Vergaderingen van de Toekomst: Beter en sneller samenwerken met Elektronische Vergadersystemen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vergaderingen van de Toekomst: Beter en sneller samenwerken met Elektronische Vergadersystemen"

Transcriptie

1 Vergaderingen van de Toekomst: Beter en sneller samenwerken met Elektronische Vergadersystemen Gert-Jan de Vreede 1 Technische Universiteit Delft Faculteit der Technische Bestuurskunde Robert O. Briggs 2 University of Arizona Center for the Management of Information Vergaderen slokt een groot deel van de beschikbare werktijd in organisaties op. Het is dan ook één van de meeste kostbare activiteiten die in organisaties plaatsvinden en wordt vaak gezien als een noodzakelijk kwaad. Recentelijk heeft een nieuwe generatie computertechnologieën en methoden zich aangediend waarmee de efficiëntie en effectiviteit van met name creatieve vergaderprocessen met grote sprongen kan worden verbeterd: Elektronische Vergadersystemen, kortweg EVS. Een EVS is feitelijk een vergadergereedschapskist die het genereren, structureren en evalueren van ideeën, meningen en feiten ondersteunt. EVS stellen de deelnemers aan een vergadering in staat om parallel en anoniem met elkaar te communiceren, terwijl een elektronisch vergaderverslag automatisch wordt bijgehouden. De vergaderruimte transformeert hierdoor van een stroperige gespreksruimte in een dynamische werkomgeving waarin iedereen door elkaar heen kan praten en elkaar toch verstaat, waar niets dat gezegd wordt verloren gaat en waar elk idee op zijn waarde wordt geschat en niet op degene die het naar voren brengt. Om de maximaal van de voordelen van EVS te kunnen profiteren moet evenwel tijdens het voorbereiden en uitvoeren van elektronische vergaderingen met een aantal succes- en faalfactoren rekening worden gehouden. Wanneer een EVS echter met kennis van zaken weloverwogen wordt ingezet, dan zijn besparingen van meer dan 50 procent in loonkosten en projectdoorlooptijd eenvoudig haalbaar. Inleiding Stelt u zich voor dat u in een vergadering zit. Stelt u zich voor dat het een moeilijke vergadering is, waarin een bedrijfsstrategie wordt vastgesteld en de organisatorische middelen worden herverdeeld. Tientallen mensen die weinig tijd hebben en die waarschijnlijk ook nog verschillende uitkomsten voorstaan, moeten nu samenwerken om het plan te ontwikkelen. De voorzitter verduidelijkt het probleem. Overweeg nu twee scenario s. In het eerste scenario begint de persoon met het meeste spraakwater, de marketing manager, diverse actieplannen voor te stellen. The R&D manager interrumpeert ogenblikkelijk en brengt argumenten in tegen deze voorstellen. Zijn taalgebruik is gespierd 1 Dr.ir. Gert-Jan de Vreede is universitair docent bij de Faculteit der Technische Bestuurskunde van de Technische Universiteit Delft, waar hij verantwoordelijk is voor het onderzoek naar elektronische vergadersystemen (EVS). Zijn onderzoek richt zich op de inzet van EVS binnen organisaties, met name op het gebied van business process redesign. Hij was betrokken bij de ontwikkeling van de eerste elektronische vergaderruimte in Nederland. Hij heeft voor diverse instanties en bedrijven meer dan 100 elektronische vergaderingen geleid. 2 Dr. Robert O. Briggs is onderzoekscoördinator voor het Center for the Management of Information van de University of Arizona. Zijn onderzoek richt zich op het verhogen van groepsproductiviteit in creatieve vergaderprocessen en het ondersteunen van onderwijsactiviteiten met groupware. Hij is actief betrokken bij de ontwikkeling, toepassing en evaluatie van een nieuwe generatie EVS waarmee specifieke ondersteuning wordt geboden voor verspreid groepswerk, crisis beheersing, en onderwijsactiviteiten. 1

2 en als gewoonlijk degenereert de discussie tot een ego-oorlog. De voorzitter treedt op en roept de vergadering tot orde waarna de productiemanager een voorstel doet. De marketing manager interrumpeert voordat de productiemanager zijn eerste ideeën naar voren kan brengen. De vergadering gaat urenlang door. Ten slotte wordt de vergadering beëindigd waarbij wordt overeengekomen om de volgende week weer te vergaderen en door te gaan met het werk. Tot op dat moment is de groep eigenlijk nog steeds niet gekomen tot een exacte probleemstelling. Evenmin is er consensus over wat er gedaan moet worden. Overweeg nu een ander scenario. Op een vooraf afgesproken signaal van de voorzitter begint iedereen tegelijk te praten. In deze kakofonie hoort iedereen alles wat er wordt gezegd. Niets wordt vergeten. Waar nodig worden gedetailleerde discussies gevoerd om belangrijke zaken goed door te spreken. Verder wordt elk idee op zijn waarde geschat, onafhankelijk van wie het inbrengt. Bijna de gehele discussie is gefocust op de groepstaak. De groep gaat van probleem-definitie, het genereren van alternatieven, de selectie van actieplannen naar de uiteindelijke planning en uitvoering. Men blijft gericht op de gestelde taak. Afwijkende ideeën doen de rest van de groep niet op een zijspoor belanden. Men geeft eerlijke en openlijke meningen en toch voelt niemand zich op zijn tenen getrapt. Niemand ervaart het als bedreigend dat de baas in de kamer is. Klinkt dit onmogelijk? Lees verder. Dit is slechts een deel van de ondersteuning die een Elektronisch Vergadersysteem (EVS) kan bieden. Vergaderingen zijn moeilijk In een vergadering kan de creativiteit door vele oorzaken worden verstikt (zie figuur 1). Deelnemers kunnen niet gefocust zijn of in gedachten ergens anders mee bezig zijn. Sommigen durven niet voor hun mening uit te komen, terwijl anderen weer te dominant zijn. Misverstanden ontstaan doordat mensen vaak dezelfde woorden gebruiken voor verschillende ideeën en verschillende woorden voor dezelfde ideeën. De verkeerde mensen kunnen uitgenodigd zijn voor een vergadering, of de juiste informatie is niet beschikbaar. Het aantal problemen dat een vergadering kan frustreren is niet te tellen. Wachten op je beurt Dominantie Spreekangst Misverstanden Onoplettendheid Gebrek aan focus Ongeschikte criteria Vroegtijdige beslissingen Ontbrekende informatie Afleidingen Afwijken van de agenda SLECHTE VERGADERINGEN Verkeerde groepssamenstelling Groupthink Genegeerde alternatieven Gebrek aan consensus Slechte planning Verborgen agenda's Conflicten Slecht gedefinieerde doelen Slecht begrip van het probleem Ongeschikte bronnen Figuur 1. Vergaderingen zijn moeilijk 3. Vergaderingen zijn duur Vergaderingen zijn niet alleen moeilijk maar ook duur. Bedenk wat een manager kost en stel u een kamer vol managers voor, die aan het bakkeleien zijn hoe de vergadering te leiden. 3 gebaseerd op: NUNAMAKER, J.F., BRIGGS, R.O., MITTLEMAN, D. (1995) Ten Years of Lessons Learned with Group Support Systems. In D. Coleman, R. Khanna (eds) Groupware: Technologies and Applications (pp ), Prentice Hall, Saddle River, NJ, USA. 2

3 De kosten zijn enorm. Volgens het 3M Management Instituut zijn er bijvoorbeeld in de USA meer dan 20 miljoen formele vergaderingen per dag, meer dan 3 miljard vergaderingen per jaar. Deze vergaderingen nemen tussen de 30 en 80 procent van de beschikbare tijd van managers in beslag. Deze cijfers laten de informele discussies tussen collegae op de gang en op de werkplekken nog buiten beschouwing. Een Fortune 50 organisatie geeft aan dat de verliezen ten gevolge van slechte vergaderingen meer dan $ 75 miljoen per jaar bedragen. Vergaderingen zijn noodzakelijk Alle problemen en kosten ten spijt blijven vergaderingen noodzakelijk. Voor veel managers is het de gelegenheid bij uitstek om mensen bepaalde zaken te laten uitvoeren. Er zijn vele aanleidingen waarom mensen vergaderen: om informatie uit te wisselen, om nieuwe ideeën te genereren, om beslissingen te nemen, om beslissingen uit te stellen, om sociale redenen enzovoorts. Er zijn verscheidene redenen op te noemen waarom vergaderingen een blijvend onderdeel van het creatief oplossen van problemen zullen blijven: Complexiteit: Organisatorische problemen zijn vaak zo complex dat een eenling niet al het benodigde begrip, informatie en middelen heeft om het probleem alleen op te lossen. Evaluatie: Een groep is vaak capabeler dan een individu om voorgestelde oplossingen aan de realiteit te toetsen. Acceptatie: Als vertegenwoordigers van alle belangengroepen betrokken zijn bij een creatieve probleemoplossingsactiviteit, bestaat er een grotere kans dat aan hun individuele behoeften wordt voldaan in de oplossing. Een keuze die de ene deelnemer onverschillig laat, kan voor de ander van cruciaal belang zijn. Het besteden van aandacht aan de behoeften van de verschillende sleutelfiguren kan leiden tot meer draagvlak voor de uiteindelijke oplossing. Synergie: Als mensen betrokken zijn bij creatieve probleemoplossingsprocessen, zijn zij geneigd voort te bouwen op de ideeën van anderen, daarbij gebruik makend van hun verschillende talenten en kennis. Deze synergie kan leiden tot nieuwe, vruchtbare ideeën, die anders niet zouden zijn opgekomen. Elektronische Vergadersystemen kunnen de groepsprestaties verbeteren Er is een nieuwe generatie van computertechnologieën ontstaan die oplossingen biedt voor de hindernissen in groepscreativiteit. Dit zijn de zogenaamde Elektronische Vergadersystemen (EVS). Door communicatie te verbeteren, door creatieve inspanningen te structureren en te focusseren en door een afstemming tussen persoonlijke en groepsbelangen te realiseren en te onderhouden, kan een EVS de dynamiek van groepsinteracties radicaal veranderen. Dit artikel beschrijft het EVS-concept en verklaart hoe managers het kunnen gebruiken om het creatief aanpakken van problemen in groepen te verbeteren. Wat is een Elektronisch Vergadersysteem? Een Elektronisch Vergadersysteem is een verzameling computer-gebaseerde gereedschappen, die specifiek ontworpen zijn om het creatief oplossen van problemen in groepen te bevorderen. Een EVS is gebaseerd op een PC-netwerk met één PC per groepslid. Soms wordt er gewerkt in speciaal daarvoor ingerichte ruimtes (figuur 2), die zijn voorzien van een zorgvuldige opstelling van stoelen en tafels, speciale verlichting en één of meer grote beeldschermen. In andere gevallen brengen de deelnemers eenvoudigweg notebook computers mee in een normale vergaderruimte en beginnen te werken. Soms werken (figuur 3) de deelnemers ook vanaf hun eigen werkplek, de EVS activiteiten coördinerend via telefoonverbindingen en . 3

4 Figuur 2. EVS vergaderruimtes bij de University of Arizona en de Technische Universiteit Delft. Een EVS staat alle deelnemers toe om tegelijk te spreken door het intikken van hun ideeën in het systeem. Het systeem maakt ogenblikkelijk alle bijdragen beschikbaar voor de andere deelnemers op hun eigen beeldscherm. Niemand hoeft te wachten om te spreken, zodat men tijdens dit wachten ook niet vergeet wat men wilde zeggen. Men vergeet ook niet wat anderen zeggen omdat er een elektronisch verslag van de conversatie is op het scherm. Deelnemers kunnen pauzeren om na te denken zonder de draad van de vergadering kwijt te raken. Figuur 3. Een mobiel Elektronisch Vergadersysteem gebruikt op een standaard vergadertafel. Een EVS staat ook toe om, wanneer dit functioneel is, ideeën anoniem in te voeren. Gedurende de ontwikkelingsfase in een creativiteitsproces is het vaak nuttig om alle ideeën op tafel te krijgen. Echter, onconventionele en impopulaire ideeën wordt dikwijls achter gehouden uit angst voor afkeuring door collegae of superieuren. De anonimiteit van een EVS biedt de mogelijkheid om deze ideeën te ventileren zonder vrees voor negatieve reacties. Daarbij komt dat een groep, door de anonimiteit, ideeën alleen op basis van hun waarde kan beoordelen. Het oordeel hangt niet af van degene die ze naar voren brengt. In onderhandelingen bijvoorbeeld is het vaak moeilijk een idee een eerlijke kans te geven omdat het wordt voorgesteld door één partij en het ogenblikkelijk verdacht wordt gevonden door de andere partij. Anonieme ideeënuitwisseling kan helpen zulke impasses te voorkomen. De Programmatuur 4

5 Elk gereedschap in het EVS-instrumentarium richt en structureert de beraadslagingen van een groep op een unieke wijze. Een elektronisch brainstorming gereedschap is bijvoorbeeld ontworpen om de gedachtenstroom van een groep met opzet te fragmenteren en te verhinderen dat te diep wordt ingegaan op één specifiek onderwerp. Een dergelijk gereedschap zet aan om af te wijken van de comfortabele, geëigende denkpatronen. Het stimuleert het steeds verder te zoeken naar nieuwe ideeën. Hier tegenover staat bijvoorbeeld een idee-organisatie gereedschap, dat de groep aanzet om snel tot elkaar te komen over een gering aantal kernpunten. Een commentaar-gereedschap stimuleert een groep om ideeën en issues dieper en gedetailleerder te verkennen en uit te werken. Een overzicht van de verschillende gereedschappen in GroupSystems for Windows, een EVS ontwikkeld door onderzoekers van de University of Arizona, is weergegeven in Tabel 1. Een groepsleider kiest het gereedschap dat zal worden gebruikt, afhankelijk van het stadium waarin de groep zich bevindt in het probleemoplossingsproces en van de groepsdynamiek die de leider wenst te creëren. Tabel 1: Overzicht van de instrumenten in GroupSystems for Windows. Electronic Brainstorming ondersteunt het snel genereren van een vrije ideeënstroom. Topic Commenter laat deelnemers ideeën en commentaren genereren en onderbrengen in onderwerpen of dossiers. Categorizer biedt structurerende methodes aan voor het genereren, samenvoegen en orderenen van ideeën. Group Outliner laat een groep onderwerpen onderzoeken en actieplannen ontwikkelen, gebruikmakend van een boomstructuur. Alternative Analyzer ondersteunt het evalueren van een aantal alternatieven aan de hand van een verzameling de door de groep ontwikkelde (gewogen) criteria. Vote bevat diverse stemmethodes om een groep ideeën te laten evalueren en selecteren en om hun graad van consensus beter vast te laten stellen. Survey biedt de mogelijkheid om groepen enquêtes te laten ontwikkelen én beantwoorden. Briefcase voorziet in een verzameling applicaties om de persoonlijke productiviteit van de groepsleden te ondersteunen, zoals Calender, File Reader, Notepad, Calculator, Clipboard en Quickvote. Elektronische steminstrumenten bieden diverse methoden om de consensus in een groep te meten, zoals het op voorkeursvolgorde plaatsen van opties, ja-nee stemmen, meerkeuze selecties, paarsgewijze vergelijkingen en rapportcijfers. Elektronisch stemmen blijkt een uitstekend gereedschap te zijn om vastgelopen discussies weer op gang te brengen. Nadat men zijn mening heeft gegeven kan door de leider een gerichte discussie op gang worden gebracht, bijvoorbeeld door op te merken: Ik zie dat er 6 personen zijn die punt 7 als het belangrijkste hebben gekozen, terwijl er 4 zijn die dit punt als laagst hebben gewaardeerd. Zonder te vertellen hoe u heeft gestemd, zou u mij de redenen kunnen opgeven waarom zo uiteenlopend is gestemd over dit punt?. De daaropvolgende discussie is doorgaans zeer verhelderend. Het blijkt bijvoorbeeld vaak dat het woordgebruik op zich doorslaggevend is, omdat deelnemers de gebruikte termen en concepten verschillend interpreteren. Soms is het ook zo dat iemand bepaalde informatie heeft die de anderen niet bekend is, terwijl er ook fundamentele verschillen in aannames naar boven kunnen komen. Vaak wordt er aan het begin van een discussie gestemd, gevolgd door periodieke herstemmingen om de vooruitgang te bepalen. Wijs worden uit de buzzwords Het laatste decennium hebben ontwikkelaars een nieuw soort software gecreëerd, die gericht is op de verhoging van de produktiviteit van groepen. De naam waaronder deze programmatuur kan worden samengevat werd in 1981 verzonnen door Peter en Trudy Johnson-Lenz: Groupware. Elektronische Vergadersystemen zijn een soort Groupware. Ze 5

6 verschillen echter beduidend van andere groupwaresystemen zoals Lotus Notes, dat , groepsdatabestanden en computerconferentie-functionaliteiten bevat. In tegenstelling tot Lotus Notes, dat groepen de mogelijkheid biedt om gecoördineerd maar onafhankelijk in teamverband te werken, ondersteunt een EVS samenwerking om te komen tot gemeenschappelijke probleemdiagnose en actieplannen. Terwijl Lotus Notes een platform verschaft waarop een oneindig aantal groepsinstrumenten kan worden ontwikkeld, bestaat een EVS uit een aantal uitgewerkte applicaties om groepsdynamiek te structureren en te focusseren. Men zou dus een EVS boven op Lotus Notes kunnen bouwen, maar op zichzelf is Lotus Notes geen EVS. EVS beginnen nu vanuit hun oorspronkelijke laboratorium-omgeving op werkplekken binnen organisaties door te dringen. Dit gaat vergezeld van een duizelingwekkende hoeveelheid buzzwords waarmee deze systemen zijn omgeven. Oorspronkelijk werden EVS Group Decision Support Systemen (GDSS) genoemd. Men kwam er geleidelijk achter dat deze systemen veel meer ondersteunen dan alleen maar de besluitvorming en de D werd daarom verwijderd. Dit resulteerde in Group Support System, oftewel GSS, momenteel de meest gangbare internationale afkorting voor EVS. Een andere afkorting, EMS (Electronic Meeting System) is synoniem voor GSS. EMS wordt meer gebruikt in de Engelstalige vakbladen, terwijl GSS over het algemeen beperkt blijft tot academische publikaties. In Nederland is de term EVS momenteel het meest gangbaar. In tabel 2 is een aantal andere veel gebruikte termen opgenomen. Elk van deze termen kan een iets andere betekenis hebben, afhankelijk van de belangen van de mensen die de naam hebben verzonnen. Desalniettemin kan tabel 2 dienen als een Steen van Rosetta voor degenen die meer informatie zouden willen vinden over dit onderwerp. CAC CC CIS CMCS CS CSCW CWSS DGSS EC EMS GCSS GDSS GIS GNSS GSS TC Tabel 2: Afkortingen en buzzwords rond Elektronische Vergadersystemen (EVS) Computer Assisted Communication Computer Conferencing Communication Information System Computer Mediated Communication Support Collaborative Systems Computer Supported Cooperative Work Collaborative Work Support System Distributed Group Support Systems Electronic Communities Electronic Meeting System Group Communication Support System Group Decision Support System Group Information System Group Negotiation Support Systems Group Support System TeleCollaboration Een korte geschiedenis van Elektronische Vergadersystemen Eén van de eerste EVS werd eind jaren zeventig uitgedacht door Jay F. Nunamaker, Jr. en zijn onderzoeksteam. Dit systeem, Plexsys genaamd, was gebouwd om gebruikers wensen en eisen ten aanzien van informatiesystemen gelijktijdig op te vangen, zodat alle gezichtspunten konden worden overwogen en de gebruikers hun verschillende inzichten konden bespreken voordat de informatiesystemen werden gebouwd. Het eerste prototype werd begin jaren 80 in gebruik genomen. Het werd een verrassend succes. Gebruikers konden hun mening uiten, voortbouwen op ideeën van anderen en snel de conflictgebieden identificeren, die verder besproken moesten worden. Dit alles kon worden gedaan tegen minder dan de helft van gebruikelijke arbeidskosten. Het werd verder snel duidelijk dat 6

7 Plexsys niet alleen geschikt was voor het maken van informatiesysteemspecificaties, maar dat het in principe bruikbaar was voor elke groep die kennis-inspanningen leverde om een doel te bereiken. In het midden van de jaren 80 ontwikkelde de University of Minnesota een EVS, SAMM genaamd (Software Aided Meeting Management). De onderzoekers in Minnesota gebruikten hun eerste pogingen om een theoretische basis te ontwikkelen ter verklaring van het succes van het EVS 4. De University of Michigan ontwikkelde verschillende EVS gereedschappen op een Macintosh platform en voerde enkele van de eerste onderzoeken uit die betrekking hadden op het ontwerpen van EVS vergaderruimtes. Het laatste deel van de jaren 80 zag de geboorte van de eerste commerciële EVS. In 1989 gaf de University of Arizona opdracht aan Ventana Corporation om de Plexsys technologie te commercialiseren en aan de man te brengen binnen het bedrijfsleven en de overheid. Uit Plexsys werd GroupSystems 5 ontwikkeld, het vlaggeschip van Ventana. In diezelfde periode creëerde de oprichter van Execucom Corporation het programma VisionQuest, het eerste EVS dat van meet af aan werd ontwikkeld als een commercieel product. Nog altijd behoren EVS tot de weinige voorbeelden van informatietechnologie die is ontworpen door universiteiten en met veel succes is geïntroduceerd in het bedrijfsleven en de overheid. Ervaringen uit de praktijk Wereldwijd hebben reeds meer dan 2 miljoen mensen deelgenomen aan EVSondersteunde vergaderingen. Tabel 3 presenteert een aantal voorbeelden van de grote variatie aan taken waarvoor de technologie is gebruikt. In tabel 4 is een lijst opgenomen van organisaties die regelmatig gebruikmaken van EVS. In de Benelux zijn momenteel circa 25 EVS geïnstalleerd. Diepgaande studies die de resultaten van duizenden cases hebben gedocumenteerd, tonen aan dat groepen die regelmatig een EVS gebruiken om hun creatieve probleemoplossingsactiviteiten te ondersteunen, besparingen in arbeidskosten van gemiddeld 50 procent en besparingen in projectdoorlooptijd tot 90 procent realiseren 6,7,8. Hoe zijn deze voordelen te verklaren? Een EVS biedt groepen ondersteuning op vier fundamentele aspecten: communicatie, overleg, toegang tot informatie en doelafstemming. Tabel 3. Voorbeelden van EVS toepassingen Business process redesign (BPR) Case analyse Educatie en opleiding Gaming en training Informatieplanning Informatiesysteemontwikkeling Beleidsontwikkeling en -analyse 4 DESANCTIS, G., GALLUPE, R.B. (1987) A Foundation for the Study of Group Decision Support Systems Management Science, Vol. 33, pp GroupSystems wordt in de Benelux gedristribueerd door Blenks Groupware, Velderseweg LE Liempde. 6 GROHOWSKI, R., MCGOFF, C., VOGEL, D.R., MARTZ, B., NUNAMAKER, J.F. JR. (1990) Implementing Electronic Meeting Systems at IBM: Lessons Learned and Success Factors, MIS Quarterly, Vol. 14, pp POST, B.Q. (1992) Building the Business Case for Group Support Technology. In J.F. Nunamaker Jr. R.H. Sprague (eds) Proceedings of the 25th Hawaiian International Conference on System Sciences (Volume IV, pp ), IEEE Computer Society Press, Los Alamitos CA, USA. 8 VREEDE, G.J. DE, WIJK, W. VAN (1997), A Field Study into the Organizational Application of Group Support Systems. In F. Niederman (ed.) Proceedings of the ACM SIGCPR Conference, April 2-5, San Francisco, USA. 7

8 Proceskwaliteitsanalyse en -verbetering Procesmodellering Productontwikkeling Projectinrichting en -evaluatie Verdeling en toewijzing van middelen Strategieverkenning, -planning en -ontwikkeling Tabel 4. Voorbeelden van organisaties die regelmatig EVS gebruiken. American Airlines Arthur Anderson AT&T Baan Bell South Bellcore British Steel Chevron Pipeline District of Columbia Public Schools Finova Corporation IBM InControl Intel Corporation KPMG KPN Lloyds Bank Ministerie van Buitenlandse Zaken Ministerie van Financiën, Finland Ministerie van VROM Nationale-Nederlanden Schadeverzekering Mij. N.V. Oticon Corporation Price Waterhouse Regiopolitie Amsterdam-Amstelland TNO U.S. Army U.S. Department of Transportation U.S. Marine Corps U.S. Navy VNG World Bank Communicatie We beschouwen eerst de communicatie die mogelijk is met een EVS. In een normale vergadering moet iedereen op zijn beurt wachten om te spreken. De beschikbare spreektijd moet worden verdeeld onder alle deelnemers die het woord wensen te voeren. Als er een EVS wordt toegevoegd, mogen de deelnemers nog steeds hardop spreken indien zij dit wensen, maar als iedereen tegelijk wil spreken, kan het EVS worden gebruikt voor parallelle communicatie. Men hoeft dan niet te luisteren naar anderen voordat de eigen gezichtspunten kunnen worden voorgelegd. Deelnemers hoeven hun ideeën en kritiek niet te onthouden tot dat zij aan het woord komen en zij kunnen meer tijd besteden aan het genereren van nieuwe ideeën. Groepen die elektronisch brainstormen zijn in staat om meer unieke ideeën van hogere kwaliteit te produceren dan groepen die zonder elektronische ondersteuning werken 9,10. Een groep die parallelle communicatie gebruikt, kan in zeer korte tijd een groter gebied bestrijken. Voor het luisteren naar ieder groepslid is er niet meer tijd nodig dan voor het luisteren naar één persoon. Deze graad van produktiviteit kan evenwel een nadeel hebben. Een groep van 15 mensen kan in een sessie van 40 minuten makkelijk 600 tot 1000 regels tekst produceren. Speciale methoden en technieken zijn dan nodig om informatieoverbelasting te voorkomen. Hierop wordt teruggekomen in de paragraaf over Overleg. Een EVS laat anonieme communicatie toe. Studies hebben aangetoond dat men gedurende activiteiten waarbij ideeën worden gegenereerd, veel meer ideeën en van hogere kwaliteit voortbrengt indien het is toegestaan om anoniem te blijven. Men hoeft zich dan geen zorgen 9 DENNIS, A.R., NUNAMAKER, J.F. JR., VOGEL, D.R. (1991) A Comparison of Laboratory and Field Research in the Study of Electronic Meetings Systems, Journal of Management Information Systems, Vol. 7, pp VALACICH, J.S., DENNIS, A.R., CONNOLLY, T. (1994) Idea Generation in Computer Based Groups: A New Ending to an Old Story. Organizational Behavior and Human Decision Processes, Vol. 57, pp

9 te maken over de politieke gevolgen om met anderen van mening te verschillen, of afwijkende ideeën naar voren te brengen. Anonimiteit staat deelnemers toe ideeën van anderen te bekritiseren, zonder kritiek uit te oefenen op de personen die de ideeën hebben geproduceerd. Studies hebben aangetoond dat niet-anonieme groepen minder ideeën produceren als bekritiseren is toegestaan, in tegenstelling tot anonieme groepen die meer produceren als kritiek is toegestaan 11. Men onderzoekt en verkent ideeën zonder dat gekwetste ego s in de weg komen te zitten. Daarentegen is anonimiteit niet altijd een zegen. Studies hebben aangetoond dat mensen zich minder inspannen wanneer zij anoniem zijn dan wanneer hun identiteit bekend is. Verder kunnen mensen niet genegen zijn om anderen in de groep deelgenoot te maken van hun beste ideeën, als zij vinden dat zij er niet de erkenning voor zullen krijgen. Ook moet er op worden gewezen dat anonimiteit gunstig is gedurende de fase van idee-ontwikkeling, maar dat het soms hinderlijk kan zijn voor de vervolgactiviteiten. Mensen die informatie anoniem hebben geleverd kunnen later onwillig zijn hun identiteit bekend te maken. Er zijn gevallen waarbij deze weigering de groep in het duister liet over de nauwkeurigheidswaarde van de informatie. In sommige gevallen werd zelfs ter zake doende informatie verwijderd 12. Verder is het soms belangrijk in een bespreking dat deelnemers de verantwoordelijkheid op zich nemen, zich verplichten tot actie en inbreng van middelen. Een groepsleider moet anonimiteit daarom oordeelkundig gebruiken als een instrument en niet als wonderolie. Bij de eerste confrontatie met een EVS, brengen sommige deelnemers naar voren dat het een arm communicatie-medium is. Hierbij wordt geredeneerd dat op tekst-gebaseerde elektronische communicatie sociale expressies en clous mist, en dat subtiele gedragsnuances en gespreksintonaties een vergadering juist zo rijk maken. Zij wijzen er bijvoorbeeld op dat het in een computergesprek moeilijk is om sarcasme van serieuze discussie te onderscheiden. Een typisch commentaar is Ik wil niet praten met een computer, ik wil praten met mijn collega s. Echter, de inbreng van EVS in een discussie leidt niet tot de eliminatie van de traditionele vergadermedia. De deelnemers mogen spreken, gebaren maken, op het bord tekenen, op de tafel slaan enz. en ze kunnen ook online werken. Een EVS maakt de communicatie in een vergadering niet armer. In tegendeel, het voegt een extra communicatiekanaal toe. Wanneer er wordt gewerkt met een EVS gaan de deelnemers niet in de slag met de computer maar met elkaar. Het EVS geeft de groep meer controle over de veelzijdigheid van hun media. Het zorgt voor ordelijke, anonieme, parallelle communicatie wanneer dat gewenst is, maar biedt tegelijk de gelegenheid tot vrije verbale en non-verbale argumentatie. Onze ervaringen met groepen die een EVS gebruiken tonen aan dat er doorgaans ongeveer de helft van de tijd on-line wordt gewerkt en dat de andere helft van de tijd voor verbale discussie wordt benut. De groepsleider moet daarom samen met de groep de juiste keuze maken om de technologie te gebruiken wanneer er voordeel mee kan worden gehaald en om deze niet te gebruiken wanneer het belemmerend zou werken. Overleg EVS kunnen vaak de overlegprocessen in een groep verbeteren tijdens het verduidelijken van problemen en het vaststellen van actieplannen. De fundamentele acties die een groep kan uitvoeren bij het nastreven van haar doelen zijn: a) het genereren van ideeën, b) het structureren en organiseren van ideeën en c) het evalueren van ideeën. Subtiele verschillen in de gebruiksinterface van een EVS kunnen leiden tot substantiële verschillen in de dynamiek van een groep. Tijdens een generatie-activiteit kan het bijvoorbeeld belangrijk zijn 11 CONNOLLY, T., JESSUP, L.M., VALACICH, J.S., (1990) Effects of anonymity and evaluative tone on idea generation in computer-mediated groups, Management Science, Vol. 36, pp VREEDE, G.J. DE, SOL, H.G. (1994) Combating Organized Crime with Groupware - Facilitating User Involvement in Information System Development. In D. Coleman, P.R. Huckle (eds) Proceedings of the GroupWare'94 Europe Conference (pp ), The Conference Group, Hants, United Kingdom. 9

10 om de groep te dwingen te divergeren en buiten hun normale denkpatronen te treden. Een elektronisch brainstorming instrument voorziet hiertoe elke deelnemer van een apart elektronisch blad. Het systeem staat de deelnemer toe één kort idee in te voeren, en zendt daarna het blad naar een willekeurige andere deelnemer. De deelnemer krijgt een nieuw, willekeurig blad met het idee van een ander terug. Een dergelijk instrument stimuleert net zoveel simultane discussies als er deelnemers zijn aan de vergadering. Een dergelijke elektronische brainstormmethode kan de kans op informatie-overbelasting in een grote groep verminderen. Voor elke nieuwe persoon die wordt toegevoegd aan de groep, voegt het systeem een nieuw elektronisch blad toe. Aldus raakt geen enkel blad te vol met ideeën, onafhankelijk van de grootte van de groep. Als het moment daar is om te convergeren tot een lijst kernpunten, dan kan de groep parallel werken, waarbij elke deelnemer werkt vanuit één blad. De kernpunten van dit blad kunnen worden verplaatst naar een centrale groepslijst. Om volledigheid te waarborgen kunnen deelnemers verschillende malen van blad wisselen. Op deze wijze worden de kernpunten uit een ideeënstroom geïdentificeerd met een minimum aan cognitieve belasting van de deelnemers. In tegenstelling tot een elektronisch brainstorming instrument voorziet een commentaarinstrument de groep van een lijst van onderwerpen. Het staat de deelnemers toe om elk onderwerp te onderzoeken waarbij men naar wens in de diepte kan gaan en details kan bespreken. Een dergelijk instrument stimuleert een heel andere groepsdynamiek dan bij elektronisch brainstormen. Hetzelfde geldt voor een idee-organisatie gereedschap, dat met name bestemd is om een groep snel een lijst van kernpunten te laten samenstellen, startend vanuit de verzameling ongestructureerde, ongefocusseerde tekst van het elektronische brainstormbestand. In iedere fase van het probleemoplossingsproces moet de groepsleider het instrument kiezen, dat de groep op de beste wijze laat doorgaan naar de volgende fase. Toegang tot informatie Elke fase in een creatief denkproces (ideegeneratie, idee-organisatie en idee-evaluatie) vereist informatievergaring. Een EVS kan de toegang tot informatie verbeteren door grotere groepen aan de vergadering deel te laten nemen en door het opbouwen van een groepsgeheugen. Met een EVS kan een groep van 24 met dezelfde dynamiek werken als een groep van 5. Doordat ook grotere vergaderingen met een EVS effectief kunnen worden uitgevoerd, kunnen er meer mensen in het probleemoplossingsproces worden betrokken. Met andere woorden, de kans dat mensen met relevante kennis niet aan het proces kunnen deelnemen, neemt af. Onderzoekers hebben geconstateerd dat EVS-groepen veel minder vaak een vergadering afbreken bij afwezigheid van personen die over sleutelinformatie beschikken. Deze factor verklaart voor een groot deel het hoge percentage van de besparingen in projectdoorlooptijden die met EVS zijn behaald. Alle ideeën, commentaren en stemmen die worden ingevoerd tijdens een EVS-vergadering worden elektronisch opgeslagen, waardoor een groepsgeheugen ontstaat. De resultaten van vorige vergaderingen zijn direct beschikbaar zodra een groep weer samenkomt of wanneer een andere groep een identiek probleem aanpakt. Zo had bijvoorbeeld een vliegtuigonderdelenfabrikant ernstige problemen met haar kwaliteitscontrole. De fabrikant zocht nadere informatie in de elektronische notulen van de voorafgaande twee jaren. Hieruit bleek dat er nooit een vergadering was geweest om dit specifieke probleem te behandelen, maar dat het wel reeds in 19 andere vergaderingen was genoemd. Verder bleek dat in alle gevallen de producten van een bepaalde leverancier waren genoemd in verband met het probleem. Gewapend met deze informatie werd de betreffende leverancier benaderd en het kwaliteitsprobleem opgelost. 10

11 Het elektronisch groepsgeheugen dat in EVS-vergaderingen wordt opgebouwd, verschilt op diverse belangrijke punten van traditionele notulen 13. Ten eerste worden traditionele notulen geschreven door een eenling, waarbij de kans groot is dat deze persoon ook een persoonlijke visie op de resultaten van de vergadering weergeeft. Het elektronische groepsgeheugen daarentegen is een objectieve weergave van de gebeurtenissen. Ten tweede beschrijven notulen vaak niet de oorspronkelijke of tussentijdse standpunten van de deelnemers. Het EVS-groepsgeheugen geeft de evolutie van de standpunten van de groep in de tijd weer. Ten slotte maakt het groepsgeheugen elke tijdens de vergadering gemaakte opmerking openbaar, zodat deze later door anderen kan worden aangehaald. De keerzijde van de medaille is, dat door de hoeveelheid gegevens het elektronische groepsgeheugen zo omvangrijk kan worden dat er speciale ondersteuning nodig is om informatie terug te vinden. Verder zou men onzeker kunnen worden om een bijdrage te leveren aan een vergadering, juist omdat alles direct wordt vastgelegd. Sommige groepen die werken aan gevoelige onderwerpen geven er de voorkeur aan dat hun processen niet worden gedocumenteerd. Dergelijke groepen verwijderen vaak hun vergadergegevens van de computer, zodra het werk is gedaan. Een militaire organisatie ging zelfs zo ver dat aan het eind van een belangrijke sessie de harde schijf letterlijk werd vernield. Andere groepen hebben evenwel het groepsgeheugen gebruikt om de validiteit van hun overleg te documenteren. Een universiteit, gevoelig voor zaken waarbij positieve discriminatie van belang was, voerde alle discussies rond personeelsselectie on-line uit om later te kunnen bewijzen dat alle besluiten werden genomen zonder vooroordelen. Het op één lijn brengen van doelstellingen Mensen brengen altijd persoonlijke belangen mee naar een vergadering. De groep kan dan alleen produktief zijn als haar doelstellingen voldoende samenvallen met de agenda s van de individuele groepsleden. Immers, het is onwaarschijnlijk dat mensen uiteindelijk tegen hun eigen belangen zullen ingaan. Een EVS kent een aantal karakteristieken en functies die het samenkomen van groeps- en persoonlijke belangen bevordert. Sommige instrumenten staan anonieme invoer toe, waardoor men wordt aangemoedigd om direct te reageren als men de indruk krijgt dat het kip met de gouden eieren op het punt staat te worden geslacht. Omdat grotere groepen mensen effectief kunnen samenwerken kan iedereen in de groep in een vroeg stadium de individuele beperkingen van anderen leren kennen. Hierdoor blijven minder gevoeligheden onder de oppervlakte voortbestaan, die het project in een later stadium alsnog zouden kunnen torpederen na vele investeringen in tijd en geld. Sommige EVS-instrumenten vragen specifiek aan de deelnemers om de belangenpartijen in een project te identificeren en aan te geven wat hun verwachtingen ten aanzien van deze partijen zijn. Hierdoor komen vaak misverstanden en onrealistische verwachtingen naar boven waardoor de convergentie van groeps- en individuele belangen wordt bevorderd. De omgeving van een EVS De omgeving waarin een EVS wordt gebruikt is van grote invloed op de uitkomst van de elektronische vergadering. Omgevingsfactoren die een belangrijke rol kunnen spelen betreffen facilitatie, de inrichting van de vergaderruimte, de grootte van de groep en de achtergrondcultuur van de groep. Facilitatie Facilitatie omvat een aantal activiteiten die voor, tijdens en na de vergadering worden uitgevoerd. Deze activiteiten zijn erop gericht dat de groep wordt geholpen bij het behalen van de doelstellingen. EVS groepen zijn dikwijls afhankelijk van de diensten van een 13 CULNAN, M.J., MARKUS, M.L. (1987) Information Technologies. In F.M. Jablin, L.L. Putnam, K.H. Roberts, L.W. Porter (eds)., Handbook of Organizational Communication - An Interdisciplinary Perspective (pp ), Sage Publications, London, United Kingdom. 11

12 facilitator om de produktiviteit op te voeren 14. In het algemeen draagt de facilitator niet wezenlijk bij aan de inhoud van de vergadering en heeft hij ook geen direct belang bij de uitkomst. De facilitator dient veeleer als moderator en gids, die het groepsproces bewaakt en ervoor zorgt dat de groep zich in de richting van de doelstelling beweegt. Het is doorgaans de taak van de facilitator om de agenda van een vergadering te ontwerpen. Als onderdeel van deze ontwerpactiviteit adviseert de facilitator wanneer en welke de EVStechnieken kunnen worden ingezet. De facilitator beheert tijdens de vergadering de EVStechnologie voor de groep en kan na de vergadering zorg dragen voor de rapportage. Merk op, dat ook traditionele vergaderingen vaak baat zouden hebben bij een bewuste voorbereiding en ontworpen agenda. Studies hebben aangetoond dat facilitatie op zich niet hoeft te leiden tot betere vergaderprocessen en -resultaten. Stijve en starre facilitatie (d.w.z. consequent en inflexibel vasthouden aan de agenda) blijkt bijvoorbeeld niet geschikt in situaties waar besluiten moeten worden genomen waarbij er geen objectief juist antwoord is, zoals bijvoorbeeld bij personeelsselecties of budgetverdelingen 15. Het is aangetoond dat facilitatie een significant positief effect kan hebben op het resultaat indien a) de facilitatie in harmonie is met de taken die de groep moet uitvoeren en b) de facilitatie flexibel is, d.w.z. als het gedrag en de acties van de facilitator afhankelijk zijn van het verloop van de sessie. Een specifiek nadeel van facilitatie zou kunnen zijn dat het in die mate een rigide vergaderstructuur voorschrijft dat sommige groepen zich niet op hun gemak voelen om onder zulke omstandigheden te werken. Sommige onderzoekers werken nu aan de automatisering van bepaalde facilitatiefuncties om de behoefte aan en onvoorspelbaarheid van menselijke interventie te reduceren 16. Inrichting van de vergaderruimte Als een EVS-groep in één ruimte samenkomt voor hun vergadering, dan zal er speciale aandacht moeten worden besteed aan de inrichting van deze vergaderruimte. De belangrijkste overweging is misschien wel dat de computers zodanig moeten worden opgesteld dat de deelnemers elkaar kunnen zien (zie figuur 4). De deelnemers besteden waarschijnlijk de helft van de tijd aan verbale discussies, die echter danig zullen worden belemmerd als iedereen achter een muur van computers zit. De verlichting in de ruimte moet ook zodanig worden gepositioneerd en ingesteld dat ongewenste schittering op de computerschermen wordt voorkomen. Er moet voldoende tafeloppervlak zijn zodat deelnemers zowel met documenten als met de computers kunnen werken. Het is verder vaak nuttig om het beeld van de computer van de facilitator te projecteren op een groot centraal scherm, zodat de groepsdiscussie af en toe centraal kan worden bijgestuurd. 14 BOSTROM, R.P., ANSON, R., CLAWSON, V.K. (1993) Group Facilitation and Group Support Systems. In L.M. Jessup, J.S. Valacich (eds), Group Support Systems - New Perspectives (pp ), Macmillan Publishing Company, New York, USA. 15 DICKSON, G.W., LEE-PARTRIDGE, J.E., ROBINSON, L.H. (1993) Exploring Modes of Facilitative Support for GDSS Technology, MIS Quarterly, Vol. 17, pp LIMAYEM, M., LEE-PATRIDGE, J.E., DICKSON, G.W., DESANCTIS, G.D. (1993) Enhancing GDSS Effectiveness: Automated versus Human Facilitation. In J.F. Nunamaker Jr. R.H. Sprague (eds) Proceedings of the 26th Hawaiian International Conference on System Sciences (Volume IV, pp ), IEEE Computer Society Press, Los Alamitos CA, USA. 12

13 De voormalige president van Slovenië (derde van links) in een ruimte waar de monitoren half in de tafel verzonken zijn om oogcontact mogelijk te maken. Een ruimte bij ITESM in Monterey, Mexico met de monitoren volledig in de tafel weggewerkt zodat maximaal oogcontact ontstaat. TL-licht geeft hier echter veel problemen met weerspiegeling op de glasplaat. Figuur 4. Oogcontact in EVS vergaderruimtes. Omvang van de groep Het is van belang om EVS-technieken in te zetten die geschikt zijn voor de groep. Er zijn sterke aanwijzingen dat groepen groter dan 7 à 8 personen meer voordeel hebben van elektronisch brainstormen dan kleinere groepen 17. In de praktijk is een EVS soms de enige manier om zeer grote, diverse groepen in een proces te betrekken. De Jimmy Carter Foundation in Atlanta, Georgia, maakte gebruik van een EVS om een samenkomst van meer dan 200 mensen van alle sectoren van de gemeenschap - van bankiers tot daklozen - te ondersteunen. De groep genereerde ideeën om economische en sociale condities in de gemeenschap te verbeteren. Groepen met een grotere diversiteit aan kennis en ervaring profiteren ook meer van elektronisch brainstormen dan groepen waarvan iedereen op hetzelfde kennisniveau zit. Daartegenover staat dat kleine groepen van slechts 2 of 3 personen belangrijk profijt schijnen te hebben van instrumenten die het elektronisch opzetten van structuren en tekeningen of grafische modellen ondersteunen. Grote groepen zijn ook goed te ondersteunen bij het opzetten van structuren, maar samen tekenen blijkt erg moeilijk. Het is duidelijk dat de voorzitter van de vergadering of de facilitator niet alleen moet weten hoe elk EVS-instrument werkt maar ook wat voor soort groepsdynamiek het kan creëren. Cultuur Ten slot, een belangrijk aspect dat tot voor kort niet veel onderzoeksaandacht heeft gekregen, betreft de cultuur van EVS-groepen. Het meeste EVS-onderzoek heeft zich gericht op Amerikaanse en West-Europese organisaties. EVS zijn daarom ook ontwikkeld uitgaande van deze (vergader)-cultuur. Het is echter bekend dat groepen met verschillende culturele achtergronden ook verschillende voorkeuren hebben voor vergaderomgevingen en -activiteiten 18. Een belangrijk stuk werk moet nog worden verricht om uit te vinden welke voordelen van EVS ook van toepassing zullen zijn in Zuid Amerikaanse, Aziatische en 17 DENNIS, A.R. (1994) Electronic Support for Large Groups, Journal of Organizational Computing, Vol. 4, pp Zie bijvoorbeeld: HOFSTEDE, G. (1980) Culture's consequences: International differences in workrelated values, Sage, Beverly Hills, USA. 13

14 Afrikaanse culturen en wat er moet worden gedaan om de toepassing van EVS te doen slagen in deze omgevingen. Vergaderomgevingen van de toekomst In het begin richtte het EVS-onderzoek en de ontwikkeling van EVS zich op de ondersteuning van groepen die op hetzelfde moment en op dezelfde plaats samenkomen. Recente ontwikkelingen hebben er echter toe geleid dat er veel aandacht wordt besteed aan het verkennen van de grenzen van verspreid groepswerk - samenwerking met mensen die in het naastgelegen kantoor maar ook aan de andere kant van de wereld kunnen zitten. De communicatie- en coördinatiemoeilijkheden voor geografisch gescheiden groepen zijn veel ernstiger dan voor groepen die bij elkaar zitten. De huidige EVS technieken zijn goed geschikt voor de on-line activiteiten van gedistribueerde groepen, maar bieden nog weinig ondersteuning voor de 50 procent van de tijd dat een groep nodig heeft voor mondelinge communicatie. In een poging om het verlies aan directe discussie te compenseren, wordt er gewerkt aan de integratie van video- en audiotechnologie met Internet-gebaseerde EVS. Een prototype van een dergelijke omgeving is weergegeven in figuur 5. Figuur 5. Een prototype van een gedistribueerde EVS-vergaderomgeving 19. Onderzoekers zijn ook begonnen om aandacht te besteden aan specifieke EVSomgevingen voor de ondersteuning van speciale vormen van probleemoplossing. Zo hebben bijvoorbeeld medewerkers van de University of Arizona en van de Technische 19 ROMANO, N.C. JR., NUNAMAKER, J.F. JR., BRIGGS, R.O., VOGEL, D.R. (1997) Architecture, Design, and Development of an HTML/Javascript Web-Based Group Support System. Submitted to the Special Issue of JASIS on Artificial Intelligence Techniques for Emerging Information Systems Applications,

15 Universiteit Delft EVS-instrumenten en -methodes ontwikkeld om business process reengineering activiteiten te ondersteunen, gebruikmakend van de IDEF methode 20 en object georiënteerde procesmodellering en -simulatie 21. Conclusies Vergaderingen zijn moeilijk en kostbaar, maar essentieel voor groepen die moeten samenwerken aan taken die een creatieve probleemaanpak vergen. Elektronische Vergadersystemen kunnen hierbij worden gebruikt om personeelskosten belangrijk te verlagen en projecttijd drastisch te verkorten. Technologie is noch wonderolie, noch een vervanging voor leiderschap. Het kan echter nuttig zijn voor taken waar een gemeenschappelijke denkinspanning nodig is voor het zoeken van creatieve oplossingen voor complexe problemen. EVS bieden geen vervanging voor verbale vergaderingen, maar een verzameling extra vergadermethodes. Ervaringen uit de praktijk en in de laboratoriumomgeving tonen aan dat een EVS, mits zorgvuldig toegepast, leidt tot een hogere produktiviteit, een hogere kwaliteit van de vergaderresultaten en uiterst tevreden groepen. Een EVS is meer dan alleen een programma voor elektronisch brainstormen en elektronisch stemmen. Een EVS omvat niet alleen de programmatuur, maar ook de processen en methodes om het gebruik van de EVS-instrumenten te begeleiden alsmede de omgeving waarin de instrumenten worden gebruikt. Indien met kunde toegepast, kunnen EVS de produktiviteit van een groep dramatisch verhogen. EVS vormen een nieuw paradigma voor samen werken en samenwerking. De ervaring van het werken met een EVS is zo verschillend van conventioneel vergaderen dat veel mensen het moeilijk vinden om te begrijpen waarom zij het ooit zouden willen gebruiken, totdat zij het persoonlijk hebben geprobeerd. Maar na het te hebben ervaren voelen velen zich belemmerd als ze voor vergelijkbare activiteiten weer conventionele vergadertechnieken moeten gebruiken. Als voornaamste voordelen noemen de deelnemers de mogelijkheid tot het anoniem en parallel bijdragen van ideeën en voorkeuren en daarnaast het feit dat er bewust gebruik moet worden gemaakt van een vergaderstructuur die de groep helpt om gericht te blijven werken. EVS-instrumenten schijnen de redenen waarom groepen samenkomen te doen veranderen. In plaats van vergaderingen om het werk te plannen, bieden EVS instrumenten en methodes groepen de mogelijkheid om vergaderingen te houden waarin het eigenlijke werk ook wordt gedaan. Dit benadrukt eens te meer de belangrijkste kritische succesfactor van elektronisch vergaderen: vooruit plannen. De voorbereiding c.q. het ontwerp van een elektronisch vergadering is van kritisch belang. Er is een gezegde onder de houtbewerkers: Een leerling verpest zowel het hout als het gereedschap. Ook voor EVS geldt dat het met kunde en kennis worden gehanteerd. Een traditionele groep die niet goed wordt ondersteund kan wel drie uur ronddolen voordat zij erachter komt dat zij niet weet waar zij naar toe gaat. Een EVS-groep kan een vergadering binnen 10 minuten tot rampgebied doen verklaren als de vergadering van tevoren niet deugdelijk is gepland en voorbereid. Met andere woorden, het gaat er niet om wat de technologie kan doen, maar veel meer hoe het vergaderproces zodanig kan worden ontworpen dat de voordelen van een EVS worden gemaximaliseerd en de potentiële risico s worden herkend en geminimaliseerd. 20 DEAN, D., LEE, J., ORWIG, R., VOGEL, D. (1994) Technological Support for Group Process Modeling, Journal of Management Information Systems, Vol. 11, pp VREEDE. G.J. DE (1995) Facilitating Organizational Change, Dissertatie, Technische Universiteit Delft. 15

CSCW: introductie 1. CSCW staat voor

CSCW: introductie 1. CSCW staat voor CSCW: introductie 1 CSCW staat voor Computer-Supported Cooperative/Collaborative Work het gaat om groupware, d.w.z., software, die samenwerkingsprocessen in groepen ondersteunt de samenwerking kan op (ruimtelijke

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Architectuur, Organisatie en Business Cases

Architectuur, Organisatie en Business Cases Architectuur, Organisatie en Business Cases Ervaringen uit de praktijk Jan de Baat CMG Trade, Transport & Industry B.V. Inleiding In de Dynamiek track van LAC 2000 is de problematiek omtrent de alignment

Nadere informatie

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN Er zijn verschillende beïnvloedingsstijlen te onderscheiden. De stijlen kunnen worden onderverdeeld in: TEGENBEWEGENDE STIJLEN MEEBEWEGENDE STIJLEN = duwen = trekken Tegenbewegende

Nadere informatie

Medewerkers Betrokkenheid Scan

Medewerkers Betrokkenheid Scan www.breinvoorkeuren.nl Breinvoorkeuren NBI Medewerkers Betrokkenheid Scan Groenewege 144 Noordwijkerhout, 2211EP KvK: 28105672, BTW: NL 0858 09 287 B01 Triodosbank: NL 65 TRIO 0786 8146 59 Telefoon: 06

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen

Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen Het Nieuwe Werken (HNW) is een van de meest populaire trends op het gebied van organisatieontwikkeling van de laatste jaren; meer dan een kwart

Nadere informatie

SOL. SOL self-organised learning

SOL. SOL self-organised learning SOL self-organised learning SOL is een didactisch concept waarin verschillende moderne methoden op een nieuwe manier gebruikt worden. Essentieel is dat SOL het leren combineert met doceren met als achterliggende

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN ACHTERGROND De International Association of Facilitators (IAF) is een internationale organisatie met als doel om de kunst en de praktijk van het professioneel faciliteren

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

Onderzoeksvaardigheden 2

Onderzoeksvaardigheden 2 Performance van Phonegap Naam: Datum: april 2012 Studentnummer: 0235938 Opleiding: CMD Docenten: Pauline Krebbers Modulecode: MEDMO101DT Modulenaam: Onderzoeksvaardigheden 2 / Media & Onderzoek Inhoudsopgave

Nadere informatie

Informatie over EthicsPoint

Informatie over EthicsPoint Informatie over EthicsPoint Melden algemeen Beveiliging en vertrouwelijkheid van meldingen Tips en beste praktijken Informatie over EthicsPoint Wat is EthicsPoint? EthicsPoint is een uitgebreid en vertrouwelijk

Nadere informatie

Wordt een Innovatieve Organisatie

Wordt een Innovatieve Organisatie Wordt een Innovatieve Organisatie Waarom innovatie door samenwerking?! Omdat ideeën leiden tot groei en tot meer betrokkenheid. Ideeën leiden tot groei en betrokkenheid 75 procent van de managers zijn

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Waarom is een nieuw tijdschrift nodig?

Waarom is een nieuw tijdschrift nodig? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. De gegevens naar buiten brengen - een nieuw online wetenschappelijk

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

CREATIEF CONCEPTEN OP BASIS VAN CREATIVITEIT HOE? ZO!

CREATIEF CONCEPTEN OP BASIS VAN CREATIVITEIT HOE? ZO! CREATIEF CONCEPTEN OP BASIS VAN CREATIVITEIT HOE? ZO! INHOUDSOPGAVE STARTFASE VOORAF - IS HET EEN ONDERWERP VOOR CREATIVITEIT? - ANALYSEVRAGEN - BRIEFING MET PROBLEEMEIGENAAR DE CREATIEVE SESSIE - SPELREGELS

Nadere informatie

DE NIEUWE GROUPWARE HEET SOLOWARE

DE NIEUWE GROUPWARE HEET SOLOWARE DE NIEUWE GROUPWARE HEET SOLOWARE SAMENWERKEN IN DE NETWERKECONOMIE: LEVE HET INDIVIDU! EEN WHITEPAPER OVER DE INVLOED VAN SOCIAL SOFTWARE EN WEB2.0 OP GOED GEREEDSCHAP VOOR KENNISWERKERS IN DE KENNISECONOMIE

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Richtlijnen voor het ontwerpen een Intranetportal Door Bas Fockens

Richtlijnen voor het ontwerpen een Intranetportal Door Bas Fockens Richtlijnen voor het ontwerpen een Intranetportal Door Bas Fockens Copyright Datacon www.datacon.nl Wat is een intranetportal? Een intranet is een online gepersonaliseerde en geïntegreerde toegang tot

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Instrument: de Actorenanalyse. 1. Wat is een Actorenanalyse. 2. Doel van een Actorenanalyse. Instrumenten Actorenanalyse

Instrument: de Actorenanalyse. 1. Wat is een Actorenanalyse. 2. Doel van een Actorenanalyse. Instrumenten Actorenanalyse Instrument: de Actorenanalyse Instrument: de Actorenanalyse 1 1. Wat is een Actorenanalyse 1 2. Doel van een Actorenanalyse 1 3. Het opstellen van een Actorenanalyse 2 4. Eisen aan een goede Actorenanalyse

Nadere informatie

VERGADEREN VOOR DUMMIES

VERGADEREN VOOR DUMMIES VERGADEREN VOOR DUMMIES DE AGENDA VASTSTELLEN Er zijn verschillende soorten agendapunten: Open Bij open agendapunten zijn er nog geen plannen gemaakt, er is nog geen concreet voorstel. De discussie is

Nadere informatie

Besluitvorming in kleinschalige zelfstandige teams: een kort en praktisch overzicht

Besluitvorming in kleinschalige zelfstandige teams: een kort en praktisch overzicht Besluitvorming in kleinschalige zelfstandige teams: een kort en praktisch overzicht Algemeen Het is belangrijk om met elkaar stil te staan bij de vraag hoe nemen wij besluiten?. Vaak gebeurt het nemen

Nadere informatie

Action learning als retentiemaatregel voor high potentials (2)

Action learning als retentiemaatregel voor high potentials (2) Action learning als retentiemaatregel voor high potentials (2) In onze vorige nieuwsbrief beschreven wij de waarde van action learning als retentiemaatregel voor high potentials. Meer bepaald verduidelijkten

Nadere informatie

Whitepaper Integratie Videoconferentie. Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business

Whitepaper Integratie Videoconferentie. Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business Whitepaper Integratie Videoconferentie Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business Talk & Vision 2015 Inhoudsopgave 1. Introductie 3 2. Skype for Business/Lync 4 Hoe doen we dat? 4 3. Gebruiksvriendelijke

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") E-LEARNING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) E-LEARNING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") E-LEARNING Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie. De

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002

Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002 Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002 Deze test is ontwikkeld om op eenvoudige wijze je eigen teamrol te bepalen. Het jarenlange onderzoek naar teamrollen binnen managementteams is gedaan

Nadere informatie

De probleemstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd:

De probleemstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd: Samenvatting De opkomst van Health 2.0 en e-health zorgt ervoor dat de patiënt verandert naar zorgconsument. Health 2.0 zorgt voor een grote mate van patiënt-empowerment; zorgconsumenten nemen zelf de

Nadere informatie

Een Project Management model. Wat is IASDEO?

Een Project Management model. Wat is IASDEO? Een Project Management model Project Management betekent risico s beheersen, voldoen aan allerlei vereisten, klanten tevreden stellen, beslissingen nemen, producten leveren, activiteiten coördineren, inputs

Nadere informatie

Een gids over onderhandelen

Een gids over onderhandelen Een gids over onderhandelen Een gids over ONDERHANDELEN Onderhandelen doen we voortdurend en niet alleen in zakelijke situaties. Vaak worden onderhandelingen beschouwd als een compromis om een probleem

Nadere informatie

Patrick Venendaal 1553805. Creative Industries

Patrick Venendaal 1553805. Creative Industries Naam: Cursus: Coördinator: Docent: Patrick Venendaal 1553805 Entrepreneurship Creative Industries Aljan de boer Mark Nutzel Inhoudsopgave Het idee... 3 De doelgroep... 3 Introductie... 3 Wat wordt er getest...

Nadere informatie

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Onderzoek naar het effect van de Novius Architectuur Academy Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Door met meerdere collega s deel te nemen aan een opleiding voor bedrijfsarchitecten, werden mooie

Nadere informatie

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics Business Analytics IT in charge Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord Informatie is van en voor mensen CIO speelt belangrijke rol in nieuw spanningsveld Door Guus Pijpers Een van de eerste

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

III. Schakelen tussen communciatieniveaus

III. Schakelen tussen communciatieniveaus III. Schakelen tussen communciatieniveaus Herkent u de volgende situaties? o 'Nu heb ik al een paar keer aan mijn medewerker gevraagd of hij uit wil leggen wat er precies aan de hand is; maar hij geeft

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bewust willen en kunnen 4. Performance Support 5. Informele organisatie 5. Waarom is het zo moeilijk? 6

Inhoudsopgave. Bewust willen en kunnen 4. Performance Support 5. Informele organisatie 5. Waarom is het zo moeilijk? 6 Inleiding De afgelopen vijftien jaar hebben we veel ervaring opgedaan met het doorvoeren van operationele efficiencyverbeteringen in combinatie met ITtrajecten. Vaak waren organisaties hiertoe gedwongen

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Over EthicsPoint. Over EthicsPoint Meldingen algemeen Veiligheid en vertrouwelijkheid van meldingen Tips en beste praktijken

Over EthicsPoint. Over EthicsPoint Meldingen algemeen Veiligheid en vertrouwelijkheid van meldingen Tips en beste praktijken Over EthicsPoint Meldingen algemeen Veiligheid en vertrouwelijkheid van meldingen Tips en beste praktijken Over EthicsPoint Wat is EthicsPoint? EthicsPoint is een uitvoerig en vertrouwelijk meldingsinstrument

Nadere informatie

Belbin Teamrollen Vragenlijst

Belbin Teamrollen Vragenlijst Belbin Teamrollen Vragenlijst Lindecollege 2009 1/ 5 Bepaal uw eigen teamrol. Wat zijn uw eigen teamrollen, en die van uw collega s? Deze vragenlijst kan u daarbij behulpzaam zijn. Zeven halve zinnen dienen

Nadere informatie

Creativiteit: een issue voor de Facility Manager?! Een zoektocht naar de werkomgeving voor de creatieve mens

Creativiteit: een issue voor de Facility Manager?! Een zoektocht naar de werkomgeving voor de creatieve mens Creativiteit: een issue voor de Facility Manager?! Een zoektocht naar de werkomgeving voor de creatieve mens Auteurs: Karianne van Gielen, afgestudeerd Facility Management Haagse Hogeschool en drs Maartje

Nadere informatie

Managementinformatiesysteem

Managementinformatiesysteem Managementinformatiesysteem (aanvulling bij hele boek) Het opzetten van een managementinformatiesysteem Wanneer je een werkstuk moet maken, bijvoorbeeld over de houding van de Nederlanders ten opzichte

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren

1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren OR - competentieprofiel LNV Camiel Schols SBI training & advies Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren

Nadere informatie

Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting. Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie

Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting. Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie Het delen van gevoelens (emoties of stemmingen) met anderen is bijna onvermijdelijk in ons dagelijks leven.

Nadere informatie

Nationaal Onderzoek Over Het Nieuwe Werken 2012

Nationaal Onderzoek Over Het Nieuwe Werken 2012 Nationaal Onderzoek Over Het Nieuwe Werken 2012 Alle feiten en cijfers Gegevens Datum : 20 juni 2012 Auteur : Redactie Inhoud Inleiding... 4 Onderzoek... 4 Verantwoording... 4 Belangrijkste conclusies...

Nadere informatie

Systems-Centered Training door Lotte Paans

Systems-Centered Training door Lotte Paans Systems-Centered Training door Lotte Paans De workshop is ervaringsgericht van opzet, opdat je aan den lijve ondervindt wat het effect van de werkwijze is. Een wezenlijk onderdeel van Systems-Centered

Nadere informatie

HOOFDSTUK 9 DE ROL VAN CREATIVITEIT

HOOFDSTUK 9 DE ROL VAN CREATIVITEIT HOOFDSTUK 9 DE ROL VAN WAT IS? Creativiteit: het vermogen om perspectieven, paden, oplossingen, mogelijkheden en ideeën te zien die anderen niet kunnen of willen zien. Innovativiteit vereist creativiteit.

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Stakeholders kick-off meeting minder gedoe rond uw project? Case study. LSSN Seminar, 1 November 2012, Schiphol Jan van Diepen

Stakeholders kick-off meeting minder gedoe rond uw project? Case study. LSSN Seminar, 1 November 2012, Schiphol Jan van Diepen Stakeholders kick-off meeting minder gedoe rond uw project? Case study LSSN Seminar, 1 November 2012, Schiphol Jan van Diepen aankondiging 10:15 Case study: Stakeholders Kick-off meeting, minder gedoe

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT

HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT Exact Online CASE STUDY HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY HOE TENSING BINNEN 1 JAAR 180 GRADEN DRAAIDE Tensing, een mobility en Geo- ICT software

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

Agile Software Development en de veranderende rol van de projectmanager

Agile Software Development en de veranderende rol van de projectmanager Agile Software Development en de veranderende rol van de projectmanager Auteur: Arjan Vis, a.j.vis@student.vu.nl Supervisor: Prof. Dr. A. Eliens Faculteit der Exacte Wetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam

Nadere informatie

DICHTER BIJ DE REALITEIT ONTWIKKELINGSPLANNING MET BIM

DICHTER BIJ DE REALITEIT ONTWIKKELINGSPLANNING MET BIM DICHTER BIJ DE REALITEIT ONTWIKKELINGSPLANNING MET BIM Hoe de Oostenrijkse stad Linz een pionier werd op het gebied van 3D-stadsplanning 5 MINUTEN LEESTIJD INLEIDING Linz een pionier op het gebied van

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Telecommunicatie op maat van uw onderneming.

Telecommunicatie op maat van uw onderneming. Telecommunicatie op maat van uw onderneming. Licom info@licom.be www.licom.be Industriezone Herdersbrug Pathoekeweg 9B 009 B-8000 Brugge T +32(0)50 45 78 00 Licom Z.1 Researchpark 310 B-1731 Zellik T +32(0)2

Nadere informatie

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Inhoud van de presentatie Waarom dit onderzoek? Opzet van het onderzoek

Nadere informatie

Thomas Voorbeeld. Thomas Leiderschap Vragenlijst. Persoonlijk & Vertrouwelijk

Thomas Voorbeeld. Thomas Leiderschap Vragenlijst. Persoonlijk & Vertrouwelijk 360-rapport Thomas Voorbeeld Thomas Leiderschap Vragenlijst Persoonlijk & Vertrouwelijk Inhoud Inleiding Toelichting bij het 360-rapport Gemiddelde per competentie Weergave van de 5 hoogste en 5 laagste

Nadere informatie

Bepalen toekomstige computertechnologie

Bepalen toekomstige computertechnologie Eén van de onmenselijke kanten van de computer is dat hij, eenmaal goed geprogrammeerd en goed werkend, zo volslagen eerlijk is (Isaac Asimov) Hoofdstuk 26 Bepalen toekomstige V1.1 / 01 september 2015

Nadere informatie

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient 9 Samenvatting Software heeft vooruitgang in veel vakgebieden mogelijk gemaakt en heeft een toenemend invloed op ons leven en de samenleving in zijn geheel. Software wordt gebruikt in computers, communicatienetwerken,

Nadere informatie

Digital human measurement technology

Digital human measurement technology Digital human measurement technology Philip J. Wijers - 27-3-2002 Samenvatting Digital human measurement technology is sterk in opkomst in Japan. Zoals wel vaker het geval is bij de ontwikkeling van industriële

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Datagebaseerd overleggen en beslissen in het PBS-team. Anita Blonk a.blonk@fontys.nl

Datagebaseerd overleggen en beslissen in het PBS-team. Anita Blonk a.blonk@fontys.nl Datagebaseerd overleggen en beslissen in het PBS-team Anita Blonk a.blonk@fontys.nl Data over gedragsvraagstukken Regelmatig voorkomende situaties binnen en buiten de klas Incidenten (veiligheid) Leerling/

Nadere informatie

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Socio-technisch systemen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Systeem categoriën Technische op computer gesteunde systemen Systemen die HW en SW bevatten, maar waar

Nadere informatie

DEEP DEMOCRACY. Jitske Kramer: www.humandimensions.nl www.deepdemocracy.nl www.academievoororganisatiecultuur.nl. www.deepdemocracy.

DEEP DEMOCRACY. Jitske Kramer: www.humandimensions.nl www.deepdemocracy.nl www.academievoororganisatiecultuur.nl. www.deepdemocracy. DEEP DEMOCRACY Jitske Kramer: www.humandimensions.nl www.deepdemocracy.nl www.academievoororganisatiecultuur.nl www.deepdemocracy.nl DE TRAININGEN Het leren van de Lewis methode van Deep Democracy gaat

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Logistiek medewerker. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Logistiek medewerker. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PCI DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PCI-DIAGNOSTIEK (PEOPLE CENTERED IMPLEMENTATION) Niet zelden zien

Nadere informatie

Handleiding Vergadertechnieken

Handleiding Vergadertechnieken Handleiding Vergadertechnieken Zelfstudie en rapporteren Bij OGO leer je niet alleen via het actief deelnemen aan groepsdiscussies, maar ook via het individueel uitvoeren van zelfstudieopdrachten (ZSO).

Nadere informatie

Coöperatief Vergaderen

Coöperatief Vergaderen Coöperatief Vergaderen Een complete aanpak voor actief vergaderen met betrokken deelnemers Dr. Spencer Kagan Met Betty de Jaeger en Dook Kopmels Inhoud Hoe dit boek tot stand kwam 4 Voorwoord 5 Hoofdstuk

Nadere informatie

Workshop Slimmer Communiceren

Workshop Slimmer Communiceren Workshop Slimmer Communiceren Smart Communications Event 11 april 2013 Antoine van der Sijs Strict Consultancy BV 06-27085938 a.van.der.sijs@strict.nl René van Dormolen Microsoft BV (020) 500 1441 renevan@microsoft.com

Nadere informatie

OBS A.M.G. Schmidt 7 februari 2014

OBS A.M.G. Schmidt 7 februari 2014 OBS A.M.G. Schmidt 7 februari 2014 Managementrapportage Scholengemeenschap Veluwezoom wil periodiek meten hoe de tevredenheid is onder haar belangrijkste doelgroepen: leerlingen, ouders, leerkrachten en

Nadere informatie

EXPLORE!THE STORY DE KRACHT VAN HET VERHAAL

EXPLORE!THE STORY DE KRACHT VAN HET VERHAAL EXPLORE!THE STORY DE KRACHT VAN HET VERHAAL AUTEUR: MASJA NOTENBOOM INHOUD EXPLORE!THESTORY, DE KRACHT VAN HET VERHAAL WANNEER EXPLORE!THESTORY? HOE WERKT EXPLORE!THESTORY? VOORDELEN EXPLORE!THESTORY 3

Nadere informatie

1. De methodiek Management Drives

1. De methodiek Management Drives 1. De methodiek Management Drives Management Drives is een unieke methodiek die u concrete handvatten biedt in het benaderen van de ontwikkeling van individu, team en organisatie. De methodiek kent een

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

Zoekt u software? Of een oplossing die uw business vooruit helpt?

Zoekt u software? Of een oplossing die uw business vooruit helpt? Zoekt u software? Of een oplossing die uw business vooruit helpt? SAAS CONSULTANCY PROJECT MANAGEMENT SUPPORT KLANT E-LEARNING DEVELOPMENT TRAINING BUSINESS PROCESS REDESIGN Alles centraal geregeld Verkoopt,

Nadere informatie

NetDimensions Performance

NetDimensions Performance NetDimensions Performance helpt organisaties om performance te beheren door het jaar heen. Het vervangt het traditionele jaargesprek door een voortgaande dialoog tussen manager en medewerker, met als doel

Nadere informatie

Medewerkers met schulden

Medewerkers met schulden Medewerkers met schulden oplossen en voorkomen Financieel inzicht met de digitale loonstrook We verkeren wereldwijd in een financiële crisis. Deze economische situatie heeft z n weerslag op ieder persoonlijk.

Nadere informatie

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet!

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Wat zijn de belangrijkste eisen en uitdagen van jouw organisatie in de komende 6 maanden? Welke kritische succesfactoren worden er gesteld? Waar liggen de

Nadere informatie

U als bestuurder - bent de laatste die het weet en dat dwingt u tot bezuinigen!

U als bestuurder - bent de laatste die het weet en dat dwingt u tot bezuinigen! U als bestuurder - bent de laatste die het weet en dat dwingt u tot bezuinigen! In organisaties zit véél méér vermogen dan er gegeven de omstandigheden uit komt. Wel aanwezig maar niet meer ingezet collectief

Nadere informatie

Volwassenheid en effectiviteit van enterprise

Volwassenheid en effectiviteit van enterprise Volwassenheid en effectiviteit van enterprise architectuur http://igitur-archive.library.uu.nl/dissertations/2011-0609- 200519/steenbergen.pdf Marlies van Steenbergen Even voorstellen Principal Consultant

Nadere informatie

Samenvatting Field programmabale gate arrays (FPGA s) Dynamische herconfiguratie.

Samenvatting Field programmabale gate arrays (FPGA s) Dynamische herconfiguratie. Samenvatting Field programmabale gate arrays (FPGA s) zijn heel aantrekkelijk als ontwerpplatform voor digitale systemen. FPGA s zijn geïntegreerde schakelingen die geprogrammeerd of geconfigureerd kunnen

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie. De

Nadere informatie

Toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn

Toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn Toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn De toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn bevat vier praktische instrumenten om samen met cliënten te werken aan verbetering of vernieuwing van diensten

Nadere informatie

Sales: een nieuw inzicht

Sales: een nieuw inzicht Vergeet IQ-tests: het werkgeheugen is een betere voorspeller voor een succesvolle carrière dan het IQ. Dit nieuwe inzicht is een van de belangrijke vindingen van psychologisch onderzoek uit de afgelopen

Nadere informatie

Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool

Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool 1 Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool Milou de Smet, Saskia Brand-Gruwel & Paul Kirschner Open Universiteit Goed schrijven is een belangrijke, maar complexe vaardigheid. De schrijver

Nadere informatie

Cash Management bank. Laat werkkapitaal werken!!

Cash Management bank. Laat werkkapitaal werken!! Cash Management bank Laat werkkapitaal werken!! Hoe selecteer je een goede cash management bank. Bij het selecteren van een huisbankier voor cash management zaken moet een bedrijf eerst de vereisten en

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models 9 februari 2012 2011 - All rights reserved Noventum Service Management Consultants Ltd. 1 Low Cost High Value Service Delivery Models Low cost delivery

Nadere informatie

Dragon1 EA Tool. Business case webbased EA tool. Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode!

Dragon1 EA Tool. Business case webbased EA tool. Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode! Dragon1 EA Tool Business case webbased EA tool Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode! uw organisatie, datum, versie #.#, documentstatus eigenaar/budgetverantwoordelijke: Kies op deze

Nadere informatie

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Het labjournaal Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67

Nadere informatie