Voedingszorg door hbo-verpleegkundigen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voedingszorg door hbo-verpleegkundigen"

Transcriptie

1 Voedingszorg door hbo-verpleegkundigen Taken en competenties ten behoeve van de HBO-Verpleegkunde Jellie Zuidema-Cazemier

2 1

3 Voedingszorg door hbo-verpleegkundigen Taken en competenties ten behoeve van de HBO-Verpleegkunde Jellie Zuidema-Cazemier Masterthese ter afronding van de opleiding Teaching and Learning in Higher Education Afdeling Onderwijswetenschappen en Theoretische Pedagogiek Faculteit der Psychologie en Pedagogiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam Begeleiders: Dr. P.J.P. van den Bos Dr. J. Schoonenboom 10 juni 2014 juni 2014, Velserbroek. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen of op enigerlei wijze openbaar gemaakt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur. 2

4 Voeding is een heel wezenlijk element als het gaat over optimaliseren van functioneren. Bij het integrale denken over de mens hoort vanzelfsprekend dat iedere verpleegkundige vaststelt wat de voedingsstatus en het voedingspatroon is en of daar iets mee moet gebeuren. Vervolgens kan de verpleegkundige daar zelf met de patënt/client mee aan de slag of roept specifieke expertise in (uit het interview met prof. dr. M. Schuurmans, 6 januari 2014). 3

5 Voorwoord Voor het volgen en het afronden van deze studie wil ik de volgende mensen met name bedanken: Mijn man en kinderen voor het geduld, de steun en een luisterend oor. Mede door jullie kwam het voor de bakker. Het hele team (organisatie en docenten) en mijn begeleiders Paul van den Bos en Judith Schoonenboom in het bijzonder, van de opleiding Teaching and Learning in Higher Education aan de Vrije Universiteit Amsterdam voor het inspirerende onderwijs, de ondersteuning en de stuwing naar een hoger plan. Het smaakt naar meer. Prof. dr. M.J. Schuurmans, prof. dr. J.J. van Binsbergen, drs. H. Mostert, mw. M. Pancham, mw. S. van Hamersveld (verpleegkundig specialist) en mw. A. Boot (verpleegkundig specialist), ir. Y. Tamminga en V. Hendriks MSc. voor de belangrijke bijdragen aan dit onderzoek. Jullie hebben er kaas van gegeten. Amber Machielse, voor het transcriberen van de interviews; je was broodnodig. Mijn medestudenten voor het delen van lief en leed gedurende de afgelopen drie jaar. Appeltje-eitje was het, toch?! Dit onderzoeksverslag draag ik op aan mijn vriendin Corrine ( mei 2014), die haar hele werkende leven heeft gewijd aan gezonde voeding en verpleging/verzorging. Correspondentie over dit onderzoek via of via Linkedin.com (Jellie Zuidema-Cazemier). Omwille van de leesbaarheid is in dit verslag steeds zij gebruikt. Waar zij staat kan ook hij worden gelezen. 4

6 5

7 Inhoudsopgave Voorwoord... 4 Samenvatting Inleiding Aanleiding Praktische context Ontwikkelingen binnen de verpleegkunde en het hbo-verpleegkunde onderwijs De aanpak van ongezonde voeding in Nederland Samenvatting van de praktische context Probleemstelling Probleemanalyse Definities De huidige voedingszorgcompetenties Voedingszorg in het nieuwe beroepsprofiel Samenvatting van en conclusies uit de probleemanalyse Onderwijskundige verantwoording Onderwijsvernieuwing Onderzoek naar voedingszorg(onderwijs) in Nederland Onderzoek naar voedingszorgonderwijs in het buitenland Samenvatting en conclusies Onderzoeksvraag Methode Onderzoeksontwerp Fase Fase Validiteit en betrouwbaarheid Resultaten Wijziging definitie Voedingszorg door HBO-verpleegkundigen De taken- en competentieset Nieuwe informatie Aanscherping van informatie Conclusies

8 5.1 Bijdrage aan de ontwikkeling van het HBO-V voedingsonderwijs Bijdrage aan het HBO-V voedingsonderwijs-onderzoek in Nederland Aanbevelingen Aanbevelingen voor het ontwikkelen van het onderwijs Aanbevelingen voor het onderzoek naar het voedingsonderwijs Discussie Referenties Bijlagen A Definities B Onderzoeksgegevens C Toelichting bij de keuze voor de bronnen in fase D Fase 1: taken, vaardigheden, attitudes en kennisonderwerpen E Matrix -voorbeeld F Informed consent G Vragenlijst interview met prof. dr. M. J. Schuurmans H Achtergrondinformatie geïnterviewden I Interview topic lijst fase J Nieuwe en aanvullende informatie uit de interviews K Consequenties voor de taken- en competentieset n.a.v. van thema s uit de interviews L Voedingszorg taken- en competentieset voor hbo-verpleegkundigen

9 Voedingszorg door hbo-verpleegkundigen Taken en competenties ten behoeve van de HBO-Verpleegkunde Door Jellie Zuidema-Cazemier Samenvatting Op dit moment wordt het landelijk opleidingsprofiel van de HBO-V en de curricula aangepast, naar aanleiding van het verschijnen van het Beroepsprofiel verpleegkundige in De verpleegkundige van de toekomst zal zich onder andere meer richten op preventie van ziekten en het bevorderen van zelfmanagement. De overheid stuurt op preventie en aanpak van ongezonde voeding binnen een ongezonde leefstijl ter voorkoming en behandeling van ondervoeding, overgewicht en niet-overdraagbare ziekten. Hij ziet voor alle professionals in de gezondheidszorg een rol weggelegd in het brengen van de gezonde voedingsboodschap. Eén van de doelstellingen is dan ook om voldoende aandacht te hebben voor voeding binnen de 1 e, 2 e en 3 e lijns gezondheidszorgopleidingen. Wat betekenen de trends binnen de verpleegkunde en de wens van de overheid om ongezonde voeding beter aan te pakken voor het voedingsonderwijs dat hiertoe opleidt? Een huidige voedingszorgcompetentieset ontbrak. Er bleek nog niet eerder onderzoek gedaan te zijn naar het voedingsonderwijs binnen de HBO-V in Nederland. De informatie die er was gaf een beperkt en onduidelijk beeld, waarbij de nadruk lag op voedingszorg bij behandeling van ziekte. Dit resulteerde in twee doelen van het onderzoek: 1. het leveren van een bijdrage aan de discussie rondom de herziening van het opleidingsprofiel en de curricula van de 17 HBO-V s in Nederland. 2. Het leveren van een bijdrage aan het onderzoek naar het voedingsonderwijs binnen de HBO-V in Nederland. Onderzocht werd welke taken en competenties met betrekking tot voedingszorg -geleverd door hbo-verpleegkundigen- binnen het Beroepsprofiel verpleegkundige uit 2012 vallen. Vanuit diverse literatuurbronnen -nationaal en internationaal- en op basis van één interview werden taken en competenties verzameld. Naar aanleiding van 5 interviews met experts op het gebied van verpleegkunde én voeding uit 5 verschillende werkvelden (ziekenhuis, eerstelijnszorg, langdurige- en chronische zorg, geestelijke gezondheidszorg en 8

10 jeugdgezondheidszorg) werd de informatie aangevuld en aangescherpt. Hieruit kwam een brede en groeiende rol van de verpleegkundige met betrekking tot voedingszorg naar voren. De definitie van voedingszorg, geleverd door hbo-verpleegkundigen, die is ontstaan luidt: het ondersteunen of overnemen van de zorg voor voeding bij het volgen van een gewenst voedingspatroon, bij preventie en behandeling van ziekte. De kerntaken van de hbo-verpleegkundige bij deze voedingszorg zijn als volgt beschreven: - Verzamelt/monitort, analyseert en beoordeelt informatie ter bepaling van de voedings(zorg)behoefte en de zelfzorgstatus rondom de voeding. - Ondersteunt het zelfmanagement van de patiënt/cliënt en netwerk rondom het gebruiken van de maaltijd of heeft de regie over andere disciplines die het zelfmanagement ondersteunen. - Draagt zorg voor gebruik van de juiste voeding op het juiste moment, zodat een optimale of gewenste voedingsstatus kan worden bereikt of voortgezet. - Draagt zorg voor de patiëntveiligheid m.b.t. de voedingszorg. - Draagt bij aan de kwaliteit van de voedingszorg. - Bevordert gezond voedingsgedrag binnen een gezonde leefstijl door preventieve interventies uit te voeren. Dit onderzoek leverde een Voedingszorg taken- en competentieset voor hboverpleegkundigen op. De uitkomsten van dit onderzoek kunnen worden gebruikt door de HBO-V s bij de discussie over de aanpassing van het huidige onderwijs gericht op de verpleegkundige van de toekomst, bij het evalueren van het huidige voedingsonderwijs en bij het ontwikkelen van post-hbo onderwijs voor de huidige beroepsbeoefenaars. Met de uitkomsten van dit onderzoek kan nader onderzoek gedaan worden naar het voedingsonderwijs op alle HBO-V s in Nederland. Hoe bereiden zij de studenten voor op de verantwoordelijkheden in de beroepspraktijk? Een doelstelling van de overheid was immers om voldoende aandacht te hebben voor voeding binnen de 1 e, 2 e en 3 e lijns gezondheidszorgopleidingen. Over een aantal jaren volgt er weer een nieuw Beroepsprofiel verpleegkundige en de wens om het onderwijs te herzien. Met behulp van de uitkomsten uit dit onderzoek kan tegen die tijd een herijking plaatsvinden aan de hand van de nu ontwikkelde Voedingszorg taken- en competentieset voor hbo-verpleegkundigen. Trefwoorden: competenties, HBO-V, HBO-Verpleegkunde, hbo-verpleegkundige, houding, kennis, taken, vaardigheden, verpleegkundige, voeding, voedingszorg, voedingsonderwijs. 9

11 1 Inleiding 1.1 Aanleiding Er zijn twee ontwikkelingen die de aanleiding vormen voor dit onderzoek. Ten eerste zet de World Health Organization (WHO) en de Nederlandse overheid zwaar in op de aanpak van ongezonde voeding, als onderdeel van een ongezonde leefstijl, in de strijd tegen chronische ziekten (Rijksoverheid, 2013; VWS, 2008; WHO, 2013; WHO Regional Office for Europe, 2008). Onze overheid ziet daartoe voor alle professionals in de gezondheidszorg een rol weggelegd. Eén van de doelstellingen is dan ook om voldoende aandacht te hebben voor voeding binnen de 1 e, 2 e en 3 e lijns gezondheidszorgopleidingen (VWS, 2008). Ten tweede is in 2012 het nieuwe beroepsprofiel voor verpleegkundigen, de zorgprofessionals op bachelor niveau, verschenen (Schuurmans & Lambregts, 2012). Het beroep van verpleegkundige verandert onder invloed van maatschappelijke ontwikkelingen. Dit heeft onder andere taakverschuivingen tot gevolg (NVZ, 2012; Schuurmans & Lambregts, 2012). Het verschijnen van het nieuwe beroepsprofiel is het startsein voor de ontwikkeling van een nieuw gemeenschappelijk opleidingsprofiel voor alle 17 hbo-verpleegkunde opleidingen (HBO-V s) in Nederland. Daarna gaan opleidingen aan de slag om de huidige curricula aan te passen aan het nieuwe opleidingsprofiel. In 2020 moeten de eerste studenten volgens het nieuwe opleidingsprofiel afstuderen ( Hogescholen werken aan nieuwe hoger opgeleide verpleegkundigen 2013). Een deel van de zorg, geleverd door verpleegkundigen heeft betrekking op voeding, hierna te noemen: voedingszorg. Voedingszorg behoort van oudsher tot het takenpakket van de verpleegkundige. Verpleegkundigen werken hierin nauw samen met allerlei disciplines, zoals artsen, verzorgenden, voedingsassistenten, diëtisten en logopedisten. Veranderingen binnen het verpleegkundige vak én de wenselijke toename in aandacht voor gezonde voeding binnen de gezondheidszorg kunnen invloed hebben op de inhoud van de voedingszorg, geleverd door hbo-verpleegkundige in de beroepspraktijk. Belangrijk is dat de hbo-verpleegkundige van de toekomst tijdens de studie voorbereid wordt op de voedingszorgtaken van de toekomst. De onderzoeker heeft als diëtist en teammanager gedurende de periode veel te maken gehad met (het bijscholen van) verpleegkundigen, van ziekenhuis-, psychiatrische-, 10

12 kraam-, consultatiebureau- tot ouderenzorg. Van heeft zij als vakdocent voedingsen dieetleer aan de inserviceopleiding voor verpleegkundigen de overgang meegemaakt naar het reguliere mbo-onderwijs. Momenteel is zij werkzaam als coördinator van en docent voedingsleer bij de vakgroep Voeding aan de Hogeschool Utrecht. Zij is niet verbonden aan de hbo-verpleegkunde opleiding. Met haar achtergrond en huidige functie wil zij, in het kader van de masterstudie Teaching and Learning in Higher Education, met dit onderzoek een bijdrage leveren aan het voedingsonderwijs en voedingsonderwijsonderzoek binnen de hboverpleegkunde. 1.2 Praktische context In deze paragraaf wordt gekeken naar de belangrijkste ontwikkelingen binnen de verpleegkunde en het hbo-verpleegkunde onderwijs en naar de aanpak van ongezonde voeding in Nederland Ontwikkelingen binnen de verpleegkunde en het hbo-verpleegkunde onderwijs Er werken zo n verpleegkundigen in de Nederlandse gezondheidszorg. Hieronder vallen zowel mbo-niveau 4- als hbo-niveau 5 opgeleiden. Van deze verpleegkundigen is 36% werkzaam in een ziekenhuis, 17% in de thuiszorg, verpleeg- en verzorgingshuizen, 10% in de geestelijke gezondheidszorg, 10% in de gehandicaptenzorg, 1% binnen de huisartsenzorg en 9% binnen overige gezondheidszorginstellingen (Hellental, 2012). Deze overige gezondheidszorginstellingen zijn de Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst, de verslavingszorg, de revalidatiekliniek, internationale organisatie (zoals Artsen zonder Grenzen) (Verpleegkunde, 2014), defensie en justitie (NVZ, 2012). Binnen de gezondheidszorg vormen verpleegkundigen de grootste werkzame beroepsgroep (Gijsen, Hassel van, Roos, & Verheij, 2012) en de vraag naar verplegend en verzorgend personeel stijgt nog steeds. Er moeten nog mensen bij om de vergrijzing en complexiteit van de zorg op te kunnen vangen ( Hogescholen werken aan nieuwe hoger opgeleide verpleegkundigen 2013). Trends binnen de verpleegkunde Er zijn diverse trends waar te nemen binnen de verpleging: 11

13 - Zo is er sprake van een toenemende vraag naar zorg, met name door de toename in oudere patiënten en chronisch zieken, vaak met multimorbiditeit. - Door de complexer wordende zorgsituaties wordt er een groot beroep gedaan op de kennis en vaardigheden om de juiste inschattingen te maken, taken te delegeren en snel te handelen. - Er vindt verdere taakverschuiving plaats, waarbij verpleegkundigen (nog meer) handelingen zullen overnemen van artsen. Verzorgenden en helpenden zullen op hun beurt eenvoudige zorgtaken overnemen van verpleegkundig personeel. - Het zwaartepunt van verpleegkundigen zal niet langer in het ziekenhuis liggen. Patiënten blijven korter in een ziekenhuis, revalidatie vindt elders plaats, maar door een hoge turnover blijven ziekenhuisbedden wel bezet. - Samenwerking binnen de zorgketen wordt nog sterker benadrukt, waarin de patiënt centraal staat. - Patiëntveiligheid en aandacht voor kwaliteit wordt belangrijker. - De ondersteuning van de zorgvrager richt zich steeds meer op het bevorderen van zelfredzaamheid en autonomie. - Preventie is een groeiend onderdeel van het takenpakket, dat veel samenwerking vereist met andere disciplines (NVZ, 2012). - De zorgvraag wordt gevarieerder door de toename van het aantal niet-westerse allochtonen (Schuurmans & Lambregts, 2012). Van nieuw beroepsprofiel naar onderwijs In 2012 is het nieuwe Beroepsprofiel verpleegkundige verschenen, mede naar aanleiding van maatschappelijke veranderingen. Taken met betrekking tot preventie en zelfmanagement van de patiënt worden nóg belangrijker dan voorheen. Binnen het beroep komt dus meer aandacht voor het bevorderen van en kunnen motiveren tot een gezonde leefstijl. Dit is terug te vinden in het beroepsprofiel bij de op hoofdlijnen uitgewerkte competentiegebieden (Schuurmans & Lambregts, 2012). Nederland beschikt over 17 hogescholen die de opleiding HBO-Verpleegkunde (HBO-V) aanbieden. In het jaar zijn 3939 studenten gestart aan de HBO-V (HBO-raad, 2013). De opleiding geniet momenteel een ongekende populariteit, want in het studiejaar zijn bijna 1700 studenten méér gestart dan in het jaar ervoor (Berends, 2013). Het nieuwe beroepsprofiel vormt de basis voor de leerprogramma s van de onderwijsinstellingen en moet daartoe vertaald worden naar opleidingseisen en curricula 12

14 (Lambregts & Grotendorst, 2012). De eerste fase is het ontwikkelen van een gemeenschappelijk opleidingsprofiel van de hbo-verpleegkunde opleidingen (HBO-V), in opdracht van het Landelijk Overleg Opleidingen Verpleegkunde (LOOV). Dit profiel zal half januari 2015 klaar moeten zijn. Hierna gaan opleidingen aan de slag om de eigen curricula aan te passen aan het nieuwe opleidingsprofiel. Het streven is dat in 2020 de eerste studenten volgens het nieuwe profiel afstuderen. Richtinggevend aan het nieuwe opleidingsprofiel is, naast het nieuwe Beroepsprofiel verpleegkundige, het rapport Voortrekkers in verandering van de Verkenningscommissie hbo-gezondheidszorg ( Hogescholen werken aan nieuwe hoger opgeleide verpleegkundigen 2013). Hierin worden conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan voor aanpassingen van curricula voor het gehele hoger gezondheidszorgonderwijs op basis van de veranderingen in de gezondheidszorg. Dit rapport bevestigt wederom dat het in de zorg steeds meer gaat over (gedrag en) gezondheid door een gezonde leefstijl. De zorgprofessional moet daarbij onder andere meer aandacht besteden aan eten en drinken. Aanbevolen wordt om binnen de hogere gezondheidszorgopleidingen meer aandacht te schenken aan communicatieve vaardigheden en kennis en vaardigheden met betrekking tot preventie en leefstijl (HBO-raad, 2013) De aanpak van ongezonde voeding in Nederland In Nederland wordt 89% van de totale sterfte toegeschreven aan chronische, nietoverdraagbare ziekten (WHO, 2011). Per jaar zijn ongeveer nieuwe gevallen van diabetes mellitus type 2, hart- en vaatziekten en kanker toe te schrijven aan een ongezond voedingspatroon (Knaap, 2007). Een voedingspatroon gebaseerd op de Richtlijnen goede voeding voorkomt een aantal chronische ziekten of gaat verergering ervan tegen (NVD, 2012). Sinds 1987 worden periodiek voedselconsumptiepeilingen uitgevoerd om te onderzoeken wat Nederlanders eten en drinken. Ook de meest recente voedselconsumptiepeiling geeft aan dat slechts een klein percentage van de Nederlanders eet volgens de Richtlijnen goede voeding (Rossum van, Fransen, Verkaik-Kloosterman, Buurma-Rethans & Ocké, 2011). In juli 2013 waren alle Europese ministers van volksgezondheid met vertegenwoordigers van de World Health Organization (WHO) bijeen om afspraken vast te leggen over de aanpak van ongezonde voeding en onvoldoende beweging als oorzaken voor de niet-overdraagbare ziekten. In deze Vienna declaration on Nutrition and Noncommunicable Diseases in the Context of Health 2020 is te lezen dat overheden hun inspanningen zullen intensiveren met 13

15 betrekking tot het voorkomen en behandelen van ondervoeding, overgewicht en nietoverdraagbare ziekten (WHO, 2013). In Nederland verscheen in 2008 de kabinetsnota Gezonde voeding, van begin tot eind. Met deze nota wil de overheid gezonde voeding, als onderdeel van een gezonde leefstijl, beter mogelijk maken. De overheid wil ervoor zorgen dat van jong tot oud bewuster wordt gekozen voor gezonde voeding. Hij ziet voor alle professionals in de gezondheidszorg een rol weggelegd in het brengen van de gezonde voedingsboodschap. Eén van de doelstellingen is dan ook om voldoende aandacht te hebben voor voeding binnen de 1 e, 2 e en 3 e lijns gezondheidszorgopleidingen (VWS, 2008). Met het recente nationale preventieprogramma Alles is gezondheid wil de overheid preventie en aanpak van een ongezonde leefstijl nog verder aanjagen en stuurt op minder vrijblijvendheid in de aanpak (Rijksoverheid, 2013). Ondersteuning rondom de voeding op het juiste niveau, door zorgverleners met de juiste competenties, is essentieel bij het aanleren van kennis en vaardigheden rondom gezonde voeding of diëten, zodat cliënten hun eigen verantwoordelijkheid in het aanpassen van hun voedingsgedrag kunnen waarmaken (NVD, 2012) Samenvatting van de praktische context Kortom, de hbo-verpleegkundige van de toekomst wordt geacht nadrukkelijk aandacht te hebben voor voeding binnen het takenpakket, waarbij meer aandacht moet komen voor voeding als onderdeel van een gezonde leefstijl bij preventie en zelfmanagement. Landelijk wordt gestart met het ontwikkelen van een nieuw opleidingsprofiel, waarna de curricula worden aangepast. Belangrijk is om hierbij ook de competenties met betrekking tot de voeding te herijken in het licht van de veranderingen in het beroep. 14

16 15

17 2 Probleemstelling 2.1 Probleemanalyse Veranderende taken in de beroepspraktijk hebben mogelijk invloed op het onderwijs, dat opleidt tot beheersing van de competenties die nodig zijn om die taken en functies uit te kunnen oefenen (Kallenberg, Grijspaarde van der & Braak ter, 2009). Om te kunnen beoordelen of en zo ja, hóe het voedingsonderwijs aangepast moet worden, moet het volgende bekend zijn: - Wat is de definitie van voedingszorg door hbo-verpleegkundigen, hoe worden taken en competenties met betrekking tot deze zorg gedefinieerd en hoe is de onderlinge relatie? - Over welke voedingszorgcompetenties moet een hbo-verpleegkundige in Nederland tot nu toe beschikken? Tot welke van deze huidige voedingszorgcompetenties leiden de HBO-V s nu op? Wat is de wetenschappelijke basis voor (de keuze van) deze competenties? Op welk competentie-niveau wordt de student geacht af te studeren? - Wat betekenen de veranderingen in het beroep voor de voedingszorgtaken van hboverpleegkundigen in de Nederlandse beroepspraktijk? Wat betekent dit vervolgens voor de benodigde voedingszorgcompetenties; zullen nieuwe competenties verworven moeten worden, worden sommige bestaande competenties wellicht overbodig en/of worden bepaalde competenties belangrijker? Op grond van de vergelijking tussen de oude en de nieuwe voedingszorgcompetentieset kan bij het ontwikkelen van het nieuwe opleidingsprofiel en de curricula worden bepaald hoe het onderwijs moet worden aangepast. Daarbij kan worden afgesproken welke van de voedingszorgcompetenties tijdens het bacheloronderwijs moeten worden verworven en op welk niveau, maar ook welke elders kunnen worden verworven, zoals op de werkplek of via post-hbo onderwijs Definities Om het probleem helder te krijgen is het belangrijk te weten wat er precies wordt verstaan onder: - voedingszorg geleverd door hbo-verpleegkundigen; - taken met betrekking tot deze voedingszorg; 16

18 - competenties met betrekking tot deze voedingszorg; In de Nederlandse literatuur werd geen definitie voor voedingszorg geleverd door hboverpleegkundigen gevonden. In bijlage A is beschreven hoe tot de hierna volgende definities is gekomen, die speciaal voor dit onderzoek zijn geformuleerd: Voedingszorg, geleverd door een hbo-verpleegkundige is: het ondersteunen of overnemen van de zorg voor voeding bij preventie en behandeling van ziekte. De taken van een hbo-verpleegkundige met betrekking tot voedingszorg zijn: de verantwoordelijkheden bij het ondersteunen of overnemen van de zorg voor voeding bij preventie en behandeling van ziekte. Dus: het verzamelen en analyseren van gegevens, inschatten van risico s, vroegsignaleren, probleemherkennen, evidence based interveniëren, monitoren, evalueren, beslissingen beargumenteren, communiceren en samenwerken (met patiënten, hun naasten, mantelzorgers en collega-zorgverleners), uitvoeren van alle preventievormen, verrichten van voorbehouden handelingen, coördineren (rond de patiënt of groepen patiënten) en participeren in praktijkonderzoek met betrekking tot voedingszorg. De competenties van een hbo-verpleegkundige met betrekking tot voedingszorg wordt gedefinieerd als: de kennis, vaardigheden en attitudes waarmee een hbo-verpleegkundige de taken met betrekking tot de voedingszorg kan uitvoeren De huidige voedingszorgcompetenties Tot welke voedingszorgcompetenties leiden de HBO-V s op dit moment op? Wat is de wetenschappelijke basis voor (de keuze van) deze competenties? Op welk competentie-niveau wordt de student geacht af te studeren? Deze vragen worden hieronder beantwoord. Tot welke voedingszorgcompetenties leiden de HBO-V s op dit moment op? Hiervoor is allereerst gesproken met de huidige voedingsdocent van de HBO-V aan de Hogeschool Utrecht, dhr. V. Hendriks (persoonlijke communicatie 5 november, 12 en 16 december 2013). Hij is lid van het landelijk overleg van medische docenten (waar het voedingsonderwijs onder valt) van alle 17 HBO-V s in Nederland. Uit de gesprekken met dhr. Hendriks bleek: er is geen specifieke competentieset (kennis, vaardigheden en attitude) 17

19 omschreven van de voedingszorg geleverd door een hbo-verpleegkundige. Er zijn wel onderwerpen benoemd die betrekking hebben op zorg voor voeding en diëtetiek in de officiële landelijke Body of Knowledge & Skills. Leerdoelen op een lager niveau worden op elke opleiding anders ingevuld. In de landelijke Body of Knowledge & Skills, hierna te noemen BoKS, voor de Bachelor opleiding Verpleegkunde is het kennis en vaardigheidsdomein van de beroepsgroep ten behoeve van de beroepsopleiding vastgelegd, onder andere op basis van het beroepsprofiel uit 1999 (LOOV, 2011). De BoKS is voor drie jaar vastgesteld en zal worden herzien aan de hand van het nieuwe beroepsprofiel (LOOV, 2011). Deze BoKS benoemt overkoepelende kerncompetenties, met daaronder in thema s kennisonderwerpen en vaardigheden. Met betrekking tot de voedingszorg zijn een aantal brede kennis- en vaardigheidsonderwerpen aangegeven: Het item of knowledge Spijsverteringskanaal bevat het subitem Voedingsstoffen, waaronder de koolhydraten, eiwitten, vetten, mineralen, vitamines en mineralen worden benoemd. Het item of knowledge Diëtetiek bevat de volgende subitems: - Gezonde voeding, schijf van vijf - Voeding passend bij de leeftijdsfase (borstvoeding, peuter/kleuter) - Voeding bij ziekte of (aanleg-)afwijkingen - Meetinstrumenten voor voedingstoestand - Dieetleer (calorieën, vetbeperkt, suikervrij, zoutarm/loos, roborerend) - Zelfmanagement van diëten bij aandoeningen Bij de Skills wordt onder het thema Verpleegtechnische vaardigheden voedingszorg expliciet besproken. Het item of skills Zorg voor voeding bevat de volgende subitems: - Afnemen van een voedingsanamnese - Serveren en assisteren bij de maaltijd op bed - Het zorgdragen voor de voeding van zuigelingen en peuters - Serveren en begeleiden van de maaltijd in groepsverband - Hanteren van vocht en voedingslijst - Inbrengen van een maagsonde - Het geven van sondevoeding via pomp, druppelssysteem en PEG-katheter - Het verzorgen van een PEG-katheter Als dit overkoepelende kerncompetenties zijn voor de voedingszorg, lijkten de items onvolledig en gedetailleerd. Twee voorbeelden ter illustratie: 18

20 - een verpleegkundige lijkt alleen kennis te moeten hebben van passende voeding bij borstvoeding en peuters/kleuters en niet van passende voeding bij álle andere levensfasen (onvolledigheid in kennis). - De aangegeven items onder Knowledge en Skills lijken weinig gericht op primaire preventie 1 ; taken die verpleegkundigen ook uitvoeren (onvolledigheid in vaardigheden en kennis). - Er moet wel een voedingsanamnese kunnen worden afnemen, maar wat hier vervolgens mee moet gebeuren is niet beschreven, zoals het geven van voedingsadvies. Het geven van een voedingsadvies zou meer passen als overkoepelende kerncompetentie. Het afnemen van een voedingsanamnese is dan één van de onderliggende competenties, die daar een bijdrage aan levert. Een conclusie uit de BoKS is ook dat voedingszorg zich expliciet richt op behandeling. Impliciet bevat de BoKS mogelijk wel verwijzingen naar voedingszorg bij preventie en voorlichting, als het bijvoorbeeld gaat over GVO (gezondheidsvoorlichting en opvoeding) activiteiten. Uit een gesprek met dhr. V. Hendriks (persoonlijke communicatie, 5 november 2013) blijkt wél dat door de medische docenten van alle 17 HBO-V s in 2012 een aanvullende competentielijst, genaamd BoKS-nadere detaillering is gemaakt, waarin ook enkele nieuwe competenties met betrekking tot de voeding staan. Zo wordt bijvoorbeeld aangegeven dat een verpleegkundige kennis moet hebben over voeding passend bij alle levensfasen, wat het vermoeden van onvolledigheid bevestigt. Aanvullende items of skills zijn hierin niet benoemd. Deze lijst is officieel niet geaccepteerd door het Landelijk Overleg Opleidingen Verpleegkunde (LOOV), met het oog op de aankomende curriculaherziening. Kortom: een specifieke landelijke competentieset (kennis, vaardigheden en attitudes) met betrekking tot voedingszorg, geleverd door hbo-verpleegkundigen, ontbreekt. De huidige landelijke Body of Knowledge & Skills (BoKS) lijkt een aantal onvolledige en inconsistente items of knowledge and skills met betrekking tot voedingszorg te bevatten. Wat is de wetenschappelijke basis voor (de keuze van) deze competenties? Deze vraag is voor de keuze van voedingszorgcompetenties niet te beantwoorden, omdat er geen specifieke competentieset bestaat. 1 Primaire preventie is het voorkomen dat gezonde mensen een bepaald(e) gezondheidsprobleem, ziekte of ongeval krijgen (Berg van den & Schoemaker, 2010). 19

21 De inhoud van de BoKS is tot stand gekomen op basis van literatuur, raadpleging en bespreking door docenten/experts in verschillende fases en samenstellingen (LOOV, 2011). Hoe precies (literatuur in combi met de input van betrokkenen) tot de definitieve items gekomen is, is bij de onderzoeker onbekend. Het is echter onwaarschijnlijk dat de voedingsitems in de BoKS tot stand zijn gekomen op basis van onderzoek naar voedingsonderwijs voor (hbo)verpleegkundigen in Nederland óf onderzoek naar de taken van (hbo)verpleegkundige met betrekking tot voedingszorg in Nederland. Hierover is sowieso tot het verschijnen van de BoKS (mei 2011) geen onderzoeksliteratuur verschenen. Tot op heden (mei 2014) is geen onderzoeksliteratuur verschenen over voedingsonderwijs voor hboverpleegkundigen in Nederland. Op welk competentie-niveau wordt de student geacht af te studeren? Het landelijk HBO-V onderwijs leidt op tot beheersingsniveau drie (van de vijf beschreven niveaus). Beheersingsniveau drie is die van competente beoefenaar. De bijbehorende definitie luidt: de student kan zelfstandig handelen in hoog complexe situaties, ook als er geen standaarden voorhanden zijn. De student is zelfsturend (Hogeschool Utrecht, 2013). Voor de voedingszorgcompetenties geldt dan ook dat deze bij afstuderen zelfstandig moeten kunnen worden uitgevoerd in hoog complexe situaties Voedingszorg in het nieuwe beroepsprofiel Wat betekenen de veranderingen in het beroep voor de voedingszorg(taken) in de praktijk en voor de benodigde voedingszorgcompetenties? De veranderingen met betrekking tot de voedingszorg in de praktijk moeten allereerst worden gezocht in het nieuwe beroepsprofiel voor verpleegkundigen uit In het nieuwe Beroepsprofiel verpleegkundige wordt beschreven wat als de kern van verplegen wordt beschouwd; hierbinnen wordt voedingszorg niet expliciet benoemd. Wat wel wordt beschreven is: - Bij het ondersteunen van zelfmanagement worden eten en boodschappen doen genoemd als voorbeelden van activiteiten waarbij de verpleegkundige zorg kan leveren; - Bij het klinisch redeneren wordt expliciet benoemd dat er van de verpleegkundige wordt verwacht dat ze ook problemen met voeding herkent. Onder het plegen van een 20

Academie voor Verpleegkunde Bachelor Nursing 2020

Academie voor Verpleegkunde Bachelor Nursing 2020 Academie voor Verpleegkunde Bachelor Nursing 2020 Aanleiding nieuw Beroepsprofiel Zorg met ingang van 2020 Grote fragmentatie van de zorg, beroepen en opleidingen (Kaljouw, 2015). meer dan 2400 verschillende

Nadere informatie

1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V

1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V 1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V 1.1 V&V 2020 heeft op basis van: de rondetafelgesprekken met vele honderden beroepsbeoefenaren; de achtergrondstudies met een review van wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Raamplan Artsopleiding 2009

Raamplan Artsopleiding 2009 Raamplan Artsopleiding 2009 Prof. dr. Roland Laan UMC St Radboud Nijmegen Onderwerpen - Historie en Doel - Student wordt Arts; wordt Specialist - Rollen en competenties - Kennis, vaardigheden en attitudes

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 14 april 2014 Betreft Beroep en opleiding verpleegkundige

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 14 april 2014 Betreft Beroep en opleiding verpleegkundige > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Zorgmodule Voeding Kansen voor de diëtist. Wineke Remijnse Beleidsadviseur NVD April 2013

Zorgmodule Voeding Kansen voor de diëtist. Wineke Remijnse Beleidsadviseur NVD April 2013 Zorgmodule Voeding Kansen voor de diëtist Wineke Remijnse Beleidsadviseur NVD April 2013 Inhoud presentatie 1. De Zorgmodule Voeding. i. Wat is de Zorgmodule Voeding? Hoe is deze tot stand gekomen? Op

Nadere informatie

ONDERWIJSCONGRES GEZONDHEIDSZORG Paramaribo, Suriname 20/21 maart 2013

ONDERWIJSCONGRES GEZONDHEIDSZORG Paramaribo, Suriname 20/21 maart 2013 ONDERWIJSCONGRES GEZONDHEIDSZORG Paramaribo, Suriname 20/21 maart 2013 TRENDS IN HET VERPLEEGKUNDIG ONDERWIJS COVAB In de spiegel van een voorbij wandelende PUM expert André Kurvers PUM Netherlands senior

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Indiceren. Indiceren. Nieuwe rol wijkverpleegkundige: Indiceren 13-1-2015. Saskia Danen - de Vries 1

Indiceren. Indiceren. Nieuwe rol wijkverpleegkundige: Indiceren 13-1-2015. Saskia Danen - de Vries 1 Indiceren Indiceren Doel: Begripsverheldering Kennismaken en oefenen met indicatiestelling en zorgtoewijzing. Nieuwe rol wijkverpleegkundige: Normenkader V&VN (2014): Indiceren en organiseren van zorg:

Nadere informatie

WERKVELDCONFERENTIE BACHELOR NURSING 2020

WERKVELDCONFERENTIE BACHELOR NURSING 2020 WERKVELDCONFERENTIE BACHELOR NURSING 2020 Over Beroepsprofiel. Opleidingsprofiel. en Functieprofiel van Verpleegkundigen 13 oktober 2015 Johan Lambregts, projectleider BN 2020 Bureau Lambregts WERKVELDCONFERENTIE

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 26 maart 2012 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 26 maart 2012 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Een holistische benadering door klinisch redeneren

Een holistische benadering door klinisch redeneren Een holistische benadering door klinisch redeneren Barbara van der Meij (Links), Halime Ozturk (rechts) Publicatiedatum: 14-02-2014 Klinisch redeneren lijkt hét middel om de diëtetiek naar een hoger niveau

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Subsidiebeleid Stichting Zorg en Zekerheid

Subsidiebeleid Stichting Zorg en Zekerheid SUBSIDIEBELEID 2014 oktober 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Thema s... 4 2.1 Preventie... 4 2.2 Ouderenzorg... 5 2.3 Mantelzorg/vrijwilligerswerk... 5 2.4 Daarnaast kunnen projectvoorstellen ingestuurd

Nadere informatie

Landelijk Opleidingscompetentieprofiel. Master Physician Assistant

Landelijk Opleidingscompetentieprofiel. Master Physician Assistant Landelijk Opleidingscompetentieprofiel Master Physician Assistant Dit Landelijk Opleidingscompetentieprofiel van de Physician Assistant is tot stand gekomen door samenwerking tussen de 5 PA opleidingen

Nadere informatie

Nikki van der Meer. Stage eindverslag. Stage Cordaan Thuiszorg.

Nikki van der Meer. Stage eindverslag. Stage Cordaan Thuiszorg. Nikki van der Meer. Stage eindverslag Stage Cordaan Thuiszorg. Klas: lv13-4agz2 Student nummer: 500631386 Docentbegeleider: Marieke Vugts Werkbegeleider: Linda Pieterse Praktijkopleider: Evelien Rijkhoff

Nadere informatie

Methodisch handelen & Klinisch redeneren

Methodisch handelen & Klinisch redeneren Methodisch handelen & Klinisch redeneren Methodisch handelen & Doel: Begripsverheldering Kennismaken en oefenen met de methodiek en systematiek van klinisch redeneren aan de hand van casuïstiek Nieuwe

Nadere informatie

Multimorbiditeit & Klinisch redeneren. Karin Timm Hester Vermeulen

Multimorbiditeit & Klinisch redeneren. Karin Timm Hester Vermeulen Multimorbiditeit & Klinisch redeneren Karin Timm Hester Vermeulen Mw B Voorstellen Gezondheidsprobleem Multimorbiditeit Twee of meer (chronische) ziekten tegelijkertijd Bijna 2 miljoen mensen! Bij 2/3

Nadere informatie

V&VN standpunt. Samenwerken met informele zorg

V&VN standpunt. Samenwerken met informele zorg V&VN standpunt Samenwerken met informele zorg Inhoudsopgave 1 Informele zorg voegt waarde toe aan het leven 3 2 De rol van professionals is cliënt en systeem te ondersteunen in het zich samen redden 3

Nadere informatie

Helpt het hulpmiddel?

Helpt het hulpmiddel? Helpt het hulpmiddel? Het belang van meten Zuyd, Lectoraat Autonomie en Participatie Faculteit Gezondheidszorg Dr. Ruth Dalemans, Prof. Sandra Beurskens 08-10-13 Doelstellingen van deze presentatie Inzicht

Nadere informatie

Zelfmanagement en eigen regie van de oncologische patiënt. 33 e Oncologiedagen Workshop 18 november 2014 AnneLoes van Staa PhD RN MD a.van.staa@hr.

Zelfmanagement en eigen regie van de oncologische patiënt. 33 e Oncologiedagen Workshop 18 november 2014 AnneLoes van Staa PhD RN MD a.van.staa@hr. Zelfmanagement en eigen regie van de oncologische patiënt 33 e Oncologiedagen Workshop 18 november 2014 AnneLoes van Staa PhD RN MD a.van.staa@hr.nl wie staat hier? 33 e Oncologiedagen Workshop 18 november

Nadere informatie

Kansen en uitdagingen van de verpleegkundig specialist: profilering

Kansen en uitdagingen van de verpleegkundig specialist: profilering Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Geen Multidisciplinair symposium MS Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of

Nadere informatie

Voedingsbeleid: ONDERVOEDING

Voedingsbeleid: ONDERVOEDING Onderwijspakket voor niveau 2, 3 en 4 Voedingsbeleid: ONDERVOEDING Zorg voor Beter II project Stoplichtmodel verbetert Voedingstoestand auteur mw. Anita van Zuijlen, docent verpleegkunde Gooise Zorgacademie

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

Functieprofiel van de fysiotherapeut met aanvullende scholing binnen de BeweegKuur

Functieprofiel van de fysiotherapeut met aanvullende scholing binnen de BeweegKuur Functieprofiel van de fysiotherapeut met aanvullende scholing binnen de BeweegKuur NISB ontwikkelt de BeweegKuur met subsidie van het ministerie van VWS en in samenwerking met NHG, LVG, NVDA, KNGF, LHV,

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS Dat vind ik een van de mooiste dingen aan de seksuologie: dat de geestelijke en de somatische gezondheidszorg erin samen komen. evaluatie deelnemer mensenkennis Opleiding consulent seksuele gezondheid

Nadere informatie

Competenties in een veranderende gezondheidszorg Ervaringen van verpleegkundigen, verzorgenden, begeleiders en Praktijkondersteuners

Competenties in een veranderende gezondheidszorg Ervaringen van verpleegkundigen, verzorgenden, begeleiders en Praktijkondersteuners Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Competenties in een veranderende gezondheidszorg Ervaringen van verpleegkundigen, verzorgenden, begeleiders

Nadere informatie

Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven

Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven Aanleiding voor de werkconferenties Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) brengt in het najaar van 2006 een tweede Preventienota

Nadere informatie

Verslag 1 e fase project optimale transmurale voedingszorg voor de ondervoede patiënt

Verslag 1 e fase project optimale transmurale voedingszorg voor de ondervoede patiënt Verslag 1 e fase project optimale transmurale voedingszorg voor de ondervoede patiënt Amsterdam, Januari 2015 Inleiding De afgelopen jaren is er veel geïnvesteerd in vroege herkenning en behandeling van

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 27 oktober 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 27 oktober 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Visie Dimence Groep op VerpleGinG en VerzorGinG

Visie Dimence Groep op VerpleGinG en VerzorGinG Visie Dimence Groep op verpleging en verzorging Visie Dimence Groep op verpleging en verzorging De zorg verandert en vindt zoveel mogelijk thuis of dichtbij huis plaats. Er worden minder mensen opgenomen

Nadere informatie

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte De ontwikkeling van de ehealth-koffer Naam : Seline Kok en Marijke Kuipers School : Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Opleiding : HBO-Verpleegkunde voltijd

Nadere informatie

Body of Knowledge. Kwalificatiedossier Verzorgende IG. Werkversie 0.1. 1/9 Verzorgende IG v0.1

Body of Knowledge. Kwalificatiedossier Verzorgende IG. Werkversie 0.1. 1/9 Verzorgende IG v0.1 Body of Knowledge Kwalificatiedossier Verzorgende IG Werkversie 0.1 1/9 Verzorgende IG v0.1 Inhoud 1 Verzorgende IG basis... 3 1.1 Zorgcontext... 3 1.2 Communicatie, coaching en begeleiding... 3 1.3 Functioneren

Nadere informatie

Kennis van verpleegkundigen een probleem?

Kennis van verpleegkundigen een probleem? Kennis van verpleegkundigen een probleem? Jeroen Dikken Msc, BN jeroen.dikken@hu.nl Lectoraat Verpleegkundige en Paramedische Zorg voor Mensen met Chronische Aandoeningen Prof. dr. Marieke Schuurmans dr.

Nadere informatie

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting

Nadere informatie

Hart voor je patiënt, goed in je vak, trots op je werk

Hart voor je patiënt, goed in je vak, trots op je werk Visie Verpleging & Verzorging VUmc 2015 Preventie Zorg plannen Pro-actief State-of-the-art zorg Samen Zorg uitvoeren Gezamenlijk verant wo or de lijk Screening & diagnostiek Efficiënt Zinvolle ontmoeting

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie:

Oncologische Revalidatie: Oncologische Revalidatie: Verleden Heden - Toekomst dr. Jan Paul van den Berg, revalidatiearts Meander MC Doelstelling Oncologische Revalidatie Het verbeteren van de kwaliteit van leven van patiënten met

Nadere informatie

Preventie Bevorderen van gezond gedrag

Preventie Bevorderen van gezond gedrag Preventie Preventie Bevorderen van gezond gedrag Marleen Mares Pepijn Roelofs Tweede druk Boom Lemma uitgevers Amsterdam 2015 Voorwoord In de Nederlandse Grondwet ligt vastgelegd dat de overheid verantwoordelijk

Nadere informatie

Een gezonder Nederland VTV-2014. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker

Een gezonder Nederland VTV-2014. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker Een gezonder Nederland VTV-2014 Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker, en vele anderen De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 1 Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker 24 juni

Nadere informatie

Minder diëtistische behandeling door grotendeels schrappen van dieetadvisering uit de basisverzekering

Minder diëtistische behandeling door grotendeels schrappen van dieetadvisering uit de basisverzekering Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (J.Tol, I.C.S. Swinkels, C.J. Leemrijse, C. Veenhof, Minder diëtistische behandeling door grotendeels schrappen diëtetiek

Nadere informatie

Woord vooraf 2 e druk

Woord vooraf 2 e druk V Woord vooraf 2 e druk Verpleegkundig, zorgkundig en verzorgend Je zult merken dat in dit boek vaak het woord verpleegkundig gebruikt wordt. Dat is niet omdat verpleegkundig werk belangrijker zou zijn

Nadere informatie

Factsheet. Meet the Needs. Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht

Factsheet. Meet the Needs. Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht Factsheet Meet the Needs Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht ZIO, Zorg in Ontwikkeling Regio Maastricht-Heuvelland Maart 2013 Colofon: Onderzoeksteam

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied intensive

Nadere informatie

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen.

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Amersfoort, Bussum, Den Haag, 5 april 2007 Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Oproep aan de leden van de vaste commissie

Nadere informatie

Logistiek management in de gezondheidszorg

Logistiek management in de gezondheidszorg Katholieke Universiteit Leuven Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap Master in management en beleid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

Persoonsgerichte preventie: wie, wat, waar, hoe. Roderik Kraaijenhagen NIPED, Amsterdam

Persoonsgerichte preventie: wie, wat, waar, hoe. Roderik Kraaijenhagen NIPED, Amsterdam Persoonsgerichte preventie: wie, wat, waar, hoe Roderik Kraaijenhagen NIPED, Amsterdam Chronic disease burden - hart- en vaatziekten - diabetes - COPD - depressie / angst - obesitas Adequate preventie

Nadere informatie

Succesvolle carrière als (wijk)verpleegkundige? Verstand van Zorg

Succesvolle carrière als (wijk)verpleegkundige? Verstand van Zorg Succesvolle carrière als (wijk)verpleegkundige? Verstand van Zorg Opleiding én prachtbaan Verpleegkundige als regisseur van de zorg De komende jaren verandert de zorg ingrijpend. Steeds minder mensen verblijven

Nadere informatie

Instructie cliëntprofielen

Instructie cliëntprofielen Bijlage 4 Instructie cliëntprofielen Dit document beschrijft: 1. Inleiding cliëntprofielen 2. Proces ontwikkeling cliëntprofielen 3. Definitie cliëntprofielen 4. De cliëntprofielen op hoofdlijnen 5. De

Nadere informatie

Wijkverpleging in 2015. 15 december 2014 Christina Woudhuizen

Wijkverpleging in 2015. 15 december 2014 Christina Woudhuizen Wijkverpleging in 2015 15 december 2014 Christina Woudhuizen V&VN beroepsvereniging Ontstaan uit fusies in 2006 en 2010 >60.000 leden, grootste beroepsvereniging Alle sectoren, alle transities Beroepsontwikkeling

Nadere informatie

Diagnostische technieken door optometristen gehanteerd behoren tot te verzekeren prestaties. De optometrist verricht diagnostiek in de oogheelkundige

Diagnostische technieken door optometristen gehanteerd behoren tot te verzekeren prestaties. De optometrist verricht diagnostiek in de oogheelkundige Onderwerp: Samenvatting: Soort uitspraak: Diagnostische technieken door optometristen gehanteerd behoren tot te verzekeren prestaties De optometrist verricht diagnostiek in de oogheelkundige zorg. Een

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Samenwerking in academisch netwerkenrken

Samenwerking in academisch netwerkenrken Home no. 3 Juni 2015 Juridische aspecten Eerdere edities Verenso.nl Samenwerking in academisch netwerkenrken Goed gedrag in wetenschappelijk onderzoek Dr. Anke Persoon, coördinator UKON, afdeling ELG,

Nadere informatie

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH Slide 5 Ik ga u een stukje van mijn oratie laten zien, die ik op 11-12-13 heb uitgesproken. Voor degenen die daar ook waren,

Nadere informatie

Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT

Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT Voor u ligt de domeinbeschrijving manuele therapie. Deze beschrijving vormt de uitkomst van het project domeinbeschrijving manuele therapie dat door het bestuur

Nadere informatie

2e Themasessie Gezondheid. September 2014

2e Themasessie Gezondheid. September 2014 2e Themasessie Gezondheid September 2014 Welkom bij 2 e themasessie Aanleiding Doelstelling Wie aanwezig? Locatie en coproductie Interactie Aan tafels en Digital Voting System In de browser intikken: www.klm.presenterswall.com

Nadere informatie

Adviesnota NVAG OGGZ. 29 oktober 2009

Adviesnota NVAG OGGZ. 29 oktober 2009 Adviesnota NVAG OGGZ 29 oktober 2009 Inleiding Het bestuur van de NVAG is geïnteresseerd in een haalbaarheidsstudie voor het opleidingsprofiel arts OGGZ. Om de noodzaak voor de opleiding vast te stellen,

Nadere informatie

Opdrachtomschrijving Werkervaringsplek

Opdrachtomschrijving Werkervaringsplek Opdrachtomschrijving Werkervaringsplek Gegevens organisatie Branche Gezondheidszorg Overige gegevens WEP Korte titel functie/wep Onderzoeker/projectleider Overdracht Vestigingsplaats WEP Groningen Ervaring

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Opleiding: Eerst Verantwoordelijke Verzorgende met plus (EVV met plus)

Opleiding: Eerst Verantwoordelijke Verzorgende met plus (EVV met plus) Opleiding: Eerst Verantwoordelijke Verzorgende met plus (EVV met plus) De Eerst Verantwoordelijke Verzorgende (EVV er) is onmisbaar in de zorg en u wilt uw EVV er de juiste kennis en vaardigheden meegeven.

Nadere informatie

Body of Knowledge. Kwalificatiedossier Verpleegkundige mbo. Werkversie 0.1. 1/12 Verpleegkundige mbo v0.1

Body of Knowledge. Kwalificatiedossier Verpleegkundige mbo. Werkversie 0.1. 1/12 Verpleegkundige mbo v0.1 Body of Knowledge Kwalificatiedossier Verpleegkundige mbo Werkversie 0.1 1/12 Verpleegkundige mbo v0.1 Inhoud 1 Verpleegkundige MBO basis... 3 1.1 Menselijk functioneren... 3 1.2 Methodisch handelen...

Nadere informatie

voor kleinschalig wonen in de ouderenzorg gebaseerd

voor kleinschalig wonen in de ouderenzorg gebaseerd Onderwijs voor kleinschalig wonen in de ouderenzorg Gebaseerd op Verzorgende-IG (niveau 3) en Medewerker Maatschappelijke (niveau 3) van 2011-2012 Een belangrijke ontwikkeling in de ouderenzorg is kleinschalig

Nadere informatie

- kiezen voor het gebruik van goede digitale informatiesystemen in de zorgpraktijk.

- kiezen voor het gebruik van goede digitale informatiesystemen in de zorgpraktijk. SAMENVATTING Het aantal mensen met een chronische aandoening neemt toe. Chronische aandoeningen leiden tot (ervaren) ongezondheid, tot beperkingen en vermindering van participatie in arbeid en in andere

Nadere informatie

2. De dieetadvisering die vergoed wordt op basis van dit standpunt over artikel 2.6 lid 7 Bzv, valt onder het verplichte eigen risico binnen de Zvw.

2. De dieetadvisering die vergoed wordt op basis van dit standpunt over artikel 2.6 lid 7 Bzv, valt onder het verplichte eigen risico binnen de Zvw. 2012095565 DE UITVOERING VAN ARTIKEL 2.6 lid 7 Bzv In het bijgevoegde standpunt legt CVZ artikel 2.6 lid 7 Bzv uit. Op 1 januari 2012 is de omschrijving van de prestatie 'dieetadvisering' in het Besluit

Nadere informatie

Advies en plan van aanpak om leren rondom patiëntveiligheid te borgen in het medisch en verpleegkundig onderwijs oktober 2011

Advies en plan van aanpak om leren rondom patiëntveiligheid te borgen in het medisch en verpleegkundig onderwijs oktober 2011 N A A R E E N D O O R L O P E N D E L E E R L I J N PAT I Ë N T V E I L I G H E I D Advies en plan van aanpak om leren rondom patiëntveiligheid te borgen in het medisch en verpleegkundig onderwijs oktober

Nadere informatie

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Groeien in gezondheid door kennis Onze gezondheid is ons belangrijkste bezit. Daarom is het goed dat we ons er steeds meer van bewust worden dat

Nadere informatie

Leergang Praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk

Leergang Praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk Leergang Praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk Deze éénjarige leergang bereidt u voor op de functie van praktijkondersteuner/-verpleegkundige in de huisartsenpraktijk (POH). Het lesprogramma sluit

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010 Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010) worden gebruikt.

Nadere informatie

NHG-Standpunt Zorg voor patiënten met een veelvoorkomende chronische aandoening in de eerste lijn

NHG-Standpunt Zorg voor patiënten met een veelvoorkomende chronische aandoening in de eerste lijn Dit standpunt is vastgesteld in de Algemene Ledenvergadering van 12 mei 2005. NHG-Standpunt Zorg voor patiënten met een veelvoorkomende chronische aandoening in de eerste lijn Toelichting op de NHG-Standpunten

Nadere informatie

Technologieanalyse Maart 2015. Technologieanalyse. Samenvattend rapport bijeenkomsten en interviewronde met experts.

Technologieanalyse Maart 2015. Technologieanalyse. Samenvattend rapport bijeenkomsten en interviewronde met experts. Technologieanalyse Samenvattend rapport bijeenkomsten en interviewronde met experts Datum Maart 2015 Colofon Auteurs. Drs. Marielle Jambroes en Dr. Katja van Vliet Verslag bijeenkomsten expertteam Drs.

Nadere informatie

6 Kern van de verpleegkundige en verzorgende beroepen

6 Kern van de verpleegkundige en verzorgende beroepen 6 Kern van de verpleegkundige en verzorgende beroepen In dit hoofdstuk staan de uiteindelijke opgestelde beschrijvingen van de kernen van de verpleegkundige en verzorgende beroepen, inclusief het voorstel

Nadere informatie

Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven

Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven l Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven Pagina 1 van16 Werkprocessen en competenties gericht op het verpleegplan 1.1 Stelt verpleegkundige diagnose en stelt het verpleegplan

Nadere informatie

Functiebeschrijving Wijkverpleegkundige Jeugdgezondheidszorg

Functiebeschrijving Wijkverpleegkundige Jeugdgezondheidszorg Functiebeschrijving Wijkverpleegkundige Jeugdgezondheidszorg Organisatie: Regionale Thuiszorg Oude en Nieuwe Land Afdeling: Jeugdgezondheidszorg (JGZ) Functie: Integraal manager: Regiomanager Maatschappelijke

Nadere informatie

Sport en Welzijn. Advanced Nursing Practice Masteropleiding Amsterdam

Sport en Welzijn. Advanced Nursing Practice Masteropleiding Amsterdam Gezondh Sport en Welzijn Advanced Nursing Practice Masteropleiding Amsterdam Gezondheid, Sport en Welzijn Masteropleiding Verpleegkundig Specialist De masteropleiding Advanced Nursing Practice (ANP) leidt

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Blauwdruk ZorgPad Nieuwe leeroplossing 2016

Blauwdruk ZorgPad Nieuwe leeroplossing 2016 Blauwdruk ZorgPad Nieuwe leeroplossing 2016 MBO Verzorgende (IG) Versie 1.4 Noordhoff Health Het Spoor 8-14 3994 AK HOUTEN 088-522 68 66 zorgpadmbo@noordhoff.nl Noordhoff Health, aantoonbaar beter. www.noordhoff-health.nl

Nadere informatie

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode?

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? 1. Inleiding In de media was de afgelopen weken uitgebreid aandacht voor de casus van de studente verpleegkunde die geacht werd

Nadere informatie

Gezondheidsbevordering en zelfmanagement

Gezondheidsbevordering en zelfmanagement Gezondheidsbevordering en zelfmanagement door verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten Barbara Sassen Zesde, herziene druk Reed Business Education, Amsterdam Dit boek verscheen eerder onder de titel

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Deze cursus wordt aangemeld bij het KRT/KRM (kwaliteitsregister tandartsen en mondhygienisten) en GAIA

Deze cursus wordt aangemeld bij het KRT/KRM (kwaliteitsregister tandartsen en mondhygienisten) en GAIA Nascholing Zuid Afrika september 2014 Programma nascholing Zuid-Afrika voor zowel tandartsen/mondhygiënisten als huisartsen, inclusief hun praktijkondersteuners Zowel het aantal als het aandeel (kwetsbare)

Nadere informatie

Preventie door de thuiszorg

Preventie door de thuiszorg Preventie door de thuiszorg Analyse van ontwikkelingen en kansen Preventie door de thuiszorg Analyse van ontwikkelingen en kansen De thuiszorg heeft een lange traditie in gezondheidsbevordering en preventie.

Nadere informatie

AFKORTINGEN IN TABELLEN

AFKORTINGEN IN TABELLEN VERANTWOORDING Dit document bevat de tabellen waarop het volgende artikel gebaseerd is: Veer, A.J.E. de, Francke, A.L. Verpleegkundigen positief over bevorderen van zelfmanagement. TVZ: Tijdschrift voor

Nadere informatie

Onderwerp: Erkenning HSL afd kunstzinnige therapie door de FVB/NVBT

Onderwerp: Erkenning HSL afd kunstzinnige therapie door de FVB/NVBT Onderwerp: Erkenning HSL afd kunstzinnige therapie door de FVB/NVBT 19 juni 2015 Beste leden van de NVBT, Al sinds 2010 wordt er binnen het bestuur van de FVB en NVBT gesproken over de erkenning van de

Nadere informatie

Inhoud presentatie. Ontwikkeling Zorgmodule Voeding (1) Ken je grenzen: Zorgmodule Voeding biedt houvast

Inhoud presentatie. Ontwikkeling Zorgmodule Voeding (1) Ken je grenzen: Zorgmodule Voeding biedt houvast Inhoud presentatie Ken je grenzen: Zorgmodule Voeding biedt houvast Wineke Remijnse Beleidsadviseur NVD 12 februari 2013 1. De Zorgmodule Voeding. i. Wat is de Zorgmodule Voeding? Hoe is deze tot stand

Nadere informatie

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Het doel van deze beschrijving is om enerzijds houvast te geven voor het borgen van de unieke expertise van de cliëntondersteuner voor

Nadere informatie

Een conceptueel kader voor de implementatie van praktijkgericht onderzoek in de opleiding van studenten farmaceutische wetenschappen aan de K.U.

Een conceptueel kader voor de implementatie van praktijkgericht onderzoek in de opleiding van studenten farmaceutische wetenschappen aan de K.U. NVFO 2009 Een conceptueel kader voor de implementatie van praktijkgericht onderzoek in de opleiding van studenten farmaceutische wetenschappen aan de K.U.Leuven V. Foulon, S. Simoens, G. Laekeman en P.

Nadere informatie

Preventie en het bevorderen van zelfmanagement Visies en ervaringen van zorgprofessionals

Preventie en het bevorderen van zelfmanagement Visies en ervaringen van zorgprofessionals Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Preventie en het bevorderen van zelfmanagement Visies en ervaringen van zorgprofessionals Anke J.E. de Veer

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Over de auteurs g 9. Redactionele verantwoording 11. 1 Plannen van activiteiten 13. 2 Werken in een groep 45

Inhoud. Voorwoord 7. Over de auteurs g 9. Redactionele verantwoording 11. 1 Plannen van activiteiten 13. 2 Werken in een groep 45 Inhoud Voorwoord 7 Over de auteurs g 9 Redactionele verantwoording 11 1 Plannen van activiteiten 13 2 Werken in een groep 45 3 Werken met kinderen 60 4 Activiteiten begeleiden bij (psychogeriatrische)

Nadere informatie

Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: aanbevelingen van EUMUSC.

Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: aanbevelingen van EUMUSC. Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: van EUMUSC.NET In partnerverband met EULAR en 22 centra in Europa - Met steun van

Nadere informatie

Signalering in de palliatieve fase

Signalering in de palliatieve fase 17 maart 2015 Signalering in de palliatieve fase Denk- en werkmethode voor verzorgenden Karin Willemse Gespecialiseerd wijkverpleegkundige Oncologie & Palliatieve zorg Consulent palliatieve zorg NHN en

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstellen voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres:

Nadere informatie

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige Eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied

Nadere informatie