Bio-energie op maat voor agrariërs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bio-energie op maat voor agrariërs"

Transcriptie

1 Bio-energie op maat voor agrariërs Op een agrarisch bedrijf kunnen verschillende vormen van biomassa aanwezig zijn waaruit het - in principe - mogelijk is om energie te winnen. Daarbij gaat het natuurlijk om mest, maar ook om andere stromen, zoals snoeihout uit houtwallen, bermgras en landbouwafval. Relatief nieuw is de mogelijkheid om gewassen speciaal te telen voor de winning van bio-energie, de zogeheten energieteelt. Soms kan biomassa direct worden verbrand. Het is ook mogelijk om biogas te winnen, waarmee vervolgens gas, elektriciteit en/of warmte kan worden geproduceerd. Dat kunt u als agrariër zelfstandig doen, maar ook kunt u samen met andere agrariërs een installatie neerzetten en exploiteren. Ten slotte kunt u in een aantal gevallen biomassa zelf verkopen, bijvoorbeeld aan een elektriciteitscentrale. Wat is bio-energie? Bio-energie is energie uit biomassa. In de loop van 2001 is er in Europees verband duidelijkheid gekomen over het begrip biomassa. Volgens een Europese richtlijn die op 27 oktober 2001 officieel is gepubliceerd, wordt onder biomassa het volgende verstaan: de biologisch afbreekbare fractie van producten, afvalstoffen en residuen van de landbouw (met inbegrip van plantaardige en dierlijke stoffen), de bosbouw en aanverwante bedrijfstakken, alsmede de biologisch afbreekbare fractie van industrieel en huishoudelijk afval. Bio-energie wordt beschouwd als een vorm van duurzame energie, omdat ze, net als zonne-energie, windenergie en waterkracht, afkomstig is van een hernieuwbare, onuitputtelijke bron (de zon). Bio-energie is ook gunstig vanuit het oogpunt van CO 2 -emissies (die bijdragen aan het broeikaseffect). Planten en

2 bomen halen bij hun groei CO 2 uit de lucht en bij de omzetting van biomassa in elektriciteit en warmte komt deze CO 2 weer vrij. Door de benutting van plantaardig materiaal wordt dus geen (extra) CO 2 aan de atmosfeer toegevoegd. Het verschil met het natuurlijke kringloopproces is dat de vastgelegde CO 2 in bruikbare energie wordt omgezet, terwijl dat in de natuur volgens een proces van vertering en verrotting verloopt. Energiebronnen Er zijn verschillende soorten biomassa die voor boeren kunnen dienen als bron van bio-energie: Agrarische reststromen Dit betreft met name mest maar ook bermgras, loof en stro. Snoeiafval Zoals hout en bladeren uit houtwallen, houtsingels en dergelijke. In Nederland lopen verschillende initiatieven om het onderhoud van deze landschapselementen te intensiveren. Inzet van het afval hiervan voor energiewinning, levert dubbele winst op. Energieteelt Ook kunnen gewassen speciaal worden geteeld voor de winning van energie. De belangrijkste voorbeelden hiervan zijn miscanthus, wilg, populier en hennep, die kunnen worden ingezet bij de productie van elektriciteit en warmte. Uit gewassen als suikerbiet, maïs en koolzaad kan biodiesel worden gemaakt. Grootschalige teelt van energiegewassen is op dit moment - anders dan in de ons omringende landen - economisch echter niet rendabel. Dit is het gevolg van de relatief hoge grondprijzen (met uitzondering van braakliggende gronden) en de hoge arbeidskosten. Mogelijk komt hierin op de lange termijn verandering. Omzetting Biomassa kan in verschillende vormen van energie worden omgezet: elektriciteit, warmte en gasvormige of vloeibare brandstoffen (biofuels). De technische opties komen achtereenvolgens aan de orde: Verbranding Bij verbranding van biomassa, in een speciaal daartoe ontworpen verbrandingsinstallatie, komt warmte vrij die kan worden gebruikt om aardgas of propaan te vervangen of om elektriciteit mee op te wekken. Er zijn drie opties: Een verwarmingsinstallatie stoken op biomassa. Zo kan het aantrekkelijk zijn om de verwarming van slachtkuikenstallen te realiseren met een installatie die houtsnippers of houtpellets verbrandt in plaats van propaan. Het verbranden van schone houtresten voor de gelijktijdige opwekking van elektriciteit en warmte in een warmtekrachtinstallatie. Hierbij moet wel een mogelijkheid voor warmtebenutting bestaan.

3 Het meestoken van hout of andere biomassabrandstoffen in kolencentrales voor de productie van met name elektriciteit. Verbranding is een beproefde techniek, die op korte termijn grootschalige benutting van bio-energie mogelijk maakt. In Nederland wordt biomassa verbrand bij de houtverwerkende industrie, waarbij het in het algemeen gaat om de benutting van de warmte. De schaalgrootte varieert van enkele honderden kw tot 1 MW. Grootschalige toepassing van verbranding is te vinden in Cuijk, Lelystad en Schijndel. Vergisting Bij vergisting zetten bacteriën natte biomassa (mest, groente-, fruit- en tuinafval, bermgras, dierlijke vetten etc.) om in biogas. Dit gebeurt in een zuurstofloze omgeving (anaëroob) en bij lage temperaturen. Bij mesofiele vergisting is de temperatuur rond de 37 C en bij thermofiele vergisting rond de 55 C. Het biogas bestaat voor ongeveer 65% uit methaan en kan daarom dienen als brandstof voor een gasmotor die elektriciteit en warmte opwekt. De rest van het biogas bestaat voornamelijk uit CO 2. Vergisting wordt op agrarische bedrijven in het buitenland, zoals Duitsland en Denemarken al veel toegepast. In Nederland zijn het op dit moment vooral rioolwaterzuiveringsinstallaties en enkele bedrijven in de voedingsmiddelenindustrie die gebruik maken van de vergistingstechniek en zo hun eigen energie produceren. De biogasopbrengst mestvergistingsinstallatie kan worden verbeterd door toevoeging van andere organische residuen. We spreken dan van co-vergisting. Voorbeelden van deze residuen zijn GFT, bermgras en plantaardige of dierlijke vetten. Een hogere biogasopbrengst verbeterd het financieel rendement van een mestvergistingsinstallatie aanmerkelijk. Vergassing Bij vergassing wordt vaste biomassa door verhitting met weinig zuurstof omgezet in een brandbaar gas. Het stookgas kan vervolgens worden verbrand in een gasmotor of gasturbine, voor het opwekken van elektriciteit of warmte. Er bestaan verschillende vergassingstechnieken, die over het algemeen nog in het ontwikkelingsstadium verkeren. Vanwege het hoge energetische rendement tegen relatief lage kosten, wordt er wel veel van verwacht in de toekomst. Enkele demonstratieprojecten zijn momenteel in uitvoering.

4 Omzetting in vloeibare brandstoffen Omzetting van biomassa in vloeibare brandstoffen (biofuels) kan op verschillende manieren plaatsvinden: Door fermentatie: de omzetting met behulp van bacteriën van producten als suikerbiet en graan in bio-ethanol. Door transesterificatie, waarbij biodiesel uit bijvoorbeeld koolzaad wordt verkregen. Door pyrolyse: het snel, bij een hoge temperatuur en in een zuurstofvrije omgeving, omzetten van biomassa in gasvormige, vloeibare en vaste producten. Andere opties als een Fischer-Tropsch proces, HTU, etc. Door de relatief hoge energie-inhoud worden de meeste biofuels toegepast in de transportsector (auto s, bussen, tractoren). Naar de omzetting van biomassa in vloeibare brandstoffen vindt nog veel onderzoek plaats. Een project voor de grootschalige productie van bio-ethanol is in voorbereiding. Kansrijke opties In het bovenstaande is een opsomming gegeven van mogelijke bronnen van bio-energie en omzettingstechnieken. Niet alle bronnen en alle technieken zijn op dit moment even interessant. Er zal moeten worden gezocht naar de optimale combinatie van biomassa en conversietechniek. Belangrijk criterium hierbij is de winstgevendheid. De meest voor de hand liggende optie is mestvergisting. In de Scandinavische landen en Duitsland is hiermee al langer ervaring. Daar blijkt dat mestvergisting technisch haalbaar en economisch rendabel kan zijn. In Nederland is de techniek nog minder gangbaar, maar de projecten die op dit moment draaien of worden opgestart, tonen aan dat de techniek ook in Nederland rendabel kan zijn. Mestvergisting: de voordelen De exploitatie van een mestvergistingsinstallatie kan voor u als boer om vele redenen interessant zijn: U kunt er geld mee verdienen. U kunt op uw bedrijf uit biomassa warmte en elektriciteit produceren. De warmte kunt u gebruiken binnen uw bedrijf, waardoor u bespaart op gas. Ook de elektriciteit kunt u binnen uw bedrijf gebruiken, een eventueel overschot kunt u terugleveren aan het elektriciteitsnet. Hiervoor ontvangt u een terugleververgoeding. U verbreedt uw bedrijfsactiviteiten, waardoor u uw bedrijfsrisico spreidt. U kunt een bijdrage leveren aan een verbetering van de mineralenbalans. Dit is vooral bij de vergisting van mest met nascheiding (zie Techniek ) het geval. Hierbij produceert u hoogwaardige meststoffen uit uw biomassa, zodat u aanzienlijk kunt besparen op de afzetkosten van onbehandelde mest. De afzonderlijke stromen N, P en K stromen die vrijkomen, bieden mogelijkheden voor bemesting op maat en een vermindering van het kunstmestgebruik. Door bij de nascheiding water af te scheiden, bespaart u op transportkosten. Het water kunt u zelf gebruiken, zodat u bespaart op het gebruik van grondwater. U verbetert uw imago. Door op een duurzame manier energie te produceren, profileert u zich als maatschappelijk betrokken ondernemer. Kleinschalige vergisting, op of bij de boerderij, heeft als voordeel ten opzichte van de andere technieken dat de mineralen die in de mest aanwezig zijn weer nut-tig kunnen worden ingezet als meststof. Vergisting is een geschikte techniek voor alle soorten mest: varkensmest, rundermest en pluimveemest. Het toevoegen van laagwaardige afvalstromen uit de landbouwsector, zoals aardappelschilafval, veilingafval en plantaardige en dierlijke vetten, kan de gasopbrengst en rentabiliteit aardig verhogen. Vergisting is een techniek die

5 bij uitstek geschikt is voor de individuele boer, maar ook voor samenwerkingsverbanden. Terwijl natte biomassastromen kunnen worden vergist, is het voor droge stromen zoals stapelbare pluimveemest, stro en snoei- en dunningshout aantrekkelijker om dit te verbranden of te vergassen. Op verschillende plaatsen in het land worden kleinschalige en grootschalige initiatieven ontwikkeld waarbij droge pluimveemest worden verbrand of vergast. Zo heeft pluimveehouder Duis in Bladel de eerste kleinschalige vergassingsinstallatie voor kippenmest in bedrijf. In deze installatie wordt de mest van scharrelkippen omgezet in warmte voor stalverwarming en elektriciteit dat aan het net wordt geleverd. Ook zijn er een aantal grootschalige initiatieven waarbij pluimveemest wordt verbrand of vergast. Zo wordt ook op de langere termijn de afzet van mest zeker gesteld. Een laatste interessante optie is levering van biomassa voor bijverbranding in kolengestookte elektriciteitscentrales. Vanwege het grote volume van biomassa moet een centrale wel in de nabijheid van een agrarisch bedrijf liggen. Bij verbranding gaat het om droge materialen zoals snoeihout. Deze komen bij een doorsnee boerenbedrijf echter niet in grote hoeveelheden vrij. Techniek van mestvergisting Omdat mestvergisting één de meest interessate opties is, wordt hieronder de techniek verder uitgediept. We concentreren ons daarbij op de technologie van de vergisting van mest mogelijk in combinatie met andere agrarische reststromen of energiegewassen, omdat dat op dit moment één van de meest interessante opties is voor boeren. Vergisting In een vergistingsinstallatie zetten bacteriën natte biomassastromen zoals mest om in biogas. Dit gas bestaat voornamelijk uit methaan en wordt, na ontzwaveling, verbrand in een gasmotor. Deze drijft een generator aan en produceert zo elektriciteit die in het bedrijf kan worden gebruikt of worden geleverd aan het elektriciteitsnet. De gasmotor wordt gekoeld met water; het warme water dat zo ontstaat kan worden gebruikt voor verwarming van de stallen en het woonhuis. Het uitgegiste materiaal kan eventueel worden toegevoerd aan een nabewerkingsinstallatie. Hierbij komen in hoofdzaak drie stromen vrij: humus, NPKconcentraten en water. Een ammoniumstripper (zie foto) kan stikstof afscheiden. Door nabewerking van het vergiste materiaal kunnen kunstmestvervangende producten worden geproduceerd. Het

6 maakt bemesting op maat mogelijk met van oorsprong dierlijke mest. De ontwatering zorgt voor een aanzienlijke besparing op de transportkosten. Het vrijkomende water kan worden gebruikt voor besproeiing of kan, indien het het voldoende schoon is, worden geloosd op het oppervlaktewater. Financiën In dit deel passeren de financiële aspecten van de exploitatie van bio-energie de revue. De gegevens die hier worden genoemd, hebben betrekking op mestvergistingsinstallaties. Dit is voor boeren op dit moment de meest voor de hand liggende optie. Een andere optie is de levering van snoeihout door boeren aan elektriciteitscentrales. Energiebedrijven betalen voor droog, versnipperd hout zo n 27,- per ton. Dat is ongeveer 6,80 per kubieke meter. Vergisting Belangrijk is of de baten opwegen tegen de kosten. De investeringskosten in een vergistingsinstallatie verschillen per type en grootte van de installatie en per fabrikant. Dit geldt in principe ook voor de nabewerkingsinstallatie. Indien gebruik kan worden gemaakt van bestaande voorzieningen op het eigen bedrijf, zoals een mestopslagsilo, drukt dat de investeringskosten. De opbrengsten zijn afhankelijk van een groot aantal factoren zoals: biogasproductie, deze hangt samen met de kwaliteit van de mest (soort en ouderdom) en de mogelijkheden voor co-vergisting; economische waarde van het vergiste materiaal bij eigen gebruik of binnen afzetcontracten; economische waarde bij eigen gebruik of binnen afzetcontracten van producten uit een nabewerkingsinstallatie; mate waarin binnen eigen bedrijfsvoering bespaard wordt op het gebruik van kunstmest en grondwater; mate waarin bespaard wordt op vervoerskosten; economische waarde van de opgewekte duurzame elektriciteit (zelf gebruiken of verkopen aan de hoogste bieder); mate waarin de vrijkomende warmte van de warmte/krachtinstallatie nuttig gebruikt kan worden; Onder de huidige omstandigheden op de mest- en mineralenmarkt en de energiemarkt blijken de meeste initiatiefnemers uit te komen op een terugverdientijd tussen 4 en 12 jaar. De onzekerheden zijn echter groot, en iedere ondernemer zal voor zichzelf op een rijtje moeten zetten welke opbrengstfactoren voor hem van belang zijn en hoe groot de opbrengsten zijn. Zoals gesteld produceert een vergistingsinstallatie biogas dat kan worden omgezet in warmte en elektriciteit. De warmte levert een besparing op als die warmte nuttig kan worden gebruikt, bijvoorbeeld voor stalverwarming of wanneer daarmee het nabewerkingsproces van energie wordt voorzien. De elektriciteit kan het bedrijf deels zelf gebruiken en deels verkopen aan het energiebedrijf. De vergoeding voor levering aan het openbare elektriciteitsnet via een erkent energiebedrijf, de zogenaamde terugleververgoeding, kan oplopen tot 7,7 cent per kwh.

7 Financiële stimuleringsregelingen Een vergistingsinstallatie komt in aanmerking voor allerlei financiële stimuleringsregelingen: Financiering van het project tegen een gunstige rente (groenfinanciering). Fiscale instrumenten: Energie Investeringsaftrek (EIA), Willekeurige Afschrijving Milieu-investeringen (Vamil) en Milieu-investeringsaftrek (MIA). Deze regelingen zijn interessant als uw bedrijf voldoende winst maakt, zodat u van de volledige aftrek gebruik kunt maken. Mocht dat (nog) niet zo zijn, dan is een leaseconstructie een aantrekkelijke optie. De leasemaatschappij (de bank) komt dan in aanmerking voor deze regelingen. Deze kan het financiële voordeel doorberekenen. Een subsidie op grond van het CO 2 -reductieplan (Novem en Senter). Bepalend voor het verkrijgen van de subsidie zijn de kosten per bespaarde ton CO 2 -emissie. Nieuw is dat ook de reductie van andere klimaatverstorende gassen zoals methaan en lachgas subsidie kan opleveren. Voor energieteelt op braakgelegde grond geldt de Arable Area Payment Scheme (AAPS) van de Europese Unie. Deze regeling biedt boeren de mogelijkheid om braakliggende grond gedurende vijf jaar te gebruiken voor energieteelt. Hierbij moet een contract worden getekend met een afnemer van de biomassa. Dit contract mag één keer worden verlengd met nog eens vijf jaar. Dit jaar wordt naar verwachting de regeling Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie (MEP) van kracht. Met deze subsidieregeling wordt de binnenlandse productie van duurzame energie gesubsidieerd. Meer informatie over de MEP is te vinden in het informatieblad Duurzame energie, Financiële stimuleringsregelingen, verkrijgbaar bij het Informatiecentrum Duurzame Energie. Of kijk op onze website: Individueel of collectief? Boeren die zelf niet voldoende mest produceren, kunnen overwegen om met collegaboeren een installatie te exploiteren. Dit heeft zo z n grenzen: het transport van mest naar de installatie kost ook geld, zodat het alleen voor boeren die in de buurt wonen interessant is. Er zal dus een financiële afweging moeten worden gemaakt tussen transportkosten en de financiële voordelen van schaalvergroting.

8 Wet- en regelgeving Voor een vergistingsinstallatie is een milieuvergunning nodig. Voor een installatie die minder dan m3/jaar verwerkt, is de gemeente het bevoegd gezag; voor grotere installaties is dat de provincie. Daarnaast is een bouwvergunning nodig. Hiervoor moet u ook bij de gemeente terecht. Voor installaties die meer dan 100 ton per dag ( m 3 /jaar) is een Milieu Effect Rapportage nodig. Als meerdere boeren hun mest in één installatie verwerken heeft dat invloed op de juridische status van de deelnemers. De overheid beschouwt de boeren die de mest aanleveren soms als afvalproducenten en de mestverwerkende boer als afvalverwerker of industriële mestverwerker. Dit heeft met name te maken met de gekozen definities in wet- en regelgeving rondom mest en afval. Die definities zijn weer gekoppeld aan bepaalde toetsingskaders voor vergunningverlening. Juridisch en organisatorisch bemoeilijkt dit de totstandkoming van een gezamenlijk project. Meer informatie Aanvullende informatie over bio-energie kunt u verkrijgen bij het Informatiecentrum Duurzame Energie. Hier kunt u tevens terecht voor informatie over andere vormen van duurzame energie. Uitgaven van het Informatiecentrum Duurzame Energie Bio-energie Informatieblad met algemene en technische informatie Kerngegevens bio-energie Nederland 2000 Brochure over stand van zaken van bio-energie Beschikbaarheid van biomassa en afval in Nederland Informatieblad over Nederlandse productie en beschikbaarheid Beschikbaarheid van biomassa uit import Informatieblad met mogelijkheden voor import van biomassa Adreslijsten: Leveranciers installaties biomassaverbranding Leveranciers installaties biomassavergassing Leveranciers installaties vergisting Billy Bever Stripverhaal over bio-energie Windenergie op maat voor agrariërs Praktijkgericht informatieblad over windenergie Zonne-energie op maat voor agrariërs Praktijkgericht informatieblad over zonne-energie PDE Tekst: Videm Communicatie. Foto's: Jeroen de Veth. Dit informatieblad is met de grootste zorg samengesteld. Aan de inhoud kunnen echter geen rechten worden ontleend. BA007/ /jdv

9 AGRARIËRS AAN DE SLAG MET BIO-ENERGIE Hoe een boer naast varkens ook bacteriën kan houden In Miste, een klein plaatsje in de Achterhoek, experimenteert varkenshouder Jan Leemkuil met een kleine mestvergistingsinstallatie. Leemkuil betrekt binnenkort een nieuw bedrijf, waar hij ook weer een vergistingsinstallatie plaatst. Met de ervaringen die hij nu opdoet kan hij zijn nieuwe installatie optimaliseren. Het biogas dat de nieuwe installatie gaat produceren, gaat voorzien in de hele energiebehoefte van het toekomstige bedrijf. De overproductie van elektriciteit gaat het net in. De reststoffen van de installatie zullen worden gebruikt als hoogwaardige meststoffen in de landbouw. Bacteriën zijn net varkens, vertelt Leemkuil. Ze zijn net zo kieskeurig, sommige dingen eten ze wel, ander dingen weigeren ze pertinent. Leemkuil is op dit moment zoekende naar het juiste menu voor de bacteriën in zijn mestvergistingsinstallatie. Hij experimenteert met varkens-, kippenen rundermest. Maar de bacteriën krijgen ook lekkernijen als maïs en voederbieten voorgeschoteld. Verhuizen Leemkuil gaat binnenkort verhuizen. Zijn huidige bedrijf wijkt gedeeltelijk voor woningbouw. Een deel blijft staan, en zal worden gebruikt voor de verkoop van streekproducten zoals zuivel en fruit. De relatief kleine mestvergistingsinstallatie bij zijn huidige bedrijf is onderdeel van een project dat wordt uitgevoerd in het kader van het programma Meervoudig Duurzaam Landgebruik. In dit programma van de provincie Gelderland werken verschillende organisaties samen aan de oplossing van milieuproblemen. Ik werk binnen het project intensief samen met WISA, de Duitse leverancier van de installatie, vertelt Leemkuil. In Duitsland heeft de techniek zich al bewezen en heeft WISA diverse installaties geplaatst. De Nederlandse mest is echter anders dan de Duitse, maar mijn installatie draait naar behoren. Ik ben nu bezig om de zaak te optimaliseren, zodat we een zo hoog mogelijke biogasproductie krijgen. De ervaringen die ik nu op doe, kan ik straks gebruiken als ik bij mijn nieuwe bedrijf ook weer een installatie ga plaatsen. Energie De bacteriën zetten de mest om in biogas dat wordt verbrand in een warmtekrachtinstallatie. De warmte die hierbij vrijkomt gaat Leemkuil straks gebruiken voor de verwarming van de stallen en het woonhuis. De installatie produceert naast warmte ook

10 elektriciteit die zal worden teruggeleverd aan het elektriciteitsnet. Maar dat is nog niet alles, vertelt Leemkuil, de meststoffen uit de installatie kan ik ook verkopen. De uitgegiste mest wordt in een strofilter gescheiden in een dikke en een dunne fractie. De dikke fractie kun je gebruiken als compost in de landbouw, de dunne fractie gaat naar een indamper. De kalicarbonaat die je er daarbij uithaalt, is zeer gewild in de glastuinbouw. Het water uit de indamper kun je versproeien op het land. Mineralen Naast de productie van elektriciteit en warmte kunnen installaties als die van Leemkuil ook een bijdrage leveren aan het verbeteren van de verstoorde mineralenbalans in de Nederlandse landbouw. Door de nascheiding worden de mineralen in de mest gescheiden wat bemesting op maat mogelijk maakt. De ontwateringsstap haalt het water eruit. Leemkuil: We krijgen straks te maken met afzetcontracten voor onze mest. We moeten die bij andere boeren zien kwijt te raken. Dit betekent een forse kostenpost, je moet niet alleen betalen voor je afzet, maar ook nog eens voor het transport van de mest. Mest bestaat voor een groot deel uit water, je bespaart behoorlijk op je transportkosten als je dat eruit haalt. Die indamper verdient zich wel terug, daar hoef je niet bang voor te zijn. Leemkuil krijgt regelmatig bezoek uit het buitenland. Spanjaarden, Polen, Japanners en Russen hebben zijn installatie bekeken. In zo n groot land als Rusland is het natuurlijk helemaal onzin om water te gaan transporteren. Maar ook de grote afstanden tot het gas- en elektriciteitsnet maakt een installatie daar nog interessanter dan in Nederland. Energieteelt Leemkuil ziet op termijn ook goede mogelijkheden in de energieteelt, naast of ter vervanging van bestaande bedrijfsactiviteiten. Maïs en voederbieten kun je goed bijmengen bij de mest. Ze vergisten makkelijk mee en je kunt er goed geld mee verdienen. Ik weet dat ze in Duitsland zo n à gulden per hectare verdienen met de verkoop van elektriciteit die ze opwekken met de vergisting van voederbieten. Dat zijn interessante bedragen, ook al zijn die in Nederland nog niet aan de orde. De Nederlandse overheid zou betere randvoorwaarden kunnen scheppen voor energieteelt als een nieuwe agrarische activiteit. Zo ver zijn we nu nog niet, maar dat het technisch en economisch kan, daarvan ben ik overtuigd.

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. Energie uit afval en biomassa. Puur natuur. Wat is bio-energie?

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. Energie uit afval en biomassa. Puur natuur. Wat is bio-energie? Bio-energie Energie uit afval en biomassa Puur natuur Bio-energie is een verzamelnaam voor energie die vrijgemaakt wordt uit afval en biomassa. Die energie is direct of indirect vastgelegd in biologisch

Nadere informatie

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V.

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Presentatie Gist is Groen Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Sheet 1 of 26 De grootste Nederlandse leverancier van Biogas installaties - en Hout-WKK systemen Boerderij type Biogas Installaties Industrieel

Nadere informatie

Duurzame Regio Energie

Duurzame Regio Energie Duurzame Regio Energie Fase 2: Omgevings Benuttings Plan In het kader van het project zijn er in september de volgende afspraken gemaakt: Overleg met netwerkbeheerders over de technische haalbaarheid;

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen SenterNovem is een agentschap van Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bioenergiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld voor vragen. Wat betekent

Nadere informatie

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh.

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh. Regeling van de Minister van Economische Zaken van.., nr. WJZ, houdende vaststelling van de vaste bedragen per kwh ter stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie voor het jaar 2005

Nadere informatie

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. in de gebouwde omgeving

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. in de gebouwde omgeving Bio-energie in de gebouwde omgeving Bio-energie is net als zon, waterkracht en wind een duurzame vorm van energie. In Nederland komt biomassa bijvoorbeeld vrij als snoeihout, dunningshout, bermgras en

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Duurzame energie, dat loont voor u als akkerbouwer. Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de akkerbouw

Duurzame energie, dat loont voor u als akkerbouwer. Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de akkerbouw Duurzame energie, dat loont voor u als akkerbouwer Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de akkerbouw Als akkerbouwer kunt u duurzame energie opwekken en toepassen. Brandstof en elektriciteit blijven

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

GroenLinks Bronckhorst. Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015

GroenLinks Bronckhorst. Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015 GroenLinks Bronckhorst Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015 Waarom co-vergisten Omdat de meststoffenwet veehouders verplicht de overtollige (mineralen in de) mest te ver(be)werken

Nadere informatie

Melkveebedrijf Familie Prinsen

Melkveebedrijf Familie Prinsen Project mestwaardering Open dag 4 maart 2015 Melkveebedrijf Familie Prinsen Mestvergistingsinstallatie Fermtec Systems Locatie KTC de Marke Het bedrijf Biomassa voor vergisting In de vergister wordt jaarlijks

Nadere informatie

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 AGENDA Biogas-E vzw Biomassa Anaerobe vergisting Digestaat Biogas en de toepassingen Anaerobe vergisting en het milieu

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen we door middel van duurzame energieopwekking op eigen Nederlandse productielocaties.

Nadere informatie

Mest, mestverwerking en wetgeving

Mest, mestverwerking en wetgeving Mest, mestverwerking en wetgeving Harm Smit Beleidsmedewerker Economische Zaken, DG AGRO Inhoud Feiten en cijfers. Huidig instrumentarium. Visie op mestverwerking en hoogwaardige meststoffen Toekomstig

Nadere informatie

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Introductie Methode Subsidies Technologien Wind Zon Geothermisch Biomassa Externe Investeerders

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl NL Bio-energie van de Boer www.host.nl HoSt Microferm: duurzame energie uit mest Het Microferm concept is ontwikkeld voor boeren die de eigen mest verwerken. De Microferm is uitermate geschikt voor agrarische

Nadere informatie

Bio-energie. Beschikbaarheid van biomassa en afval in Nederland. Beschikbaarheid

Bio-energie. Beschikbaarheid van biomassa en afval in Nederland. Beschikbaarheid Bio-energie Beschikbaarheid van biomassa en afval in Nederland Bij de totstandkoming van een bio-energieinstallatie is het van groot belang dat de initiatiefnemer zicht krijgt op de toekomstige beschikbaarheid

Nadere informatie

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten Statistieken Laatste aanpassing 01/04/2012 Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten Dit document bevat de gegevens betreffende het aantal toegekende groenestroomcertificaten voor elektriciteit uit hernieuwbare

Nadere informatie

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten Statistieken Laatste aanpassing 03/12/2012 Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten Dit document bevat de gegevens betreffende het aantal toegekende groenestroomcertificaten voor elektriciteit uit hernieuwbare

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Themamiddag Kansen voor verwaarden van dierlijke mest De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Auke Jan Veenstra 28-03-2014 Missie Groen Gas Nederland bundelt kennis, stimuleert projecten en

Nadere informatie

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix 08/04/2011 De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix Luc Pelkmans, VITO 4 de Vlaamse afval- en materialencongres Brugge, 6 april 2011 Inhoud» Vlaamse onderbouwing van de Belgische

Nadere informatie

Productie van bio - energie uit energiemaïs

Productie van bio - energie uit energiemaïs Productie van bio - energie uit energiemaïs Door: Frank Veldeman Stijn Van Aken Nick De Keyser Groepsopdracht Ethiek Academiejaar: 2006-2007 Lector: Dhr. Lips Dirk 2 e jaar Agro- en Biotechnologie Inleiding

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Jij en energie: Problemen en oplossingen

Jij en energie: Problemen en oplossingen Figuur 1 Affakkelen van gassen, fossiele brandstofopslag in Den Helder bron: AMeces Toen eind jaren zestig de grote gasvoorraad in Nederland ontdekt werd, zijn de industrie en de huishoudens massaal overgeschakeld

Nadere informatie

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Jean-Pierre Lemmens COGEN Vlaanderen easyfairs Industrie & Milieu 2010 Seminarie Bio-energie

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

4.3. Biomassa. Lopende projecten

4.3. Biomassa. Lopende projecten 4.3. Biomassa Doel Met het toepassen van biomassa willen we: hernieuwbare grondstoffen inzetten; de uitstoot van CO 2 in 2007 verminderen met 125 kiloton per jaar; onze afhankelijkheid van de energievoorziening

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten en garanties van oorsprong

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten en garanties van oorsprong Statistieken Laatste aanpassing 03/06/2015 Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten en garanties van oorsprong Dit document bevat de gegevens betreffende het aantal toegekende groenestroomcertificaten

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen

Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen Inleiding Als raadslid of bestuurder heeft u ongetwijfeld te maken met bio-energie. Bijvoorbeeld omdat u een oplossing zoekt voor de duurzame

Nadere informatie

Behoeftenpeiling Jaarbeurs duurzame energie voor de Agro en food sector

Behoeftenpeiling Jaarbeurs duurzame energie voor de Agro en food sector Behoeftenpeiling Jaarbeurs duurzame energie voor de Agro en food sector Duurzame energie biedt kansen, dat weten we allemaal. Momenteel bestaan er echter bij ondernemers nog steeds meer vragen dan antwoorden.

Nadere informatie

Biomassa WKK in de glastuinbouw

Biomassa WKK in de glastuinbouw Management samenvatting Biomassa WKK in de glastuinbouw Evaluatie van transitieroutes Februari 2005 Auteurs Opdrachtgevers : Ir. Joep Coenen, Cogen Projects Ir. Stijn Schlatmann, Cogen Projects : Productschap

Nadere informatie

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting Noord Deurningen Kosten en baten mestvergisting Inleiding Systeemoverzicht microvergisting Vergisting Biogasleiding WKK en Warmte en elektriciteitsbenutting Kosten systeem Hoe nu verder? Systeem Kleinschalige

Nadere informatie

Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen

Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen Overzicht 1. Algemeen 2. Investeringssteun 3. Certificaten 4. Emmisienormen Algemeen Bio-WKK Biomassa als duurzame brandstof groene stroom

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Productie-installaties in Vlaanderen waarvoor groenestroomcertificaten en/of garanties van oorsprong worden toegekend

Productie-installaties in Vlaanderen waarvoor groenestroomcertificaten en/of garanties van oorsprong worden toegekend Productie-installaties in Vlaanderen waarvoor groenestroomcertificaten en/of garanties van oorsprong worden toegekend Dit document bevat gegevens betreffende de productie-installaties waarvan de aanvraag

Nadere informatie

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl Workshop mestvergisting Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl BioEnergy Farm 2 Project beschrijving Europees project Marktontwikkeling mono-mestvergisting Verspreiden onafhankelijke

Nadere informatie

Definitielijst HG- Certificatensysteem

Definitielijst HG- Certificatensysteem Definitielijst HG- Certificatensysteem versie 2.0 december 2009 1 In de in de Overeenkomst HG-Certificatensysteem hebben de met een hoofdletter aangeduide begrippen de betekenis als hieronder beschreven:

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV genoemd (Engels: Photo Voltaic). De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland De business case: Mest verwaarden Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland Hengelo 28 maart 2014 mln. kg fosfaat Export van fosfaat moet met 50% stijgen 200 175 150 125 100 75 50

Nadere informatie

21 39.882 11 314.402. Biomassa omvat naast vaste biomassa ook vloeibare en gasvormig gemaakte biomassa, exclusief biogas afkomstig uit vergisting.

21 39.882 11 314.402. Biomassa omvat naast vaste biomassa ook vloeibare en gasvormig gemaakte biomassa, exclusief biogas afkomstig uit vergisting. 1/1/212 Productie-installaties in Vlaanderen waarvoor groenestroomcertificaten worden toegekend Dit document bevat gegevens betreffende de productie-installaties waarvan de aanvraag tot toekenning van

Nadere informatie

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!?

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Kansen en Uitdagingen! ZLTO 22 september 2011 Hans van den Boom sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank

Nadere informatie

Duurzame mestverwerking voor productie van schone energie en groene mineralen

Duurzame mestverwerking voor productie van schone energie en groene mineralen Duurzame mestverwerking voor productie van schone energie en groene mineralen MTS vd Lageweg Hendrikus van de Lageweg 1 Inhoud MTS vd Lageweg Mestplaatsing veehouderij sectoren / sector belang Doelen Wat

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

4-3-2009. Inhoud. Inleiding. Biomassa & biobrandstoffen

4-3-2009. Inhoud. Inleiding. Biomassa & biobrandstoffen Inhoud Verbrandingsinstallaties: mogelijkheden en beperkingen» Wat is biomassa?» Verbrandingstechnieken» Eigenschappen biomassa» Hout als biomassa» Warmteproductie» Stappenplan 4/03/2009 Nathalie Devriendt

Nadere informatie

VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales

VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales Duurzame Energie in Nederland DE WEGWIJZER VOOR UW KEUZE Inhoudsopgave Woord vooraf 4 Energie van de toekomst 5 Dit is biomassa 8 Dit is bio-energie

Nadere informatie

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Bio- olie : realiteit en toekomst Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Dank & bron Prof. Tony Bridgwater BioEnergy Research Group Aston University, Birmingham

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Samenvatting en conclusie haalbaarheid van activiteiten in Wijk bij Duurstede met de conversie van houtige biomassa naar energie

Samenvatting en conclusie haalbaarheid van activiteiten in Wijk bij Duurstede met de conversie van houtige biomassa naar energie Samenvatting en conclusie haalbaarheid van activiteiten in Wijk bij Duurstede met de conversie van houtige biomassa naar energie Nic Franssens en Michiel Franssens Ecolink Solutions CV www.ecolinksolutions.com

Nadere informatie

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Agenda Introductie HoSt B.V. Waarom Microferm? Het Microferm concept Beschrijving installatie Voordelen Economie Vragen

Nadere informatie

Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de Europese Unie.

Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de Europese Unie. Rapport I: Inventarisatie van de mestverwerkingactiviteiten in Europa Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de

Nadere informatie

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage vestiging Drachten behorende bij onderbouwing Knarweg 14, Lelystad. Op het gebied van schoon en zuinig produceren, heeft de agrarische sector nog een aantal belangrijke doelstellingen te behalen. Belangrijkste

Nadere informatie

Realisatie mestvergistingsinstallatie Praktijkcentrum Sterksel

Realisatie mestvergistingsinstallatie Praktijkcentrum Sterksel Projectbrochure 1 Novem projectnummer 355500/5540 Realisatie mestvergistingsinstallatie Praktijkcentrum Sterksel A.V. van Wagenberg M. Timmerman Augustus 2003 1 Van dit project is ook een uitgebreider

Nadere informatie

Dossier Bond Beter Leefmilieu. Bram Claeys

Dossier Bond Beter Leefmilieu. Bram Claeys Dossier Bond Beter Leefmilieu Bram Claeys 31/01/2009 Vlaanderen erkent stroomproductie door biomassa bij te stoken in steenkoolcentrales als groene stroom. Nu blijkt dat dit steenkoolcentrales goedkoper

Nadere informatie

HR WKK met CO 2 winning

HR WKK met CO 2 winning HR WKK met CO 2 winning Door: Herman Klein Teeselink HoSt Sheet 1 of 22 Inhoud HoSt HoSt ImtechVonkV.O.F. - Reinigen van rookgassen - Rookgascondensor / Scrubber - Nat elektrostatisch filter - Waterbehandeling

Nadere informatie

DEELSESSIE 3. Duurzame energie: Deelvoorzitter Marga Hoek, Groene Zaak

DEELSESSIE 3. Duurzame energie: Deelvoorzitter Marga Hoek, Groene Zaak DEELSESSIE 3 Duurzame energie: Van afvalinzamelaar tot energieleverancier Deelvoorzitter Marga Hoek, Groene Zaak Ger de Jong Meerlanden De Meerlanden N.V. Rijden op GFT NVRD 24 mei 2012 Duurzame energie

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Biogas. WKK Vergister. Bemesting. Gewassen

Biogas. WKK Vergister. Bemesting. Gewassen Bio-energie Co-vergisting Levend document d.d. 17 juni 2004 Dit document bevat informatie over het proces van co-vergisting en de actuele status ervan in Nederland. Het richt zich op initiatiefnemers en

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Samenwerking overheid en bedrijfsleven

Samenwerking overheid en bedrijfsleven Bio-energie cluster Oost Nederland Samenwerking overheid en bedrijfsleven ontwikkeling en realisatie van bioenergieprojecten Inhoud 1. inleiding 2. bioenergie in Oost Nederland 3. rol van gemeente 4. samenwerking

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

DE RYCK Klima. 1 kw primaire energie 2,25 kw warmte. ŋ verlies op motor 10% netto vermogen op WP 34% geeft warmte afvoer verwarmingscircuit

DE RYCK Klima. 1 kw primaire energie 2,25 kw warmte. ŋ verlies op motor 10% netto vermogen op WP 34% geeft warmte afvoer verwarmingscircuit DE RYCK Klima LUWAGAM : pomp lucht-water aangedreven met gasmotor PAUL DE RYCK Werking op laag niveau (buitenlucht min. 0 C) omzetten naar warmte op hoog niveau (buiswater max. 50 C) Serreverwarming buis

Nadere informatie

Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas

Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas Biogas wordt geproduceerd door het vergisten van onder meer gewasresten, vloeibare reststromen en maïs, vaak in combinatie met dierlijke mest.

Nadere informatie

Beleid voor biomassa. -Lopend beleid -Discussies -Trends

Beleid voor biomassa. -Lopend beleid -Discussies -Trends Beleid voor biomassa -Lopend beleid -Discussies -Trends Beleid duurzame energie in beweging Volkskrant 30 maart 2010: Van der Hoeven neemt afstand van eigen duurzaamheidsbeleid Van onze verslaggever Michael

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero

Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero Wat is afval? Hoeveel is dat per dag? 538 / 365 dagen = 1,47 kilo per dag Hoeveel gooien we samen thuis elk jaar weg? 538 x 2,2 = 1183,6 per gezin

Nadere informatie

Wet belastingen op milieugrondslag

Wet belastingen op milieugrondslag Wet belastingen op milieugrondslag Hoofdstuk IIA. Belasting op leidingwater Afdeling Begripsbepalingen Artikel 11a Voor de toepassing van dit hoofdstuk en de daarop berustende bepalingen wordt verstaan

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2007 410 Besluit van 16 oktober 2007, houdende regels inzake de verstrekking van subsidies ten behoeve van de productie van hernieuwbare elektriciteit,

Nadere informatie

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas'

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694 17 45 Internet: www.gad.nl

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN

BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN Het landelijk gebied is constant in beweging. Er worden nieuwe technieken toegepast in de agrarisch bedrijfsvoering en ruimte gezocht voor functies die

Nadere informatie

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Notitie Delft, 1 maart 2009 Opgesteld door: A. (Ab) de Buck H.J. (Harry) Croezen G.C. (Geert) Bergsma

Nadere informatie

Mestverwerking in De Peel

Mestverwerking in De Peel Mestverwerking in De Peel Mestverwerking Jan van Hoof, Jeanne Stoks, Wim Verbruggen Maart 2012 Agenda Doel van de avond Wat is mest? Wat is het mestprobleem? Waar komt mest vandaan? Hoeveel mest is er?

Nadere informatie

EnergieConversiePark Breda. Jan Venselaar, Nathalie Márquez Luzardo (Avans hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG)

EnergieConversiePark Breda. Jan Venselaar, Nathalie Márquez Luzardo (Avans hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG) EnergieConversiePark Breda Jan Venselaar, Nathalie Márquez Luzardo (Avans hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG) Inhoud Inleiding Technisch ontwerp Bedrijfseconomische doorrekening Duurzaamheidsanalyse

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deze Monitor gaat over productie-installaties: windturbines, windparken collectieve zonprojecten andere productie-installaties alle productie-projecten waar jullie

Nadere informatie

Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten.

Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten. Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten. Waar gehakt wordt vallen spaanders. Voor uw productiebedrijf betekent dit dat naast de gewenste producten ook afval wordt geproduceerd. Afval

Nadere informatie

Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas

Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas Resultaten: Project Besloten kringloop door kleinschalig mestvergisting in de veehouderij. Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas produceren met betaalbare

Nadere informatie

Innoveren doe je Samen

Innoveren doe je Samen Innoveren doe je Samen Deep in the shit Ervaringen van een innovatieve ondernemer in een hooggereguleerde sector Ir Roger A.B.C. Rammers CMC 1 Agenda 1. Introductie AquaPurga 2. Mestmarkt: mestproblematiek

Nadere informatie

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu?

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Kennisdag emissies, vergroening en verduurzaming in de landbouw Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Mark Heijmans 2 december 2014 Het speelveld: schaken op meerdere borden Opzet

Nadere informatie

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler?

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler? koud tapwater 0900-9892 Zonneboilers Algemene informatie over actieve thermische zonne-energie De zon als warmtebron De zon is een onuitputtelijke bron van energie Zonne-energie omgezet in warmte is de

Nadere informatie