Samenvatting artikelenreeks de nieuwe (ict)-geletterdheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenvatting artikelenreeks de nieuwe (ict)-geletterdheid"

Transcriptie

1 Samenvatting artikelenreeks de nieuwe (ict)-geletterdheid Artikel 1: Jonge kinderen en geletterdheid in de 21e eeuw, anders dan vroeger? In dit artikel wordt eerst het begrip geletterdheid gedefinieerd. De noodzaak van geletterdheid is de laatste jaren steeds duidelijker naar voren gekomen. Dat komt mede door nieuwe neuropsychologische kennis over taalprocessen. Gestimuleerd daardoor heeft het ministerie van OCW taallijnen en tussendoelen laten ontwikkelen. Die helpen bij het beantwoorden van de vraag: hoe voltrekt zich, anno nu, een normale taalontwikkeling. Anno nu is geletterdheid in een nieuw vaarwater gekomen. Niet alleen meer teksten spelen een rol, maar ook beelden, video, geluiden en animaties. Samen zorgen ze voor nieuwe accenten rondom geletterdheid. Al heel jong komen kinderen met deze nieuwe geletterdheden in aanraking: het zit in speelgoed en komt via internet rijkelijk op ze af. Gaming doet er nog een schepje bovenop. Scholen moeten zich gaan verdiepen in deze nieuwe invloeden die kinderen ondergaan, zodat ze hun leerlingen beter begrijpen. Daarnaast staan ze voor de taak de hoeveelheid gereedschap die bijdraagt aan geletterdheid te kennen en didactisch zinvol in te zetten. In dit nieuwe informatiespel worden leerkrachten steeds belangrijker: er wordt meer van hen gevraagd. Ze zullen dan ook daartoe opgeleid moeten worden. In ons land is, mede door een lage instroom, flink wat problematiek rondom de vraag of leerkrachten voldoende kwaliteiten hebben om deze complexe nieuwe geletterdheden passend te begeleiden. Artikel 2: Leerkrachten, begeleiders en digitale geletterdheid. Over de hele Westerse wereld maken experts zich druk over de vraag welke competenties leerkrachten in een informatiesamenleving moeten hebben. Duidelijk is dat de meeste leerkrachten relatieve vreemden blijven in een wereld die ze vaak minder goed kennen dan de leerlingen waaraan ze lesgeven. Prensky noemt hen digitale immigranten tegenover de digitale autochtonen. De kloof die er tussen sommige leerkrachten en hun leerlingen is, vormt aanleiding tot zorg in veel landen. Met name begeleiding van het zoekgedrag van leerlingen en het vermogen snel in te kunnen spelen op impulsen van leerlingen is een eis die aan leerkrachten gesteld wordt. Het vereist een set aan vaardigheden die in de Verenigde Staten Higher Order Thinking Skills (HOTS) genoemd wordt. Ook vereist het een visie op onderwijs en onderwijsmodellen. De opmars van buitenschool leren plaatst leerkrachten ook meer dan vroeger voor problemen. Snel organiseren van complexe leerprocessen, kunnen overzien van leerstof in grote gehelen, snel zoeken en de kern vinden zijn kwaliteiten die gewenst zijn. Artikel 3. Didactiek in een tijd van nieuwe geletterdheid. Leren anno nu is Just In Time (JI). Al googlend en associërend is een leerling anno nu gewikkeld in een constant constructieproces, dat voortdurend verandert. Voor leerkrachten een groot probleem: leerlingen construeren zelf hun kennis en willen niet meer in schema s geperst worden en stappenplannen volgen. Een nieuwe didactiek, die hierop een antwoord heeft, is daarom nodig. Veel leerkrachten houden zich bezig met het technisch verkennen van de nieuwe middelen. Het komt dan vaak niet tot een didactische integratie. Daarvoor is kennis van vakdidactiek en leerpsychologie nodig. Nieuwe werkvormen komen naar voren en moeten door leerkrachten op hun waarde worden getoetst en goed ingezet in de bestaande didactiek. Dat lukt alleen als leerkrachten over een duidelijke visie beschikken. Die visie omvat het geheel aan kennis met betrekking tot normen en waarden, onderwijsfilosofie, kennis van (vak)didactiek en eigentijdse ontwerpkennis. De rol van leerkracht verandert hierdoor in snel tempo. Ook zij/hij moet snel en JIT de nieuwe middelen leren kennen, ze kunnen beoordelen en zinvol inschakelen in een gevarieerd onderwijsleerproces. Daarbij kan dat proces zich ook deels op afstand afspelen. De nieuwe didactiek is interactief, gaat uit van zinvolle kennis, zorgt voor sociaal leren en levert ook strategische oefenmomenten op. SAMENVATIING GELETTERDHEID

2 Vragen bij nieuwe (ict-)geletterdheid Schoolleider Docent Visie Welke visie heeft de schoolleider op Kan de docent de visie in zijn/haar klas ict-geletterdheid? vertalen in leerarrangementen? Welke Is de schoolleider op de hoogte van technieken passen in de eigen visie? nieuwe mogelijkheden? Heeft de school een duidelijke visie of is het een agglomeraat van toevallige uitspraken? Kennis- en Welke kennis en vaardigheden op het Hoe werk ik met bestaande nieuwe ict gebied van nieuwe geletterdheid hebben tools? Kan ik zelf nieuwe toepassingen we nodig? maken, in samenwerking met anderen? Waar halen we die? Educatieve Hoe komen we aan de benodigde educatieve Kan ik beschikken over software en software en ict toepassingen? toepassingen? Wie helpt de docent Welke bronnen heeft de school? bij informatievoorziening? Zijn de financiën toereikend? Wat verwachten we voor rendement? Ict-infrastructuur Is onze structuur geschikt om de nieuwe Is de ict-structuur gemakkelijk voor de toepassingen te gebruiken (bijv. video- docent? Kan e.e.a. direct en zonder conferencing)? Wat doen we als onze problemen worden gebruikt? Hebben we structuur geüpgraded moet worden? genoeg middelen van kwaliteit? Ligt niet teveel het accent op de bovenbouw? SAMENVATIING GELETTERDHEID 2

3 De nieuwe geletterdheid, deel 1 Jonge kinderen en geletterdheid in de 21e eeuw, anders dan vroeger? Auteur: John Bronkhorst Wat is geletterdheid? In de loop van de eeuwen veranderde het begrip geletterdheid. Onder geletterdheid wordt op dit moment verstaan het vermogen om lezend en schrijvend te communiceren (Verhoeven e.a., 1999) Meestal worden drie fasen van geletterdheid onderscheiden: 1 Ontluikende geletterdheid (periode van 0 tot 4 jaar). De basisprincipes van taal worden in deze periode geleerd. Kinderen leren mondeling communiceren, spreken en luisteren. Het vormt de grondslag voor de schriftelijke taalvaardigheden lezen en schrijven. Kinderen maken volop kennis met geschreven taal en beeldtaal en proberen die soms al vroeg te imiteren. 2 Beginnende geletterdheid (in groep 1 tot en met 3 van de basisschool). Kinderen oriënteren zich op schriftelijke taal, zien de verbanden tussen gesproken en geschreven taal, ontdekken het alfabetisch principe en leren elementair te lezen. Ze leren hun gedachten aan papier toe te vertrouwen en schriftelijk met anderen te communiceren. 3 Gevorderde geletterdheid. (Na groep 3). In deze fase leren kinderen steeds sneller woorden te herkennen en hun aandacht te richten op de betekenis van teksten. Ze leren om te gaan met informatie in teksten en ontwikkelen strategieën en procedures daarbij. In ons land is een duidelijke overzichtslijn aanwezig, Te beginnen bij de voorschoolse periode tot en met einde basisschool, waarin leerkrachten kunnen zien hoe een taalontwikkeling normaliter kan verlopen. Ook zijn er tussendoelen geformuleerd: tussentijdse ijkpunten waaraan je kunt zien of kinderen nog op de goede weg zitten met hun taalontwikkeling. Deze lijn, op verzoek van het Ministerie van OCW, is in boekvorm en in multimediale vorm ontwikkeld door het Expertisecentrum Nederlands/ Radboud Universiteit Nijmegen (http://www.taalonderwijs.nl). Veel uitgevers houden rekening met deze taallijn bij het ontwerpen van hun leermaterialen. Uit recent onderzoek vanuit de neuropsychologie weten we dat het goed leren van de basisprincipes van taal erg belangrijk is. Het leren ervan wordt begunstigd door het feit dat tussen de leeftijd van 0 en 4 jaar het hersenvolume verviervoudigt. Wie in die periode de juiste omgeving voor kinderen weet te bieden en de juiste begeleiding daarbij geeft, zorgt voor een basis die levenslang voordeel oplevert. Ook kunnen op die manier problemen soms voorkomen worden of sterk teruggebracht. Het Ministerie van OCW heeft extra geld beschikbaar gesteld om in de voorschoolse periode deze basisprincipes goed gestructureerd te begeleiden. Daarbij is ook aandacht voor de rol van ict in taal-leerprocessen. Vooral kinderen uit taalzwakke milieus kunnen hiervan profiteren. Onze tijd wordt wel het informatietijdperk genoemd. Net als ten tijde van de boekdrukkunst zijn er nieuwe manieren van communicatie en informatieverwerving ontstaan, dank zij multimedia en ict. Kinderen groeien daar als vanzelfsprekend mee op, wanneer het in hun milieu aanwezig is. Het begrip geletterdheid krijgt daardoor een nieuwe betekenis. Nieuwe geletterdheid Tot nu toe was leren lezen gebonden aan een vastgestelde hoeveelheid tekst. Die lees je, zonder dat er doorgaans op gereageerd kan worden. Lezen van teksten is nu vermengd met beelden, geluiden en symbolen. Daartussen kun je naar wens associatief heen en weer springen via hypertext. Op alle elementen uit zoín omgeving kan in principe direct gereageerd worden. Een plaatje kan een nieuwe afbeelding oproepen, maar ook tekst, geluid, een filmpje of combinaties daarvan. Achter alles wat ik zie kan informatie en communicatie in onderlinge verbondenheid schuilgaan. Dat leer je als kind al snel. Anders dan bij het lezen, zijn er nu verschillende symboolsystemen tegelijk actief. Schrift, beeld (stilstaand en bewegend) en geluid dragen tegelijkertijd informatie aan en nodigen uit tot reactie. Afhankelijk van de toepassing krijg ik ook direct of met een kleine vertraging een reactie. Reageren kan met heel veel gereedschappen: praten (podcasting), bewegende beelden (video en video-conferencing) en schrijven (chat, nieuwsgroep, weblog e.a.). nieuwe geletterdheid, deel 1

4 Lezen kan nu ook met een plaatje, geluid of film beginnen. Daarna kan de nadruk gelegd worden op auditieve aspecten (de tekst wordt verklankt) en grafische aspecten (de tekst wordt getoond, gelijk met de klank. Daarbij kan tegelijkertijd ook een plaatje of filmpje verschijnen dat beïnvloed kan worden). Sommige onderzoekers vragen zich af of deze grote hoeveelheid verschillende informatie die via een beeldscherm wordt aangeboden, bij sommige kinderen niet tot overlading leidt van het werkgeheugen. Dat zou negatieve gevolgen kunnen hebben voor het leren. De cognitieve belastingstheorie probeert daar een antwoord op te vinden. Op dit moment zien we bijvoorbeeld een grote toename van bewegende beelden. Beeldbanken bieden filmpjes aan die naar believen kunnen worden gebruikt in leermaterialen voor jonge kinderen. Bewegende beelden blijken echter niet altijd tot beter leren te leiden. In veel gevallen zijn stilstaande beelden effectiever. Soms ook is een combinatie van geluid en tekst het beste. Ontwerpers van nieuwe leermiddelen zijn dus niet succesvol bezig als ze zoveel mogelijk verschillende media op het beeldscherm stoppen, in de hoop dat er dan wel iets zal werken. Onderzoek zal moeten aantonen wat de meest effectieve leerprocessen zijn. Wanneer iets is geleerd vanaf een beeldscherm waarbij geluid, beeld, tekst, symbolen en animaties een rol speelden, kan dat later soms moeilijk weer opgeroepen worden. Niet duidelijk is immers onder welke omstandigheden het leereffect ontstond. Kwam dat door het geluid, door de plaatjes (stilstaand) door de video (bewegend) of een combinatie ervan. In feite rest dan niets anders dan een complete aanbieding van de oorspronkelijke situatie. Ontwerpers en onderzoekers moeten nog meer weten over de omstandigheden en effecten van het leren via verschillende symboolsystemen. Speelgoed maakt ook steeds meer gebruik van deze kwaliteiten. Sprekend speelgoed dat ook video-conferencing kan uitvoeren, kan versturen en kan chatten is in opmars. Nabaztag, het sprekende konijn dat ook zijn oortjes kan laten bewegen, is een succesnummer. Aibo, de hond die kan opbellen, video-conferencen, praten en bewegen doet het wat minder goed. Prijs en geringe aaibaarheid worden als factoren genoemd. De televisie is natuurlijk de oudste en grootste factor die van invloed is op jonge kinderen en geletterdheid. Tot nu toe werd aangenomen dat kinderen pas rond de leeftijd van twee tot twee-een-half jaar systematisch naar tv gingen kijken. Recent onderzoek laat zien dat kinderen al tussen hun eerste en tweede levensjaar systematisch naar tv kijken. De effecten hiervan zijn nog onvoldoende onderzocht. Van goed gemaakte prentenboeken weten we dat ze geletterdheid kunnen ondersteunen. Plaatje, voorlezen en tegelijk de symbolen zien, zorgen voor een stimulerende omgeving. Digitale prentenboeken voegen daar nog de mogelijkheid aan toe van veranderbaarheid (een plaatje kan er opeens anders uitzien of er gebeuren onverwachte dingen), taal naar spraak (letters kunnen verklankt worden) en beperkte interactiviteit (aanwijzen, laten oplichten e.a.). Het gebruik van levende boeken kan leiden tot een beter verhaalbegrip, grotere woordenschat en meer grammaticale kennis. (Verhallen, 2003) De confrontatie met een toetsenbord zorgt ervoor dat lettersymbolen onder de aandacht komen. Daarmee zien kinderen hun ouders handelingen verrichten die tot communicatie en informatie-uitwisseling leiden. Naar de dierentuin? Even snel op internet kijken hoe laat die open is en o ja, wanneer worden de zeeleeuwen gevoerd Direct en vanaf het beeldscherm zien kinderen dat deze vragen beantwoord kunnen worden. Wanneer meer kinderen rond het toetsenbord zitten, ontstaan er rijke mogelijkheden tot mondelinge communicatie. Veel kinderen willen al pratend uitleggen wat ze doen of ze reageren op de reacties van de computer. Soms is er ook onenigheid, bijvoorbeeld over de vraag wie de muis mag bedienen. Ouders en leerkrachten die dat kunnen, hebben hier een mogelijkheid om taal te stimuleren. Wanneer er een webcam ter beschikking staat, ontstaan veel mogelijkheden tot uitwisseling: mondelinge en schriftelijke communicatie wisselen elkaar af. Het digitale schoolbord zorgt ervoor dat ook jonge kinderen al, via tekenen, kunnen verduidelijken wat ze bedoelen. Pilot-onderzoek van het expertisecentrum Nederlands liet zien dat samenwerking tussen ouders en school, met gebruik van video-conferencing, tot goede resultaten kan leiden op het gebied van voorlezen. Nieuwe geletterdheid brengt daarmee de nieuwe media als voornaamste communicatie- en informatiedragers in de kinderwereld. Omdat veel communicatie schriftelijk is blijven de voorwaarden voor schriftelijk taalgebruik belangrijk: woordherkenning, woordenschat, foneemgrafeem koppeling etc. Daarnaast moeten de andere nieuwe geletterdheid, deel 1 2

5 symbooltalen en hun relaties doorgrond worden. Beeldtaal ontwikkelt zich, mede door de toename van digitale camera s. Hoe maak je met een beeld duidelijk wat je wilt zeggen. Een close-up van een poot van je geliefde cavia vertelt een ander verhaal dan een totaalopname op afstand. Kinderen leren al snel beelden interpreteren en er hun betekenis aan toekennen. Daarbij kunnen ze taal gebruiken door een woord of zin erbij te schrijven of commentaar in te spreken, zodat iedereen weet wat je bedoelt. Zo wordt de overgang van mondelinge naar schriftelijke taal makkelijker. De nieuwe media hebben ook meer mogelijkheden gebracht om zelf iets te maken. Niet alleen meer een tekening met eventueel tekst, maar ook een foto, een filmpje, een gesproken stuk tekst het kan allemaal gemaakt en gecombineerd worden tot een stukje communicatie of informatie. Literatuur Verhoeven, L., Aarnoutse, C. (1999) Tussendoelen beginnende geletterdheid. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands. Verhallen, M., Bus, A., & de Jong, M. (2003). Elektronische boeken in vroegschoolse educatie. Amsterdam: Stichting lezen. Websites Expertisecentrum Nederlands. Alle publicaties en materialen over geletterdheid. Dat alles brengt een andere rol voor ouders, leidsters en leerkrachten met zich mee. Hun rol wordt steeds belangrijker. Niet alleen moeten ze de bestaande tools en technieken waarmee kinderen geconfronteerd worden, goed kennen, ze moeten ook de houding hebben zich in nieuwe te verdiepen. Er komen immers voortdurend nieuwe toepassingen, die van invloed zijn op de geletterdheid. Daarnaast moeten ze een goed overzicht over taalontwikkeling als geheel hebben. De al genoemde leerlijnen zijn daarvoor in ons land een goed startpunt. We komen daar in een tweede hoofdstuk op terug. Als nieuw aspect van geletterdheid moeten kinderen leren welk communicatiegereedschap het best bij hen past. Dat hangt ook af van het doel dat ze nastreven. Een school- en thuisomgeving waarin ook de nieuwe digitale elementen stimulerend aanwezig zijn is van groot belang. Niet in ieder milieu is dat het geval. Een nieuwe digitale kloof zou daardoor kunnen ontstaan. Leerkracht en school zullen de nieuwe geletterdheid vanuit hun kennis van vakdidactiek en ict krachtig moeten stimuleren. nieuwe geletterdheid, deel 1 3

6 De nieuwe geletterdheid, deel 2 Leerkrachten, begeleiders en digitale geletterdheid Auteur: John Bronkhorst Kinderen doen het sneller Sinds de snelle opkomst van computers is het duidelijk dat leerlingen met ict makkelijker omgaan dan leerkrachten en ouders. Seymour Papert schreef er een boek over: The children s machine. Computers worden het domein van kinderen, waarbij de school op de achtergrond raakt, schreef hij in Onderzoek laat zien dat hij steeds meer gelijk krijgt. Het kost scholen en lerarenopleidingen nog veel inspanning om de stap naar de kinderwereld te maken. In het begin gaan veel scholen er toe over systematisch computerles te geven. Daarbij stellen ze elementaire technische vaardigheden voorop. Doordat veel leerlingen computers thuis hebben, wordt dit overbodig en soms zelfs contraproductief: leerlingen vervelen zich en vinden de lessen achterhaald. In de volgende fase is er de neiging om te veronderstellen dat technische vaardigheden vanzelf thuis worden geleerd. De school gaat zich meer op de didactiek en onderwijskundige achtergrond richten. Als er sprake is van een informatiesamenleving, dan moet de school daarop voorbereiden. Leerkrachten zullen dan op een heel nieuwe leest te werk moeten kunnen gaan. Daarvan zijn ook beleidsmakers overtuigd. In de Kerndoelen, de wet Beroepen in het Onderwijs (BIO) en competentieprofielen vinden we steeds meer richtlijnen en doelen met betrekking tot ict. Leerkrachten moeten digitaal geletterd zijn, is de mening. Daarbij wordt vaak de definitie gehanteerd van de American Library Association (ALA) (..) informatievaardige mensen hebben geleerd hoe ze moeten leren. Ze zijn zich daarvan bewust, omdat ze weten hoe kennis geordend is, hoe ze informatie kunnen vinden en hoe ze informatie zo kunnen gebruiken, dat anderen van hen kunnen leren. Deze mensen zijn klaar voor een leven lang leren, omdat ze altijd de informatie kunnen vinden die nodig is voor elke taak of keuze die zich voordoet. In lijsten met competenties wordt de geletterdheid omschreven, ook in internationaal verband (ISTE, Common European Framework). In het begin wordt die geletterdheid technisch en nauwelijks praktijkgericht ingevuld in ons land. Er komt een digitaal rijbewijs (DRO), waarin grotendeels los van de eigen onderwijspraktijk een aantal voorgeschreven tools en toepassingen wordt geleerd. Dat sluit nauwelijks aan bij de behoeften die leerlingen hebben en heeft weinig raakvlak met de dagelijkse klassenpraktijk. Daarna wordt de aandacht verlegd naar het zoeken, vinden en presenteren van informatie. Het vinden en beoordelen van bronnen is belangrijk. Omdat veel leerlingen buiten school via de computer meer leren dan in school groeit de aandacht voor het zelfstandig, niet begeleid verwerven van kennis. Ook is er toegenomen aandacht voor de maatschappelijke functie van media: hoe moet een burger zich kritisch en actief bewegen in een complexe fundamenteel gemedialiseerde wereld, vraagt de Raad voor Cultuur zich af. De inspectie krijgt de opdracht om, via een waarderingskader ict in het onderwijs, na te gaan hoe het met de integratie van ict gesteld is. Ouders maken zich zorgen over het feit dat hun kinderen in een virtuele wereld bezig zijn die zij zelf niet kunnen overzien. Ze willen, vaak samen met de school, oplossingen voor problemen die hen bezig houden. Een groot probleem voor ouders is dat van de veiligheid. Hoe voorkom je dat kinderen in aanraking komen met of belaagd worden door ongewenste en schadelijke invloeden? Emigreer en leer Belangrijker dan ooit is het om te weten wat er speelt in de wereld van leerlingen. Veel leerkrachten zijn er zich onvoldoende van bewust dat er, na schooltijd, een heel eigen digitaal leven geleid wordt door kinderen. De middelen, technieken en emoties die daarbij een rol spelen, zijn voor veel leerkrachten onbekend. Zo ontstaan twee werelden: die van de digitale autochtonen, leerlingen die volledig opgegroeid zijn met computers en die van de digitale immigranten, leerkrachten die komen kijken in een voor hen relatief nieuwe wereld (Prensky). Weten wat leerlingen (digitaal) bezig houdt betekent: goed luisteren, meedoen met digitale activiteiten die leerlingen na school doen, accepteren dat een leerkracht zich iets moet laten uitleggen door leerlingen, zich ver- De nieuwe geletterdheid, deel 2

7 plaatsen in de emoties die de digitale wereld oproept en er natuurlijk zelf plezier in hebben. Al werkend op deze manier ontdekt de leerkracht dat er bij veel leerlingen sprake is van een dubbele identiteit. Hun digitale leven ziet er anders uit dan hun echte leven. Dat weten ze en daarover praten ze ook Marije is in het echt niet zo n bitch... dat doet ze alleen maar achter de computer. Door mee te doen raken leerkrachten op de hoogte van de snel wisselende rages, het taalgebruik (Breezertaal), de voortdurende stroom nieuwe ict-tools, de wereld van de games en de soms grote zichtbare verschillen in waarden en normen tussen leeftijdsgroepen en culturen. Door zich in te leven en te werken in de ict-cultuur ontstaat een gevoel van wederzijds respect en waardering en wordt het voor leerkrachten ook duidelijker waar hun rol ligt. Naast een emotionele rol, die tot beter begrip, waardering en respect kan leiden krijgen leerkrachten al meelevend ook steeds meer zicht op hun professionele mogelijke inbreng. Waar liggen kansen in het vernieuwde leerproces, waar kun je de relatie met schoolse vaardigheden leggen, hoe verhouden de nieuwe tools en technieken zich tot de kerndoelen en eindtermen. De diepte in Een van de kenmerken van onze informatiesamenleving is dat er snel en op het juiste moment naar informatie kan worden gezocht. Even googlen en je hebt het antwoord. Informatie krijg je just in time. Maar hoe wordt al die losse informatie nou een samenhangend geheel? En als dat voor ieder individu anders werkt, hoe kan een leerkracht daar dan mee omgaan. Meer dan vroeger moeten leerkrachten beschikken over vaardigheden van hogere orde om aan deze vragen het hoofd te bieden. Een begrippenkader bij leerlingen laten ontstaan vanuit zelf- of geleid ontdekkende leerprocessen vergt heel andere kwaliteiten dan het in partjes overdragen van voorgestructureerde leerstof. Het impliceert het vermogen om snel kennis te kunnen verwerven, deze te kunnen analyseren en samen te brengen tot een zinvol geheel, in te passen in al bestaande structuren en deze vervolgens te communiceren met anderen. Bij het snel kunnen verwerven van kennis, even googlen, komen direct al zoekvaardigheden om de hoek kijken. Die hebben deels te maken met kennis van het zoekgereedschap. De meeste gebruikers kennen maar één toepassing van googlen. Dat er op talloze andere manieren veel slimmer gezocht kan worden is vaak niet bekend. Het resultaat van een eenvoudige zoekactie is een ongeordende hoeveelheid informatie. Deze informatie moet worden gefilterd op bruikbaarheid. Daarvoor sluiten mensen aan bij kennis die ze al hebben (cognitief en emotioneel raamwerk). Is dat raamwerk er niet of onvoldoende dan wordt het filteren en beoordelen van kennis moeilijk tot zelfs onmogelijk. Alle hits zijn dan uniek en de gebruiker kan ze niet classificeren of beoordelen. Dat kan tot moedeloosheid en verwerping van het leerproces leiden. Leerkrachten zullen zelf zeer goed moeten kunnen omgaan met deze informatievaardigheden. Daarnaast moeten ze los kunnen komen van een voorgestructureerde methode en een helikopterview ontwikkelen binnen de vakgebieden. In Nederland helpt de regering daarbij door leerlijnen en tussendoelen aan te bieden voor onder meer taalonderwijs en wiskunde. Ook voor leerlingen in de voorschoolse periode zijn deze doelen er nu. Ze stellen de leerkracht beter in staat om het hele vakterrein te overzien en de inbreng van de leerling te plaatsen in het geheel van ontwikkeling. Meer dan vroeger moeten leerkrachten ook vertrouwd raken met het feit dat buitenschools leren een grote rol speelt. Thuis, achter de eigen computer en in de eigen omgeving, wordt vaak meer geleerd dan op school, erkent ook de Onderwijsraad. Hoe vindt leren dan precies plaats in volledige zelfstandigheid? Wat als je daar als leerkracht mee wordt geconfronteerd: ga je dat uit de weg of kun je het integreren in je dagelijkse schoolpraktijk? Niet langer staat de didactiek centraal: de leer van het onderwijzen. De leer van het leren (ook wel mathetiek genoemd; Bronkhorst, 2005) komt naar voren. Hoe kun je als leerkracht al die verschillende kennis reguleren en tot een geheel maken? Moet dat individueel of kan dat in groepen? Is klassikaal onderwijs nog mogelijk en zinvol? Op de rol van leerkracht wordt eigenlijk een groter beroep gedaan dan vroeger. Emotionele processen en denkprocessen moeten individueler en dieper worden opgepakt en begeleid. Dat stelt hogere eisen aan de eigen cognitieve en emotionele vaardigheden dan in de traditionele situatie. Organiseren van complexe leerprocessen, vanuit een goede kennis van onderwijskunde en leerpsychologie en met vaardigheden ten aanzien van de ict tools wordt een benadering die in de kinderschoenen staat. Combineren van oude en nieuwe middelen tot leerarrangementen, het zelf maken van ontbrekende stukjes informatie, het kunnen hanteren van de talloze wisselende communicatiegereedschappen zijn vaardigheden die beheerst moeten worden. Het hebben en kunnen expliciteren van een duidelijke onderwijsvisie helpt ook om als leerkracht te kunnen De nieuwe geletterdheid, deel 2 2

8 classificeren en selecteren. Naarmate duidelijker is wat je wilt, kunnen ontwikkelingen door die bril worden bekeken en hoeft er geen onnodige onrust te ontstaan over de toevloed van nieuwe tools en toepassingen. Die worden in alle rust getoetst aan het eigen onderwijsconcept en kunnen dan worden geaccepteerd of beargumenteerd verworpen. Nu duidelijk is dat er hogere eisen aan leerkrachten worden gesteld in een informatiesamenleving rijst ook de vraag hoe het met onze instroomeisen is gesteld. Sommigen staan op het standpunt dat er hogere instroomeisen aan o.a. pabo s gesteld moeten worden. Ons land kent een van de laagste instroomeisen van Europa. Recentelijk is een begin gemaakt met de invoering van begintoetsen voor rekenen en taal. Daarmee moet een minimaal niveau gegarandeerd worden. Er komt daarbij geen verhoging van de instroomeisen. Het ten minste beheersen van vaardigheden voor rekenen en taal op basisschoolniveau lost nog niet de vraag op naar de noodzakelijke digitale geletterdheid van leraren anno nu. Literatuur American Library Association (1989). American Library Association Presidential Committee on Information Literacy: Final Report. Washington, D.C. American Library Association. Bronkhorst, J. (2005) Basisboek ICT didactiek. Tweede druk. Baarn: Bekadidact. International society for technology in education:. (2002) National educational technology. Standards for teachers. Eugene Oregon:ISTE Papert, S. (1993): The children s machine. Rethinking school in the age of the computer. Harvester Wheatsheaf, New York. Prensky, M. (2001). Digital natives, digital immigrants. In: On the horizon. NCB University Press, Vol. 9, nr. 5, October. Raad voor Cultuur (2005). Mediawijsheid: De ontwikkeling van nieuw burgerschap. Den Haag:Raad voor Cultuur. Midoro, V. (2005). A Common European Framework for Teachers Professional Profile in ICT for Education. Ortona: Menabo s.r.l. De nieuwe geletterdheid, deel 2 3

9 De nieuwe geletterdheid, deel 3 Didactiek in een tijd van nieuwe geletterdheid Auteur: John Bronkhorst Van techniek naar didactiek naar mathetiek... De informatiesamenleving begint langzaam gestalte te krijgen. Bedrijven omarmen deze en scholen passen zich aan. Eerst door de techniek belangrijk te vinden: learn to use. Nu bijna alle kinderen de techniek thuis leren is de vraag hoe een nieuwe didactiek (leer van het onderwijzen) eruit moet zien. En wat te doen als leerlingen helemaal zelfstandig leren? Daar komt geen leerkracht aan te pas. Zelfstandig leren en leren over je eigen leergedrag wordt ook wel mathetiek genoemd. Comenius bedacht de term in de 18e eeuw. Seymour Papert maakte in de tachtiger jaren van de vorige eeuw een digitale leeromgeving (Logo) waarin kinderen zelfstandig konden leren. Hij was er te vroeg mee. Het verband met het schoolse leren is op dat moment voor leerkrachten niet duidelijk en dus verdwijnt de unieke omgeving naar de digitale dozen. Trek aan de bel voor een goed model Leren anno nu moet Just In Time (JIT). Snel opzoeken van informatie, snel verwerken en vervolgens presenteren is een kenmerk van de nieuwe didactiek. Dat stelt, zoals we hiervoor zagen, specifieke eisen aan leerkracht en leerling. Snel laten zoeken als er voldoende computers zijn, lukt nog wel. Maar daarna moet de kwaliteit van het zoek- en verwerkingsproces bewaakt worden. Voor de meeste leerlingen is het prettig om zo zelfstandig mogelijk te kunnen zoeken. Het zoeken op internet is voor leerlingen moeilijk. Veel leerlingen hebben niet het geduld om beschrijvingen van sites door te nemen. Ze kiezen puur voor de titel. Vooral jongens browsen liever dan dat ze zoeken met trefwoorden. Is de informatie eenmaal gevonden, dan lukt het vaak niet om die in te passen in hun onderzoek. Het zoeken zelf kost al zoveel moeite dat ze daardoor niet toekomen aan de vraag, hoe je die informatie zinvol kunt gebruiken. Leerlingen zoeken vooral naar een concreet antwoord. Informatie wordt nauwelijks doorgelezen en er wordt direct besloten of iets bruikbaar is. Zoeken op trefwoorden gaat vaak onsystematisch en met grote willekeur. Daarbij gebruiken jongens vaak een enkel trefwoord, terwijl meisjes een combinatie van trefwoorden gebruiken. Meestal worden letterlijke zinnen gezocht en er wordt ook vaak bij dezelfde websites gekeken. Mocht het niet lukken iets te vinden, dan veranderen veel leerlingen gewoon hun zoekopdracht of onderwerp. Bij het beoordelen van informatie laten veel leerlingen zich leiden door kwantiteit in plaats van kwaliteit. Voor zwakke leerlingen is dat vaak een crime: ze blijven steken in een stortvloed aan informatie en komen niet toe aan de verwerking ervan. Daarbij gaan ze ervan uit dat een goede zoekmachine goede resultaten oplevert. Een impliciet vertrouwen op een soort kwaliteitscontrole van de kant van de zoekmachine is vaak aanwezig. Sites worden niet op betrouwbaarheid en waarheid gecontroleerd. Als een site er goed uitziet, maakt hij meer kans bekeken te worden en serieus te worden genomen. Interactiviteit is een must voor de digitale autochtonen. Teveel tekst is saai en wordt direct weggeklikt. Hulp bij het zoeken en construeren is nodig. Daardoor is er opnieuw aandacht voor modellen van geleid ontdekkend leren. Een van de meest gebruikte modellen is de Big 6. Het model is onder meer terug te vinden in het concept mapping programma Inspiration. Het kent een zestal stappen: 1 beginnen aan de taak; hoe krijg je grip op de opdracht? 2 selecteren van een onderwerp; onzekerheid en optimisme; 3 verkennen van het onderwerp; past de gevonden informatie bij het onderwerp? 4 je concentreren op het onderwerp; er is meer zekerheid ontstaan over aard en uitwerking van het onderwerp? 5 verzamelen van informatie; gericht zoeken is nu mogelijk; 6 afsluiten van het onderzoek; opluchting. Rondom dit model is een hele leergemeenschap ontstaan die elkaar ook met nieuwsgroep, e-zine, weblogs en wiki ondersteunt en van nieuwe informatie voorziet. Een ander model is dat van Bernie Dodge. Het wordt in de webquests gebruikt, ter structurering van het ontwerpproces. Een webquest biedt structuur aan een informatieproces waarin internettoepassingen betrokken zijn. Dodge hoopte met zijn model de hogere denkvaar- Nieuwe geletterdheid, deel 3

10 digheden analyse, synthese en evaluatie/constructie te verbeteren. Veel webquests leggen de nadruk op eenvoudiger gesloten leerprocessen: verwerven van kennis en het op eenvoudige wijze toepassen ervan. Dodge s model kent de volgende stappen: 1 inleiding: de achtergrond van de webquest wordt duidelijk gemaakt en leerlingen moeten gemotiveerd raken voor het onderwerp; 2 opdracht: hierin staat duidelijk wat het doel van de webquest is; 3 handelingen: wat moet je doen om het doel te bereiken. Stap-voor-stap-gids die structuur biedt; 4 bronnen: waar vind ik de informatie? Dodge legde de nadruk op internetbronnen en noemde in hoofdzaak URL s. In een gemengd leerproces (blended learning) worden ook andere bronnen genoemd: boek, tijdschrift e.a.; 5 beoordeling: leerlingen kunnen zichzelf beoordelen met behulp van criteria die ook door leerkracht of anderen wordt gebruikt; 6 afsluiting: hierin staat wat er gebeurt met de resultaten van de afsluiting. Komt er een presentatie? Wordt er iets op internet gezet? Komt iets in de kinderkrant? 7 leerkrachtdeel: aanwijzingen, tips voor de leerkracht. Ga eens voor anker Onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat uitgaan van de wereld van leerlingen (authentiek leren) heel succesvol kan zijn. Maar hoe kun je dat doen als er 25 leerlingen of meer in de klas zitten? Dat betekent 25 verschillende startpunten, inhouden en leerprocessen. Om dat probleem op te lossen bedachten wetenschappers van de Vanderbilt Universiteit in de Verenigde Staten een aanpak: de verankerde instructie (anchored instruction). Ze presenteerden aan het begin van een leerproces aan alle leerlingen een indringende video, waarin de probleemstellingen duidelijk aanwezig waren. Leerlingen hebben dan dezelfde gedeelde ervaring (anker) en kunnen daar samen over praten. Dat lost het probleem van 25 individuele ankers op. Van daaruit gingen leerlingen hun eigen accenten leggen en eigen problemen formuleren, meestal in kleine groepjes. Vervolgens worden antwoorden gezocht op de zelf geformuleerde vragen. Om na te gaan of het antwoord voldoende is testen ze zichzelf. Tenslotte wordt een terugblik of samenvatting gegeven. Uit onderzoek blijkt dat het werken met ankers succesvol is op Pabo s, basisscholen en in de Vroeg- en Voorschoolse Educatie (VVE). In ons land wordt de benadering door het Expertisecentrum Nederlands van de Radboud Universiteit gebruikt binnen de taallijnen die gemaakt zijn voor leerlingen van 2 tot 12 jaar. Leerkrachten kunnen binnen de multimediale taallijn de video s als ankers gebruiken. Ze hebben dan een gemeenschappelijk startpunt voor overleg en werken. Voor leerlingen zijn leersituaties ontworpen vanuit ankers. Met behulp van een goed model kunnen leerkrachten dan makkelijker de verschillende leerprocessen aanpassen aan de wensen van leerlingen. Er blijft een hoofdstructuur aanwezig. Wat is jouw plaatje? Structuur aanbrengen kun je ook visualiseren. Onderzoek laat zien dat veel leerlingen daarmee gebaat zijn. Dat kan in de vorm van mooi vormgegeven schema s. Die schema s kun je als leerkracht tevoren aanbieden en dan door leerlingen laten uitwerken (meer gesloten benadering). Je kunt ze ook door de leerlingen zelf laten maken en er dan over praten: welke verschillen zien we? Wie heeft hetzelfde? Hoe kan dat? Als we dat nu eens als kernwoord nemen wat gebeurt er dan? (meer open benadering). Joseph Novak ontwikkelde deze techniek van kennis-visualisatie en noemde ze concept mapping. Veelgebruikte programma s hiervoor zijn Kidspiration en Inspiration. Een leerling die zelf zo n schema heeft gemaakt presenteert een soort persoonlijke begripslandkaart. Dit is wat ik ervan denk of weet. Als leerkracht moet je getraind raken in het snel interpreten van en omgaan met deze techniek. Ook moet je in staat zijn open te staan voor heel nieuwe zienswijzen en die van anderen met elkaar kunnen combineren tot een geheel. Natuurlijk moet worden vastgesteld of de nieuwe zienswijze klopt: hoe weet je of het waar is? Naast het vastleggen van bestaande kennis kun je ook nieuwe kennis en ideeën proberen te genereren met behulp van schema s. Dezelfde programma s en technieken werden door Tony Buzan gebruikt om er associaties mee te maken die leidden tot creatieve ideeën. Hij noemde zijn aanpak mind mapping. Bij communiceren valt nog veel te leren Leerlingen communiceren graag en naarmate ze ouder worden, steeds meer met de nieuwe middelen die internet biedt. Er is een hele groep sociale software ontstaan die inspeelt op die behoefte. Sociale software ondersteunt groepsinteractie en bestaat uit een combinatie van allerlei media en middelen. Het is zo belangrijk dat sommigen niet meer spreken over e-learning maar over c-learning (communicative learning). Scholen kunnen daar, als ze die tools kennen, goed gebruik van maken. Daarmee kan worden aangesloten bij Nieuwe geletterdheid, deel 3 2

11 de eigen ervaringen van leerlingen en kan ook het strategisch leren (het leren van regels, strategieën en de noodzaak tot oefenen ervan) makkelijker vorm worden gegeven. Social software kent veel tools, die regelmatig worden vernieuwd. Leerlingen stellen zelf de gewenste tools samen, al naar gelang van hun behoefte en creëren zo hun eigen leeromgeving. Weblogs (digitale dagboeken) horen bij de veelgebruikte gereedschappen. In grote openheid vertellen leerlingen hun belevenissen, wisselen kennis en ervaring uit en kijken in hoofdzaak naar andermans ervaringen en belevingen. Een stukje eigen identiteit wordt op die manier ontwikkeld. MSN, Blogger en andere programma s worden veel gebruikt. Om snel samen te werken worden wiki s gebruikt: direct veranderbare websites, waaraan iedereen kan meewerken. De grootste digitale encyclopedie, Wikipedia, is in korte tijd een wereldsucces geworden. In ons land worden ervaringen opgedaan met een encyclopedie voor kinderen, wikikids. Verzamelingen aanleggen van muziek, foto s of films is een manier om met geluid en beelden te communiceren. Flickr (foto s), itunes (muziek) en Youtube (films) zijn bronnen van informatie-uitwisseling. Daarbij kun je je eigen kernwoorden gebruiken bij het opslaan van verzamelingen. Een plaatje van een schoolreis naar de Efteling kan door de een worden opgeslagen als schoolreis en door de ander als griezelpaleis. Door naar elkaars kernwoorden (tags) te kijken en doordat sommige programma s aangeven wie dezelfde foto, film of muziekstuk ook zo genoemd heeft, leren gebruikers hun classificaties uitwisselen. Voor Piaget, die van mening is dat classificeren een belangrijk element van menselijke intelligentie is, zou het duidelijk zijn dat hier voor scholen een prachtige uitdaging ligt. Praten over elkaars classificatie leert kinderen nadenken over verschillende denkstructuren. Daarbij kan eventueel gebruik worden gemaakt van de hiervoor genoemde concept mapping programma s. Bibliotheken zijn minder gelukkig met deze ontwikkeling. Leerlingen vinden het vaak maar niks om in geprefabriceerde zoeksystemen te moeten duiken. Ze maken ze liever zelf. Daarbij leren ze ook dat het handig is om op een gegeven moment een grootste gemene deler te accepteren. Dat zoekt toch makkelijker. Websites en literatuur website van big6. nederlandstalige webquests hulp bij het zoekproces onderzoekend leren in VO onderzoekend leren in het PO o.a. verankerde instructie wiki encyclopedie voor kinderen foto s uitwisselen video uitwisselen muziek verzamelen Segers, E., Damhuis, R., Droop, M. (2006): Taal & zaakvakken met webquests. cd-rom. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands, Radboud Universiteit Bronkhorst, J. (2005) Basisboek ICT-didactiek. 2e druk. Baarn, Bekadidact. De nieuwe internet-tools leveren een verheugende hoeveelheid didactische mogelijkheden. Door ze te classificeren op grond van visie en achtergrondkennis blijft je digitale geletterdheid plezier en inspiratie opleveren. Nieuwe geletterdheid, deel 3 3

12 Stichting is de publieke ict-ondersteuningsorganisatie van, voor en door het onderwijs. De stichting behartigt de belangen van de Nederlandse onderwijssector op het gebied van ict, biedt hulpmiddelen bij het maken van keuzes voor ict-producten en diensten en levert educatieve diensten en producten om het leren te vernieuwen. Ict op school is een label van Kennisnet Ict op school. Als belangenbehartiger stelt Ict op school zich ten doel om organisaties uit het primair en voortgezet onderwijs toe te rusten en te begeleiden in hun keuze voor ict-producten en -diensten, onder andere door het nauwkeurig specificeren van de onderwijsvragen op het gebied van ict. Ict op school behartigt de collectieve belangen rond ict en onderwijs richting marktpartijen en politiek. Belangrijke instrumenten zijn onderzoek naar het effect en rendement van ict én monitoring van ontwikkelingen op het gebied van onderwijs en ict., Zoetermeer 2007 Alle rechten voorbehouden. Naamsvermelding Niet Commercieel Geen Afgeleide Werken 2.5 Nederland De gebruiker mag: het werk kopiëren, verspreiden, tonen en open uitvoeren onder de volgende voorwaarden: BY c = Naamsvermelding. De gebruiker dient bij het werk de naam van Kennisnet Ict op school te vermelden. Niet-commercieel. De gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken. Geen Afgeleide werken. De gebruiker mag het werk niet bewerken. Bij hergebruik of verspreiding dient de gebruiker de licentievoorwaarden van dit werk kenbaar te maken aan derden. De gebruiker mag uitsluitend afstand doen van een of meerdere van deze voorwaarden met voorafgaande toestemming van Kennisnet Ict op school. Stichting POSTADRES Postbus AT Zoetermeer Het voorgaande laat de wettelijke beperkingen op de intellectuele eigendomsrechten onverlet. (www.creativecommons.org/licenses) BEZOEKADRES Paletsingel NT Zoetermeer T (079) F (079) E Op deze plek komt de pay-off

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO Page of 7 Enquête voortgezet onderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E.

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Page of 6 Enquête basisonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas zit je?

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F.

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Page of 0 Enquête beroepsonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Er zijn in totaal vragen. A. Over jou Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven door onderstaande

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING 10 VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING En de inzet van technologie vanuit onderwijsgedreven innovatie op scholen in het VO en MBO 10 voordelen van blended learning Blended learning is hot in Nederland. Blended

Nadere informatie

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld reageren bijlagen attenderen printversie Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld Datum 01/02/2007 Auteur publicatie Guus Wijngaards, Jos Fransen, Pieter Swager (INHOLLAND) Titel

Nadere informatie

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers?

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Cor Aarnoutse Wat doe je met kinderen die moeite hebben met begrijpend lezen? In dit artikel zullen we antwoord geven op deze vraag. Voor meer informatie verwijzen

Nadere informatie

Academy4learning. Trainingsaanbod 2015-2016

Academy4learning. Trainingsaanbod 2015-2016 Academy4learning Aan de slag met Academy4learning Welkom bij Academy4learning! Met praktijkgerichte trainingen en workshops ondersteunen we docenten en medewerkers bij de invoering en het gebruik van digitaal

Nadere informatie

Wiki s in het onderwijs

Wiki s in het onderwijs INFORMATIEWIJZER Stichting Kennisnet POSTADRES Postbus 778 2700 AT Zoetermeer BEZOEKADRES Paletsingel 32 2718 NT Zoetermeer T 0800-KENNISNET F (079) 321 23 22 E info@kennisnet.nl Op deze plek komt de pay-off

Nadere informatie

Minimumstandaard ICT, ten aanzien van. - voorzieningen binnen de school. - de medewerkers

Minimumstandaard ICT, ten aanzien van. - voorzieningen binnen de school. - de medewerkers Minimumstandaard ICT, ten aanzien van - voorzieningen binnen de school - de medewerkers DDS, januari 2011 Inleiding In dit document wordt de minimum standaard voor ICT beschreven. Alle DDS scholen streven

Nadere informatie

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Eind januari bracht het Platform Onderwijs2032 het eindadvies uit met hun visie op toekomstgericht onderwijs. Het rapport bevat veel bruikbare ideeën en aandacht

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring:

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Docentenvragenlijst op het gebied van ict-gebruik en natuur- en techniekonderwijs, voormeting Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Ik ben een:

Nadere informatie

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht Drents Archief Het meisje met de hoepel Groep 2 Thema-overzicht Thema-overzicht Het meisje met de hoepel Groep 2 Drents Archief Kern van het thema Een beeld vertelt een verhaal. Om het verhaal te kunnen

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Producten mediawijsheid de Bibliotheek Midden-Brabant

Producten mediawijsheid de Bibliotheek Midden-Brabant Producten mediawijsheid de Bibliotheek Midden-Brabant Veel scholen besteden aandacht aan het mediawijzer maken van leerlingen, docenten en ouders. De Bibliotheek Midden-Brabant kan hierbij inhoudelijk

Nadere informatie

De Romeinen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/40999

De Romeinen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/40999 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Wassink 16 January 2013 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/40999 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

VRAGENLIJST LEERKRACHT ONDERBOUW TUSSENDOELENMONITOR

VRAGENLIJST LEERKRACHT ONDERBOUW TUSSENDOELENMONITOR VRAGENLIJST LEERKRACHT ONDERBOUW TUSSENDOELENMONITOR INHOUDSOPGAVE Beginnende geletterdheid Doelen blz. 3 Activiteiten blz. 3 Evaluatie blz. 4 Speciale leerbehoeften blz. 4 Mondelinge communicatie Doelen

Nadere informatie

LITERATUUR EN MEDIA QUEST 2013

LITERATUUR EN MEDIA QUEST 2013 LITERATUUR EN MEDIA QUEST 2013 Woensdag 13 maart 2013 Joyce Veldman 488195 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Bladzijde 1 Vraag 1 Bladzijde 2 Vraag 2 Bladzijde 3 Vraag 3 Bladzijde 5 Vraag 4 Bladzijde 6 Vraag

Nadere informatie

VELON conferentie 8 maart 2010 Ontwikkeling: Els Schellekens (Bureau ELS) Onderzoek: Dorian de Haan Marije de Hoogd

VELON conferentie 8 maart 2010 Ontwikkeling: Els Schellekens (Bureau ELS) Onderzoek: Dorian de Haan Marije de Hoogd VELON conferentie 8 maart 2010 Ontwikkeling: Els Schellekens (Bureau ELS) Onderzoek: Dorian de Haan Marije de Hoogd Subsidie: Bernard van Leer Foundation Inhoud presentatie Onze Klas Mijn Wereld Ontwikkeling:

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

Onderzoekend en ontwerpend leren

Onderzoekend en ontwerpend leren Betekenis voor het Jenaplanonderwijs Onderzoekend en ontwerpend leren Marja van Graft Martin Klein Tank Wat gaan we doen? Direct aan de slag Over de aanpak Brede ontwikkeling Taal bij onderzoeken en ontwerpen

Nadere informatie

INFORMATIEWIJZER. Wiki s in het onderwijs

INFORMATIEWIJZER. Wiki s in het onderwijs INFORMATIEWIJZER Wiki s in het onderwijs Inhoud Wat is een wiki? 4 Mogelijkheden van wiki s 4 Wiki in het onderwijs 6 Wiki door het onderwijs www.wikikids.nl 6 Meerwaarde 7 Meewerken aan wiki s stap voor

Nadere informatie

Mediawijsheid protocol Basisschool Op t Hof

Mediawijsheid protocol Basisschool Op t Hof Mediawijsheid protocol Basisschool Op t Hof Helga Bongers & Kim van Dooijeweert Tricht, 2013 'Mediawijsheid is niet gewoon belangrijk. Het is absoluut cruciaal. Mediawijsheid bepaalt of kinderen een instrument

Nadere informatie

MediaWijzer. mediawijs.kennisnet.nl

MediaWijzer. mediawijs.kennisnet.nl MediaWijzer mediawijs.kennisnet.nl Wat u vindt in deze MediaWijzer Nieuwe media 3 De MediaWijzer 5 Wat is mediawijsheid? 7 Mediawijs zijn 9 Mediawijsheid in de les 13 Webwijsheid 14 Informatievaardigheden

Nadere informatie

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen School en computers School en computers Computers zijn niet meer weg te denken uit ons leven. Kinderen van nu spelen vaak al computerspelletjes voor ze naar groep 1 gaan. Op school nemen computers een

Nadere informatie

Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat

Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat het programma in het eerste leerjaar te zwaar is We raken

Nadere informatie

CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN

CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN Binnen de Taallijn staat de deskundigheidsbevordering van (toekomstige) leidsters centraal. De nadruk in de scholing ligt dan ook

Nadere informatie

Mediawijsheid. Informatiekaart 08. leren vernieuwen

Mediawijsheid. Informatiekaart 08. leren vernieuwen Informatiekaart 08 leren vernieuwen Mediawijsheid Mediawijsheid is actueel in het onderwijs. Kinderen worden geconfronteerd met steeds meer verschillende media; naast de krant en de televisie worden kinderen

Nadere informatie

M2DESK BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het?

M2DESK BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? BESCHRIJVING M2DESK Wat is het? De M2Desk is een leerlingtafel waar een computer in geïntegreerd is. Met behulp van twee knoppen kan een computer uit het tafelblad geklapt worden. Tegelijk verschijnt een

Nadere informatie

Samengevat door Lieve D Helft ICT-coördinator Scholengemeenschap InterEssen

Samengevat door Lieve D Helft ICT-coördinator Scholengemeenschap InterEssen Samengevat door ICT-coördinator Scholengemeenschap InterEssen Eindtermen ICT Vanaf het schooljaar 2007-2008 zijn er eindtermen voor ICT in het lager onderwijs, dus zal men ICT meer en meer moeten integreren

Nadere informatie

Soms geeft de begeleidende informatie misleidende informatie; doet de applicatie niet wat hij belooft te doen.

Soms geeft de begeleidende informatie misleidende informatie; doet de applicatie niet wat hij belooft te doen. Inhoud Als er leerdoelen gehaald moeten worden moeten we als docent wel enige zekerheid hebben omtrend het effect van een interactieve multimediale applicatie. Allereerst moet de applicatie beken worden

Nadere informatie

Onderwijs & Media binnen de Opleiding tot leraar Basisonderwijs (NHL)

Onderwijs & Media binnen de Opleiding tot leraar Basisonderwijs (NHL) Onderwijs & Media binnen de Opleiding tot leraar Basisonderwijs (NHL) Age Wesselius, juni 2012 In het huidige curriculum van de Pabo heeft het vakgebied Nieuwe Media een plaats gekregen in voornamelijk

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zeven onderdelen, A t/m G.

Deze vragenlijst bestaat uit zeven onderdelen, A t/m G. Page of Enquête studenten lerarenopleidingen Deze vragenlijst bestaat uit zeven onderdelen, A t/m G. Er zijn in totaal 7 vragen. A. Over jezelf Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven

Nadere informatie

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet.

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet. Eindrapportage Interactieve Leerlijnen versie datum 1 / 7 Eindrapportage Interactieve Leerlijnen www.dnsleerroutes.net Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010 Kennisnet.nl www.dnsleerroutes.net

Nadere informatie

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs!

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Informatie avond over mediawijsheid/sociale media op school Media zijn voor kinderen en jongeren de gewoonste zaak van de wereld. Ze nemen informatie

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Tabel 1: Weekrooster voor de instructie in het Programma Interactief Taalonderwijs

Tabel 1: Weekrooster voor de instructie in het Programma Interactief Taalonderwijs Evaluatieonderzoek naar Programma Interactief Taalonderwijs ER ZIT PIT IN Het Expertisecentrum Nederlands heeft een evaluatieonderzoek uitgevoerd op negen scholen die het Programma Interactief Taalonderwijs

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent? Workshop Handleiding Verhalen schrijven wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Even voorstellen stelt zich kort voor en vertelt

Nadere informatie

Nieuwe media. Ander onderwijs?

Nieuwe media. Ander onderwijs? Nieuwe media. Ander onderwijs? Joke Voogt Typ hier de footer 1 Wij streven ernaar dat over vijf tot tien jaar alle leerlingen voor hun toekomstig beroep, voor het deelnemen aan het maatschappelijk leven

Nadere informatie

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Bij het begeleiden van leeractiviteiten kun je twee aspecten aan het gedrag van leerkrachten onderscheiden, namelijk het pedagogisch handelen en het didactisch handelen.

Nadere informatie

Piramide. Dé educatieve methode voor alle jonge kinderen

Piramide. Dé educatieve methode voor alle jonge kinderen Voor- en vroegschoolse educatie Piramide Piramide Dé educatieve methode voor alle jonge kinderen Geeft jonge kinderen de kans zich optimaal te ontwikkelen Biedt houvast en ruimte voor pedagogisch medewerkers,

Nadere informatie

Het beleidsplan cultuureducatie

Het beleidsplan cultuureducatie Het beleidsplan cultuureducatie Beleidsplannen voor cultuureducatie kunnen variëren van 1 A4 tot een compleet beleidsplan. Belangrijk hierbij is dat het cultuureducatiebeleid onderdeel is van het schoolplan.

Nadere informatie

Kennisdomeinen taal & rekenen

Kennisdomeinen taal & rekenen Informatiekaart 05 leren vernieuwen Kennisdomeinen taal & rekenen Taal en rekenen worden in Nederland gezien als kernvakken voor het onderwijs. En hoewel de meningen verschillen over de wijze waarop deze

Nadere informatie

Kinderen kunnen zelfstandig met de Skoolmate werken vanaf groep 4. Wel moeten zij eerst leren hoe ze met de laptop horen om te gaan.

Kinderen kunnen zelfstandig met de Skoolmate werken vanaf groep 4. Wel moeten zij eerst leren hoe ze met de laptop horen om te gaan. BESCHRIJVING SKOOLMATE Wat is het? De Skoolmate is een kleine laptop die speciaal is ontwikkeld voor kinderhandjes. Hij kan tegen een stootje en heeft een handvat. Daarnaast beschikt de laptop onder andere

Nadere informatie

Basisschool De Poolster straalt, vanuit deze gedachte werkt het team samen met de kinderen en ouders aan kwalitatief goed onderwijs op onze school.

Basisschool De Poolster straalt, vanuit deze gedachte werkt het team samen met de kinderen en ouders aan kwalitatief goed onderwijs op onze school. Voorwoord Basisschool De Poolster straalt, vanuit deze gedachte werkt het team samen met de kinderen en ouders aan kwalitatief goed onderwijs op onze school. Onze visie op eigentijds, boeiend onderwijs

Nadere informatie

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Modelen. Contactgegevens

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Modelen. Contactgegevens Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Modelen WWW.CPS.NL Contactgegevens Willem Rosier w.rosier@cps.nl 06 55 898 653 Hoe ziet het modelen er in de 21 ste eeuw uit? Is flipping the classroom dan

Nadere informatie

1. De leerlingen hebben een positieve houding tegenover ICT en zijn bereid ICT te gebruiken ter ondersteuning van hun leren.

1. De leerlingen hebben een positieve houding tegenover ICT en zijn bereid ICT te gebruiken ter ondersteuning van hun leren. Eindtermen ICT 1. De leerlingen hebben een positieve houding tegenover ICT en zijn bereid ICT te gebruiken ter ondersteuning van hun leren. 2. De leerlingen gebruiken ICT op een veilige, verantwoorde en

Nadere informatie

Projectdefinitie. Plan van aanpak

Projectdefinitie. Plan van aanpak Projectplan DOT2 Projectdefinitie ICT is niet meer weg te denken uit ons onderwijs (Hasselt, 2014). Als (toekomstige) leerkracht is het belangrijk dat je daar op inspeelt en kennis hebt van de laatste

Nadere informatie

De Voorleesvogel voor ouders en peuters. Workshop voor leid(st)ers

De Voorleesvogel voor ouders en peuters. Workshop voor leid(st)ers De Voorleesvogel voor ouders en peuters Workshop voor leid(st)ers 1 Gemeentebibliotheek Utrecht Bureau Educatieve Ondersteuning 030-2861943 gbu.beo2@utrecht.nl 2 Inhoud Inleiding... 4 Opzet van de workshop...

Nadere informatie

Ouder & kind Samen Sociaal Sterk

Ouder & kind Samen Sociaal Sterk Ouder & kind Samen Sociaal Sterk Social Media Bewustwording We constateren een duidelijke behoefte aan voorlichting over het gebruik van social media en internettoepassingen door jonge kinderen. Wij streven

Nadere informatie

Informatie vaardigheden

Informatie vaardigheden 0 Boek 77992.indb 0 02-2-09 6:4 Noordhoff Uitgevers bv Informatie vaardigheden Je dient informatievaardig te zijn om snel en grondig digitale informatie te zoeken, te selecteren en te verwerken. In dit

Nadere informatie

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Toetsen. Contactgegevens

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Toetsen. Contactgegevens Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Toetsen WWW.CPS.NL Contactgegevens Willem Rosier w.rosier@cps.nl 06 55 898 653 Wat betekent dit voor het meten van de 21ste eeuwse taalvaardigheden? We hebben

Nadere informatie

Inhoudelijke beschrijving Vversterk Basistraining per module

Inhoudelijke beschrijving Vversterk Basistraining per module Inhoudelijke beschrijving Vversterk Basistraining per module Module 1 De Nederlandse VVE-programma s en de Taallijn VVE Hoe ontwikkelen kinderen zich. ontwikkelingsgebieden. kerndoelen, tussendoelen, leerlijnen.

Nadere informatie

CLIL Toolkit voor het basisonderwijs

CLIL Toolkit voor het basisonderwijs CLIL Toolkit voor het basisonderwijs Auteurs: Alessandra Corda, Eke Krijnen, Wibo van der Es Redactie: Jan Willem Chevalking, Tine Stegenga 2012 Expertisecentrum mvt, Leiden Een digitale versie van deze

Nadere informatie

Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs

Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs kennisnet.nl Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs Op de volgende pagina s treft u het beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs. Het instrument is ingedeeld in acht

Nadere informatie

Informatievaardighedenplan als onderdeelvan het Leesplan

Informatievaardighedenplan als onderdeelvan het Leesplan Informatievaardighedenplan als onderdeelvan het Leesplan Binnen de landelijke aanpak van de Bibliotheek Leerlingen met goede informatievaardigheden maken betere werkstukken en houden interessantere spreekbeurten.

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren Ada van Dalen Wat is W&T? W&T is je eigen leven W&T: geen vak maar een benadering De commissie wil onderstrepen dat wetenschap en technologie in haar ogen géén

Nadere informatie

Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006

Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006 1 Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006 Mondeling onderwijs Kerndoel 1 Kerndoel 2 Kerndoel 3 Schriftelijk onderwijs Kerndoel 4 Bijlage kerndoel 4 leestechniek Kerndoel 5 Kerndoel

Nadere informatie

Uitdagen zorgt voor leren! Hoe je interactie voor taal- en denkontwikkeling kunt realiseren in alle vakken

Uitdagen zorgt voor leren! Hoe je interactie voor taal- en denkontwikkeling kunt realiseren in alle vakken Ronde 8 Anne-Christien Tammes & Sjouke Sytema Marnix Academie, Utrecht Contact: a.tammes@hsmarnix.nl s.sytema@hsmarnix.nl Uitdagen zorgt voor leren! Hoe je interactie voor taal- en denkontwikkeling kunt

Nadere informatie

Vakdidactiek: inleiding

Vakdidactiek: inleiding Vakdidactiek: inleiding Els Tanghe 1 1. Inleiding Een specialist in de wiskunde is niet noodzakelijk een goede leraar wiskunde. Een briljant violist is niet noodzakelijk een goede muziekleraar. Een meester-bakker

Nadere informatie

De Voorleesvogel voor ouders en kleuters. Draaiboek voor de leerkracht

De Voorleesvogel voor ouders en kleuters. Draaiboek voor de leerkracht De Voorleesvogel voor ouders en kleuters Draaiboek voor de leerkracht 1 Openbare Bibliotheek Amsterdam Team Educatie 020-5230786 / 780 g.vanderbijl@oba.nl 2 Inhoud In het kort... 4 Een planning... 6 1.

Nadere informatie

Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool

Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool In dit beroepsproduct ontwerp je onderwijs op het gebied van Wetenschap en technologie voor de basisschool. Uitgangspunt bij je onderwijsontwerp

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

Koers in zicht! Visie, werken in units Kernconcepten

Koers in zicht! Visie, werken in units Kernconcepten Astrid van den Hurk Koers in zicht! Visie, werken in units Kernconcepten De Toverbal, Venray Hoe leren kinderen? De wereld rondom ons In ons hoofd De boekenwereld op school 2. Bostypen Men onderscheidt

Nadere informatie

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum Derde graad LO A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 Lichamelijke opvoeding Motorische competenties 1.1 De motorische basisbewegingen

Nadere informatie

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen?

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Sanneke Bolhuis emeritus lector Fontys Lerarenopleiding senior onderzoeker Radboudumc zetel praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek Stuurgroep

Nadere informatie

Mindmappen met kleuters

Mindmappen met kleuters Mindmap Woordenschat Groep 1-2 Mindmappen met kleuters Rianne Hofma Mindmappen met kleuters? Ongetwijfeld een goed idee! Maar hoe kun je dit bij jonge kinderen, die niet kunnen lezen en schrijven, gestalte

Nadere informatie

Kop. Romp. Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3

Kop. Romp. Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3 Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3 Tijd: 45 50 minuten Kop Introductie Introduceer de opdracht kort: Informatie opzoeken op internet gaat snel en is gemakkelijk toegankelijk. Soms is het niet

Nadere informatie

Websites voor mentoren en leerlingen Inleiding

Websites voor mentoren en leerlingen Inleiding Websites voor mentoren en leerlingen Inleiding Internet is niet meer weg te denken uit het huidige onderwijs en biedt bovendien een bijna onuitputtelijke bron aan informatie en hulpmiddelen. Dit document

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers

Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers Programma Kennismaken Presentatie Jong geleerd Warming-up Pauze Praktische oefening Afsluiting Jong geleerd over het belang van actieve stimulering van ontluikende

Nadere informatie

EU-Speak _ leslla docenten

EU-Speak _ leslla docenten EU-Speak _ leslla docenten Wat heeft een docent nodig om de laaggeletterde volwassen immigrant te leren lezen en schrijven? EU-Speak 1 Partners: Engeland, Zweden, Denemarken, Duitsland, Spanje, Nederland

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

Basisles 4: Windows Movie Maker

Basisles 4: Windows Movie Maker Basisles 4: Windows Movie Maker Onderwerp Het hanteren van het programma Windows Live Movie Maker: foto s toevoegen, overgangen selecteren, muziek toevoegen, film opslaan Leeftijd/Doelgroep Alle leerjaren

Nadere informatie

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling Boekwerk Voorstel voor een project omschrijving 1.1 Doelstelling Het doel van het te ontwikkelen lespakket Boekwerk is leerlingen op een nieuwe manier bezig te laten zijn met taal, boeken en vakinhoud.

Nadere informatie

Spreken - Presenteren HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52520

Spreken - Presenteren HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52520 Spreken - Presenteren HV 1 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 21 July 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52520 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids?

Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids? Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids? WERKBOEK WIKIKIDS Welkom bij het werkboek van WikiKids. In dit werkboek staan opdrachten waarmee je stap voor stap leert werken met WikiKids. Er staan 15 opdrachten

Nadere informatie

Nederlands. Mondeling onderwijs

Nederlands. Mondeling onderwijs Nederlands Mondeling onderwijs - Kerndoel 1: De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. Gebruik

Nadere informatie

Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool

Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool 1 Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool Milou de Smet, Saskia Brand-Gruwel & Paul Kirschner Open Universiteit Goed schrijven is een belangrijke, maar complexe vaardigheid. De schrijver

Nadere informatie

Tussendoelen Gevorderde Geletterdheid. 1. Tussendoelen lees- en schrijfmotivatie. 2. Tussendoelen technisch lezen

Tussendoelen Gevorderde Geletterdheid. 1. Tussendoelen lees- en schrijfmotivatie. 2. Tussendoelen technisch lezen Tussendoelen Gevorderde Geletterdheid Bron: Aarnoutse, C. & Verhoeven, L. (red.), Zandt, R. van het, Biemond, H.(in voorbereiding). Tussendoelen Gevorderde Geletterdheid. Een leerlijn voor groep 4 tot

Nadere informatie

Uitgegeven: 3 februari 2010. 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN

Uitgegeven: 3 februari 2010. 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN Uitgegeven: 3 februari 2010 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN BELEIDSREGEL voor het verkrijgen van een partiële ontheffing voor het vak Fries in het primair en voortgezet onderwijs in de provincie

Nadere informatie

De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten

De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten 3 De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten Roos Scharten & Andrea Netten Expertisecentrum Nederlands Sander Gerritsen & Sonny Kuijpers Centraal Planbureau Welke strategieën

Nadere informatie

Al doende leren Een module voor trainers

Al doende leren Een module voor trainers Al doende leren Een module voor trainers Bijlagen: Powerpoint Een module voor trainers Handouts: Stappenplan internetgebruik (De Strategiekaart) Print van Powerpoint prestaties geld Parktijkopdrachten

Nadere informatie

Toelichting competenties

Toelichting competenties Toelichting competenties De vraag van dit onderzoek was of leerkrachten, intern begeleiders en schoolleiders die werken met nieuwkomers aanvullende of extra competenties nodig hebben bovenop de bekwaamheidseisen

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

Onderwijs van de 21ste eeuw:

Onderwijs van de 21ste eeuw: Onderwijs van de 21ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Onderwijs van de 21 ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie Professionaliseringsaanbod

Nadere informatie

Vaardigheden - Internet HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52517

Vaardigheden - Internet HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52517 Vaardigheden - Internet HV 1 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 21 July 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52517 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

- ict leerlijnen Springplank Heusden-Zolder -

- ict leerlijnen Springplank Heusden-Zolder - Elementaire leerstof Aanvullende leerstof 1. Een positieve houding tegenover ict aannemen 1.1 Beseffen dat ict mogelijkheden en beperkingen heeft. 1.2 Apparatuur met zorg behandelen. De bedieningsvoorschriften

Nadere informatie

White Paper. De implementatie van het SMARTboard. binnen Praktijkschool Uithoorn. Dhr. J.M. de Boer

White Paper. De implementatie van het SMARTboard. binnen Praktijkschool Uithoorn. Dhr. J.M. de Boer White Paper De implementatie van het SMARTboard binnen Praktijkschool Uithoorn. Dhr. J.M. de Boer Maart 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding Blz. 3 1.1 De wens van de school 1.2 Visie van de school 2. ICT en

Nadere informatie

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs BESCHRIJVING SURFACE Wat is het? De Surface is een liggend 30 inch beeldscherm op een tafel waaraan meerdere kinderen tegelijk kunnen werken. Zij bedienen de Surface met hun handen. Het apparaat kan 52

Nadere informatie

WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf

WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf In vet en genummerd van A tot en met F: Aspecten Daar onder per aspect genummerd in cijfers: Indicatoren Een flink aantal indicatoren

Nadere informatie

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren 1. Inleiding Aan de hand van een concept cartoon verdiepen leerlingen zich in de vraag hoe het komt dat een meisje een meisje is. Een concept cartoon is een visuele

Nadere informatie

Presentatie door: Dr. Wim Hilberdink. 1 december 2015

Presentatie door: Dr. Wim Hilberdink. 1 december 2015 Presentatie door: Dr. Wim Hilberdink 1 december 2015 THORBECKE SCHOLENGEMEENSCHAP Zwolle atheneum havo mavo 1820 leerlingen 160 docenten 10 jaar Mediawijsheid Relatie tot digitale geletterdheid Opzet en

Nadere informatie