Palmolie als biomassa: oliedom. 1. Oerbos in uw tuinstoel 6

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Palmolie als biomassa: oliedom. 1. Oerbos in uw tuinstoel 6"

Transcriptie

1 Palmolie als biomassa: oliedom 1. Oerbos in uw tuinstoel 6 Een publicatie van Milieudefensie, juli 2007

2 Palmolie als biomassa: oliedom

3 Colofon Tekst: Claudia Theile en Anne van Schaik Eindredactie: Meike Skolnik Vormgeving: Ruparo, Amsterdam Drukwerk: Ruparo Met dank aan Jan Maarten Dros (AIDEnvironment) en Jan Willem van Gelder (Profundo). Amsterdam, juli , Milieudefensie campagne Globalisering en Milieu Postbus GD Amsterdam servicelijn: De bossencampagne van Milieudefensie wordt medegefinancierd door het Ministerie van Buitenlandse Zaken, het Ministerie van VROM, Oxfam Novib en Hivos en uit het Ecosystems Grants Programme van IUCN NL.

4 Samenvatting Palmolie is booming business. Na de levensmiddelenindustrie, heeft nu ook de energiesector deze goedkope en multitoepasbare grondstof ontdekt. Palmolie wordt door politiek en bedrijfsleven omarmd als dè oplossing voor het klimaatprobleem. De import van palmolie naar Europa is tussen 2001 en 2005 maar liefst verdubbeld. Palmolie kent echter ook een keerzijde. Zo leidt de productie van palmolie tot grootschalige ontbossing en doen zich talloze conflicten voor tussen de lokale bevolking en de plantagebedrijven. Tenslotte is palmolie helemaal niet de zo goed voor het klimaat als wordt beweerd. Foto: Milieudefensie Palmolieplantage. Milieudefensie en twee Indonesische non-profitorganisaties voerden een steekproef uit bij drie plantages op West-Kalimantan (Indonesië) van s werelds grootste palmoliehandelaar, Wilmar International Ltd. Het onderzoek toont aan dat er ernstige problemen zijn op deze plantages, waaronder illegale kap (kap buiten de aangewezen grenzen, boskap zonder de vereiste vergunningen) en illegale productie van palmolie, illegaal branden, sociale problemen en wetsovertredingen (openleggen van land zonder goedgekeurde Milieu Effect Rapportages). Hiermee schendt Wilmar Indonesische wetgeving, haar eigen MVO-beleid en ook de RSPO 1 -criteria voor duurzame palmolie. Een reeks Nederlandse bedrijven, waaronder Rabobank en Unilever, doen op grote schaal zaken met Wilmar. Vanuit de politiek en het bedrijfsleven is er in toenemende mate erkenning voor de problemen rondom palmolie. Dat is een mooi begin, maar de vraag naar palmolie neemt nog steeds sterk toe. Willen we echt de omslag kunnen maken naar duurzame palmolie, dan moet er veel meer uit de kast getrokken worden. De garanties ontbreken nu om te kunnen spreken van duurzame palmolie.

5 Nederland heeft, als grootste palmolie-importeur van Europa, een grote verantwoordelijkheid. Milieudefensie wil dat de overheid een moratorium instelt op de subsidies voor palmolie voor energieopwekking, totdat er voldoende garanties zijn dat duurzame palmolie ook echt duurzaam is. Het Europees Parlement heeft bijvoorbeeld eind 2006 opgeroepen om palmolie voor biomassa alleen toe te laten als er duurzaamheidscriteria en een goed onderbouwd certificeringsmechanisme zijn. Hiertoe moeten de Cramer-criteria 2 aangescherpt worden en verplicht worden gesteld voor alle biobrandstoffen en biomassa. Milieudefensie wil dat bedrijven echt de handen uit de mouwen gaan steken in plaats van papieren beloftes te maken. Milieudefensie roept de Nederlandse bedrijven, die betrokken zijn bij Wilmar, op om hun invloed aan te wenden om te zorgen dat de problemen onmiddellijk worden opgelost. Aan financiers vraagt ze de reikwijdte van hun gedragscodes uit te breiden en een klachtenprocedure voor externe stakeholders in te stellen. Aan de energiebedrijven vraagt Milieudefensie voorlopig geen palmolieproducten voor energieopwekking te gebruiken. De levensmiddelenindustrie moet zich inzetten om de problemen bij Wilmar op te lossen. Naar aanleiding van de bevindingen op de plantages van Wilmar, dient Milieudefensie een klacht in bij de Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO) en de International Finance Corporation (IFC), de commerciële tak van de Wereldbank die Wilmar leningen gaf ter waarde van miljoenen dollars. Aan beiden wordt gevraagd om te zorgen dat de problemen bij Wilmar worden opgelost.

6 Inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Palmolie is booming business Inleiding Enthousiasme vanuit de politiek Grootschalige inzet op palmolie door het bedrijfsleven 7 - Palmolieproducenten 7 - Financiers en afnemers 7 2. De keerzijde van palmolie Palmolie is niet goed voor het klimaat Palmolie leidt tot grootschalige ontbossing Vervuiling op oliepalmplantages Problemen voor inheemse bevolkingsgroepen 9 3. Misstanden op plantages van palmolieboer Wilmar Inleiding Recente steekproeven op plantages onthullen ernstige misstanden 10 - Illegale houtkap en illegale palmolie 10 - Branden 11 - Sociale problemen 11 - Wetsovertredingen Connecties van Wilmar met Nederland Pogingen tot duurzame palmolie zijn onvoldoende Inleiding Initiatieven vanuit de politiek 13 - Nederland: mislukte subsidie voor duurzame energie en ontoereikende criteria 13 - Europa: magere duurzaamheidslabels Activiteiten vanuit het bedrijfsleven 15 - Round Table on Sustainable Palm Oil: één stap vooruit, twee stappen terug 15 - Banken: gedragscode blijkt een papieren tijger 15 - IFC: investeringen in palmolie 17 - Energiebedrijven: Essent 17 - Levensmiddelenindustrie Wat wil Milieudefensie? Conclusie Wat wil Milieudefensie van de politiek? 21 - Nederlandse politiek 21 - Europese Unie Wat wil Milieudefensie van bedrijven? 21 - Banken 21 - Energiebedrijven 21 - Levensmiddelenindustrie Klacht bij RSPO en IFC 22 Eindnoten 23 5

7 1. Palmolie is booming business 1.1 Inleiding Palmolie is een plantaardige olie, die geperst wordt uit de vruchten van de oliepalm. De oliepalm groeit rond de evenaar in Zuidoost-Azië, Latijns-Amerika en Afrika. De grootste producenten van palmolie zijn Indonesië en Maleisië; samen verzorgen ze 84 procent van het aanbod op de wereldmarkt. Palmolie is een populaire grondstof. Wereldwijd groeit de vraag naar het groene goud in een razend tempo. Palmolie is relatief goedkoop, heeft een hoge opbrengst per hectare en kent veel verschillende toepassingen. Zo is palmolie niet meer uit de levensmiddelenindustrie weg te denken. Maar het is de inzet van palmolie als energiegewas die een nieuwe goudkoorts bij investeerders, producenten en afnemers veroorzaakt. Na alle alarmerende berichten over de opwarming van de aarde en de noodzaak om onze uitstoot van broeikasgassen te beperken, lijkt palmolie een goede oplossing te zijn. Ten eerste zou palmolie klimaatneutraal zijn: de CO2 die bij de verbranding van palmolie vrijkomt, is eerder uit de lucht gehaald tijdens de groeifase van de plant. Daarbij is palmolie flexibel inzetbaar. De olie is geschikt voor de opwekking van elektriciteit, maar kan ook worden ingezet als biodiesel voor transport. Ook levert de oliepalm per hectare meer energie op dan de meeste andere gewassen. Tenslotte worden we door palmolie als energieopwekker, minder afhankelijk van aardolie- en aardgasimporten uit politiek instabiele regio s. Kortom: palmolie lijkt een echte win-win-situatie te bieden. Foto: Koen Suyk / ANP Foto Wateroverlast in Venlo, nadat de Maas buiten haar oevers is getreden,december

8 1.2 Enthousiasme vanuit de politiek Klimaat staat hoog op de agenda van de Nederlandse en internationale politiek. Daarom is het enthousiasme over het gebruik van palmolie voor energieopwekking groot. Met belastingvoordelen en subsidies voert de overheid een actief stimuleringsbeleid. Zonder financiële prikkels kan palmolie nu nog niet concurreren met fossiele brandstoffen. De streefcijfers voor een hoger aandeel duurzaam energie zullen het percentage biomassa voor energiegebruik verder omhoog stuwen. Nederland wil in 2010 tenminste negen procent van de elektriciteit uit hernieuwbare bronnen realiseren. Ook in Europa zijn doelstellingen geformuleerd om duurzame energie te bevorderen: twintig procent van het energieverbruik uit hernieuwbare bronnen en tien procent biobrandstoffen voor transport in 2020 I. Productielanden Indonesië en Maleisië zijn een groot voorstander van palmolie als energiebron. Ze zien als producentenland grote kansen voor de palmolie als exportproduct. Maar ook voor het binnenlandse transport zetten ze in op palmolie als biobrandstof. In 2010 wil Indonesië tien procent van het binnenlands transport op biobrandstoffen laten rijden. 1.3 Grootschalige inzet op palmolie door het bedrijfsleven Palmolieproducenten De palmolieproducerende landen zijn enthousiast over de signalen van overheden en markt. In Maleisië en Indonesië zal het areaal voor oliepalmplantages, bij gelijkblijvend beleid, in de komende tien tot twintig jaar verdubbelen naar circa 22 miljoen hectare. Dat is een gebied vijf keer zo groot als Nederland. De grote spelers in de palmolie-industrie zijn al enige jaren actief bezig nieuw land voor plantages te acquireren. Het bedrijf Wilmar International Ltd is de grootste palmoliehandelaar ter wereld. Financiers en afnemers Private banken en internationale financiële instellingen zoals de International Finance Corporation (IFC) 3, leveren de financiële middelen voor palmolieproductie. Ook afnemers van palmolie zetten groot in op de nieuwe hype. Levensmiddelenproducenten als Unilever, ontdekten al in de jaren negentig de voordelen van de zeer goedkope palmolie. Sinds kort hebben ook energiebedrijven, waaronder Essent, de palmolie ontdekt. Nederland is nu al de grootste importeur van palmolie in Europa. Tachtig procent van de Europese import van oliepalmproducten gaat door de haven van Rotterdam II. De havens van Rotterdam, Delfzijl en Amsterdam dromen van een Bioport Nederland. Dankzij Nederlands sterke positie op logistiek- en landbouwgebied, kan geïmporteerde biomassa hier op grote schaal verbruikt, verwerkt en doorgevoerd worden. Nederland als Silicon Valley van een bio-based economy III. Europa s grootste palmolieraffinaderij werd in 2005 in de Rotterdamse haven geopend door Loders Croklaan, de Nederlandse tak van palmoliegigant IOI uit Maleisië. Een tweede grote raffinaderij werd in hetzelfde jaar door de Kuok Group 4 in Rotterdam neergezet. Deze raffinaderij is over enkele maanden onderdeel van Wilmar International Ltd. Deze raffinaderij levert zeer waarschijnlijk palmolie aan verschillende Nederlandse voedingsbedrijven. 7

9 2. De keerzijde van palmolie Palmolie lijkt dus in alle opzichten een uitkomst te bieden voor klimaat- en ontwikkelingsvraagstukken. Toch valt de praktijk tegen. 2.1 Palmolie is niet goed voor het klimaat Het is een mythe dat het gebruik van palmolie voor elektriciteitsopwekking of biobrandstof zondermeer klimaatneutraal is. Afbranden van bos voor de aanleg van een oliepalmplantage. Foto: Milieudefensie Voor de aanleg van oliepalmplantages wordt op grote schaal tropisch regenwoud en veenbos kaalgekapt en platgebrand, om zo op een goedkope manier de grond plantklaar te maken. Om het grondwaterniveau omlaag te krijgen worden veengebieden drooggelegd. De gedraineerde bovenlaag oxideert vervolgens versneld. Bij deze methoden van ontginning komen zoveel broeikasgassen vrij, dat alle CO2- besparing door gebruik van palmolie ruimschoots teniet wordt gedaan. Sterker nog, deze plantages produceren vele malen meer CO2 dan wordt bespaard met het niet-verstoken van olie en gas. Maar liefst acht procent van alle broeikasgasemissies wereldwijd komt hierdoor op rekening van Indonesië. Het land staat volgens Wetlands International, hiermee op de derde plaats van broeikasgas-producerende landen IV. 2.2 Palmolie leidt tot grootschalige ontbossing In Indonesië was het land, waarop nu oneindige palmolieplantages staan, een generatie terug meestal nog tropisch regenwoud. Nog steeds verdwijnt in Indonesië elk jaar een stuk bos half zo groot als Nederland. Omgerekend komt dat neer op bijna voetbalvelden per dag. De regering van Indonesië heeft meer dan zes miljoen hectare gereserveerd voor biomassa, waarvan bijna de helft bestemd is voor palmolie V. Als de huidige trend doorzet, is op het Indonesische eiland Sumatra naar schatting al het laaglandregenwoud binnen vijf jaar verdwenen. Dit vormt een grote bedreiging voor planten en dieren, zoals de Sumatraanse tijger VI. 8

10 Foto: Wereld Natuur Fonds Sumatraanse tijger. 2.3 Vervuiling op oliepalmplantages Op de doorsnee-oliepalmplantage worden flinke hoeveelheden kunstmest en pesticiden gebruikt. Het gebruik van pesticiden kan ernstige gevolgen hebben voor de gezondheid van de werknemers. Het water in de omgeving van een plantage is vaak ernstig vervuild. Wanneer de olie in de oliemolen uit de vruchten wordt geperst, ontstaat vloeibare afval dat voor bemesting kan worden hergebruikt. Helaas gebeurt dit lang niet overal en belandt het afval in de rivieren. De lokale gemeenschappen zijn voor hun water en vis van die rivieren afhankelijk. Zij komen in de problemen wanneer veel afval in het water terechtkomt. 2.4 Problemen voor lokale bevolkingsgroepen Inheemse volken en andere lokale gemeenschappen zijn voor hun levensonderhoud afhankelijk van het regenwoud. Vaak hebben zij een duurzame manier gevonden om het bos te beheren en ervan te kunnen leven. Het woud levert hen voedsel, hout, rotan en rubber. Wanneer het woud gekapt wordt om plaats te maken voor plantages, wordt het erg moeilijk voor de lokale bewoners om hun cultuur en levenswijze voort te zetten. Soms worden bevolkingsgroepen (bijvoorbeeld inheemsen en migranten) tegen elkaar uitgespeeld: de één kan wel op de plantage terecht voor werk, de ander niet. Of de één krijgt een stukje land voor eigen gebruik, de ander niet. Bedrijven die een plantage willen opzetten, beloven de bevolking doorgaans gouden bergen. Ze zeggen te zullen zorgen voor compensatie, voor scholen, gezondheidszorg, mooie huizen, een voetbalveld, een kerk of een moskee. De praktijk laat zien dat van zulke beloften vaak nauwelijks iets terechtkomt. Dat leidt vaak tot sociale problemen en (soms gewelddadige) conflicten tussen lokale bevolking en het bedrijf. 9

11 3. Misstanden op plantages van palmolieboer Wilmar 3.1 Inleiding Wilmar International Ltd is de grootste palmoliehandelaar ter wereld. Binnenkort fuseert het bedrijf met de Maleisische Kuok Groep. Op dat moment zal de gigant een kwart van de palmolie in de wereld verhandelen.het is een conglomeraat met allerlei dochterbedrijven. Het bedrijf bezit grote hoeveelheden plantages en grond waar in de toekomst plantages zullen verrijzen. Daarnaast koopt Wilmar ruwe palmolie op van andere palmolieproducenten en richt zich in toenemende mate op de productie van biodiesel. Wilmar is lid van de Ronde Tafel voor Duurzame Palmolie (RSPO), een orgaan, bestaande uit nonprofitorganisaties en bedrijven, dat criteria heeft opgesteld voor duurzame palmolie. Het bedrijf heeft formeel beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (de Wilmar CSR policy), en profileert zichzelf in haar publicaties als zodanig. De realiteit is echter anders. In 2004 publiceerde Milieudefensie een rapport over de Wilmarplantage PT Jatim Jaya Perkasa op Sumatra. Het bedrijf maakte zich schuldig aan opzettelijk afbranden van bos en onrechtmatig overschrijden van zijn concessiegebied 5. De betreffende plantage werd later verkocht. 3.2 Recente steekproeven op plantages onthullen ernstige misstanden Sinds augustus 2006 hebben Milieudefensie en de lokale non-profitorganisaties Lembaga Gemawan en KONTAK Raykat Borneo, bij de nieuwe bedrijven van de Wilmar Groep in het Sambas-district onderzoek verricht 6 Sambas is een klein district in het noordwesten van West-Kalimantan, op het eiland Borneo (Indonesië). Er werden ernstige misstanden gevonden. Op alledrie de plantages, PT Wilmar Sambas Plantation, PT Buluh Cawang Plantation en PT Agro Nusa Investama, schendt Wilmar de Indonesische wetgeving en handelt zowel tegen haar eigen MVO-beleid als tegen de criteria zoals opgesteld door de RSPO. Illegale houtkap en illegale palmolie Veel bos heeft plaats moeten maken voor de aanplant van oliepalmen in Sambas. Op de drie onderzochte plantages gebeurde dat zelfs zonder dat er naar de ecologische waarde van het bos werd gekeken. Zo n Milieu Effect Rapportage (MER) is verplicht in Indonesië. Met een MER worden de leefgebieden van Orang-oetans en andere zeldzame dieren en planten op Kalimantan beschermd. Er is illegaal gekapt omdat er is gekapt buiten de aangewezen grenzen en zonder de vereiste vergunningen. Eén plantage (PT ANI) produceert al palmolie, maar omdat de plantage niet over de benodigde vergunningen beschikt, is de palmolie die ze verhandelt illegaal. Voor dezelfde plantage (PT ANI) werd bos gekapt dat mogelijk nog bedreigde soorten herbergt; in 2004 werden in het gebied nog Orang-oetans gesignaleerd. Zelfs in april 2007 werd in dit gebied nog hout en rotan bij PT ANI geoogst. De bomen uit het kwetsbare veen mochten meteen dienst doen als onderlaag tegen het inzakken van de trucks voor transport van de illegale buit. 5 Concessiegebied is het gebied waarvoor een vergunning is verleend. 6 Het onderzoeksrapport Policy, practice, pride and prejudice is te downloaden van 10

12 Werknemers op oliepalmplantage. Foto: Milieudefensie Branden In alledrie de concessiegebieden werden stukken bos platgebrand. Het gaat om 2300 hectare in 2006 (bijna de helft van Nationaal Park de Hoge Veluwe). Het branden veroorzaakte immense smog. De Indonesische autoriteiten hebben alledrie de plantages voor de rechter gedaagd wegens opzettelijk en systematisch afbranden van bos voor de aanleg van oliepalmplantages. Tabel 1. Branden in plantagegebieden van de Wilmar Group op West-Kalimantan (2006). Wilmarbedrijf Locatie Geschatte grootte van het afgebrande gebied in 2006 PT WSP (Wilmar Sambas Plantage) Sambas 800 hectare PT BCP (Buluh Cawang Plantage) Sambas hectare PT ANI (Agro Nusa Investama) VII Landak 500 hectare Sociale problemen Wilmar begon met werkzaamheden in het veld voordat overleg met de getroffen lokale gemeenschappen had plaatsgevonden en zonder de verplichte procedure voor het verkrijgen van landrechten te doorlopen. Als gevolg zijn er in alledrie de concessiegebieden ernstige landconflicten. Zo verzuimde PT WSP de lokale bevolking over haar plannen in te lichten, en verdwaalde met zijn ontginningsactiviteiten op gemeenschapsland tot in een ander subdistrict. De dorpelingen in Senujuh zagen in december 2005 bouwlieden de rubbertuinen van het dorp rooien. Gealarmeerd maakten ze bezwaar bij de overheid. Ondanks protest van lokale politici en het lokale ministerie van bosbouw 11

13 PT BCP (Wilmar) begon in dit bos met kappen voordat de verplichte ecologische toets was uitgevoerd. ging een deel van het gemeenschappelijke dorpsbos voor de bijl. Er werd 250 hectare onrechtmatig gerooid. Voor mensen die op de armoedegrens leven, is het verlies van inkomsten uit bosproducten, rubbertuinen en fruitbomen een klap die ze niet snel te boven komen. Het bedrijf stelde het hele dorp (275 families) schadeloos door eenmalig 550 dollar uit te betalen. Dit is ongeveer één dagloon van anderhalve euro per familie. PT ANI begon met ontginningsactiviteiten zonder de landrechtenprocedure te doorlopen. Nu ziet het bedrijf zich geconfronteerd met lokale gemeenschappen die hun land niet willen overdragen onder de voorwaarden die het palmoliebedrijf voorstelt. Wetsovertredingen Wilmar schendt de Indonesische wetgeving. Zo ging men bij PT WSP en PT BCP alvast voortvarend het bos te lijf en startte met beplanting, zonder dat de verplichte milieueffectrapportage was afgerond en zonder goedkeuring door de provincie. Het besluit van het Ministerie van Milieu om onmiddellijk alle activiteiten op de plantages te staken, werd genegeerd. 3.3 Connecties van Wilmar met Nederland Wilmar heeft uitbreidingsplannen en grote ambities. Zonder financiers en afnemers zou dat niet mogelijk zijn. Onderzoek van Profundo in opdracht van Milieudefensie, wijst uit dat verschillende Nederlandse actoren relaties onderhouden met Wilmar VIII. Hieronder bevinden zich Nederlandse banken (Rabobank, ABN AMRO, ING Bank en Fortis Bank), certificeerders (Control Union), energiebedrijven (Essent) en de levensmiddelenindustrie (Unilever). In hoofdstuk 4 wordt hun betrokkenheid bij Wilmar beschreven. 12

14 4. Pogingen tot duurzame palmolie zijn onvoldoende 4.1 Inleiding De afgelopen jaren zijn de negatieve gevolgen van palmolieproductie steeds meer onder de aandacht gekomen. Oplaaiende conflicten met de lokale bevolking en groeiend verzet door lokale en internationale milieu- en ontwikkelingsorganisaties, droeg bij aan het besef in de sector en bij beleidsmakers dat de problemen niet meer te negeren zijn. De politiek en het bedrijfsleven ontplooiden een aantal initiatieven om de sector te verduurzamen. Begrijpelijk en ook noodzakelijk, gezien het feit dat palmolie als gebruik voor biomassa vooral politiek gestuurd is. Zonder subsidie zou het niet lucratief zijn om palmolie te gebruiken voor biomassa IX. 4.2 Initiatieven vanuit de politiek Nederland: mislukte subsidie voor duurzame energie en ontoereikende criteria MEP-regeling In de periode is voor 1456 miljoen euro aan subsidie voor duurzame energieopwekking uitgekeerd. De zogenaamde MEP-regeling 7 I, speelde een belangrijke rol bij het aanjagen van gebruik van palmolie voor groene stroom X. Door dit geld uit de MEP-subsidie, nam palmolie een groot deel van de duurzaam opgewekte elektriciteit in Nederland in 2005 en 2006 voor zijn rekening. In 2006 bestond ongeveer 45 procent van alle ingezette biomassa uit bio-olie, merendeels palmolie. Voormalig staatssecretaris Van Geel zag de misser in en betuigde zijn spijt hiervoor We willen het ene probleem niet verhelpen door een ander probleem te creëren XI. Een onlangs verschenen rapport van de Algemene Rekenkamer over de MEP-subsidieregeling constateert grote mankementen. Kap van tropische regenwouden, bedreiging van de biodiversiteit en het verdringen van voedselgewassen door palmolieplantages, druisten in tegen andere Nederlandse beleidsdoelen XII. Vanaf 18 augustus 2006 werden geen nieuwe aanvragen voor de MEP meer in behandeling genomen XIII.Op dit moment wordt in de politiek opnieuw gesproken over hervatting van de MEP, vanwege de urgentie die het huidige kabinet aan het klimaatprobleem geeft. Ondertussen zijn een aantal belangrijke moties aangenomen in de Tweede Kamer die oproepen tot duurzame biomassa en het uitsluiten van niet-duurzame biomassa XIV. Commissie Cramer Om duurzaamheid in toekomstige subsidieregelingen voor groene energie te garanderen, heeft de overheid de Commissie Cramer ingesteld. Deze commissie bestaande uit vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, ambtenaren, non-profitorganisaties en academici, ontwikkelde een set van duurzaamheidcriteria voor biomassa. Zo moet bij de productie en verwerking van biomassa, de kwaliteit van bodem, oppervlakte- en grondwater en lucht behouden blijven of zelfs worden verhoogd. Ook moet het gebruik van biomassa, gerekend over de hele keten, dertig procent minder uitstoot van broeikasgassen veroorzaken dan fossiele brandstoffen voor transport, en vijftig procent minder voor electriciteit) XV. Hoewel dit een stap in de goede richting is, waarschuwen milieuorganisaties dat de criteria geen garanties voor duurzame biomassa bieden. Macro-effecten worden niet meegenomen, zoals verdrin- 7 MEP staat voor Milieukwaliteit Energie Productie. 13

15 Foto: Milieudefensie/ Myrthe Verwey Protest van Milieudefensie tegen de financiering van palmolie uit de MEP-subsidies, Den Haag ging van natuur en voedselproductie. Verwacht wordt dat de vraag naar duurzame palmolie heel groot zal zijn. De duurzame palmolie zal hierdoor direct concureren met palmolie voor voedsel. Zo is de prijs van inheemse bakolie in Indonesië de afgelopen jaren met dertig procent gestegen. Ditzelfde gebeurt met de maïsprijs in Mexico. Het gebruik van mais voor het maken van ethanol verdringt het gebruik voor voedsel. Ook is het nog steeds mogelijk dat nieuwe plantages voor biomassa 8 I ten koste gaan van oerbossen. Dit komt omdat de conversiedatum voor ontbossing (1995) dezelfde is als die van de Round table on Sustainable Palm Oil (zie verderop). Al het bos dat vóór 1995 gekapt is, kan doorgaan voor duurzame biomassa. In de Indonesische regenwouden, is 1,8 miljoen hectare bos gekapt en verbrandt. Belangrijkste reden voor deze ontbossing: productie van palmolie voor de Europese markt. Volgens de Cramer-criteria is biomassa uit deze gebieden duurzaam. Ook leidt het gebruik van palmolie als biomassa niet tot de gestelde broeikasbesparing. Ontbossing leidt tot tot een aanzienlijke uitstoot van broeikasgassen (zie ook hoofdstuk 2.1). Dit wordt door de Cramer-criteria niet meegerekend. Per saldo neemt de uitstoot eigenlijk toe. Ook is genetisch gemanipuleerde biomassa is niet uitgesloten door de Commissie Cramer. Genetische gemanipuleerde gewassen zijn verre van duurzaam omdat ze de biodiversiteit bedreigen. Kortom: De criteria geven onvoldoende handvatten om onduurzame palmolie tegen te houden. Het rapport Green 4Sure, een groen energieplan voor de toekomst, opgesteld door adviesbureau CE, verschillende milieuorganisaties, FNV en Abvakabo, adviseert dan ook om palmolie niet op te nemen in een nieuwe mogelijke subsidieregeling XVI. 8 Plantages voor de productie van palmolie. maar ook bijvoorbeeld voor suikerriet en soja. 14

16 Europa: magere duurzaamheidslabels Het Europese Parlement stemde in met een verplichting voor lidstaten om te komen tot een aandeel van tien procent biobrandstoffen in Europa maakt minder haast met de ontwikkeling van stevige duurzaamheidcriteria voor biobrandstof. Tegenwoordig bestaat er alleen een mager lijstje van drie criteria. Deze worden opnieuw herzien in het najaar van Biomassa is volgende deze criteria niet duurzaam wanneer ze geen positieve CO2-balans heeft, de biodiversiteit in een gebied bedreigt of in veengebieden wordt verbouwd. Belangrijke vraagstukken zoals voedselverdringing en effecten doordat de vraag heel groot is, worden niet in beschouwing genomen (zie ook hierboven). Ook zijn er geen criteria opgenomen over sociale aspecten (zoals bijvoorbeeld landrechtenconflicten). Biomassa die niet aan deze criteria voldoet, mag van de lidstaten geen subsidie krijgen voor duurzame energie. Ook telt deze biobrandstof dan niet mee met de tienprocentnorm. Van verplichte criteria voor alle import van biobrandstoffen, is helemaal geen sprake. Het Europees Parlement heeft eind 2006 hier wel toe opgeroepen : alleen maar palmolie voor biomassa toelaten als er duurzaamheidscriteria zijn en er een goed onderbouwd certificeringsmechanisme is XVII Activiteiten vanuit het bedrijfsleven Round Table on Sustainable Palm Oil; 1 stap vooruit, 2 stappen achteruit, De Round Table for Sustainable Palm Oil (RSPO) werd in 2003 door de industrie zelf in het leven geroepen. Leden zijn palmolieproducenten, plantagehouders, banken, levensmiddelenproducenten non-profitorganisaties en sinds kort ook energiebedrijven. Wilmar, Rabobank, Essent en Unilever zijn allemaal vertegenwoordigd in de RSPO. De RSPO heeft in 2005 een set van principes en criteria ontwikkeld die de sector moet verduurzamen. Op dit moment werkt men aan mechanismen om tot verificatie en certificatie van deze criteria te komen. Dit biedt kansen om sociale en milieuproblemen op bestaande oliepalmplantages te verbeteren. De principes en criteria zijn niet perfect, en bieden geen garantie op duurzaamheid. Een probleem is de conversiedatum van 2005 voor bosbeheer (zie onder commissie Cramer). Maar ze bieden, indien netjes uitgevoerd, een minimum acceptabel niveau van plantagebeheer. Het probleem met de principes en criteria die in november 2005 zijn overeengekomen, is dat de producenten onder de RSPO leden grote moeite hebben de principes en criteria in de praktijk te brengen. De steekproef laat zien dat een prominent RSPO-lid als Wilmar bewust of onbewust activiteiten uitvoert die strijdig zijn met de principes en de gedragscode van de Roundtable. Ook de Rabobank, deelnemer van de RSPO, financiert nog steeds onduurzame palmoliepraktijken. Banken: gedragscode blijkt een papieren tijger Onder druk van Milieudefensie en Greenpeace besloten ABN AMRO, Fortis, ING en Rabobank in 2001 tot het instellen van een gedragscode voor investeringen in de oliepalmsector. In deze gedragscode zeggen de banken toe alleen nog maar in bedrijven te investeren als deze niet betrokken zijn bij het kappen of platbranden van tropisch regenwoud, de wensen van de lokale gemeenschap respecteren en zich houden aan de nationale en internationale regelgeving. Het leek een enorme doorbraak. Helaas is het een weinig effectief middel gebleken om investeringen in de oliepalmsector bij te sturen. Uit onderzoek van Milieudefensie in 2006 bleek dat er in de praktijk maar weinig van de gedragscode terechtkomt. De code wordt niet op alle financiële diensten en niet op alle soorten klanten toegepast. Vanwege bankgeheim is het vaak niet mogelijk om namen of details van bedrijven werkzaam in de oliepalmsector te achterhalen. Hierdoor het onmogelijk om 15

17 banken op hun gedragscode af te rekenen. Ook ontbreekt een klachtenprocedure waar getroffen gemeenschappen misstanden in het veld onder de aandacht kunnen brengen XVIII. Uit onderzoek van Profundo XIX, in opdracht van Milieudefensie, blijkt dat Nederlandse banken Wilmar International kapitaal ter beschikking stellen. Wilmar telt ABN AMRO Bank, Fortis Bank, ING Bank en de Rabobank tot zijn hoofdbankiers. Rabobank organiseerde in maart 2002 met de OCBE-bank uit Singapore, een bankensydicaat dat een driejarige lening van veertig miljoen dollar aan Wilmar verstrekte. In december 2003 volgde een lening van 5,25 miljoen dollar voor Wilmar-dochter Cahaya Kalbar. In maart 2005 werd de lening uit 2002 vervangen door een nieuwe driejarige lening van veertig miljoen dollar van een bankensyndicaat, waarin Rabobank voor 13,8 miljoen dollar deelnam. Ook ABN AMRO Bank, Fortis Bank en ING Bank verstrekken financiële diensten aan Wilmar, maar details over hun betrokkenheid zijn niet gevonden XX. Gezamenlijk investeren Nederlandse en buitenlandse banken een bedrag van 759,6 miljoen dollar in Wilmar. Dat is ongeveer 41 procent van Wilmar s totale kapitaal. Rabobank In 2001 zette ook de Rabobank haar Palm Oil Code op papier. Belangrijkste principes waren: werken in overeenstemming met de Indonesische wetten, geen kap van waardevol tropisch bos, respecteren van rechten en wensen van lokale gemeenschappen en geen betrokkenheid bij bosbranden voor de aanleg van plantages. Rabobank is al jaren de huisbank van Wilmar. De Rabobank heeft een aantal belangrijke leningen voor Wilmar geregeld. Milieudefensie heeft de Rabobank verschillende keren benaderd met concrete aanwijzingen voor de schending van hun code in het veld, op een aantal plantages van Wilmar. Bij de eerder genoemde misstanden op de PT. Jatim Jaya Perkasa plantage van Wilmar, greep de Rabobank niet in. Volgens hen ging er geen geld van de Rabobank direct in de aanleg van deze specifieke plantages. De Rabobank liet om die reden het aan Wilmar zelf over om zich te laten toetsen. Door wie, op welke plantages en met welk resultaat liet de Rabobank Milieudefensie niet weten. De Rabobank laat naar eigen zeggen wel onafhankelijk onderzoek doen op plantages die de bank direct financiert. De Rabobank ontwikkelt momenteel nieuw beleid, waarbij de principes van de Round Table on Sustainable Palm Oil worden meegenomen. Het nieuwe palmoliebeleid zal in de nazomer van 2007 worden afgerond. Een belangrijk kritiekpunt van Milieudefensie op het palmoliebeleid van de Rabobank is dat de code alleen betrekking heeft op palmolieplantages en niet op de holding (conglomeraat) van een bedrijf. Rabobank financiert de holding Wilmar, en daarom vallen volgens de bank de problemen op de plantages niet onder haar verantwoordelijkheid, want problemen die op de plantage s plaatsvinden, rekent de Rabobank niet tot haar verantwoordelijkheid als ze desbetreffende plantages niet direct financiert. De alarmerende uitkomsten van het recente onderzoek over misstanden op Wilmarplantages op West-Kalimantan vond men bij de bank geen aanleiding om zelf in actie te komen XXI. Het standpunt van de Rabobank is dat klanten (zoals Wilmar) zelf in dialoog dienen te gaan met nonprofitorganisaties over omstreden activiteiten en stimuleert dat ook. Onderandere door druk van de Rabobank, is Wilmar nu lid van de RSPO en is het bedrijf opener geworden in communicatie. Maar dit heeft niet geleid tot daadwerkelijke verbetering op de bedrijfsvoering zelf, zoals het onderzoek op Wilmar laat zien. Naar aanleiding van dit onderzoek laat de Rabobank weten: De Rabobank steunt het initiatief van Milieudefensie en Wilmar om met elkaar in dialoog te treden. We nemen onze rol als mediator dan ook serieus. In het geval van de interactie tussen Milieudefensie en Wilmar is het voor de Rabobank moeilijk te beoordelen wie gelijk heeft. De waarheid ligt vaak in het midden. 16

18 Dit roept vragen op over het nut van de gedragscode. Ook een lokale klachtenprocedure voor belanghebbenden, een dringende wens van getroffen lokale gemeenschappen in en om de plantages, bestaat bij de Rabobank niet. Hiermee blijft de Palm Oil Code een papieren tijger die alleen het imago van de Rabobank van een groen randje voorziet. IFC: investeringen in palmolie De International Finance Corporation (IFC) heeft als missie: to promote sustainable private sector investments in development countries, helping to reduce poverty and improving people s lives. Het is de commerciële investeerder van de Wereldbank. Haar fondsen komen uit publiek geld. Toch investeert deze bank in palmoliebedrijven. In december 2003 kondigde IFC aan dat ze Wilmar een lening wilde verstrekken. Verontwaardigde reacties van non-profitorganisaties, zoals Milieudefensie en Sawit Watch, volgden onmiddellijk. De non-profitorganisaties brachten de slechte staat van dienst van Wilmar op het gebied van milieu en mensenrechten bij IFC onder de aandacht. Toch keurde het bestuur van IFC de lening goed. Ondanks het feit dat het Wilmar geen moeite kost om geld aan te trekken op de vrije kapitaalmarkt, verleende IFC eind 2006 opnieuw een miljoenenlening aan het bedrijf. IFC onderbouwde dit met het argument dat het betreffende project minimale milieugevolgen zou hebben. Ook voerde zij een controle uit op de Indonesische plantages van het bedrijf. IFC vond dat de plantages en oliepalmmolens van Wilmar goed beheerd waren en dat ze voldeden aan de heersende internationale normen. Overall, social and occupational health and safety performance (of the Wilmar Group, eds.) meets applicable IFC guidelines, as well as the Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO) Principles and Criteria. XXII Dit is misleidend. Ten eerste heeft de RSPO nog helemaal geen systeem om te kijken of een bedrijf aan de RSPO-criteria voldoet. Nu lijkt het net alsof Wilmar is gecertificeerd volgens de RSPO-criteria. Ten tweede is niet gekeken of Wilmar de eisen respecteert die de RSPO stelt de volgende gebieden: Voldoen aan wet- en regelgeving Eisen ten aan zien van de betrokkenheid van lokale gemeenschappen Milieu- en natuurbeschermingscriteria Ten derde doet IFC hier een uitspraak over het gehele bedrijf, terwijl IFC alleen heeft gekeken naar Wilmarplantages op Sumatra en West-Kalimantan. Als de IFC had gekeken naar Sambas, waar de drie plantages zijn die zijn onderzocht door Milieudefensie, dan was de conclusie heel anders uitgevallen. Milieudefensie vindt daarom dat de RSPO de RSPO gedragscode artikel 2.1 overtreedt die zegt: Members will not make any misleading or unsubstantiated production, procurement or use of sustainable palm oil. XXIII Energiebedrijven: Essent Essent schort de inkoop van palmolie op na publieke druk Essent heeft klanten die groene stroom afnemen bij het bedrijf. Voor de opwekking van zogenaamde groene stroom, gebruikte Essent tot eind 2006 ondermeer palmolie en andere oliepalmproducten. Essent claimde op zijn website dat het daarbij om gegarandeerd duurzame biomassa ging. Gegarandeerd door het Green Gold Label. Essent heeft het Green Gold Label in 2002 laten ontwikkelen om de duurzame herkomst van biomassa te garanderen. Het is een keurmerk voor ketentransparantie: is het mogelijk om de biomassa te volgen gedurende de hele productieketen. 17

19 Foto: Michiel Wijnbergh Actie van Milieudefensie bij hoofdkantoor Essent, Er kleven echter een aantal bezwaren aan het Green Gold Label. Zo is het geen keurmerk dat de duurzaamheid van de biomassa zelf toetst. Het toetst alleen ketentransparantie. Milieudefensie diende daarom een klacht in bij de Reclame Code Commissie over de duurzaamheidsclaim die Essent deed over haar biomassa. De Reclame Code Commissie gaf Milieudefensie eind 2006 gelijk. Essent kon niet garanderen dat de verstookte palmolie duurzaam geproduceerd was. Tegelijkertijd voerde Milieudefensie een publiekscampagne gericht op Essent. Met radiospotjes en een schrijfactie riep de milieuorganisatie het bedrijf op om te stoppen met het gebruik van palmolie voor energieopwekking. Essent schortte daarop in december 2006 de inkoop van palmolie voor opwekking van groen stroom op. Ook stelde Essent een onafhankelijke onderzoekscommissie in om na te gaan of het in toekomst mogelijk is om tot transparantie van de productieketen te komen. Deze commissie Blok kwam eind juni 2007 met conclusies. De commissie constateert dat er op dit moment geen duurzame palmolie beschikbaar is. De commissie beveelt Essent vervolgens aan om de criteria van de Commissie Cramer en de RSPO voor duurzame palmolie over te nemen. Volgens hen kan Essent volgend jaar al twintig procent duurzame palmolie inkopen. Milieudefensie vindt dit vreemd: er is nu nog geen duurzame palmolie op de markt, en het is niet duidelijk of dat er dit jaar gaat komen. Daarnaast geven genoemde criteria geen garantie voor duurzame palmolie. Wilmar krijgt Green Gold Label Het is dan ook eigenaardig dat Essent certificeerder Control Union (zie kader) vlak daarna de opdracht gaf om Wilmar te toetsen voor certificering met het Green Gold Label. Certificeerder Control Union heeft vervolgens in januari 2007 het zogenaamde Chain of Custody and Processing Standards Certificate gegeven aan Wilmar international. Dit betekent dat de administratie van Wilmar in zoverre op orde is dat kan worden doorgegaan met het certificeringsproces. Control Union heeft echter nog 18

20 Control Union Control Union is een Nederlands certificeringsbedrijf. Dit houdt in dat het bedrijf als onafhankelijke partij toetst of een bedrijf aan de voorwaarden van bijvoorbeeld een keurmerk voldoet. Control Union certificeert ondermeer voor Forest Stuartship Council (voor duurzaam hout), het EKO-keur voor textiel en het Green Gold Label. geen enkele plantage van Wilmar gezien. Hierop claimde Wilmar in haar jaarverslag dat al haar palmolie duurzaam geproduceerd en traceerbaar is. Na een klacht van Milieudefensie aan zowel Essent als Control Union, heeft Control Union Wilmar gedwongen om haar duurzaamheidsclaim uit het jaarverslag te verwijderen. Zaken doen met Wilmar Essent wil niet zeggen hoeveel palmolie het van Wilmar afnam voor december 2006, maar gaf wel aan dat Wilmar een belangrijke leverancier voor hen was. Energiebedrijf en palmoliebedrijf Biox was sinds begin 2004 tot eind 2006 de leverancier van een groot deel van de palmolie die Essent verstookte. Het is echter onduidelijk of Biox palmolie inkocht van Wilmar. De levensmiddelenindustrie Unilever Unilever gebruikt meer dan één miljoen ton palmolie per jaar. Dat is ruim drie procent van de wereldproductie. Unilever is de grootste levensmiddelenfabrikant in Nederland. Het bedrijf heeft afdelingen in Baarn, Delft, Loosdrecht, Oss en Rotterdam. Unileverproducten met palmolie zijn onderandere margarine, olie, soepen, sauzen, ijs, zeep en shampoo. Belangrijke merknamen zijn Becel, Blue Band, Knorr en Robijn. Unilever neemt deel aan de RSPO. Een vertegenwoordiger van Unilever is zelfs voorzitter van het bestuur van de RSPO. Het bedrijf heeft hard gelopen voor de RSPO en is momenteel bezig met kijken naar de mogelijkheden van certificering van de palmolie die het bedrijf gebruikt. Ook tussen Unilever en Wilmar werd een link gevonden XXIV. In zijn jaarverslag meldt Wilmar dat voedingsmiddelenconcern Unilever één van zijn afnemers is. Milieudefensie confronteerde Unilever met haar recente bevindingen op plantages van Wilmar. Unilever melde hierop dat het aan haar inkopers zal vragen om de conclusies van het Wilmar rapport met het bedrijf door te nemen. Raffinaderij in de Rotterdamse haven De splinternieuwe raffinaderij van de Kuok Group in het Rotterdamse havengebied is over enkele maanden, na de overname van de Kuok Group door Wilmar, ook onderdeel van Wilmar. Deze raffinaderij levert zeer waarschijnlijk palmolie aan verschillende Nederlandse levensmiddelenbedrijven. Welke dit zijn is niet gespecificeerd. 19

QUESTIONBOXLES PALMOLIE

QUESTIONBOXLES PALMOLIE QUESTIONBOXLES PALMOLIE Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan 3 3 Uitwerking

Nadere informatie

Manifest Task Force Duurzame Palmolie

Manifest Task Force Duurzame Palmolie Manifest Task Force Duurzame Palmolie Initiatief ter stimulering van het gebruik van RSPO-gecertificeerde palmolie in Nederland November 2010 Rijswijk www.taskforceduurzamepalmolie.nl 1. Ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Stand: september 2015 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI NORD (hierna: ALDI).

Nadere informatie

In dit boekje komt u alles te weten over

In dit boekje komt u alles te weten over hout 100 0/ 0 duurzaam In dit boekje komt u alles te weten over 4 Voordelen van hout Duurzaam bosbeheer Redenen om duurzaam geproduceerd hout te kopen Het kopen en verkopen van miljard hectare van de

Nadere informatie

Partnerships. iets over mijn ervaringen toegelicht aan de Roundtable on Sustainable Palm Oil. Reinier de Man. den Haag, 20 januari 2005 Partnerships 1

Partnerships. iets over mijn ervaringen toegelicht aan de Roundtable on Sustainable Palm Oil. Reinier de Man. den Haag, 20 januari 2005 Partnerships 1 Partnerships iets over mijn ervaringen toegelicht aan de Roundtable on Sustainable Palm Oil Reinier de Man den Haag, 20 januari 2005 Partnerships 1 Mijn ervaring met partnerships Sinds 1994 werk ik voor

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

Bewust met hout. Overstappen naar verantwoord hout

Bewust met hout. Overstappen naar verantwoord hout Bewust met hout Overstappen naar verantwoord hout Hout is een belangrijk bouwmateriaal. Bovendien komt het uit een onuitputtelijke bron: onze bossen. Maar als we op lange termijn verzekerd willen blijven

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

MVO. Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl

MVO. Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl Een bedrijf waar Mensen gezamenlijk werken aan een kwalitatief en milieuvriendelijk product, rekening houdend

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Bos en klimaatverandering

Bos en klimaatverandering Bos en klimaatverandering 19/08/2009 De mondiale trend van klimaatverandering brengt vele klimaateffecten met zich mee. Temperatuurstijging, de verandering van regenvalpatronen, hiervan kunnen we in Suriname

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

Essent & Duurzame Energie. Bert Blommendaal Directeur Essent Corporate Strategie

Essent & Duurzame Energie. Bert Blommendaal Directeur Essent Corporate Strategie Essent & Duurzame Energie Bert Blommendaal Directeur Essent Corporate Strategie 2 Inhoudsopgave Toenemend belang van duurzame energie Essent duurzame energie strategie Essent Groene Stroom Essent productie

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

Waarom kiest u voor PEFC? Redenen die hout snijden.

Waarom kiest u voor PEFC? Redenen die hout snijden. Waarom kiest u voor PEFC? Redenen die hout snijden. Hout kom je overal tegen... 2 Nog wel ja. De vloer. Een pak kopieerpapier. Een verhuisdoos. Een deur. Een tuinstoel. Openhaardhout. Overal komen we hout

Nadere informatie

natuurlijke oorsprong

natuurlijke oorsprong PALMOLIE Palmolie is de meest gebruikte plantaardige olie in de wereld en een belangrijke bron van vetten in onze voeding. Palmolie is een ingrediënt in margarines, koekjes en ijs, maar ook in non-food

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 2015

Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 2015 Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 5 Palmolie wordt verwerkt in meer dan de helft van de producten die te koop zijn in de supermarkt. Daarmee is het de meest gebruikte plantaardige olie ter wereld.

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 2015

Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 2015 Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 5 Palmolie wordt verwerkt in meer dan de helft van de producten die te koop zijn in de supermarkt. Daarmee is het de meest gebruikte plantaardige olie ter wereld.

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

Groene energie? Vergroenen met GvO s of Carbon Credits?

Groene energie? Vergroenen met GvO s of Carbon Credits? Groene energie? Vergroenen met GvO s of Carbon Credits? Een organisatie die MVO hoog ik het vaandel heeft, people planet en profit dus, wil groene stroom. En het kan vaak al voor de prijs van grijze stroom,

Nadere informatie

Verduurzaming voedingsmiddelen

Verduurzaming voedingsmiddelen Verduurzaming voedingsmiddelen Chris E. Dutilh VMT Introductiecursus Voedingsmiddelenindustrie De Glazen Ruimte, Maarssen, 3 september 2015 Duurzame ontwikkeling Duurzame ontwikkeling betekent een economische,

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden.

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Gebeurteniskaarten positieve gebeurteniskaarten Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Jullie hebben samen betoogd tegen het kappen

Nadere informatie

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab,

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Rotterdam, 23 mei 2013 Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Onlangs was u te gast in de RCI Board waar we spraken over de totstandkoming van het nationale energieakkoord. Inmiddels hebben wij dit onderwerp

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Help het. FiKSen! Campagne op komst: Fairtrade in Koffie & Schone Lucht - FiKS. Fairtrade 2013

Help het. FiKSen! Campagne op komst: Fairtrade in Koffie & Schone Lucht - FiKS. Fairtrade 2013 Help het FiKSen! Campagne op komst: Fairtrade in Koffie & Schone Lucht - FiKS De klimaattop in Parijs nadert Fairtrade is: niet afwachten, zelf vast aan de slag gaan. Fairtrade Climate Neutral Coffee Chain

Nadere informatie

Klimaatneutrale bedrijfsvoering

Klimaatneutrale bedrijfsvoering ... September 2015 Klimaatneutrale bedrijfsvoering een trede verder met duurzaambeleid? Jan-Willem Beukers Eneco Energy Trade Opsomming Duurzaambeleid... Duurzame strategie sinds 2007 Transformatie van

Nadere informatie

Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling. Frank Bergmans

Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling. Frank Bergmans Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling Frank Bergmans Inhoud 1. Productschap MVO 2. Grondstoffen bio-olie 3. Wetgeving 4. Marktontwikkelingen Productschap Margarine, Vetten en Oliën 2 1 Productschap MVO Ketenorganisatie

Nadere informatie

Kijken bij Collega s Excursie

Kijken bij Collega s Excursie Kijken bij Collega s Excursie 20 april 2010 Nut en noodzaak van CoC-certificering Annemieke Winterink, Probos Opbouw presentatie 1. Probos 2. Hout 3. Certificering (FM & CoC) 4. Duurzaam inkoopbeleid 5.

Nadere informatie

Programma, na de excursie

Programma, na de excursie Programma, na de excursie 15.00 15.20 Mark van Benthem (Probos) Opening & Fabels omtrent duurzaam bosbeheer 15.20 15.40 Mark Diepstraten (Wijma) De praktijk van duurzaam bosbeheer in de tropen 15.40 16.00

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 28 665 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie Nr. 41 BRIEF

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 31 239 Stimulering duurzame energieproductie Nr. 183 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

VOOR EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT

VOOR EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT VOOR EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT Het klimaatprobleem treft ons allemaal. Maar huishoudens en kleine boeren in ontwikkelingslanden hebben meer last van klimaatverandering

Nadere informatie

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt.

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt. Wat doen... 4 Bomenteelt in ontwikkelingslanden. Aran staat er een beetje mistroostig bij. Alweer heeft een van de straatolifanten een spoor van vernieling getrokken door de stad. In heel wat Thaise steden

Nadere informatie

Biobrandstof, hoe nu verder? Verslag bijeenkomst biobrandstoffen

Biobrandstof, hoe nu verder? Verslag bijeenkomst biobrandstoffen Biobrandstof, hoe nu verder? Verslag bijeenkomst biobrandstoffen Dinsdag 16 mei 2006 Museon Den Haag Bijdragen: Pieter Van Geel (Staatssecretaris Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu) Paul

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Administratie Diamant Politie

Administratie Diamant Politie De resultaten van drie onderzoeksprojecten van het SOMA Dossier Administratie Diamant Politie We hebben de lezers steeds op de hoogte gehouden van de onderzoeks- projecten van het SOMA. We zijn dan ook

Nadere informatie

FSC-onderzoek 2008: Opzet en resultaten Inhoudstafel

FSC-onderzoek 2008: Opzet en resultaten Inhoudstafel FSC-onderzoek 2008: Opzet en resultaten Inhoudstafel Inleiding... 2 Onderzoek... 4 Opzet... 4 Onderzochte ketens en aantal winkels per keten... 4 Productcategorieën... 4 Keuze van de productcategorieën...

Nadere informatie

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen Praktische s voor klimaat en portemonnee Klimaatsparen CO 2 en geld besparen De gemiddelde Nederlander stoot per jaar 12.000 kg CO 2 uit (28.000 kg CO 2 per huishouden). De meeste kilo s gaan op aan verwarming,

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Biobrandstoffen: een ernstige bedreiging voor voedselzekerheid

Biobrandstoffen: een ernstige bedreiging voor voedselzekerheid Biobrandstoffen: een ernstige bedreiging voor voedselzekerheid Biobrandstoffen staan wereldwijd volop in de aandacht door de combinatie van hoge olieprijzen, zorgen over energiezekerheid en angst voor

Nadere informatie

Het VCA-Register. Transparantie en Afrekenbaarheid in Duurzaam Landgebruik en Natuurlijk Kapitaal. Werkconferentie Natuurlijk Kapitaal

Het VCA-Register. Transparantie en Afrekenbaarheid in Duurzaam Landgebruik en Natuurlijk Kapitaal. Werkconferentie Natuurlijk Kapitaal Het VCA-Register Transparantie en Afrekenbaarheid in Duurzaam Landgebruik en Natuurlijk Kapitaal Werkconferentie Natuurlijk Kapitaal Utrecht, 15 december 2015 Zorgen voor onze planeet Overal staat biodiversiteit

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 30 413 Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Nr. 5 NOTA VAN VERBETERING Ontvangen 25 januari 2006 In het voorstel van wet (stuk nr. 2) worden

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect.

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect. Chocomelk van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! > Handel, uit respect. We slaan de brug tussen boeren uit Noord & Zuid! www.oww.be > Kiezen Kiezen voor nóg meer duurzaamheid Oxfam

Nadere informatie

Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011

Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011 Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 1.1. Interpretatie van de grafieken 4 1.2. Leeswijzer 4 2. De aard van de gebruikte

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Deze notitie heeft als doel een grove schets te geven van de discussies omtrent de productie van biobrandstoffen en het biobrandstoffenbeleid.

Deze notitie heeft als doel een grove schets te geven van de discussies omtrent de productie van biobrandstoffen en het biobrandstoffenbeleid. Achtergrondnotitie biobrandstoffen Deze notitie heeft als doel een grove schets te geven van de discussies omtrent de productie van biobrandstoffen en het biobrandstoffenbeleid. Inleiding: biobrandstoffen

Nadere informatie

Europese Commissie Directoraat-generaal Gezondheid en consumentenbescherming Raadpleging inzake gezondheidsdiensten B 232 8/102 B-1049 BRUSSEL België

Europese Commissie Directoraat-generaal Gezondheid en consumentenbescherming Raadpleging inzake gezondheidsdiensten B 232 8/102 B-1049 BRUSSEL België Coördinatieorgaan Samenwerkende Ouderenorganisaties Chr. Krammlaan 8 Postbus 222 3500 AE Utrecht Telefoon 030 276 99 85 Europese Commissie Directoraat-generaal Gezondheid en consumentenbescherming Raadpleging

Nadere informatie

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Van der Meer B.V. heeft in 2011 een nulmeting laten uitvoeren door een externe adviseur. Deze actie is genomen om op een objectieve

Nadere informatie

niet in strijd met de artikelen 7 of 8.3 van de Reclame Code, noch met de artikelen 2 of 3

niet in strijd met de artikelen 7 of 8.3 van de Reclame Code, noch met de artikelen 2 of 3 Geachte leden van de Reclame Code Commissie, Atoomstroom.nl claimt dat de opwekking van elektriciteit met kerncentrales I. schoon, II. CO 2 -vrij en III. vrij van subsidies is. Ik zal u aangeven waarom

Nadere informatie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Missie PBE: promotie van verantwoord toegepaste bio-energie Platform

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Case Study: Electronics, mining and urban mining. A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide

Case Study: Electronics, mining and urban mining. A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide Case Study: Electronics, mining and urban mining A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide Praktijkonderzoek: Electronica, mijnbouw en urban mining Een praktijkonderzoek voor de Eerlijke

Nadere informatie

DOSSIER. Indonesie: Tijgers bedreigd door palmolie. G.mag 100 / 2013. 4 DOSSIER G. 7

DOSSIER. Indonesie: Tijgers bedreigd door palmolie. G.mag 100 / 2013. 4 DOSSIER G. 7 DOSSIER Indonesie: Tijgers bedreigd door palmolie G. 7 Habitat van de Sumatraanse tijger gaat in rook op In Zuidoost-Azië vinden we het derde grootste bosgebied ter wereld, na het Amazonewoud en het Congobekken.

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Samenvatting Greenpeacerapport Cooking the Climate

Samenvatting Greenpeacerapport Cooking the Climate Samenvatting Greenpeacerapport Cooking the Climate SLINKENDE KOOLSTOFVOORRADEN IN INDONESISCHE VEENGEBIEDEN DOOR TOENEMENDE VRAAG NAAR PALMOLIE Elk jaar wordt 1,8 miljard ton (Gt) broeikasgassen uitgestoten

Nadere informatie

BVBA Marktleider in België Sales en marketing Servicekantoor

BVBA Marktleider in België Sales en marketing Servicekantoor AP1 BVBA Marktleider in België Sales en marketing Servicekantoor Foto TWC Vanaf 1996 actief in Costa Rica Europees management FSC gecertificeerd AFM vergunning hardhout areaal van meer dan 2.000 hectaren

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Rollenspel Indonesië

Rollenspel Indonesië Rollenspel Indonesië Scenario Door aanhoudende kritieken van milieuorganisaties is aan het licht gekomen dat in Indonesie op grote schaal bos illegaal gekapt wordt om er palmolie plantages van te maken.

Nadere informatie

Uw bedrijf en FSC. FSC-SECR-0010 1996 Forest Stewardship Council A.C. Contactgegevens FSC Nederland Cornelis Houtmanstraat 17

Uw bedrijf en FSC. FSC-SECR-0010 1996 Forest Stewardship Council A.C. Contactgegevens FSC Nederland Cornelis Houtmanstraat 17 FSC-SECR-0010 1996 Forest Stewardship Council A.C. Contactgegevens FSC Nederland Cornelis Houtmanstraat 17 3572 LT Utrecht Cert no. SCS-COC-001221 T: 030 276 7220 F: 030 271 6365 www.fsc.nl info@fscnl.org

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag Directie Arbeidszaken Publieke Sector Arbeidsvoorwaarden en Overleg

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU Commissie sociale zaken en milieu 19 september 2003 APP 3590/1-16 AMENDEMENTEN 1-16 Ontwerpverslag (APP 3590) Joaquim Miranda en Gado Boureïma (Niger) over duurzaam

Nadere informatie

De toekomst van de Stekelaardschildpad (Heosemys spinosa) in gevaar door de palmolie-industrie op Borneo. Door: H.A. Zwartepoorte

De toekomst van de Stekelaardschildpad (Heosemys spinosa) in gevaar door de palmolie-industrie op Borneo. Door: H.A. Zwartepoorte De toekomst van de Stekelaardschildpad (Heosemys spinosa) in gevaar door de palmolie-industrie op Borneo. Door: H.A. Zwartepoorte Palmolie is hot. Naast sojaproductie wordt palmolie de laatste jaren steeds

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective Editors: J.J.A. Hamers CA. Schwarz B.T.M. Steins Bisschop Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective INTERSENTIA METRO TABLE OF CONTENTS Woord

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

BESCHERM HET BOS! DOCENTENHANDLEIDING

BESCHERM HET BOS! DOCENTENHANDLEIDING BESCHERM HET BOS! DOCENTENHANDLEIDING Leuk dat je aan de slag gaat met het lesmateriaal van Greenpeace! Dit lespakket gaat over (illegale) ontbossing in de Amazone. Het materiaal bestaat uit een korte

Nadere informatie

HANDLEIDING DE LES BESTAAT UIT: NAAR HET LESMATERIAAL

HANDLEIDING DE LES BESTAAT UIT: NAAR HET LESMATERIAAL HANDLEIDING Tijd voor Duurzaam is een door Greenpeace ontwikkeld educatief programma. Het bestaat uit een klassikale lineaire les voor het digibord ondersteund door een voice-over. In het programma ontdekken

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

ASN Bank Issuepaper. Staatsobligaties

ASN Bank Issuepaper. Staatsobligaties ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties november 2012 2 A Samenvatting In deze ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties komen aan bod: A Samenvatting B Inleiding C Selectiecriteria

Nadere informatie

PEFC: het label voor duurzaam bosbeheer

PEFC: het label voor duurzaam bosbeheer PEFC: het label voor duurzaam bosbeheer PEFC Belgium vzw Laatste update oktober 2015 1 www.pefc.be 2 Het belang van de bossen + boscertificatie Belang van het bos Forests, trees, farms and agroforestry

Nadere informatie

Rapportage van broeikasgasemissies veroorzaakt door gekochte elektriciteit

Rapportage van broeikasgasemissies veroorzaakt door gekochte elektriciteit Rapportage van broeikasgasemissies veroorzaakt door gekochte elektriciteit Een samenvatting van de "Greenhouse Gas Protocol Scope 2 Guidance" Samengevat en vertaald door het EKOenergie-secretariaat, januari

Nadere informatie