VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales"

Transcriptie

1 VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales Duurzame Energie in Nederland DE WEGWIJZER VOOR UW KEUZE

2 Inhoudsopgave Woord vooraf 4 Energie van de toekomst 5 Dit is biomassa 8 Dit is bio-energie 9 Warmte en elektriciteit Gas Zo werkt een bio-energiecentrale 10 Zorg voor het milieu 14 Is bio-energie duurzaam? En schoon? Van biomassa tot broodrooster 15 Vraag & antwoord 16 Citaten 18 Open haard Randvoorwaarden Milieuvergunning Tot slot 19

3 VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales

4 Woord vooraf En dan maakt uw gemeente of provincie bekend dat in uw directe omgeving een bio-energiecentrale wordt gebouwd. Het overvalt u. Want eigenlijk weet u nog niets over bio-energie en de centrales waar het wordt opgewekt. U wilt antwoord hebben op vragen. Levert een bio-energiecentrale gevaar op voor mijn omgeving? Maakt een centrale geluid? Stinkt het? En hoe werkt zo n centrale? Deze brochure geeft antwoord op deze vragen. Legt uit hoe een centrale werkt en verklaart wat het belang is van bio-energie. Kortom, een aantal praktische feiten voor u op een rij

5 Energie van de toekomst Elektriciteit en warmte zijn in ons land vanzelfsprekend. We doen het licht en de verwarming aan, stappen onder een warme douche en zetten koffie. We worden de laatste jaren wel steeds milieubewuster. Daar is ook alle reden voor. Een gezond milieu is belangrijk voor onze leefomgeving en we willen graag dat de aarde ook goed bewoonbaar blijft voor komende generaties. Vandaar dat we zoeken naar manieren om elektriciteit en warmte op een milieuvriendelijke manier op te wekken door duurzame energiebronnen te gebruiken. Duurzame energie wordt opgewekt uit bronnen die nooit opraken. Wind, water en zon zijn de bekendste. Het opwekken van energie uit deze bronnen, bijvoorbeeld via windmolens en zonnepanelen, gebeurt bovendien op een schone manier: er komen geen schadelijke stoffen bij vrij. Voor stroom die op deze milieuvriendelijke manier wordt opgewekt, hebben de energieleveranciers verschillende namen: Groene Stroom, Ecostroom en Natuurstroom zijn de meest gehoorde. Naast wind, water en zon is biomassa een vierde bron van duurzame energie. Biomassa is minder bekend, maar toch een belangrijke vorm van duurzame energie in Nederland. Energie uit biomassa wordt opgewekt in bio-energiecentrales. Maar wat is biomassa en wat gebeurt er in een bio-energiecentrale? En wat merkt u daarvan? Doelstelling duurzame energie De overheid wil dat in % van alle energie wordt opgewekt uit duurzame energie, dus uit wind, zon, water of biomassa. Een groot deel daarvan zal afkomstig zijn uit biomassa

6 Flevoproject: teelt van gewassen ten behoeve van bio-energie - 5 -

7 - 6 -

8 Dit is biomassa Biomassa is de verzamelnaam van allerlei biologisch materiaal dat kan worden gebruikt om elektriciteit mee op te wekken. Bij biologisch materiaal kunt u zich het volgende voorstellen: 1. Snoeihout, zoals hout en bladeren uit houtwallen, snoeihout uit plantsoenen en dunningshout uit bossen. 2. Houtresten uit de houtverwerkende industrie. Bijvoorbeeld houtresten uit de zagerij van een doe-het-zelf winkel als Gamma of Praxis. Alleen schoon hout komt hiervoor in aanmerking. Er wordt dus geen gelakt of geïmpregneerd hout gebruikt. 3. Gewassen die speciaal worden geteeld voor de winning van energie. De belangrijkste gewassen die hiervoor geschikt zijn, zijn olifantsgras, wilgen en populieren. Energieproducenten hebben een voorkeur voor deze gewassen omdat ze snel groeien. 4. Reststromen uit de landbouw, zoals mest, bermgras, loof en stro. 5. Huishoudelijk afval, zoals het groente- fruit- en tuinafval dat u verzamelt in uw groene container. Energieteelt In de provincie Flevoland, tussen Almere en Lelystad, is in 1999 begonnen met de aanleg van een 200 hectare groot bos met honderdduizenden snelgroeiende bomen. Het hout dat jaarlijks uit dit bos beschikbaar komt, wordt gebruikt als brandstof voor de energiecentrale in Lelystad. In deze energiecentrale wordt alleen schoon hout verstookt. Bij het energieteeltproject zijn overheid, bedrijfsleven, energieleveranciers en milieuorganisaties betrokken

9 Dit is bio-energie Warmte en elektriciteit Gas In een bio-energiecentrale wordt biomassa omgezet in energie. Tot nu toe gebruiken de bio-energiecentrales in Nederland met name hout als grondstof. Het hout wordt in de centrale verbrand. De elektriciteit die daarbij vrijkomt, wordt geleverd aan het openbare net en komt als groene stroom bij bedrijven of bij u thuis terecht. De warmte die bij het verbranden ontstaat, wordt via de stadsverwarming aan huizen en bedrijven geleverd. Energie uit mest en groente-, fruit- en tuinafval (GFT) kan worden opgewekt door dit afval te laten vergisten. Dit is een net woord voor rotten. Het gas dat tijdens het vergistingproces vrijkomt, heeft praktisch dezelfde kwaliteit als aardgas. Met dit gas kan stroom en/of warmte worden geproduceerd. Ecogas in de Peel Varkensmest als biogas. Met een speciale mestvergistinginstallatie produceren Nederlandse boeren biogas of Ecogas. Zo kunnen varkenshouderijen in de Brabantse Peel voor een deel in hun eigen elektriciteit en warmte voorzien. De installatie levert meestal voldoende op om stroom aan het openbare net toe te voegen. Zo produceert een bedrijf met 300 zeugen en vleesvarkens voldoende energie om 45 woningen van elektriciteit te voorzien

10 Zo werkt een bio-energiecentrale Vrachtwagens brengen de biomassa, zoals hout, in kleine snippers naar de centrale en storten dit in een stortbunker. Vooraf zijn met een magneet eventuele stukken ijzer verwijderd. Transportbanden vervoeren de biomassa vanuit de stortbunkers naar een opslagbunker. In die bunker kan voor meerdere dagen hout worden opgeslagen, zodat de centrale ook in het weekend, als er geen hout wordt aangevoerd, kan doordraaien. Vanuit de opslagbunker gaat het hout naar de oven waar het verbrandt. De warmte die daarbij vrijkomt wordt naar een ketel geleid. In die ketel bevindt zich een buizenstelsel met water dat wordt verhit tot stoom van circa vijfhonderd graden Celcius. De stoom, die net als bij een fluitketel uit de ketel ontsnapt, blaast tegen een turbine aan (een soort schoepenrad) en laat deze ronddraaien. De turbine drijft op zijn beurt een generator aan. Een generator is te vergelijken met een fietsdynamo die elektrische stroom opwekt. De stroom wordt afgevoerd naar het openbare elektriciteitsnet. De stoom die door de turbine is geleid, kan vervolgens het water van een stadsverwarmingssysteem verwarmen waarna het weer teruggeleid wordt naar de ketel waar het hele proces opnieuw begint. De as die na de verbranding van het hout overblijft, wordt opgeslagen in containers of silo s en kan als grondstof gebruikt worden in onder andere de wegenbouw en de betonindustrie. Energie uit biomassa (2000) Elektriciteit: ruim huishoudens Warmte: ruim huishoudens Gas: circa huishoudens - 9 -

11 opwekking elektriciteit leidingnet stadsverwarming stoom rookgas reiniging oven filter grof as container grof as opslagbunker vrachtwagen start

12 Overzichtsfoto bio-energiecentrale Lelystad

13 - 12 -

14 Zorg voor het milieu Is bio-energie duurzaam? De elektriciteit die we gebruiken, wordt over het algemeen opgewekt uit aardgas, aardolie of steenkool. Maar de voorraden van deze zogenoemde fossiele brandstoffen zijn eindig. Dat is een van de redenen dat Nederland zoekt naar andere manieren om aan elektriciteit en warmte te komen. Elektriciteit uit wind, zon, water en biomassa is duurzaam. We kunnen deze bronnen immers oneindig blijven gebruiken. Voor energie uit biomassa geldt daarbij wel als aantekening dat die pas duurzaam is op het moment dat we het bos duurzaam beheren en net zoveel hout bijplanten, als dat we kappen. En schoon? Bij de productie van elektriciteit en warmte uit aardgas, steenkool of olie komen schadelijke gassen vrij. Eén daarvan is het broeikasgas CO 2. Deskundigen zeggen dat onder andere dit gas zorgt voor een deken om de aarde, waardoor die geleidelijk aan opwarmt. Dit wordt ook wel het broeikaseffect genoemd. Bij het opwekken van energie uit biomassa komt ook CO 2 vrij. En toch is het een vorm van schone energie. Omdat er geen extra CO 2 vrijkomt. Dat zit zo: Planten en bomen hebben CO 2 nodig om te groeien. Die CO 2 halen ze uit de lucht. Als het hout van deze bomen als biomassa wordt verbrand voor het opwekken van duurzame energie, komt er weer CO 2 vrij. De hoeveelheid CO 2 die de bomen gebruiken om te groeien is evenveel als de hoeveelheid die vrijkomt bij de verbranding. Er wordt dus geen extra CO 2 aan de atmosfeer toegevoegd. Bij het verbranden van schone biomassa komen NO x (stikstofdioxide) en zwavel vrij. Wanneer afvalhout als brandstof wordt gebruikt, kunnen er andere stoffen vrijkomen, bijvoorbeeld zware metalen. De uitstoot uit de schoorsteen van een bio-energiecentrale moet overigens voldoen aan bepaalde eisen, die worden vastgelegd in een milieuvergunning. Om hieraan te voldoen, zullen bio-energiecentrales hun rookgassen moeten reinigen. Schoon rijden In Zweden is het gebruik van biogas als alternatief voor fossiele brandstoffen sterk aan het toenemen. Het is de bedoeling dat er binnenkort meer dan tien biogascentrales in gebruik zijn. Bijzonder is het gebruik van biogas als autobrandstof. Momenteel rijden er in Zweden zo'n 500 auto's op biogas. Wanneer de plannen voor biogasopwekking zijn gerealiseerd, zal er genoeg brandstof beschikbaar zijn voor zesduizend auto's

15 Van biomassa tot broodrooster plantsoen houtafval vrachtwagen elektriciteit verbranding centrale netstroom huis broodrooster

16 Vraag & antwoord Levert een bio-energiecentrale gevaar op in mijn woonomgeving? In een bio-energiecentrale wordt gewerkt met een natuurproduct: hout. Een ongevaarlijke grondstof. De hele procedure van het verbranden van het hout tot en met het opwekken van elektriciteit en warmte, gebeurt volgens de normen en veiligheidsregels die de overheid daarvoor heeft opgesteld. Deze regels zijn vastgelegd in een milieuvergunning. De as die in de schoorsteen terechtkomt, wordt gereinigd met filters. Hierdoor komen er weinig schadelijke stoffen in de lucht terecht. De witte pluim die af en toe zichtbaar is, is ongevaarlijke waterdamp. Maakt een bio-energiecentrale geluid? Ook wat betreft geluid moet een bio-energiecentrale voldoen aan de regels en normen van de overheid. Wie in de buurt van een centrale woont, kan sporadisch een sissend geluid horen. Dat duidt erop dat de centrale stoom afblaast. Letterlijk. Dit gebeurt alleen als de stoom, om wat voor reden dan ook, niet op de normale manier verwerkt kan worden. De stoom wordt dan, zoals dat heet, afgelaten in de lucht. Boven de schoorsteen hangt dan een witte pluim van de stoom die afkoelt in de lucht. Stinkt een bio-energiecentrale? Wie bij een bio-energiecentrale rondloopt, ruikt de geur van hout. De lucht die uit de schoorsteen komt, is normaalgesproken reukloos. Alleen wanneer een centrale heeft stilgelegen en de oven dus weer opgestookt moet worden tot de juiste temperatuur, kan het in de omgeving tijdelijk ruiken naar verbrand hout. Een bio-energiecentrale wordt een paar keer per jaar stilgelegd voor onderhoud. Hoeveel vrachtwagens biomassa zijn er nodig om een bio-energiecentrale te laten draaien? Dat hangt af van hoe groot een centrale is. Voor een centrale die ongeveer drieduizend woningen van warmte en elektriciteit voorziet, zijn per werkdag en op werktijden vier tot vijf vrachtwagencombinaties met hout nodig

17 Waar komt al dat hout vandaan? In de bio-energiecentrales in Nederland wordt snoeiafval verbrand uit gemeenteplantsoenen, dunningshout uit bossen, schoon houtafval uit de houtverwerkende industrie en gewassen die daarvoor speciaal worden geteeld. De overheid heeft als doel gesteld dat in % van alle energie op een duurzame manier moet worden opgewekt. Biomassa zal een groot deel hiervan voor zijn rekening nemen. Nederland heeft hiervoor zelf niet genoeg biomassa en zal hout uit het buitenland moeten importeren. Het nadeel hiervan is dat de biomassa over lange afstanden vervoerd moet worden. Hoe kom ik aan stroom die duurzaam is opgewekt? De meeste energieleveranciers in Nederland geven u inmiddels de mogelijkheid over te stappen op stroom die op duurzame wijze is opgewekt. Ze bieden deze stroom aan onder namen als Groene Stroom, Ecostroom of Natuurstroom. U bent vrij om te kiezen voor de leverancier die u graag wil. Voor meer informatie kunt u bij de diverse energieleveranciers terecht. Gaat het verbranden van al dat hout niet ten koste van de natuur? Het uitgangspunt van duurzame energie is dat die opgewekt wordt uit een bron die niet opraakt. Energie uit biomassa is duurzaam als ervoor gezorgd wordt dat het bos duurzaam beheerd wordt en er net zoveel hout bijgeplant wordt als dat er wordt gekapt. Het is bovendien niet zo dat er uit elk willekeurig bos hout kan worden gekapt. Blijven er reststoffen over en wat gebeurt daarmee? Van het hout dat verbrand wordt, blijft 2 tot 6 procent as over. De as wordt opgevangen in containers en kan dienen als grondstof in de wegenbouw of de betonindustrie

18 Citaten Open haard De enige keer dat omwonenden de centrale kunnen ruiken, is als we de oven opnieuw moeten opstoken na een onderhoudsbeurt. De oven moet dan weer op temperatuur komen. Het kan daardoor een tijdje naar verbrand hout ruiken, zeg maar een open haard luchtje. Maar door bij het opstarten het houtverbrandingsproces goed te begeleiden, is de geurverspreiding minimaal. Dennis Schiricke, beheerder van de Nuon bio-energiecentrale in Lelystad Randvoorwaarden Bij de Stichting Natuur en Milieu staan we in principe positief tegenover het opwekken van energie uit biomassa. We stellen wel een aantal randvoorwaarden. Zo vinden we bijvoorbeeld dat houtafval niet zonder meer gebruikt moet worden voor verbranding in een biomassacentrale. Van houtafval dat niet geschikt is voor hergebruik in spaanplaat kan volgens ons beter eerst (schone) compost worden gemaakt. En als je hout gaat telen als grondstof voor een biomassacentrale, moet je ervoor zorgen dat dit op een duurzame manier gebeurt. Dat er dus op erosie van de bodem gelet wordt, op de waterhuishouding van het gebied, dat er geen pesticiden gebruikt worden en dat de biodiversiteit in een gebied gehandhaafd blijft. Hans Jager, beleidsmedewerker Stichting Natuur en Milieu Milieuvergunning Weet je dat warmte uit een houtkachel bij iemand thuis ook een vorm is van energie uit biomassa? In een houtkachel gebeurt hetzelfde als bij ons in de centrale: er wordt hout verbrand en daar komt warmte bij vrij. Omdat dat in een bio-energiecentrale natuurlijk op een veel grotere schaal gebeurt, moet je ervoor zorgen dat je de rookgassen goed reinigt voordat ze via de schoorsteen de centrale verlaten. De overheid heeft daar regels voor opgesteld. Die regels zijn vastgelegd in een milieuvergunning. Daar moeten we ons strikt aan houden en daar worden we op gecontroleerd. Voldoen we niet aan de regels, dan grijpt de overheid in. Alwin Schoonwater, productmanager Bio-energie, Nuon

19 Tot slot Een energieleverancier kan niet zomaar overal een bio-energiecentrale bouwen. Dit moet passen in het bestemmingsplan van een gemeente. Een bestemmingsplan is openbaar. U kunt het bestemmingsplan voor uw woonomgeving inzien bij de gemeente. Overigens is het zo dat voordat de bouw van een bio-energiecentrale doorgaat, een standaard procedure doorlopen moet worden. Zo moet de gemeente een milieuvergunning afgeven. En de aanvraag en ontwerpbeschikking moeten in de plaatselijke krant gepubliceerd worden. Na deze publicatie krijgt u als burger de gelegenheid bezwaar te maken tegen de ontwerpbeschikking. Voor meer informatie hierover kunt u bij uw gemeente terecht of op de websites en www. Novem.nl.

20 BEDRIJFSPROFIEL NOVEM Nederlandse Organisatie Voor Energie en Milieu Dienstverlener in duurzaamheid Novem stimuleert duurzame ontwikkeling van de (inter)nationale samenleving op het gebied van energie en milieu. Als agentschap van het ministerie van Economische Zaken biedt Novem overheid en marktpartijen ondersteuning bij duurzame ontwikkeling en zorgt dat de ambities van de overheid realiteit worden. Als intermediair brengt Novem de doelen van overheid en markt samen, stemt vraag en aanbod op elkaar af, ontsluit kennis en stimuleert (technische) ontwikkeling. De meeste programma's worden uitgevoerd in opdracht van de ministeries van Economische Zaken (EZ), Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM), Verkeer en Waterstaat (V&W) en Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV). Buiten Nederland is Novem actief, met het Internationaal Energie Agentschap en de Europese Unie als opdrachtgevers. Bij Novem werken circa 530 mensen. Swentiboldstraat 21 Catharijnesingel 59 Novem op internet: Postbus 17 Postbus AA Sittard 3503 RE Utrecht Samenstelling en redactie: Tel.: Tel.: Toelis Tekst & Publicaties Fax: Fax: DEN Grafische vormgeving: Novem Is een agentschap van het Ministerie van Economische Zaken Voert beleid uit voor verschillende overheden Draagt hiermee bij aan de ontwikkeling naar een duurzame samenleving Aan de tekst in deze brochure kunnen geen rechten worden ontleend. Fotografie: Hans Pattist Henk-Jan Kamerbeek Druk: Graphic Support

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen SenterNovem is een agentschap van Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bioenergiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld voor vragen. Wat betekent

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. Energie uit afval en biomassa. Puur natuur. Wat is bio-energie?

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. Energie uit afval en biomassa. Puur natuur. Wat is bio-energie? Bio-energie Energie uit afval en biomassa Puur natuur Bio-energie is een verzamelnaam voor energie die vrijgemaakt wordt uit afval en biomassa. Die energie is direct of indirect vastgelegd in biologisch

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Zeg ook JA tegen afval scheiden.

Zeg ook JA tegen afval scheiden. Zeg ook JA tegen afval scheiden. Elkaar iets beloven. Voor een betere toekomst. Zonder het onnodig verbruiken en weggooien van grondstoffen. Om dat te kunnen realiseren moeten we met elkaar JA zeggen tegen

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in huis Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Een betrouwbare verwarming

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero

Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero Wat is afval? Hoeveel is dat per dag? 538 / 365 dagen = 1,47 kilo per dag Hoeveel gooien we samen thuis elk jaar weg? 538 x 2,2 = 1183,6 per gezin

Nadere informatie

Nascheiding kunststoffen. Het heldere alternatief van Attero

Nascheiding kunststoffen. Het heldere alternatief van Attero Nascheiding kunststoffen Het heldere alternatief van Attero Sinds 1 januari 2010 moet elke gemeente in Nederland een fors deel van het kunststof verpakkingsafval scheiden van de rest van het huishoudelijk

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Groep 8 - Les 3 Restproducten

Groep 8 - Les 3 Restproducten Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 3 Restproducten Lesduur: 20 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat restproducten zijn en welke restproducten horen bij verschillende manieren van energie

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

Energie en milieu. Klas : Naam : Datum: OPDRACHT Nr : TE 30. Zoekopdracht milieuproblemen

Energie en milieu. Klas : Naam : Datum: OPDRACHT Nr : TE 30. Zoekopdracht milieuproblemen Klas : Naam : Datum: OPDRACHT Nr : TE 30 Energie en milieu Zoekopdracht milieuproblemen Je gaat uitzoeken hoe energieverbruik milieuvervuiling veroorzaakt. Je noteert in de tabel hoe jullie deze zoekopdracht

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen we door middel van duurzame energieopwekking op eigen Nederlandse productielocaties.

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Duurzame energie, dat loont voor u als akkerbouwer. Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de akkerbouw

Duurzame energie, dat loont voor u als akkerbouwer. Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de akkerbouw Duurzame energie, dat loont voor u als akkerbouwer Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de akkerbouw Als akkerbouwer kunt u duurzame energie opwekken en toepassen. Brandstof en elektriciteit blijven

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Locatie. Geluid. Lucht. Geur. water Groen

Locatie. Geluid. Lucht. Geur. water Groen Vergelijking biomassacentrale Nuon - Eneco maart art 2013 Overzicht van de verschillen tussen de biomassacentrale van Eneco en Nuon voor zover blijkt uit hun respectievelijke vergunningaanvragen bij de

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Dossier: Afvalverwerking en verwarming

Dossier: Afvalverwerking en verwarming Dossier: Afvalverwerking en verwarming In een houtverwerkend bedrijf heeft men altijd met afval te maken. Optimalisatiesystemen en efficiëntie zorgen er gelukkig voor dat dit tot een minimum wordt beperkt.

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht DeNOx-installatie Een DeNOx-installatie is niets meer dan een uit de kluiten gewassen autokatalysator. Net als de installatie onder uw vierwieler zorgt een DeNOx-installatie ervoor dat schadelijke stoffen

Nadere informatie

Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen

Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen Inleiding Als raadslid of bestuurder heeft u ongetwijfeld te maken met bio-energie. Bijvoorbeeld omdat u een oplossing zoekt voor de duurzame

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013 Interactie tussen bio-materialen en bio-energie Annita Westenbroek 17 december 2013 Discussiepunten (1) Er is genoeg biomassa! Ja, na gebruik voor materialen en chemie blijft er voldoende over voor energie!

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62385 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Warmteopwekking in de Muziekwijk Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Artikelen 2 Muziekwijk Wijk met 333 woningen Gefaseerde bouw Duurzaam verwarmen Opdrachtgever: SWZ Opdracht

Nadere informatie

Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van

Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van Bio-energie, een kans voor uw gemeente? Antwoorden op uw vragen SenterNovem is een agentschap van Inleiding Duurzame energie: schoon en altijd aanwezig Hans Pattist Als raadslid of bestuurder heeft u ongetwijfeld

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in uw bedrijf Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Als ondernemer moet

Nadere informatie

Een beginnershandleiding tot Brandstoffen

Een beginnershandleiding tot Brandstoffen Een beginnershandleiding tot Brandstoffen Energie is essentieel om te voorzien in de basisbehoeften van onze huishouding: koken, water verwarmen en verwarming. Maar het is ook een belangrijke factor voor

Nadere informatie

Leskist THEMA-handleiding Energiek Groep 7 en 8

Leskist THEMA-handleiding Energiek Groep 7 en 8 BuitenWijs samen sterk in NME BuitenWijs brengt mensen actief met het buiten in aanraking, zodat zij wijs omgaan met hun eigen leefomgeving Leskist THEMA-handleiding Energiek Groep 7 en 8 Dit is een NME

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

In harmonie met de natuur. Vol energie

In harmonie met de natuur. Vol energie Delfzijl 02 03 Vol energie In harmonie met de natuur Afval is een waardevolle energiedrager en wordt in de installaties van de EEW-Energy-from-Waste-groep (EEW) sinds meer dan 40 jaar energetisch verwerkt

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

www.begreenenergy.nl

www.begreenenergy.nl www.begreenenergy.nl Fueling the future Steeds meer consumenten en ondernemers zijn zich ervan bewust dat het tegengaan van klimaatverandering een verantwoordelijkheid is voor iedereen. De wereldwijde

Nadere informatie

Alphenaren krijgen gas uit de schillen van bananen

Alphenaren krijgen gas uit de schillen van bananen Alphenaren krijgen gas uit de schillen van bananen Door Tessa de Wekker - 25-4-2014, 12:37 (Update 25-4-2014, 12:37) bron: Foto Ton Stanowicki ALPHEN AAN DEN RIJN - Nu is het terrein van Indaver Afvalverwerking

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

TEAM 5 ENERGIE. onderzoek naar energiegebruik en schone energie JULLIE GAAN ONDERZOEK DOEN NAAR ENERGIEGEBRUIK EN SCHONE ENERGIE OP SCHOOL

TEAM 5 ENERGIE. onderzoek naar energiegebruik en schone energie JULLIE GAAN ONDERZOEK DOEN NAAR ENERGIEGEBRUIK EN SCHONE ENERGIE OP SCHOOL TEAM 5 ENERGIE onderzoek naar energiegebruik en schone energie JULLIE GAAN ONDERZOEK DOEN NAAR ENERGIEGEBRUIK EN SCHONE ENERGIE OP SCHOOL VERSIE 2 2012 2 TEAM 5 - energiegebruik en schone energie UITNODIGING

Nadere informatie

Jij en energie: Problemen en oplossingen

Jij en energie: Problemen en oplossingen Figuur 1 Affakkelen van gassen, fossiele brandstofopslag in Den Helder bron: AMeces Toen eind jaren zestig de grote gasvoorraad in Nederland ontdekt werd, zijn de industrie en de huishoudens massaal overgeschakeld

Nadere informatie

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12%

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% Hugo Vanderstraeten Energieverbruik op hol steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% (Bron: CREG). Energie besparen = geld sparen. 3/4 van onze energie komt uit fossiele brandstoffen. De verbranding van

Nadere informatie

Alles Over Verbranding. KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring

Alles Over Verbranding. KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring Alles Over Verbranding KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring 100 JAAR ERVARING Verbranden mag dan eenvoudig lijken, maar thermische conversie van biomassa is een complex proces. Voor een optimale

Nadere informatie

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word)

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) Mens en techniek VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2 Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) 1 ENERGIE... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Het omzetten van energie... 3 1.3. Het omzetten van energie - Opdrachten...

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2005-I

Eindexamen aardrijkskunde havo 2005-I Natuur en milieu Opgave 6 bron 13 Fragment van een deel van de topografische kaart van Noord-Brabant rond 1990 vrij naar: Staatsbosbeheer, het land van Peel en Maas, Roermond, 1996 1p 18 Welk deel van

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Ondergetekenden: 1. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, mevrouw G. Verburg, handelend als bestuursorgaan, hierna

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties BIJLAGE BIJ RAPPORT Energievoorziening 2015-2050: publieksonderzoek naar draagvlak voor verduurzaming van energie

Nadere informatie

Bio energiecentrales Eindhoven

Bio energiecentrales Eindhoven Bio energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Projectmanager Gemeente Eindhoven Maart 2009 Inhoudsopgave 1. Duurzame energie op lokaal niveau 2 Activiteiten op lokaal niveau 3. Bio energiecentrales in

Nadere informatie

Energievoorziening vanuit organische reststoffen

Energievoorziening vanuit organische reststoffen Energievoorziening vanuit organische reststoffen 28 September 2012 Jacques Poldervaart www.synvalor.com/info@synvalor.com Synvalor History First work on Gasification Development torrefaction with Torbed

Nadere informatie

Grondstof voor een beter milieu

Grondstof voor een beter milieu Afval is Grondstof voor een beter milieu ISO-14001 Haal meer uit afval Gescheiden inzameling De Gewestelijke Afvalstoffen Dienst (GAD) zorgt voor het inzamelen van het huishoudelijk afval in Gooi en Vechtstreek.

Nadere informatie

Belangrijke vragen over zonnepanelen

Belangrijke vragen over zonnepanelen Persoonlijk advies? Bent u benieuwd naar de mogelijkheden voor uw situatie? Neem geheel vrijblijvend contact op via mail: info@sygosolar.nl, of bel 0183-565308. Belangrijke vragen over zonnepanelen Met

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Houtige biomassaketen

Houtige biomassaketen Houtige biomassaketen 27 januari 2016, Gilze Rijen Schakelevent RVO: Is houtige biomassateelt voor kleinschalige warmte-opwekking interessant? Ton.van.Korven@zlto.nl Eigen duurzame energieketen Biomassaproductie/Biomassa

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN Een verbranding is de reactie tussen zuurstof en een andere stof, waarbij vuurverschijnselen waarneembaar zijn. Bij een verbrandingsreactie komt warmte vrij.

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Biomassa WKK in de glastuinbouw

Biomassa WKK in de glastuinbouw Management samenvatting Biomassa WKK in de glastuinbouw Evaluatie van transitieroutes Februari 2005 Auteurs Opdrachtgevers : Ir. Joep Coenen, Cogen Projects Ir. Stijn Schlatmann, Cogen Projects : Productschap

Nadere informatie

Energie. Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld

Energie. Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld Energie Energie Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld Grootheden 1 J(oule) = 1 Nm =?? Watt gedurende 1 seconde =?? Ws 1 Watt = 1 J/s = vermogen = de snelheid waarmee arbeid wordt verricht.

Nadere informatie