Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid."

Transcriptie

1 Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele brandstoffen, ontbossing en bepaalde industriële en agrarische activiteiten is de concentratie aan broeikasgassen in de aardatmosfeer de laatste decennia sterk gestegen. Hierdoor is in de vorige eeuw de gemiddelde temperatuur met 0,74 ºC gestegen en is de zeespiegel met 12 tot 22 cm gestegen. Geschat wordt dat de gemiddelde temperatuur op de aarde deze eeuw verder zal gaan stijgen met grote gevolgen voor de mens en het milieu. Het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen is een van de redenen dat de interesse voor biobrandstoffen de laatste decennia sterk is toegenomen. Een andere reden voor de toegenomen interesse in biobrandstoffen is het vergroten van de energiezekerheid en het verminderen van de afhankelijkheid aan fossiele brandstoffen. Wereldwijd zijn er afspraken gemaakt om de klimaatverandering tegen te gaan. Door het beleid dat in verschillende landen gevoerd wordt met betrekking tot de (verplichte) bijmenging van biobrandstoffen met benzine en diesel wordt verwacht dat de productie van biobrandstoffen in de toekomst toe zal gaan nemen. In Peru wordt verwacht dat met name de biodieselproductie op basis van oliepalm (Elaeis guineensis) en jatropha (Jatropha curcas) in het Amazonegebied toe zal gaan nemen. De teelt van oliepalm en jatropha zou aan de ene kant kunnen leiden tot rurale ontwikkeling en armoedebestrijding. Aan de andere kant is de vraag of deze biodieselproductie wenselijk is gezien vanuit economische, ecologische en sociaal-culturele aspecten. Deze aspecten worden hier als de drie aspecten van duurzaamheid beschouwd. In deze studie zijn de gevolgen van de biodieselproductie uit oliepalm en jatropha, in het Amazone gebied van Peru, voor verschillende aspecten onderzocht. Deze betreffen de economische aspecten als inkomen, werkgelegenheid en lokale energiezekerheid, de ecologische aspecten als energiebalans, uitstoot broeikasgassen en biodiversiteit, en de sociaal-culturele aspecten als voedselzekerheid, grondeigendom, machtsrelaties en gender. Het onderzoek is uitgevoerd door middel van een literatuurstudie en een praktijkonderzoek. Hierbij is een Levens Cyclus Analyse (LCA) uitgevoerd waarbij gekeken is naar de eerste drie stappen in de keten namelijk de teelt van palmolie c.q. jatropha, de olie-extractie en de biodieselproductie. Er is onderzocht op welke wijze de productie van biodiesel uit palmolie en jatropaha momenteel plaats vindt. Het huidige areaal aan oliepalm is circa hectare waarvan 60% plaats vindt door middel van kleinschalige bedrijven en 40% door middel van een klein aantal grote bedrijven. De kleinschalige oliepalmproducenten zijn goed georganiseerd op lokaal, regionaal en nationaal niveau. Er bevinden zich vijf olie-extractie bedrijven in het Amazonegebied van Peru, waarvan er vier worden gerund door de organisaties van kleine oliepalmproducenten. De biodieselproductie uit palmolie vindt nog maar op zeer kleine schaal plaats in Peru. Om in 2009 aan de mengverplichtingen van 2% biodiesel met

2 fossiele diesel (B2) te voldoen wordt biodiesel geïmporteerd of geproduceerd uit de goedkopere gesubsidieerde sojaolie uit de Verenigde Staten. De teelt van jatropha bevindt zich nog in de onderzoeksfase waardoor de productie van biodiesel uit jatropha nog niet plaats vindt in Peru. De nationaal geproduceerde olie kan moeilijk concurreren met de goedkope gesubsidieerde geïmporteerde sojaolie uit de Verenigde Staten. De kansen voor nationale biodieselproductie zijn dan ook afhankelijk van bescherming daarvan tegen zulke sojaolie. Door middel van importheffingen zou de overheid de nationale olieproductie kunnen beschermen en stimuleren. Met name de nationale organisaties van oliepalm producenten kunnen een belangrijke rol spelen in de onderhandelingen hierover naar de overheid en andere organisaties. Ten tweede is gekeken op welke wijze de biodieselproductie uit palmolie en jatropha zich zal gaan uitbreiden in de toekomst. Op basis van de interviews wordt de uitbreiding van het oliepalmareaal op de korte termijn (tot vijf jaar) geschat op hectare oliepalm waarvan 58% op kleine schaal zal plaats vinden. Uitbreiding hier zal gaan plaats vinden bij zowel bestaande als bij nieuwe bedrijven. Grond die hiervoor gebruikt wordt is hoofdzakelijk 3 jarig (laag) tot 15 jarig (hoog) secundair bos. De uitbreiding van de biodieselproductie uit jatropha is moeilijk te voorspellen omdat de teelt zich nog in de onderzoeksfase bevindt. In de derde plaats is de levenscyclus van de biodiesel productie uit palmolie en jatropha onderzocht. Voor zowel palmolie als jatropha zijn ieder twee varianten uitgewerkt waarvan één theoretische variant met gebruik van de aanbevolen hoeveelheid kunstmest en theoretische hoge opbrengsten en een praktijkvariant op basis van de interviews met de producenten waarbij deels gebruik wordt gemaakt van (kunst)meststoffen en deel organische meststoffen. De laatste variant heeft lagere opbrengsten per hectare per jaar. Tot slot is gekeken wat de impact van de biodieselproductie is op de verschillende duurzaamheidthema s. Hierbij is uitgegaan van twee scenario s namelijk scenario 1) omschakeling van een 15-jarig secundair bos naar oliepalm of jatropha en scenario 2) omschakeling van een 3-jarig secundair bos naar oliepalm of jatropha. Per thema is gekeken of de bijdrage aan de genoemde dimensies van duurzaamheid positief of negatief is variërend van zeer positief (+++), positief (++), matig positief (+), neutraal (0), matig negatief (-), negatief (--) tot zeer negatief (---). Inkomsten en werkgelegenheid. De rentabiliteit van oliepalm (rekening houdend met arbeidskosten) is zowel in variant 1 als variant 2, positief met een winst van respectievelijk Sol ($ 624) en Sol ($ 575) per hectare per jaar. Daarbij is uitgegaan van een oliepalmprijs van augustus 2009 namelijk Sol 278,4 ($ 96,00) voor 1 ton trossen verse vruchten. Voor het verkrijgen van een minimum inkomen, uit de teelt van oliepalm, is een areaal van 2,5 tot 3 hectare oliepalm nodig. De teelt van oliepalm heeft naast een positief effect op het inkomen van de producenten ook een positief effect op de werkgelegenheid in de regio. De Netto Contante Waarde is in het geval van beide varianten positief. Bijdrage aan het inkomen en werkgelegenheid is dan ook zeer positief (+++) voor zowel variant 1 als variant 2 uitgaande van de huidige prijs of hoger. De teelt van jatropha is bij een prijs van Sol 540 ($ 200) voor 1 ton droge zaden minder rendabel dan de teelt van oliepalm maar levert nog wel een positieve bijdrage aan het inkomen van kleine producenten. De winst (rekening houdend met arbeidskosten), is bij variant 1 ongeveer Sol 675 ($ 233) per hectare per jaar en bij variant 2 ongeveer Sol 242 ($ 83) per hectare per jaar. Voor het verkrijgen van een minimum inkomen is bij variant 1 ongeveer 7 hectare nodig en bij variant 2 ongeveer 19 hectare. Wanneer arbeidskosten niet worden meegenomen in de berekening dan is dit 1,5 tot 6 hectare. De Netto Contante Waarde (NCW) van jatropha is positief maar is lager dan die van oliepalm. Bijdrage aan het inkomen en werkgelegenheid is in geval van variant 1 positief (++) en in geval van variant 2 matig positief (+), uitgaande van de huidige prijs of hoger.

3 Lokale energiezekerheid. Met een huidig areaal van hectare, waarvan slechts de helft in productie is, is het niet mogelijk om biodiesel te produceren zonder de voedselzekerheid aan te tasten. De biodiesel productie is thans zeer klein. De bijdrage aan de (lokale) energiezekerheid is dan ook bijna neutraal (0) voor beide varianten. Bij een verwachte toekomstige korte termijn uitbreiding van hectare oliepalm zou kunnen worden voldaan aan de nationale vraag naar B2 in 2009 en de lokale vraag naar B2 in 2009 en B5 in Met een totaal potentieel areaal van hectare voor oliepalm in de departementen Ucayali, San Martin en Loreto zou in de toekomst de gehele lokale vraag naar diesel kunnen worden vervangen door biodiesel en een deel van de nationale vraag. Omdat bij variant 1 de opbrengst per hectare hoger is (114 liter per hectare) dan bij variant 2 (85 liter per hectare) is de bijdrage aan lokale energiezekerheid, in de toekomst, in het eerste geval zeer positief (+++) en in het tweede geval positief (++). Het areaal aan jatropha is momenteel te klein om noemenswaardig bij te dragen aan het voorzien in de vraag naar biodiesel. Bijdrage aan (lokale) energiezekerheid in huidige situatie is dan ook neutraal (0). Wat betreft de verwachting voor toekomst zijn er zowel in het departement Ucayali als San Martin mogelijkheden voor verdere uitbreiding jatropha. Deze uitbreiding zal pas plaats gaan vinden na validatie van het technische pakket. Bijdrage van jatropha voor de lokale energiezekerheid is voor variant 1 matig positief (+) en voor variant 2, door de veel lagere opbrengsten per hectare neutraal (0). Energiebalans. De energiebalans voor de productie van biodiesel uit palmolie is voor zowel variant 1 als 2 circa 1,2. Bij de teelt van jatropha is de energiebalans hoger en varieert van 4,3 bij variant 1 en 5,1 bij variant 2. Belangrijk is dat de energiebalans groter is dan één, met andere woorden dat de productie van biobrandstoffen niet meer fossiele energie kost dan de hoeveelheid energie die de biobrandstof oplevert. Voor zowel de productie van biodiesel uit palmolie als jatropha is de energiebalans hoger dan 1 zodat beide een positieve bijdrage leveren aan duurzaamheid. De productie van biodiesel uit jatropha is energetisch gezien veel gunstiger waardoor de bijdrage aan duurzaamheid voor beide varianten zeer positief (+++) is. In het geval van oliepalm is de bijdrage matig positief (+) voor beide varianten. Uitstoot van broeikasgassen. Bij omschakeling van een 15-jarig secundair bos, is de bepalende factor bij de uitstoot van broeikasgassen de verandering van landgebruik en de daardoor afnemende C-voorraad. Vergeleken bij een CO 2 -uitstoot van 1 kg diesel (3,2 kg CO 2 / kg) is de CO 2 -uitstoot van 1 kg biodiesel uit palmolie, met 2,61 voor variant 1 en 3,25 kg CO 2 / kg biodiesel voor variant 2, iets gunstiger of bijna gelijk aan die van diesel. De CO 2 -uitstoot van de productie van 1 kg biodiesel uit jatropha is, met 10,38 34,21 kg CO 2 / kg biodiesel, veel ongunstiger dan de CO 2 -uitstoot van 1 kg diesel. De uitstoot van Stikstofoxide (N 2 O) naar de lucht vindt plaats bij gebruik van stikstofmeststoffen. Bij de teelt van oliepalm vindt er bij variant 1 een extra uitstoot plaats van broeikasgassen van 0,1 0,5 kg CO 2 equivalenten per kg biodiesel. Bij variant 2 is dit 0,1 0,3 kg CO 2 equivalent per kg biodiesel. Bij de teelt van jatropha is de extra uitstoot van broeikasgassen door N 2 O is hier 0,1 0,3 kg CO 2 equivalent per kg biodiesel. Op basis van de gegevens over de CO 2 en N 2 O-uitstoot wordt de broeikasbalans van de teelt van oliepalm als matig negatief (+) tot neutraal (0) beoordeeld en de teelt van jatropha van negatief (- - ) tot zeer negatief (- - -) in het geval van omschakeling van 15-jarig secundair bos naar oliepalm of jatropha (scenario 1). Bij omschakeling van 3-jarig secundair bos naar oliepalm (scenario 2) is er voor de varianten 1 en 2 een netto CO 2 -binding te zien van respectievelijk 0,96 1,54 kg CO 2 / kg biodiesel. In het geval van jatropha is de C-voorraad van het secundair bos iets groter dan de C-voorraad van jatropha waardoor er in totaal een CO 2 -uitstoot te zien is van 0,83 0,89 kg CO 2 / kg biodiesel. Zowel biodiesel uit

4 oliepalm als jatropha zijn wat betreft de CO 2 -uitstoot gunstiger dan die van diesel (3,2 kg CO 2 / kg diesel). Ook als men rekening houdt met de emissie van N 2 O is het aannemelijk dat in dit geval de broeikasgasbalans voor zowel oliepalm als jatropha positief kan uitvallen waarbij bij oliepalm de balans zeer positief (+++) is en bij jatropha positief (+). Biodiversiteit. Aangenomen mag worden dat de biodiversiteit van een secundair bos met name 15-jarig secundair bos groter is dan van een monocultuur oliepalm of monocultuur jatropha. Om deze redenen kan worden aangenomen dat bij omschakeling van 15-jarig secundair bos naar zowel monocultuur palmolie (variant 1 en 2) als jatropha (variant 1) de impact op biodiversiteit zeer negatief (- - -) is. Bij omschakeling van 15-jarig secundair bos naar jatropha in associatie met voedselgewassen is deze impact negatief (- -). Bij de omschakeling van een 3-jarig secundair bos naar oliepalm (variant 1 en 2) en jatropha in monocultuur (variant 1) is de impact op biodiversiteit negatief en bij de teelt van jatropha in associatie met voedselgewassen (variant 2) is de impact matig negatief (-) Voedselzekerheid. Bij gelijkblijvend areaal oliepalm zou de productie van biodiesel uit palmolie een negatief effect kunnen hebben op de beschikbaarheid van plantaardige oliën en vetten voor menselijke consumptie. De biodiesel productie is thans zeer klein waardoor de impact op voedselzekerheid momenteel bijna neutraal (0) is. Productie van biodiesel uit palmolie is dan ook alleen mogelijk bij uitbreiding van het al bestaande areaal oliepalm. Het potentiële areaal is hiervoor aanwezig en bestaat uit braakliggend secundair bos dat door het traditionele zwerflandbouwsysteem niet meer in gebruik is. Vaak betreft het arme en zure gronden waar over het algemeen geen voedselgewassen verbouwd worden. Voorzichtig zou gesteld kunnen worden dat de impact voor de voedselzekerheid door concurrentie van land met voedselgewassen matig negatief (-) is. Wel zou hier verder onderzoek naar gedaan moeten worden. Momenteel vindt er nog geen biodieselproductie uit jatropha plaats waardoor in de huidige situatie de impact op voedselzekerheid neutraal (0) is. Bij eventuele uitbreiding van monocultuur jatropha (variant 1) treedt concurrentie op van land met voedselgewassen. Aangenomen wordt dat deze impact evenals bij oliepalm matig negatief is (-). In het geval van uitbreiding van de teelt van jatropha in associatie met voedselgewassen (variant 2) is de impact op voedselzekerheid matig positief (+) doordat met de uitbreiding van jatropha ook het areaal voedselgewassen uitbreidt. Toegang tot land. De hoge investeringskosten voor de oliepalmteelt dwingen producenten hun gronden te legaliseren. Organisaties van kleine oliepalmorganisaties en CONVEAGRO ondersteunen hierbij. Voor jatropha zijn de investeringskosten minder maar omdat het een permanent gewas betreft is het ook hierdoor noodzakelijk om de grond te legaliseren. Kleinschalige teelt van oliepalm en jatropha kan dus een positieve bijdrage leveren aan het formaliseren van landeigendomtitels (++). Wat betreft de positie van landlozen is er te weinig informatie om goede conclusies te trekken. Hier zou verder onderzoek naar gedaan moeten worden. Macht en genderrelaties. Deelname aan de organisaties van oliepalmboeren geeft kleinschalige producenten de mogelijkheid mee te denken en te beslissen over lokaal, regionaal en nationaal beleid. Oliepalmteelt heeft een positieve bijdrage aan goede machtsrelaties (+ +). Wat betreft de positie van de vrouw is de bijdrage positief wanneer vrouwen actief worden gestimuleerd deel te nemen in de teelt en organisatie. De positie van de vrouwen kan ook slechter worden wanneer zij geen inzicht krijgen in de inkomsten en er sprake is van slecht financieel management. Bijdrage aan goede genderrelaties kan dus matig positief (+) of matig negatief (-) zijn. Momenteel zijn jatropha producenten nog niet georganiseerd

5 waardoor de bijdrage aan goede machtsrelaties neutraal (0) is. Wat betreft genderrelaties kan de bijdrage, evenals bij oliepalm, matig positief (+) of matig negatief (-) zijn. Samenvattend kan gesteld worden dat omschakeling van 3-jarig secundair bos naar kleinschalige productie van oliepalm of jatropha een positievere bijdrage aan duurzaamheid, zoals deze hier is gedefinieerd, levert dan de omschakeling van 15-jarig secundair bos naar oliepalm of jatropha. De reden hiervoor is dat bij omschakeling van 3-jarig secundair bos naar oliepalm en jatropha er een netto C-binding plaats vindt waardoor de broeikasgas balans positief is. Deze positieve broeikasgas balans is groter in het geval van omschakeling naar oliepalm. Bij omschakeling van 15 jarig secundair bos naar oliepalm is de CO 2 -uitstoot van 1 kg biodiesel ongeveer even groot als die van 1 kg diesel is er dus wat betreft de uitstoot van broeikasgassen geen winst is. Bij omschakeling van 15- jarig secundair bos naar jatropha is de broeikasgas balans zelfs negatief. Wanneer de teelt van oliepalm wordt vergeleken met de teelt van jatropha is te zien dat de teelt van oliepalm een veel grotere positieve impact heeft op de verschillende aspecten van duurzaamheid dan de teelt van jatropha, waarbij de positieve impact bij variant 1 groter is. Dit komt door de hogere opbrengsten per hectare. Bij eventuele verbetering van de organische bemesting en daardoor hogere opbrengsten per hectare zou de positieve impact bij variant 2 hoger worden. Wat betreft de teelt van jatropha is de gunstige impact op de dimensies van duurzaamheid kleiner dan oliepalm. Dit heeft met name te maken met het feit dat jatropha lagere opbrengsten per hectare heeft en daardoor de milieubelasting per kg biodiesel groter wordt. Wel heeft de teelt van jatropha variant 2 een positievere impact op biodiversiteit en voedselzekerheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Onderzoek in het kader van de Mastersopleiding Milieu-Natuurwetenschappen Open Universiteit

Nadere informatie

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof.

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof. Energielabel auto Personenwagens moeten voorzien zijn van een zogenaamd energielabel. Deze maatregel is ingesteld om de consument de mogelijkheid te geven om op eenvoudige wijze het energieverbruik van

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

14. De effecten van de beleidsopties

14. De effecten van de beleidsopties 14. De effecten van de beleidsopties Op basis van de resultaten van de effectstudies en de simulatiemodellen is in tabel 1 voor elk van de vier beleidsopties een overzicht uitgewerkt (cijfers bij benadering)

Nadere informatie

DE KLIMAATNOOT IN MALI

DE KLIMAATNOOT IN MALI DE KLIMAATNOOT IN MALI Valmont s duurzaamheids project i.s.m. Stichting Trees for Travel Duurzaamheid staat al meer dan 26 jaar bij Valmont centraal. Na het laten uitvoeren van een LCA (Levenscyclus Analyse)

Nadere informatie

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen Nederland importland Landgebruik en emissies van grondstofstromen Vraagstelling en invulling Welke materiaalstromen naar en via Nederland veroorzaken wereldwijd de grootste milieudruk? Klimaat, toxische

Nadere informatie

Het onmogelijke mogelijk maken

Het onmogelijke mogelijk maken Het onmogelijke mogelijk maken Duurzame biobrandstoffen Titus Galema Inhoud Definitie/geschiedenis Duurzaamheid en criteria van Cramer Gota Verde in Honduras (beschrijving/aanpak/resultaten/geleerde lessen)

Nadere informatie

Definitie. Wat is Duurzaamheid?

Definitie. Wat is Duurzaamheid? Duurzaamheid Definitie Wat is Duurzaamheid? Waarom is duurzaamheid belangrijk? Bevolkingsgroei 7naar 9Miljard Waarom is duurzaamheid belangrijk? Grondstofschaarste Waarom is duurzaamheid belangrijk? Ontbossing

Nadere informatie

Marktontwikkelingen vloeibare biobrandstoffen

Marktontwikkelingen vloeibare biobrandstoffen Marktontwikkelingen vloeibare biobrandstoffen Inhoud 1. Productschap MVO 2. Producten en toepassingen 3. EU Stimuleringsbeleid biobrandstoffen 4. Productie- en exportcijfers 5. Prijsontwikkelingen 6. Vergroten

Nadere informatie

Management samenvatting

Management samenvatting Management samenvatting Onderzoek naar de milieu-impact van natuurlijk grassportvelden Dit rapport beschrijft de milieu-impact van natuurlijke grassportvelden en de mogelijkheden om deze milieu-impact

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

Klimaatverandering, kansen voor agrarische ondernemers

Klimaatverandering, kansen voor agrarische ondernemers Klimaatverandering, kansen voor agrarische ondernemers Nationale Najaarsconferentie POP 3 Workshop Klimaatverandering en Landbouw Utrecht, 17 Nov. 2016 door Pier Vellinga Wetenschappelijk directeur Kennis

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project Afsluitende les Leerlingenhandleiding Het biobrandstoffen poster project Het biobrandstoffen poster project Biobrandstoffen; Duurzame ontwikkeling? Duurzame ontwikkeling is noodzakelijk voor het behoud

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

Duurzame energie, dat loont voor u als akkerbouwer. Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de akkerbouw

Duurzame energie, dat loont voor u als akkerbouwer. Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de akkerbouw Duurzame energie, dat loont voor u als akkerbouwer Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de akkerbouw Als akkerbouwer kunt u duurzame energie opwekken en toepassen. Brandstof en elektriciteit blijven

Nadere informatie

Nee, want de voorraden lopen juist terug in Indonesië.

Nee, want de voorraden lopen juist terug in Indonesië. Plusles Energiebronnen in Indonesië Module 2 Bronnen van energie Hoofdstuk 6 Energie, milieu en ruimte in Brazilië Indonesië is een groot eilandenrijk in Zuidoost-Azië. Het land bestaat uit meer dan 17.000

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Duurzame energie, dat loont voor u als fruitteler. Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de fruitteelt

Duurzame energie, dat loont voor u als fruitteler. Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de fruitteelt Duurzame energie, dat loont voor u als fruitteler Belangrijkste duurzame energietoepassingen in de fruitteelt Als fruitteler kunt u duurzame energie opwekken en toepassen. Brandstof en elektriciteit blijven

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Het Biobrandstoffen Poster Project Ontwikkeld door dr. T. Klop Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk delen 3.0 Nederland

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste 29-214 Datum: 27 juli 215 Versie: 1.1 In opdracht van: Opgesteld door: Hendrik Bijker Wecycle Laura Golsteijn Marisa Vieira Dit rapport is geschreven

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Curaçao Carbon Footprint 2015

Curaçao Carbon Footprint 2015 Willemstad, March 2017 Inhoudsopgave Inleiding 2 Methode 2 Dataverzameling 3 Uitstoot CO2 in 2010 3 Uitstoot CO2 in 2015 4 Vergelijking met andere landen 5 Central Bureau of Statistics Curaçao 1 Inleiding

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Businesscase: titel. Businesscase. Titel. Auteur: Versie: Datum: Pagina 1 van 5

Businesscase: titel. Businesscase. Titel. Auteur: Versie: Datum: Pagina 1 van 5 Businesscase Titel Pagina 1 van 5 Versie historie Versie Auteur Datum Omschrijving Akkoord Naam Rol Voor akkoord: Eigenaar businesscase Pagina 2 van 5 Management samenvatting Beschrijf de managementsamenvatting

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Een inleiding op de Technical Guidance Koolstofkringloop Waar gaat deze folder over? Duurzame mobiliteit is een hot

Nadere informatie

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw NAV Jaarcongres Swifterbant 17 februari 2016 Inleiding door prof. Pier Vellinga Waddenacademie en Urgenda voorheen Wageningen UR, Vrije

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Kwantitatieve verkenning van het potentieel voor LNG in de binnenvaart. Martin Quispel, DCMR Schiedam 28 maart 2017

Kwantitatieve verkenning van het potentieel voor LNG in de binnenvaart. Martin Quispel, DCMR Schiedam 28 maart 2017 Kwantitatieve verkenning van het potentieel voor LNG in de binnenvaart Martin Quispel, DCMR Schiedam 28 maart 2017 Achtergrond Verkennende studie uitgevoerd door STC-NESTRA en EICB in opdracht voor het

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Samenvatting. - verlies van biodiversiteit, door ontbossing, vervuiling en monocultures;

Samenvatting. - verlies van biodiversiteit, door ontbossing, vervuiling en monocultures; 1. Inleiding 1.1 Dierlijke voedselproducten en milieu Dierlijke voedselproducten zoals, vlees, melk en eieren, zijn voor de meeste mensen een vast onderdeel van het menu. Deze producten leveren belangrijke

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne- energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2001 2002 28 000 IXB Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Financiën (IXB) voor het jaar 2002 Nr. 3 BRIEF

Nadere informatie

Voedsel Hier en Daar. Inleiding. gu u s g e u rt s

Voedsel Hier en Daar. Inleiding. gu u s g e u rt s gu u s g e u rt s Voedsel Hier en Daar Inleiding In opdracht van Helden Mondiaal (voorheen Platform Ontwikkelingssamenwerking Helden) heb ik de fotoexpositie Voedsel Hier en Daar opgezet. Dit is een duoexpositie

Nadere informatie

Klimaatverandering, de afspraken van Parijs wat betekent dat, wereldwijd en voor de hoge zandgronden?

Klimaatverandering, de afspraken van Parijs wat betekent dat, wereldwijd en voor de hoge zandgronden? Klimaatverandering, de afspraken van Parijs wat betekent dat, wereldwijd en voor de hoge zandgronden? Waterbeheer in tijden van klimaatverandering Deltaprogramma Hogezandgronden, regio oost door Pier Vellinga

Nadere informatie

Klimaatneutrale landbouw? Binnen bereik??

Klimaatneutrale landbouw? Binnen bereik?? Klimaatneutrale landbouw? Binnen bereik?? Road map Klimaatvriendelijk: carbon footprint Wat is carbon footprint? Wat is klimaatneutraal? Broeikasgassen en akkerbouw Het project boerenklimaat.nl Perspectief

Nadere informatie

Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139)

Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139) Notitie HASKONINGDHV NEDERLAND B.V. WATER TECHNOLOGY Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139) Aan : E. Rekswinkel, M. Boersen Van : Wim Wiegant Controle

Nadere informatie

Ontwikkelen en Testen Carbon- en Water Footprint Module voor MasterLink (49)

Ontwikkelen en Testen Carbon- en Water Footprint Module voor MasterLink (49) Ontwikkelen en Testen Carbon- en Water Footprint Module voor MasterLink (49) Programma Precisie Landbouw Verplichtingennr: 1400007552 Agrifirm Plant Maart 2012 INHOUD INLEIDING... 3 1. CARBON FOOTPRINT...

Nadere informatie

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-0131-a-15-1-b

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-0131-a-15-1-b Bijlage HAVO 2015 tijdvak 1 aardrijkskunde Bronnenboekje HA-0131-a-15-1-b Wereld Opgave 1 Top 8 economische grootmachten Ranglijst van de economische grootmachten tussen 2015 en 2040 volgens analist David

Nadere informatie

Factsheet klimaatverandering

Factsheet klimaatverandering Factsheet klimaatverandering 1. Klimaatverandering - wereldwijd De aarde is sinds het eind van de negentiende eeuw opgewarmd met gemiddeld 0,9 graden (PBL, KNMI). Oorzaken van klimaatverandering - Het

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert 1 Fossiele grondstoffen worden steeds duurder Petroleumprijs in dollar per vat Hernieuwbare grondstoffen: opbrengst per ha stijgt voortdurend

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof CNG aardgas voor voertuigen CNG betekent letterlijk samengeperst natuurlijk gas en is eenvoudigweg de samengeperste variant van het aardgas dat we kennen voor huishoudelijk gebruik. CNG is al een tijdje

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Voedsel in de tank!? Een onderzoeksrapport voor Oxfam Novib

Voedsel in de tank!? Een onderzoeksrapport voor Oxfam Novib Voedsel in de tank!? Een onderzoeksrapport voor Oxfam Novib Voedsel in de tank!? Een onderzoeksrapport voor Oxfam Novib 20 november 2012 Jan Willem van Gelder Ilse Zeemeijer Joeri de Wilde Naritaweg 10

Nadere informatie

Wetenschappelijke Feiten. over. Bos & Energie

Wetenschappelijke Feiten. over. Bos & Energie pagina 1/9 Wetenschappelijke Feiten Bron: over FAO (2008) Bos & Energie Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het energieverbruik in de wereld zal in de komende jaren dramatisch toenemen. Terwijl

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Visie van het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) op biobrandstoffen

Visie van het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) op biobrandstoffen Visie van het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) op biobrandstoffen Inleiding Op 28 september 2005 spreekt de Vaste KamerCommisie LNV in een Rondetafelgesprek over ontwikkelingen in de agrarische sector

Nadere informatie

natuurlijke oorsprong

natuurlijke oorsprong PALMOLIE Palmolie is de meest gebruikte plantaardige olie in de wereld en een belangrijke bron van vetten in onze voeding. Palmolie is een ingrediënt in margarines, koekjes en ijs, maar ook in non-food

Nadere informatie

Met CLIMAFLEX op basis van NMC Naturefoam samen tegen klimaatverandering

Met CLIMAFLEX op basis van NMC Naturefoam samen tegen klimaatverandering Met CLIMAFLEX op basis van NMC Naturefoam samen tegen klimaatverandering De eerste flexibele buisisolatie voor technische inrichtingen met duurzame grondstoffen nmc-naturefoam.com Het internationaal klimaatbeleid

Nadere informatie

BioWanze De nieuwe generatie

BioWanze De nieuwe generatie BioWanze De nieuwe generatie BioWanze in het kort De grootste producent van bio-ethanol in België met een jaarlijkse capaciteit van maximum 300.000 m³ bio-ethanol. Het nieuwe generatie proces verzekert

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

Het potentieel van zonnepanelen toegepast op geluidsschermen langs de Rijkswegen Auteur: Sander Meppelink (2015)

Het potentieel van zonnepanelen toegepast op geluidsschermen langs de Rijkswegen Auteur: Sander Meppelink (2015) Het potentieel van zonnepanelen toegepast op geluidsschermen langs de Rijkswegen Auteur: Sander Meppelink (2015) Dit document is een Nederlandstalige samenvatting van de (Engelstalige) master thesis The

Nadere informatie

Overleg CO2 normering voertuigen

Overleg CO2 normering voertuigen VERSLAG Overleg CO2 normering voertuigen In dit verslag staan de gezichtspunten van de deelnemers aan het Overleg CO2 normering voertuigen. De voorzitter van het overleg biedt dit verslag aan de staatssecretaris

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De toenemende energievraag in de wereld, de uitputting en ongelijke verdeling van fossiele brandstoffen en de gevaren van klimaatverandering vormen de drijvende kracht achter de ontwikkeling

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving 2010 landbouw-breed CSPE KB minitoets bij opdracht 4

landbouw en natuurlijke omgeving 2010 landbouw-breed CSPE KB minitoets bij opdracht 4 landbouw en natuurlijke omgeving 2010 landbouw-breed CSPE KB minitoets bij opdracht 4 variant a Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1). Geef verbeteringen

Nadere informatie

Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn

Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn Delft, CE Delft, juni 2017 Publicatienummer: 17.5M61.91 Deze notitie is opgesteld door: Anouk van Grinsven

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie

Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie Vragen Samengesteld door: visign@hetnet.nl Datum: 31-1-2017 Tijd: 11:10 Samenstelling: Geowijzer Vraag: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19,

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2012

Milieubarometerrapport 2012 Milieubarometerrapport 2012 Gebroeders Van der Plas Milieubarometerrapport - Gebroeders Van der Plas - 2012 Milieubarometer - 2012 Gebroeders Van der Plas Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

Duurzaam van vlasplant naar vlasvezel

Duurzaam van vlasplant naar vlasvezel Duurzaam van vlasplant naar vlasvezel Ir. Simon Hageman Lectoraat Duurzame Energievoorziening Saxion Hogeschool Enschede Contact: s.p.w.hageman@saxion.nl 1) Een deel van de gebruikte foto s zijn afkomstig

Nadere informatie

CO2-prestatieladder Periodieke voortgangsrapportage 1e+2e helft 2014

CO2-prestatieladder Periodieke voortgangsrapportage 1e+2e helft 2014 CO2-prestatieladder Periodieke voortgangsrapportage 1e+2e helft 2014 Verheij Infra b.v. Prisma 89 3364 DJ Sliedrecht Tel : 0184-433095 Getekend: Email Site : info@verheijsliedrecht.nl : www.verheijsliedrecht.nl

Nadere informatie

Welkom WWW Themadag Verwarmen zonder gas

Welkom WWW Themadag Verwarmen zonder gas Welkom WWW Themadag Verwarmen zonder gas 26-08-2017 Waarom deze themadag? Rijk, provincies en gemeenten sturen aan op energieneutraal wonen. Als het aan de overheid ligt is in 2050 geen woning meer aan

Nadere informatie

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Inleiding Via de Duurzame Zuivelketen streven zuivelondernemingen (NZO) en melkveehouders (LTO) gezamenlijk naar een toekomstbestendige en verantwoorde zuivelsector.

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Koffie en Carbon in Mexico

Koffie en Carbon in Mexico Koffie en Carbon in Mexico Project voorstel van Solidaridad Oktober 2016 Uit de studie die Hesselink heeft laten uitvoeren door Ecofys, blijkt dat de CO2-voetafdruk van koffie voor 14% bij de plantage

Nadere informatie

Is bio beter voor het klimaat?

Is bio beter voor het klimaat? Is bio beter voor het klimaat? 1/ Verslag congres in Clermont-Ferrand, 1-18 april 200congres in Clermont- Ferrand, 1-18 april 2008 Agriculture biologique et changement climatique Vraagstelling/thema van

Nadere informatie

Les bij klimaatverandering:

Les bij klimaatverandering: Les bij klimaatverandering: Lesdoelen: De leerlingen zijn aan het einde van de les meer te weet gekomen over het gevolg van de opwarming van de aarde. De leerlingen kunnen zich verplaatsen in kinderen

Nadere informatie

Boeren hebben. oplossing! een. Meerjarenplan 2020 van ZLTO

Boeren hebben. oplossing! een. Meerjarenplan 2020 van ZLTO Boeren hebben een oplossing! Meerjarenplan 2020 van ZLTO Boerenkracht & financiering KLIMAAT VOEDSELZEKERHEID & GEZONDHEID VITAAL PLATTELAND Innovatie, data & kennis ZLTO (Zuidelijke Land- en Tuinbouw

Nadere informatie

VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE

VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE De ecologische effecten van Nederlandse consumptie in het buitenland PBL-Notitie Trudy Rood, Harry Wilting en Aldert Hanemaaijer 22 januari 2016 Colofon Voetafdrukken

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

SYNERGIE TUSSEN STADSVERWARMING EN ENERGETISCHE VALORISATIE VAN AFVALSTOFFEN

SYNERGIE TUSSEN STADSVERWARMING EN ENERGETISCHE VALORISATIE VAN AFVALSTOFFEN Seminarie Duurzaam Gebouw MICRO-WARMTENETTEN 18 november 2016 SYNERGIE TUSSEN STADSVERWARMING EN ENERGETISCHE VALORISATIE VAN AFVALSTOFFEN Daniel VAN LATHEM Brussel-Energie DOELSTELLING(EN) VAN DE PRESENTATIE

Nadere informatie

Houtige biomassaketen

Houtige biomassaketen Houtige biomassaketen 27 januari 2016, Gilze Rijen Schakelevent RVO: Is houtige biomassateelt voor kleinschalige warmte-opwekking interessant? Ton.van.Korven@zlto.nl Eigen duurzame energieketen Biomassaproductie/Biomassa

Nadere informatie

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen INDONESIË Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen Structuur [1/2] De kandidaat kan gebiedskenmerken van een ontwikkelingsland beschrijven en analyseren. Het betreft: a. sociaal-geografische en fysisch-geografische

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

C 2 RE. CO 2 Reductie Initiatief

C 2 RE. CO 2 Reductie Initiatief C 2 RE CO 2 Reductie Initiatief 1 De opwarming van de aarde De opwarming van de aarde is waarschijnlijk de grootste uitdaging voor onze planeet en vormt een bedreiging voor onze maatschappij en de toekomstige

Nadere informatie

Bodemvruchtbaarheid. fundament onder voedselproductie. René Schils

Bodemvruchtbaarheid. fundament onder voedselproductie. René Schils Bodemvruchtbaarheid fundament onder voedselproductie René Schils Bodemvruchtbaarheid fundament onder voedselproductie Wat is bodemvruchtbaarheid? Waarom is bodemvruchtbaarheid belangrijk? Wat zijn de actuele

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE betreffde de verzoing van de behoeft aan ergie aan zuivere lucht in onze maatschappij Het Vlaams Parlemt, gelet op de Verkningsnota voor het ergiedebat in het Vlaams Parlemt,

Nadere informatie

Samenvatting. Inkomensverlies per ha grasland

Samenvatting. Inkomensverlies per ha grasland Samenvatting 1 De veenweidegebieden ondervinden verschillende problemen, zoals bodemdaling, een verminderde kwaliteit van het oppervlaktewater en een aanzienlijke bijdrage aan de CO 2 -emissie. Een verlaagd

Nadere informatie

Productie van biobrandstof uit koolzaad

Productie van biobrandstof uit koolzaad Productie van biobrandstof uit koolzaad Stijn Windey Inhoud Koolzaad als brandstof KOBRA: ALT demonstratieproject koolzaadbrandstoffen Energiekenniscentrum 2 Inhoud Koolzaad als brandstof KOBRA: ALT demonstratieproject

Nadere informatie

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & NORTH RIVER ÉCHT DUURZAAM PRODUCEREN 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Bio is een marketing kreet. Die veel te vaak wordt misbruikt

Bio is een marketing kreet. Die veel te vaak wordt misbruikt Bio is een marketing kreet Die veel te vaak wordt misbruikt Bio based plastics Besparing aardolie is onnodig Besparing aardolie is vaak fictie CO2 besparing is niet bewezen Grondstof productie gaat vaak

Nadere informatie

Eindexamen vwo aardrijkskunde 2013-I

Eindexamen vwo aardrijkskunde 2013-I Eindexamen vwo aardrijkskunde 213-I Zuidoost-Azië Opgave 5 Klimaten in Zuidoost-Azië Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort. De klimaatdiagrammen in de bron horen bij de steden

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen Tekst lezen en vragen stellen 1. Om een tekst goed te begrijpen is het erg belangrijk om een tekst actief te lezen. In de uitleg lees je hoe je dat moet doen. Als je actief leest, dan: - controleer je

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie