QUINTESSENCE TRENDBREUKEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "QUINTESSENCE TRENDBREUKEN"

Transcriptie

1 QUINTESSENCE 6 TRENDBREUKEN

2 Trendbreuken De zesde uitgave van de Quintessence, het periodiek van Quintel Strategy Consulting, heeft als thema Trendbreuken. Quintel beschrijft in het eerste artikel van deze Quintessence Trendbreuken hoe de wereld voor een aantal fundamentele vraagstukken is komen te staan ten aanzien van voedsel, fossiele brandstoffen en klimaat. Het artikel betoogt dat de strategieën van veel bedrijven opnieuw gemaakt zullen moeten worden voor de periode In het tweede artikel bekijken we onze eigen markt. De markt voor strategisch advies. Het artikel Naar een effectiever strategisch advies beschrijft hoe het adviesvak zich ontwikkelt. De trendbreuk is de samensmelting van westers decompositie en oosters holistisch denken. Het artikel Stop met melken, maar bouw fanatiek aan een steeds betere klantervaring beschrijft hoe bedrijven kunnen breken met het klassieke strategiedenken en kunnen verjongen tot een Pervasive Excellence bedrijf. Een van de gevolgen van de trendbreuken in huizenprijzen is de kredietcrisis. Deze crisis lijkt samen met andere trendbreuken de inleiding van een recessie. Het artikel Prestatieverbetering en kostenbesparing bij een naderende recessie beschrijft structurele en incidentele methodes om de prestatie te verhogen en de kosten te verlagen. Het artikel Het optimaal organiseren van business services geeft houvast bij het organiseren van stafafdelingen, ondersteunende diensten en shared service centers zodat de rest van de organisatie zijn aandacht optimaal op de externe klant kan richten. Het nieuwe TV kijken breekt met het idee van de altijd passieve TV kijker en ziet een rol voor een soms actieve en soms passieve TV kijker. De kijker wordt hierbij geholpen door nieuwe technieken en vele bedrijven die staan te trappelen om de kijker nieuwe producten en diensten aan te bieden. Het artikel Zorgverzekeraars als strategische investeerders laat zien dat zorgverzekeraars de sleutel in handen hebben tot beter werkende zorgaanbieders. Zij zijn het die een trendbreuk kunnen veroorzaken in de kwaliteit van de zorg Trendbreuken Belangrijke voedsel- en fossiele brandstofprijzen zijn met meer dan 100% gestegen in de laatste 1 maanden. Het smelten van het land- en zeeijs gaat veel sneller dan we in 006 dachten. De dollar daalt gestaag. Zijn dit incidenten of serieuze trendbreuken? Wat betekent dit voor de strategie van bedrijven? Quintel denkt dat de strategie van veel bedrijven de komende jaren als gevolg van deze trendbreuken fundamenteel zal gaan veranderen. Naar een effectiever strategisch advies In dit artikel wordt de huidige vorm van strategie consulting aan een kritische blik blootgesteld. In de nieuwe uitgebreide vorm van strategisch advies is er meer aandacht voor MRI-scans, mentale modellen, sociale interacties en persoonlijke drijfveren. Stop met melken van de klant, maar bouw fanatiek aan een steeds betere klantervaring Al een tijd lang houdt Quintel zich bezig met het verschijnsel Pervasive Excellence : heel succesvolle bedrijven (Google, Dell, IKEA, ASML, etc.) die in korte tijd de wereld veroverden. Een belangrijke succesfactor is dat ze sterk zijn in zowel kosten als kwaliteit en daardoor qua prijs-waarde verhouding ver voorliggen op hun concurrenten. In dit artikel bekijken we hoe deze bedrijven die voorsprong krijgen en houden. Prestatieverbetering en kostenbesparing bij een naderende recessie: het nut van Total Quality Management, Lean, Six Sigma, Theory of Constraints en Overhead Value Analysis Het beheersen van kosten en verbeteren van de prestatie is voor sommige bedrijven een cyclische activiteit. In tijden van hoge vraag en winstgevendheid wordt niet of minder op de prestaties en kosten gelet, terwijl in tijden van vermindering van vraag en winstgevendheid dit weer prioriteit nummer één wordt. Maar dit opportunisme is niet verstandig en de keuze voor een kostenbesparings- en prestatieverbeteringsmethode moet welbewust worden gemaakt. Het optimaal organiseren van business services Dit artikel beschrijft in logische stappen hoe je business services organiseert. Een methode wordt beschreven om stafafdelingen, ondersteunende diensten en shared service centers effectief te laten bijdragen aan het succes van een onderneming. De lezer wordt uitgenodigd om bij het lezen de eigen organisatie te evalueren. Het nieuwe TV kijken Omroepbedrijven (SBS, RTL en Publieke Omroepen) en kabelmaatschappijen hebben jarenlang bepaald welke TV programma s te zien waren in de huiskamer. Dat kan in de toekomst gaan veranderen. Geholpen door nieuwe techniek, zullen ook andere partijen in staat zijn video in de huiskamer te brengen. Zorgverzekeraars als strategische investeerders De politiek en pers maken een belangrijk discussiepunt van de vraag of zorgaanbieders in de geliberaliseerde zorgmarkt winst mogen maken. Het zou investeringen in de zorg stimuleren en de marktwerking bevorderen. Quintel vindt deze discussie op zijn minst voorbarig. Winstuitkering is niet nodig om zorgverzekeraars te stimuleren om te investeren in zorgaanbieders. Een heldere set wettelijke randvoorwaarden en een goede investeringsstrategie, dat is nodig. Daar profiteert de zorgmarkt en uiteindelijk de patiënt werkelijk van. Trendbreuken energie, klimaat en machtsverhouding Het afgelopen jaar werd onverwacht het ene na het andere record verbroken. Geen sportieve zwem- of schaatsrecords, maar trendbreuken met een veel grotere wereldwijde impact. Het meest recent zijn de records in voedselprijzen van rijst, maïs en graan, die binnen één jaar verdubbelden. Maar het begon al ruim een jaar geleden met de olieprijzen, die record na record verbraken, gevolgd door de prijzen van kolen en gas. De dollar bereikte een historisch dieptepunt. Wetenschappers meldden dat het smelttempo van ijs op de Noordpool, Groenland gletsjers en Zuidpool veel hoger was dan ze op grond van de huidige modellen konden voorspellen. En in Delfzijl werd de hoogste waterstand ooit gemeten in Nederland. 1 De hierboven genoemde records werden niet voorspeld door de gebruikte wetenschappelijke modellen. Deze modellen gingen vaak uit van een stijging van enkele procenten terwijl de werkelijkheid in sommige gevallen meer dan 100% stijging blijkt te zijn. Er is een sterke indicatie dat we momenteel te maken hebben met belangrijke trendbreuken op het gebied van energievoorziening, klimaat en machtsverhoudingen in de wereld. Wat staat Nederland de komende 0 jaar te wachten op deze gebieden en wat betekent dit voor de huidige strategieën? In dit artikel worden trendbreuken en voorspellingen besproken van enkele thema s die de komende decennia een grote impact zullen hebben op de strategie van bedrijven en overheden. Quintel heeft een analyse gemaakt van de belangrijkste ontwikkelingen en trendbreuken op het gebied van energievoorziening, klimaatverandering en politieke machtsverhoudingen. Op de volgende pagina s volgt een samenvatting van een aantal onderdelen uit deze analyse en wordt kort ingegaan op de uitdagingen en mogelijkheden die deze ontwikkelingen bieden. 3

3 Energievoorziening Afgelopen jaar kwamen er twee belangrijke rapporten uit, één van de EU en één van de EIA (Energy Information Agency) waarin aan de hand van scenarioberekeningen een voorspelling werd gedaan over de energievoorziening van de wereld voor de komende 45 jaar. Beide rapporten voorspelden een stijgende olieprijs vanwege een stijgende consumptie en onvoldoende productie van olie. Opvallend echter was dat in beide rapporten de voorspelde olieprijs voor 030 in het worst case scenario (scenario met de hoogste olieprijs) lager was dan de werkelijke prijs die olie al bereikt had op het moment dat het rapport gepubliceerd werd.,3 Zie Figuur 1 Werkelijke en voorspelde olieprijs Olieprijs Huidige olieprijs ( 75) Historische olieprijs (in 006 $) Voorspelling EU 007 (worst case scenario) Voorspelling EIA 007 (worst case scenario) Figuur 1 Bron: Quintel analyse,3 In officiële statistieken van onder andere de EIA en van de EU wordt een te optimistisch beeld gepresenteerd, met een stijgende productie van fossiele brandstoffen die de komende decennia blijft voldoen aan de vraag. Een uitgebreide analyse die Quintel heeft uitgevoerd naar de cijfers achter de officiële statistieken levert echter een veel somberder beeld op van de toekomstige voorziening van fossiele brandstoffen. Nederland is afhankelijk van fossiele brandstoffen Het grootste deel van de Nederlandse energievoorziening bestaat op dit moment uit fossiele brandstoffen; 50% van onze energie komt uit gas, 35% uit olie en 10% uit kolen. Voor de rest wordt % geleverd door kernenergie en minder dan 3% komt uit duurzame bronnen zoals biomassa (%), wind (0,7%), restwarmte, zon en water. 4 Zie Figuur Het gas wordt momenteel nog voornamelijk door Nederland zelf geproduceerd 5. Voor olie en kolen zijn we vrijwel volledig afhankelijk van import uit andere landen. De wereldwijde energieconsumptie blijft stijgen Volgens het scenario met voortzetting van het huidige beleid 6 zoals de EU deze heeft berekend stijgt de globale energie consumptie met 80% in de komende 45 jaar. Het grootste Nederlandse energievoorziening Energie bronnen Figuur Olie gedeelte hiervan wordt geleverd door fossiele brandstoffen, wat dus een sterke stijging inhoudt van de wereldwijde vraag naar fossiele brandstoffen (ruim 50%). Zie Figuur 3 Deze stijging in vraag wordt voornamelijk veroorzaakt door ontwikkelende landen zoals China en India., 7 Globale energie consumptie Overige Nucleair Gas Kolen Olie Ej (10 18 Joule) 473 Kolen Bron: CBS 35% 10% Nucleair Duurzaam 50% Gas 900 De huidige prijsstijging van olie wordt veroorzaakt door schaarste In het afgelopen jaar steeg de olieprijs tot recordhoogtes (ook in euro s). Het grootste deel van de stijging werd veroorzaakt door het feit dat, in tegenstelling tot voorafgaande jaren, de vraag naar olie hoger was dan het aanbod 8. Hetzelfde gebeurde tijdens de oliecrisis in de jaren 70 toen de olieprijs een recordhoogte bereikte, hoewel (in reële cijfers) niet eens zo hoog als dat hij nu is. Het grootste verschil tussen de oliecrisis toen en de hoge olieprijzen nu, is dat de tekorten destijds kunstmatig werden veroorzaakt door een handelsembargo en dat op dit moment de wereldwijde vraag naar olie groter is dan er in totaal geproduceerd kan worden. De oliereserves beginnen uitgeput te raken Op dit moment bedragen de totale bewezen oliereserves in de wereld 1300 miljard vaten. Dit is met het huidige consumptieniveau voldoende voor nog 40 jaar. Uiteraard zullen er nog meer nieuwe olievelden gevonden worden, echter de piek van het vinden van veel en grote nieuwe velden lag in de jaren 70 van de vorige eeuw. De afgelopen 0 jaar werd er 4 keer zoveel olie geconsumeerd dan er aan nieuwe velden werd ontdekt. Voor 14 van de 5 grootste olieproducerende landen geldt een reserve to production ratio (aantal jaren dat er nog oliereserves zijn bij huidig productieniveau) van minder dan 0 jaar, waaronder de Verenigde Staten (11 jaar), Engeland (7 jaar), Noorwegen (9 jaar), Rusland (18 jaar) en China (14 jaar). 3 Zie Figuur 4 Daar komt bij dat de officiële statistieken van oliereserves voor veel van de overige grote productielanden veel te hoog zijn ingeschat, door onder andere creatieve boekhouding onder OPEC regelgeving, geheimhouding van werkelijke productiegegevens en het meerekenen van onconventionele oliebronnen zoals teerzanden. 9, 10 Volgens veel experts is het einde van de wereldwijde oliereserves in zicht, ook al wordt dit in de cijfers van sommige instanties nog niet weergegeven. +79% 700 Olieproducerende landen met Figuur 3 Bron: Global Climate Policy Scenarios for 030 and beyond, European Commission reserve/productie ratio <0 jaar Engeland Noorwegen Canada Argentinie VS Maleisie Mexico Angola Indonesie China Rusland Algerije Brazilie Oman Figuur Bron: Aantal International jaren met Energy huisige Outlook productie 007, EIA Olieproductie in toekomst onvoldoende om aan groeiende vraag te voldoen Door het opraken van oliereserves kunnen veel landen hun huidige productieniveau niet continueren. Daarnaast wordt er in een aantal grote productielanden momenteel te weinig geïnvesteerd om een stijgende productie in de komende tien jaar mogelijk te maken. Wanneer de officiële cijfers van reserves en productie worden omgerekend naar werkelijk te verwachten productiecapaciteit, blijkt dat deze onvoldoende is om de komende decennia aan de wereldwijde vraag te voldoen. Dit is ook de conclusie van Shell in het rapport Shell Energy Scenarios dat in april van dit jaar verscheen. 11 De nieuwe trend op het gebied van olie zal bestaan uit schaarste en verdere prijsstijgingen. Gasproductie in Nederland over 0 jaar 75% minder Sinds de jaren 60 produceert Nederland gas uit een aantal kleinere velden in de Noordzee en het noorden van Nederland en uit een groot veld bij Slochteren. Veel van deze kleine velden zijn inmiddels leeg en de huidige gasproductie kan nog maar enkele jaren worden vol gehouden. Daarna beginnen de nog resterende gasvelden zodanig leeg te raken dat de druk vermindert en daarmee ook de productiecapaciteit. Over 0 jaar is de verwachte gasproductie nog maar 5% van het huidige niveau. Zie Figuur 5 Dit heeft grote gevolgen voor de Nederlandse energievoorziening die voor 50% uit gas bestaat. 1 nederlandse gasproductie Aantal jaren met huidige productie Figuur 5 Bron: Exploration & Production in the Netherlands: Past Present and future, 16/17 april 007, EBN Voldoende import van gas niet mogelijk en maakt politiek afhankelijk Wanneer Nederland niet meer voldoende eigen gas kan produceren is het, samen met de rest van Europa, de komende 0 jaar voor zijn gasvoorziening in toenemende mate afhankelijk van import uit Noord Afrika (beperkte reserves), het Midden Oosten en vooral uit Rusland. Zie Figuur 6 Hoewel deze afhankelijkheid uit politiek oogpunt al niet heel wenselijk 4 5

4 lijkt, is het nog maar zeer de vraag of deze landen wel kunnen voldoen aan de totale vraag naar gas. Want niet alleen Europa maar ook Azië (met name China) is grotendeels afhankelijk van geïmporteerd gas. Wanneer voorspelde productiecijfers voor 030 worden gecorrigeerd voor het feit dat er momenteel onder andere in Rusland te weinig wordt geïnvesteerd in productiecapaciteit en dit wordt vergeleken met de totale vraag naar gas, dan lijkt het erop alsof Europa (inclusief Nederland) ook met schaarste van gas geconfronteerd gaat worden. 3 Figuur (licht blauw) Bron: World energy outlook 004, IAE Kolen als alternatieve fossiele brandstof? In de meeste discussies over fossiele brandstoffen wordt beargumenteerd dat er altijd nog kan worden overgeschakeld naar kolen voor een groot deel van de fossiele energievoorziening. Er zijn inderdaad grote kolenvoorraden op de wereld. Helaas hebben het laatste jaar ook op het gebied van kolen een aantal trendbreuken plaatsgevonden die duidelijk maken dat dit alternatief niet aan de toekomstige wereldwijde behoefte van fossiele brandstoffen kan voldoen. Om te beginnen is de prijs van kolen de afgelopen jaar verdrievoudigd. Ook hier was de directe oorzaak dat de vraag naar kolen hoger was dan er kon worden geproduceerd. In veel landen, voornamelijk snel ontwikkelende landen, bestaat al jaren een sterke stijging van de vraag naar kolen. Daarnaast blijken ook de officiële cijfers van de kolenreserves veel te hoog zijn ingeschat. Echter een veel groter probleem, vergelijkbaar met dat van olie, is dat de productiecapaciteit van kolen binnenkort haar piek lijkt te bereiken. In het meest recente rapport van EWG (Energy Watch Group) is berekend dat de wereldwijde kolenproductie in 05 op haar top zal zijn, en zal vanaf 015 de vraag naar kolen het aanbod ruim gaan overschrijden. 13 Zie Figuur 7 De stijging van kolenprijzen die momenteel wordt veroorzaakt door een lichte overschrijding van vraag boven aanbod zal in de toekomst dus verder doorzetten. berekening kolenproductie en -vraag M toe Aanbod OECD Europe Vraag China Africa OECD North America WEO Figuur 7 Bron: Coal: Resource and future production, EWG-paper No. 1/07 l Lignite s Subbituminous B Bituminous Protectionistisch gedrag zoals bij voedselschaarste Wanneer de resultaten van de analyses voor olie, gas en kolen bij elkaar worden opgeteld, kan worden geconcludeerd dat de huidige prijsstijging van fossiele brandstoffen wordt veroorzaakt door een trendbreuk van hogere vraag dan aanbod en dat dit in ieder geval de komende decennia zal doorzetten. Het gevolg hiervan is een verdere prijsstijging en een steeds grotere schaarste van fossiele brandstoffen. Dit effect wordt mogelijk versterkt doordat landen protectionistisch gedrag gaan vertonen op het moment dat hun eigen voorziening in gevaar komt. Dit was het afgelopen jaar te zien op het gebied van voedsel, toen de prijzen sterk stegen en grote exportlanden zoals Rusland, China, Argentinië en Kazakstan exportrestricties invoerden voor rijst, graan en maïs om tekorten in eigen land te voorkomen. Energievoorziening Nederland Nederland is een klein land, met weinig macht en snel verminderende eigen reserves van fossiele brandstoffen. Gezien de hierboven beschreven ontwikkelingen lijkt de huidige overheidsdoelstelling van 0% duurzame energie in 00 niet voldoende om de energievoorziening van Nederland veilig te stellen. Quintel verwacht dat het onafhankelijk worden van fossiele brandstoffen één van de belangrijkste thema s wordt in de komende jaren voor de strategie van bedrijven en de overheid. FSU South Asia Er is een sterke indicatie dat we momenteel te maken hebben met belangrijke trendbreuken op het gebied van energievoorziening, klimaat en machtsverhoudingen in de wereld Klimaatverandering De aarde warmt op en de zeespiegel stijgt sneller dan voorheen De 11 warmste jaren van de afgelopen eeuwen vonden plaats in de afgelopen 13 jaar. Temperatuurmetingen over de gehele wereld laten een gemiddelde opwarming zien van 0,74 graden de vorige eeuw en voorspellen een stijging van -5 graden voor de komende eeuw. 7 Hoewel er nog steeds tegenargumenten worden gegeven, zijn de meeste wetenschappers en beleidsmakers 15 het er over eens dat het klimaat verandert. 16 Dit heeft tot gevolg dat de zeespiegel sneller stijgt dan de afgelopen 6000 jaar. 17 Voor Nederland geeft een iets warmere temperatuur geen problemen, sterker nog, het wordt zelfs als prettig ervaren vanwege mooiere zomers en grotere gewasopbrengsten. Een stijgende zeespiegel daarentegen is voor ons land een gevaar omdat grote delen van het land onder NAP liggen. Zeespiegelstijging lijkt te worden onderschat en wordt een nieuw strategisch thema De wetenschappelijke voorspellingen over grootte van de zeespiegelstijging lopen sterk uiteen. Opvallend hierbij is dat overheden en politieke organisaties vrijwel altijd de voorspellingen hanteren die een vrij positief scenario opleveren. Zo gaat het IPCC (Intergovernmental Panel on Noordpool ijs smelt veel sneller dan voorspeld Gemiddelde zomergrens afgelopen 30 jaar Climate Change) uit van een gemiddelde stijging van cm voor de komende eeuw 16 en het KNMI van cm voor deze eeuw voor Nederland. 14 Er zijn echter veel factoren die de zeespiegelstijging beïnvloeden en bij een aantal van deze factoren zijn verontrustende trends waarneembaar. Zeespiegelstijging wordt veroorzaakt door het smelten van landijs (met name op Antarctica en Groenland) en door thermische expansie van zeewater. Daarnaast stijgt in Nederland de relatieve zeespiegel (hoogte zee ten opzichte van land) door bodemdaling in noord en west-nederland, door het toenemen van hoogteverschillen tussen eb en vloed en door extra opwarming van de warme golfstroom voor Europa. Opvallend is dat bij de eerder genoemde officiële voorspellingen van zeespiegelstijging is aangegeven dat er geen rekening is gehouden met het smelten van land- en zeeijs. 10, 19 Verontrustend hierbij is dat vorig jaar nieuwe wetenschappelijke publicaties zijn verschenen die vermelden dat juist dit smelten van ijs in veel sneller tempo gaat dan de huidige modellen hadden voorspeld. Het ijs dat normaal na de zomer op de Noordpool overblijft was in 007 voor 40% (!) weggesmolten na het vorige record van 5% in , 19 Zie Figuur 8 Het landijs in Groenland smelt drie keer sneller dan een paar jaar geleden was voorspeld 0 en het landijs op Antarctica smelt 0 keer sneller dan de afgelopen Werkelijke oppervlakte ijs na zomer Figuur 8 Bron: BBC NEWS, Sience/Nature, Artic summers ice-free by

5 jaar het geval was. 1 Deze factoren hebben een grote invloed op de zeespiegel. Het lijkt dus zeer waarschijnlijk dat de voorspellingen van zeespiegelstijging de komende jaren omhoog moeten worden bijgesteld. Een stijgende zeespiegel heeft groot effect op de kustverdediging, afvoer van rivierwater en overstromingsrisico. En bij grote stijging kunnen zelfs stukken land onderlopen door kwelwater onder de dijk door. Tegelijkertijd biedt het mogelijkheden om de Nederlandse kennis op dit gebied te exporteren naar andere landen met vergelijkbare problemen. De recente ontwikkelingen doen vermoeden dat zeespiegelstijging een belangrijk strategisch thema gaat worden voor de makers van beleid en strategie. Politieke machtsverhoudingen Globalisering of regionalisering? De meeste mensen gaan er vanuit dat de huidige trend van globalisering verder door zal zetten. Het is echter niet ondenkbaar dat deze trend om zal slaan naar regionalisering, zoals in veel scenariostudies ook wordt beschreven. Of dit gebeurt, hangt af van verschillende factoren zoals onder andere de beschikbaarheid van water en voedsel (landbouw en visserij), waar grote problemen voor worden verwacht vanwege klimaatverandering, overbevissing en bevolkingsgroei. Dit kan leiden tot een trend van protectionisme. Verder is ook de regisserende rol van de Verenigde Staten belangrijk, een land dat een belangrijke invloed heeft op de huidige trend van globalisering, en het in stand kunnen houden van het huidige financiële systeem. (zie kader) Dat er grote veranderingen plaats gaan vinden op deze gebieden is zeker, evenals de grote impact ervan op de Nederlandse overheid en bedrijfsleven. Het is dan ook belangrijk om het strategische beleid te toetsen aan dergelijke 1 1 November 006. Global Climate Policy Scenarios for 030 and beyond, European Commission, oktober International Energy Outlook 007, Energy Information Administration, mei Nederland exporteert zelfs grote hoeveelheden gas; anderhalf keer zoveel als jaarlijks in eigen land wordt geconsumeerd. 6 Dit is inclusief beleid voor grootschalige energiebesparing, groei van duurzame energie met 130% en groei van nucleaire energie met 30%. 7 World Energy Outlook 007, International Energy Agency. 8 Een deel van de stijging is veroorzaakt door speculatie; dit kan echter nooit de gehele stijging verklaren. 9 Deze onconventionele bronnen bevatten wel grote reserves maar hebben de beperking dat ze onvoldoende hoge olieproductie per dag kunnen bereiken om een groot verschil te maken op de wereldproductie. 10 Quintel analyse op grond van vele bronnen, onder andere; Declared reserves with suspicious increases in bold purple (in billions of barrels) from Colin Campbell, SunWorld, 80-95; Matthew Simmons, Twilight in the Desert, Wiley Publishing, 004; New study raises doubts about Saudi oil reserves. Institute for the Analysis of Global Security ( ). 11 Shell Global Scenarios to 05, 008 Shell International BV. scenario s, die qua waarschijnlijkheid steeds kunnen worden aangepast aan de meest recente ontwikkelingen. Trendbreuken en strategie Quintel en haar klanten spelen voortvarend in op deze trendbreuken Op dit moment is Quintel bij een aantal bedrijven en overheidsinstanties bezig om het strategische beleid bestendig te maken voor deze opkomende strategische issues. Een van de thema s daarbij is het toewerken naar een fossielvrije samenleving in 030. Dit gaat veel verder dan het huidige officiële Nederlandse overheidsbeleid. Deze onvermijdelijke transitie is technisch prima mogelijk alleen lijken we als samenleving nog niet klaar voor het idee. Bedrijven en overheden die hier nu al op in zetten krijgen een voorsprong op dit gebied en kunnen al op middellange termijn groot (concurrentie) voordeel behalen. In het kader bij dit artikel vindt u voorbeelden van bedrijven en buitenlandse overheden die serieus inzetten op deze transitie. Ook thema s als zeespiegelstijging, groeivertraging, regionalisering en recessie worden actueel bij ons werk voor klanten. Quintel vindt het belangrijk om de veranderende wereld niet als bedreiging te zien maar om samen met haar klanten de kansen en mogelijkheden te ontdekken die de toekomst biedt. Mocht u interesse hebben in een volledige analyse van de geschetste trendbreuken en onze optimistische strategische visie voor uw sector dan kunt u contact met ons opnemen. John Kerkhoven (Senior Director), Michiel van Silfhout (Consultant) 1 Exploration & Production in the Netherlands: Past Present and Future, 16/17 April 007, EBN. 13 Resource and future production, EWG-paper No. 1/ De EU, VN, IPCC en meeste Europese landen gaan in hun beleid uit van een veranderend klimaat wat veroorzaakt wordt door de mens. 16 Climate Change 007, IPCC, Fourth Assessment Report. 17 Sea level rise data, Fleming 000 & Milne et al Omdat dit drijvend zeeijs is, zorgt dit uiteraard niet voor een directe zeespiegelstijging, maar wel voor snellere opwarming aangezien ijs licht weerkaatst en donker zeewater dit opneemt. Dit heeft groot effect op het smelten van landijs in Groenland. Aangetoond is dat de temperatuur op het noordelijke halfrond sneller is gestegen dan op het zuidelijke halfrond. De laatste modellen voorspellen dat de noordpool niet ergens tussen (oude voorspellingen) maar al vanaf 013 ijsvrij kan zijn in de zomer. 19 BBC NEWS, Science/Nature, Arctic summers ice-free by Greenland ice cap may be melting at triple speed, Science (DOI:10.116/ science ). 1 British Antarctic Survey (008, March ). West Antarctic Glaciers Melting At 0 Times Former Rate, Rock Analysis Shows. ScienceDaily; com /releases/008/0/ html. Huidige ontwikkelingen van smelten West Antarctica kunnen leiden tot stijgen van zeespiegel met extra 1,5 meter. De machtspositie van de Verenigde Staten en de val van de dollar De vorige eeuw was de eeuw van de Verenigde Staten, het land dat zowel openlijk als achter de schermen de touwtjes in handen had en de ontwikkelingen in de wereld regisseerde (eerste nog in machtstrijd met de Sovjet Unie, later als enige wereldmacht). Er zijn echter veel aanwijzingen dat de V.S. deze positie aan de top gaan verliezen. Na het klappen van de Internet luchtbel en de recente recessie door de hypotheek crisis lijkt de volgende bubbel die gaat inzakken de dollar koers te zijn. Op dit moment is de nationale schuld van de V.S miljard dollar en dit stijgt met 1,4 miljard per dag; een enorme schuld die veroorzaakt wordt doordat de Amerikanen te veel geld uitgeven. Deze schulden worden grotendeels gefinancierd door het vergroten van de geldhoeveelheid (het printen van extra dollars ), waarvan de gegevens sinds 006 niet meer door de V.S. worden gepubliceerd. De dollar is op dit moment nog de belangrijkste reservemunt in de wereld maar de eerste tekenen van verval vanwege de slechte financiële gezondheid van de V.S. zijn al zichtbaar. In toenemende mate wordt er olie in euro s gekocht en er zijn al landen die helemaal geen dollars meer voor hun olie accepteren. Daarnaast is de dollar de afgelopen 5 jaar met gemiddeld 30% gedaald en met 40% ten opzichte van de euro. Volgens experts bestaat er een groot risico dat het verlies van vertrouwen in de dollar tot een val van de dollar leidt (abrupt of met een langzaam wegzakken volgens de huidige trend) waarmee het financiële systeem in de V.S. in elkaar zakt en de V.S. hun machtspositie in de wereld niet kunnen vol houden. Voorbeelden van bedrijven en overheden die serieus inzetten op een fossiel onafhankelijke samenleving Energieproductie Voor het opwekken van energie wordt steeds meer afgestapt van olie en gas. Energie wordt geproduceerd op basis van biomassa (Brazilië), windmolens (Duitsland), zonnepanelen (Spanje) en nucleair (Frankrijk). Bovendien wordt gewerkt aan het opwekken van energie door verbranden van tweede en derde generatie biobrandstoffen zoals afval (Siemens) en algen (Ingepro), uit kernfusie (ITER) en uit golfbewegingen (OPT s PowerBouy). Zweden kondigde in 005 al aan te werken aan het uitfaseren van oliegebruik voor 00. transport en logistiek In de EU is de transportsector goed voor 30% van het totale energieverbruik. Bedrijven nemen hun logistieke proces onder de loep en kijken naar efficiëntere bestelroutes (BCC) en fossiel onafhankelijke vervoersmiddelen (SmartWay Transport Partnership EPA). DHL biedt carbon neutrale delivery services aan (GOGREEN). TNT heeft in 007 aangegeven het eerste CO -neutrale transportbedrijf ter wereld te willen worden. automotive Binnen de automotive industrie wordt inmiddels serieus gewerkt aan de overstap naar elektrische auto s. Zo worden auto s ontwikkeld die rijden op een batterij (Toyota), waterstofcellen (BMW), zonnepanelen (TUDelft) en perslucht (Tata Motors) en zullen in 00 in Denemarken een half miljoen auto s volledig elektrisch rijden (intentieverklaring Dong Energy, april 008). Luchtvaart De luchtvaartindustrie richt zich onder andere op het verhogen van de energie efficiëntie door bijvoorbeeld energiezuinige aanvliegroutes, efficiënte rotorbladen voor helikopters, milieuvriendelijke productie van vliegtuigonderdelen én de intelligente vleugel (EU Clean Sky project). Daarnaast wordt gezocht naar oplossingen om van fossiele brandstof over te stappen naar biomassa (Virgin airlines) en waterstof (Boeing). bouw Binnen de bouw worden steeds meer technieken toegepast om huizen CO neutraal te maken. Zo worden huizen voorzien van elektriciteit opgewekt met windmolens en zonnepanelen en wordt het energieverbruik geminimaliseerd door isolatie en verwarmen met behulp van zonne- en restwarmte (Stichting PassiefHuis Holland). s Werelds grootste bouwbedrijf Saint-Gobain richt zijn strategie op duurzaam bouwen. Engeland kondigde eind 006 aan vanaf 016 alleen nog CO neutrale huizen op te leveren. 8 9

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers?

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers? Voorspellingen Peakoil Nederland Realisten of doemdenkers? Lievelde, Erve Kots, 27 Mei 2009 World Oil Production & Peaking Outlook *Eerste Rapportage Peakoil Nederland met analyse van de toekomstige olieproductie

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

DE PIEK KOMT ERAAN 1

DE PIEK KOMT ERAAN 1 DE PIEK KOMT ERAAN 1 Ook al praat niemand over een naderende oliekrapte, de prijs per vat wil maar niet onder de 100 dollar zakken. Kopers van olie hebben kennelijk iets door wat de rest van ons lijkt

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Opdrogende bronnen en internationale spanning

Opdrogende bronnen en internationale spanning Opdrogende bronnen en internationale spanning NW-symposium 2008, Eindhoven, 1 November 2008 Inhoud De vraag naar energie en de menselijke natuur De beschikbaarheid van fossiele brandstoffen Energie, macht

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2. Het hangt er vanaf hoe het verder gaat

IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2. Het hangt er vanaf hoe het verder gaat Agri Business club Westland, 19 november 2009 IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2 Het hangt er vanaf hoe het verder gaat November 15, 2009

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

De permanente oliecrisis

De permanente oliecrisis De permanente oliecrisis Uitdagingen & oplossingen Stichting Peak Oil Nederland Stichting Peak Oil Nederland Onderzoek naar reserves en productie fossiele brandstoffen, olie in het bijzonder Onderzoek

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 12 Olie (volgende maand) 11 Prijs/vat 1 9 8 96,92 76,21 7 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week We zagen de afgelopen ween een lichte

Nadere informatie

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel!

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel! Gaby Remmers: senior onderzoeker Blauw Research Drijfveer: organisaties helpen inzicht te krijgen in de kansen op een nog klantgerichtere dienstverlening Andre Heeling: onderzoeker Blauw Research Drijfveer:

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging?

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Op de Aarde wonen er ongeveer 6 446 131 400 mensen. In België wonen er 10 584 534. De meeste mensen wonen in de bergen / in de woestijn / in de nabijheid van water/

Nadere informatie

Folkert Buiter 2 oktober 2015

Folkert Buiter 2 oktober 2015 1 Nuchter kijken naar feiten en trends van aardbevingen in Groningen. Een versneld stijgende lijn van het aantal en de kracht van aardbevingen in Groningen. Hoe je ook naar de feitelijke metingen van de

Nadere informatie

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw NAV Jaarcongres Swifterbant 17 februari 2016 Inleiding door prof. Pier Vellinga Waddenacademie en Urgenda voorheen Wageningen UR, Vrije

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden Bart van den Hurk KNMI 2006 2009 2011 2014 KNMI 06 8 jaar verder IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007 IPCC, 2013 IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007

Nadere informatie

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL DE VOORHOEDE VAN DIGITAL Betalingen vormen het hart van e-commerce. Maar de digitalisering heeft voor banken veel meer potentie dan alleen betalingen. Daarom investeert ABN AMRO in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk april 2016

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk april 2016 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk april 2016 Welkom! Wij heten u van harte welkom 2 Programma 19.00 uur - Ontvangst 19.30 uur - Opening 19.40 uur - Impact lage olieprijs 20.00 uur - Pauze 20.10

Nadere informatie

praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen

praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen 1. ambitie en aanbesteding als middel idee / visie / proces / conclusie 2. model de Groene Cockpit ontwikkeling / structuur / toepassingsgebieden

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Vorige keer. Beurzen omhoog door opmerkingen voorzitter ECB AEX 462.9 449,3 507,8 376,3. USD per EUR 1,101 1,132 1,393 1,053

Vorige keer. Beurzen omhoog door opmerkingen voorzitter ECB AEX 462.9 449,3 507,8 376,3. USD per EUR 1,101 1,132 1,393 1,053 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktvisie Nu Vorige keer Verwachting komende week Hoogste 14/15 Laagste 14/15 Macroeconomisch Beurzen omhoog door opmerkingen voorzitter ECB AEX 462.9

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

Community Oplossingen Interactie met en tussen klanten op een eigen Klant Community

Community Oplossingen Interactie met en tussen klanten op een eigen Klant Community Community Oplossingen Interactie met en tussen klanten op een eigen Klant Community Opkomst van Social Media verandert klant contact Trend Beschrijving Consequenties Gebruik Social Media Ruim 70% van de

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling Koersen op Succes Of het nu gaat om het verwezenlijken van plannen, het behalen van gestelde doelen, het leuker maken van een organisatie of het

Nadere informatie

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt:

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt: Wabo effectief ?Hoe Zo! >> Het toepassen van de Wabo is meer dan alleen de IT-structuur aanpassen, de procedures herzien en/of de processen opnieuw beschrijven en herinrichten. Het zijn de medewerkers

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

20140813.v2 2014 Q1/Q2

20140813.v2 2014 Q1/Q2 2014 Voortgang CO2-prestatieladder 2014 OFN heeft, samen met OFS, in het begin van niveau 5 bereikt op de CO 2 -prestatieladder. Dit is de hoogst haalbare trede op de ladder. Zoals gebruikelijk blikken

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. MVO en reorganisatie. Een model voor verantwoorde en succesvolle reorganisatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. MVO en reorganisatie. Een model voor verantwoorde en succesvolle reorganisatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management MVO en reorganisatie Een model voor verantwoorde en succesvolle reorganisatie 1 Inhoudsopgave Mvo en reorganisatie Verantwoord en succesvol

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Introducing strategy

Hoofdstuk 1: Introducing strategy Hoofdstuk 1: Introducing strategy Wat is strategie? Definitie Porter: Concurrentiestrategie = verzameling van verschillende activiteiten kiezen om een unieke waardemix te brengen. Onderscheid tussen operationele

Nadere informatie

Persbericht Aantal pagina s: 4

Persbericht Aantal pagina s: 4 Persbericht Aantal pagina s: 4 Brunel: sterke groei omzet en winst Kernpunten verslagjaar 2004 Omzet 313 miljoen; 27% groei EBIT 11,0 miljoen; toename van 8,1 miljoen Nettowinst 7,3 miljoen; toename van

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

Waddengebied in tijden van klimaatverandering

Waddengebied in tijden van klimaatverandering Waddengebied in tijden van klimaatverandering Oerol college cyclus Terschelling 14 Juni 2016 Pier Vellinga Universiteit Wageningen Vrije Universiteit Nationaal Onderzoekprogramma Kennis voor klimaat (2007-2015)

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

3D SUPPLY CHAIN VISIBILITY TRENDS & CHALLENGES IN THE HIGH TECH WORLD IR. EMILE VAN GEEL

3D SUPPLY CHAIN VISIBILITY TRENDS & CHALLENGES IN THE HIGH TECH WORLD IR. EMILE VAN GEEL 3D SUPPLY CHAIN VISIBILITY TRENDS & CHALLENGES IN THE HIGH TECH WORLD IR. EMILE VAN GEEL CONTENTS 1. trends in high tech supply chain management... 3 1. trends & uitdagingen... 3 2. omgaan met de huidige

Nadere informatie

Wat is Sales Benchmarking?

Wat is Sales Benchmarking? benchmarking Wat is Sales Benchmarking? Sales Benchmarking vergelijkt de belangrijkste Sales prestatie indicatoren van uw organisatie met die van uw directe- en indirecte concurrenten. Benchmarking vindt

Nadere informatie

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014 Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing Theo Olijve 27 maart 2014 Wake-up call! De Europese chemie staat voor een enorme uitdaging De chemie is een motor van de economie; die positie mogen

Nadere informatie