBCs) worden toegediend om bloedarmoede, veroorzaakt door ernstig bloedverlies of een probleem in de bloedaanmaak,

Nadere informatie

Vetverbranding in de hersenen?

Vetverbranding in de hersenen? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Kan een synthetische olie helpen om de hersenen van voedsel te voorzien

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Louwe, Maria Cornelia (Mieke) Title: Inflammatory mediators in diet-induced cardiac

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn er miljoenen mensen met diabetes mellitus, hetgeen resulteert in aanzienlijke morbiditeit en mortaliteit. Bekende oogheelkundige complicaties

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving

Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving Foto: Tycho Jonker Drugsverslaving is een psychiatrische stoornis met grote gezondheidsrisico s voor de verslaafde en heeft

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter12

Samenvatting. Chapter12 Samenvatting Chapter12 Coinfectie met Mycobacterium Tuberculose tijdens HIV-infectie is een groot probleem in de derde wereld, daar dit leidt tot een grotere sterfte. (hoofdstuk I) In de studies beschreven

Nadere informatie

Met MRI kijken naar neuropsychiatrische SLE

Met MRI kijken naar neuropsychiatrische SLE Prof. dr. Tom Huizinga (l) en prof dr. Mark van Buchem leiden al jaren het onderzoek naar NPSLE Martijn Steenwijk, Bsc; prof. dr. Mark van Buchem, neuroradioloog; drs. Margreet Steup-Beekman, internist-reumatoloog;

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kransslagadervernauwing en hartklachten Kransslagadervernauwing is een van de belangrijkste ziekten in de westerse wereld. De kransslagaderen zijn de bloedvaten die het hart van

Nadere informatie

DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven. 2012-10-23 Lezing Davidsfonds Boom- Niel. Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc

DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven. 2012-10-23 Lezing Davidsfonds Boom- Niel. Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born Bunge, Universiteit

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting 106 Samenvatting Samenvatting Actieve sportpaarden krijgen vaak vetrijke rantsoenen met vetgehalten tot 130 g/kg droge stof. De toevoeging van vet verhoogt de energiedichtheid van voeders.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

Figuur 1 Een dobbelsteen en zijn spiegelbeeld, uitgeklapt om duidelijk weer te geven dat beide niet gelijk aan elkaar zijn.

Figuur 1 Een dobbelsteen en zijn spiegelbeeld, uitgeklapt om duidelijk weer te geven dat beide niet gelijk aan elkaar zijn. SAMENVATTING In dit hoofdstuk is het werk dat in het proefschrift beschreven is samengevat en op een dusdanige manier verwoord dat het voor chemici in zijn algemeenheid te volgen is. Eerst worden de begrippen

Nadere informatie

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5 Samenvatting Samenvatting De lever heeft een aantal belangrijke functies, waaronder het produceren van gal en het verwerken en afbreken van schadelijke verbindingen. Zij bestaat uit verschillende soorten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 203 Nederlandse samenvatting Wittere grijstinten Klinische relevantie van afwijkingen in de grijze stof in multipele sclerose, zoals afgebeeld met MRI Multipele sclerose (MS) is

Nadere informatie

dieren, dan door een grotere activiteit per cel. In hoofdstuk 5 wordt de invloed van phenobarbital en methylcholanthreen beschreven.

dieren, dan door een grotere activiteit per cel. In hoofdstuk 5 wordt de invloed van phenobarbital en methylcholanthreen beschreven. SAMENVATTING In dit proefschrift wordt een verslag gegeven van een aantal experimenten welke gedaan worden om te onderzoeken of er enzymhistochemische en/of andere morfologische criteria zqn te vinden

Nadere informatie

Waarom we zout nodig hebben

Waarom we zout nodig hebben Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. High-power hersenscans laten natrium veranderingen zien bij ziekte

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL]

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van

Nadere informatie

Een goede voorbereiding is het halve werk. Erik Vegt Nucleair geneeskundige Antoni van Leeuwenhoek AVL symposium 2014

Een goede voorbereiding is het halve werk. Erik Vegt Nucleair geneeskundige Antoni van Leeuwenhoek AVL symposium 2014 Een goede voorbereiding is het halve werk Erik Vegt Nucleair geneeskundige Antoni van Leeuwenhoek AVL symposium 2014 1. Werking van FDG PET en PET/CT 2. Nut van FDG PET 3. Voorbereiding van patiënten voor

Nadere informatie

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Ontwikkelen van een eilandjesbron ten behoeve van transplantatie van geëncapsuleerde eilandjes van Langerhans voor behandeling van diabetes 1.2 Looptijd van

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32608 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32608 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32608 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Ellenbroek, Johanne Hendrike (Rianne) Title: Pancreatic β- and α-cell adaptation

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal zenuwstelsel (CZS) die zich vooral openbaart bij jong volwassenen (20-40 jaar).

Nadere informatie

SAMENVATTING. Tuberculose

SAMENVATTING. Tuberculose SAMENVATTING Tuberculose Tuberculose (TBC) is een infectieziekte die veroorzaakt wordt door bacteriën van het Mycobacterium tuberculosis complex, waaronder M.tuberculosisde belangrijkste veroorzaker is

Nadere informatie

Uitdampingrisicos. S.Picone, J.Valstar

Uitdampingrisicos. S.Picone, J.Valstar Uitdampingrisicos S.Picone, J.Valstar Inhoud Conceptueel model Onderzoeksvragen en -opzet STOMP vs VOLASOIL Locaties in Utrecht Model resultaten Conclusies Implicaties voor gebiedsgerichte aanpak Conceptueel

Nadere informatie

De jigsaw-werkvorm als alternatief voor PGO in een cursus Metabolisme en Voeding

De jigsaw-werkvorm als alternatief voor PGO in een cursus Metabolisme en Voeding De jigsaw-werkvorm als alternatief voor PGO in een cursus Metabolisme en Voeding Hanno van Keulen (IVLOS, Universiteit Utrecht) Andries Koster (Farmaceutische Wetenschappen, Universiteit Utrecht) NVMO-Congres,

Nadere informatie

Het kwantificeren van bewegen

Het kwantificeren van bewegen 20 Geen calorieën, maar FIT-punten tellen Het kwantificeren van bewegen Tekst: Caroline Mangnus De eenvoudigste manier om gezondheid te bevorderen is door het uitvoeren van fysieke activiteiten in de juiste

Nadere informatie

SAMENVATTING Geactiveerde Zuurstoftherapie heeft een zeer positieve invloed op het cholesterolgehalte

SAMENVATTING Geactiveerde Zuurstoftherapie heeft een zeer positieve invloed op het cholesterolgehalte SAMENVATTING Geactiveerde Zuurstoftherapie heeft een zeer positieve invloed op het cholesterolgehalte In een studie van Dr. med Erich Krämer, Troisdorf uit 2001 wordt geconcludeerd dat de S(inglet)O(xygen)E(nergy)-Therapie

Nadere informatie

Sepsis en MOF. Powerpointpresentatie gemaakt door Rob Zeegers

Sepsis en MOF. Powerpointpresentatie gemaakt door Rob Zeegers Sepsis en MOF Powerpointpresentatie gemaakt door Rob Zeegers Doel Presentatie Bestaande kennis over sepsis en mof herhalen en of verder uitdiepen. De lastige materie op een begrijpelijke korte manier weergeven.

Nadere informatie