Stichting Veldwerk Nederland, Orvelte

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stichting Veldwerk Nederland, Orvelte 0593 582 550 orvelte@veldwerknederland.nl"

Transcriptie

1 Deze rondwandeling is 6 km lang. Zij voert door het oude afwisselende landschap rond Orvelte. De route kan worden gestart vanaf de parkeerplaats van Het Veldstudiecentrum (Zuideresweg 10) of vanaf de parkeerplaats aan zuidzijde van het dorp (P1). De informatie gaat vooral over de grond onder onze voeten en over de geschiedenis van het landschap. We komen zand in allerlei kleuren tegen, nat en droog veen en soms ook leem. Deze grondsoorten en de hoogteverschillen van enkele meters hebben de inrichting van de landerijen bepaald. Stevig schoeisel is een aanrader. Honden mogen alleen aangelijnd mee. Houd er rekening mee gast te zijn van boeren, burgers en natuurbeheerders die in deze streek wonen en werken. Tekst en foto s: Vormgeving: Uitgave: Jan van Ginkel Aaltje Bos Stichting Veldwerk Nederland, Orvelte De route is onderdeel van het project De IJstijd is onder ons dat in samenwerking wordt uitgevoerd met het Nationaal Hunebedcentrum te Borger. Hier start ook de 2 e route: Op pad door de IJstijd rond Borger (een combinatie van fietsen en wandelen). Speciaal voor het VMBO en onderbouw HAVO/VWO zijn les- en veldwerkpakketten te verkrijgen bij Veldwerk Nederland in Orvelte. Het project is mogelijk gemaakt door:

2 Kaart van het dorpsgebied van Orvelte in 1860 Legenda: Bouwland met sloten Bos Hoogtelijn met hoogte boven NAP Kanaal Bebouwing Weiland met sloten Heide met reliëf Weg Zandpad Wandelpad Op deze kaart van 1860 is met een rode lijn de markengrens aangegeven. Legenda: Wit : es Donkergrijs : groenland met sloten en bosjes Lichtgrijs : heideveld met greppels Op de kaart staan in rood de route en de punten met tekst. De routeaanduiding is genummerd, op de kaart staat een aantal nummers van de route in blauw.

3 Mens en mammoet De IJstijd heeft zijn sporen nagelaten in de omgeving van Orvelte. Wat moeten wij ons voorstellen bij De IJstijd? Zag de omgeving eruit als de Noordpool of moeten wij denken aan Siberië? Konden wij maar terug in de tijd. Terug naar de periode dat hier grote dieren zwierven, zoals mammoeten (een soort olifant) zwaar behaarde neushoorns en reusachtige herten. In 1991 en 2009 werd bij Orvelte een opzienbarende vondst gedaan. Bij de aanleg van een pijpleiding voor aardgas trof men op vier meter diepte botten aan van mammoeten en een neushoorn. Uit onderzoek bleek dat die ongeveer jaar geleden zijn gestorven. In die tijd zwierven er ook mensen door Drenthe. Zij leefden van de jacht en van het verzamelen van zaden en bessen die aan de schaarse struikjes groeiden. Wij hebben door hen gemaakte wapens en gereedschappen van vuursteen gevonden. Deze jonge mammoet is in een valkuil gedreven. Met speren en stenen wordt het dier gedood. Vrijwel alles van de prooi wordt gebruikt. De huid levert een soort tentzeil, botten en slagtanden de tentstokken. Van het vlees kan de stam wekenlang leven. 1

4 Wij moeten het doen met wat onderzoek van de ondergrond oplevert. Maar als wij onze fantasie daarbij gebruiken, kunnen wij ons een beetje voorstellen hoe de omgeving er in de IJstijd heeft uitgezien. Een volwassen mammoet is tot 3 meter hoog. Bij Orvelte zijn in 1991 en in 2009 botten gevonden van volwassen dieren en een jong. De onderkaak van een volwassen stier is tot nu toe de mooiste vondst. Samen met enkele stukken van slagtanden. Op deze wandeling vinden wij overblijfselen uit de IJstijd, direct onder onze voeten. Uit de miljoenen jaren durende IJstijd zijn twee zeer koude perioden van belang voor het landschap van tegenwoordig. De eerste periode wordt in dit boekje de Keientijd genoemd. De grote keien die wij overal aantreffen zijn hier toen terecht gekomen. De periode heeft van tot jaar geleden geduurd. De tweede periode is de Mammoettijd. Deze duurde van tot jaar geleden. Wij leven nu weer in een warmer tijdvak, maar wellicht is er over duizenden jaren weer sprake van een IJstijd. 1. Bij het Veldstudiecentrum rechtsaf (Zuideresweg volgen). 2

5 A. Veenveld en Zuider-es In de Mammoettijd strekte zich rechts van ons een plateau uit: een open en tamelijk vlak gebied. Vol met plassen, schaars begroeid met allerlei kruiden en dwergstruiken. Hier en daar staken grote keien boven de grond uit. Onze voeten zouden zich soms vastzuigen in de grond. Die bestond uit keileem: zware grijze klei vol keien en grind. Deze keileem is achter gebleven toen de ijsmassa s uit de Keientijd smolten. De ijskap was 1000 tot 2000 meter dik. Hij had op zijn reis naar Nederland een taai mengsel meegesleept van keien, klei, zand en grind uit Noord- Europa. Deze laag keileem genoemd- is op sommige plaatsen enkele meters dik. Links op de foto staat het bosje dat het erf van nr. 8 omsluit. Het bouwland geeft een mooie doorkijk naar het zuiden, over het Veenveld. Op de voorgrond ligt een zeer diepe sloot. Die staat in droge zomers volledig droog. In de wand zit keileem. In de Mammoettijd was het weliswaar erg koud, maar lag hier geen ijs. Vanwege de kou en de droogte groeiden er weinig planten. Waar de keileem ontbrak kreeg de wind vat op het bloot liggende zand. In de loop van de duizenden jaren kwamen talloze zandstormen voor. Die zorgden voor een dikke deken van zand op de keileem. Het was een deken van dekzand, vol plooien, dus met ruggen en dalen. 3

6 Als wij goed kijken, ontdekken wij links van ons zo n rug. Daarop heeft al eeuwenlang akkerbouw plaats gevonden. Door het gebruik ontstond de Zuider-es. De laag dekzand rechts van ons is veel dunner. Daar zit de keileem dus ondiep. Omdat het regenwater niet door de keileem kon wegzakken, werd het gebied na de Mammoettijd steeds natter en vormden zich meertjes. Toen het klimaat na de Mammoetttijd warmer werd, groeiden in de natte laagten waterplanten en ontstond een dikke laag veen. Op de wat drogere delen groeide oerbos. Zo ziet de keileem eruit als die niet met zand is bedekt. Het is een grijze massa. Steentjes en grove zandkorrels zijn gemengd met de fijne leem. In droge toestand is de laag keihard. Als ze nat wordt is zij glibberig en plakt aan je schoenen. De grond was tot in de 20 e eeuw ongeschikt voor de boeren. Wel kon men hier de schapen weiden. In de loop der eeuwen verdween daardoor het oerbos en maakte plaats voor heide. Het heideveld (op topografische kaarten Veenveld genoemd) is in de jaren twintig van de 20 e eeuw ontgonnen. Dankzij machines en kunstmest kon het gebied geschikt gemaakt worden voor akkerbouw en veeteelt. 2. Op de kruising met de Orvelterstraat rechtdoor (vanaf P1 linksaf) 4

7 3. Einde weg rechtsaf. B. Tolhuis en Veenveldsloot Net voorbij het Tolhuis voert de weg over een brede sloot. Van oorsprong is deze sloot een beekje. Dat ontsprong op het Veenveld en voerde in natte tijden het water af van dit keileemplateau naar het dal van de Orvelter stroom. Het stromende water nam zand en keileem mee en schuurde een klein dal uit. Dit dal was vroeger te nat voor de bouw van boerderijen. Dit verklaart de open ruimte die er nog steeds ligt tussen het tolhuis en de eerstvolgende boerderijen van het dorp. Wij kijken over de Veenveldsloot naar het Veenveld. Rechts en links staan bomen. Zij staan op de rand van het kleine beekdal. Doordat de beek recht is getrokken en erg diep ligt, is het van oorsprong natte dalletje sterk ontwaterd en verdroogd. In het dalletje ligt het tolhuisbos. Omdat het te nat was voor ander gebruik hebben de boeren hier altijd een bos onderhouden. Het bos leverde hout voor boerderijen, huisraad, gereedschappen en werktuigen. Een deel van het bos was zo nat dat er in de Middeleeuwen een eendenkooi werd aangelegd. Daarin ving men eenden om op te eten. Op de plaats van deze kooi is het bos nog steeds moerassig. In 1970 is het beekje uitgediept en rechtgetrokken om het Veenveld nog dieper te kunnen ontwateren. 5

8 4. Eerste weg linksaf (Flintenweg). Luchtfoto van Orvelte (plm 1990). Het dorp ligt rechts-midden op de foto. Links ligt het tolhuisbos. Linksboven zie je de geelkleurende akkers op de Noord-es. De bomen rechts daarvan liggen in het beekdal. Aan de bovenrand strekt de ontginning van het Ellertsveld zich uit. C. Bruntingerhof en erf Orvelte is zo n 1000 jaar oud. Het dorp ligt, net als de meeste oude dorpen in Drenthe, op de overgang van het keileemplateau (met dekzandruggen) naar het beekdal. De boeren hadden zodoende diverse gebruiksgronden op korte afstand: hoge en droge akkers op de dekzandruggen (essen), groenland in het beekdal (weide en hooiland) en heide op de droogste en natste delen van de plateaus. Door de slechte wegen was vervoer van grote hoeveelheden bouwmateriaal kostbaar en tijdrovend. De mensen gebruikten vroeger dan ook zo veel mogelijk materialen uit hun directe omgeving. Bij de Bruntingerhof (Flintenweg 8) vinden wij veel materiaal uit de omgeving terug. De wanden van het achterste deel van de boerderij en de vloer zijn gemaakt van leem, afkomstig uit leemputten die men vroeger op de heide groef. Men zocht dan naar keileem met weinig keien en niet te veel zand. De leem werd gemengd met stro en bloed waardoor zij na droging keihard werd. De balken van de muren rusten op grote veldkeien, in deze streek flinten genoemd. De keien zijn, net als de duizenden kleine flinten 6

9 waarmee men het erf en de wegen heeft verhard, afkomstig uit de keileem. Een groot deel van het gebouw en het erf van de Bruntingerhof bestaat dus uit materiaal dat jaar geleden met het landijs uit Scandinavië naar Drenthe kwam! Dit is de hoek van de stal van de Bruntingerhof. De hele boerderij staat los op de grond. De balken rusten op grote veldkeien. Het gewicht van de wanden en het dak houdt de boerderij op zijn plaats. Enkele vakken zijn met kalk wit gemaakt. De andere laten de kleur van leem zien. 5. Op de splitsing links aanhouden. 6. Na 20 meter linksaf (Schapendrift). D. Schaapskooi Bij de schaapskooi staan wij stil bij het oude landbouwsysteem op de Drentse zandgronden. Dekzand is van nature erg arm aan voedingsstoffen. Wil je als boer een flinke oogst binnen halen, dan moet je de grond goed bemesten. Alle mest van dieren en mensen- werd dan ook benut. De mest van paarden en koeien was niet genoeg. Bovendien vonden deze dieren op de steeds groter (en schraler) wordende heidevelden onvoldoende te vreten. De geschikte gronden voor hooi- en weiland waren meestal te beperkt om deze veestapel uit te breiden. De schapen boden echter uitkomst. Zij werden eerst vooral gehouden omwille van de wol. Na de Middeleeuwen ging 7

Vroeger, toen hier ijs lag...

Vroeger, toen hier ijs lag... Vroeger, toen hier ijs lag... Opdrachtenboekje bij het geologisch leerpad Datum Naam Boekje Geo-pad 1 Inleiding Vroeger, toen hier ijs lag De titel van dit opdrachtenboekje is niet voor niets gekozen.

Nadere informatie

Oerboeren in de Friese Wouden.

Oerboeren in de Friese Wouden. Stichting IJstijdenmuseum Buitenpost. www.ijstijdenmuseum.nl. Oerboeren in de Friese Wouden. Het grootste deel van de geschiedenis van ons mensen ligt in de prehistorie. Met prehistorie duiden we een tijd

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

LANDSCHAPSANALYSE. 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland. Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii. 27 september 2013 Academie van Bouwkunst

LANDSCHAPSANALYSE. 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland. Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii. 27 september 2013 Academie van Bouwkunst LANDSCHAPSANALYSE 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland 27 september 2013 Academie van Bouwkunst Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii Onderwerpen 1. Rivierenlandschap 2. Zandlandschap 3. Krijt-

Nadere informatie

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd Werkblad Ω Een tijd geleden... Ω Les : Rendierjagers Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de mensen konden schrijven. Ze woonden niet op een vaste

Nadere informatie

Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen

Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen door: Anja Verbers februari 2012 A. Luchtfoto Appelbergen B. Hoogtekaart Appelbergen (Bron: resp. Google Earth en AHN) C. Deze wandeling is tot stand gekomen

Nadere informatie

Staatsbosbeheer Regio Noord Trompsingel 1 9724 CX Groningen T 050-7074444 www.staatsbosbeheer.nl. Oer 't veld-route. Wandelroute Orvelte

Staatsbosbeheer Regio Noord Trompsingel 1 9724 CX Groningen T 050-7074444 www.staatsbosbeheer.nl. Oer 't veld-route. Wandelroute Orvelte Staatsbosbeheer Regio Noord Trompsingel 1 9724 CX Groningen T 050-7074444 www.staatsbosbeheer.nl Oer 't veld-route Wandelroute Orvelte Het oude landschap van Drenthe Een bezoek aan Orvelte is niet compleet

Nadere informatie

Drie aardkundige monumenten

Drie aardkundige monumenten 10 Drie aardkundige monumenten Aardkundige monumenten geven iets weer van de ontstaansgeschiedenis van ons landschap. Een geschiedenis die ons honderden, duizenden of zelfs miljoenen jaren terugvoert in

Nadere informatie

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Inhoud Inhoud... 2 1. De Melkveehouderij in onze streek... 3 1.1 Onze streek... 3 1.2 Wat is veen?... 3 1.3 Boeren vanaf het begin... 3 1.4 Koeien melken...

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

27-12-2013 Wandelroute Twente Hezingen. www.wandelwiki.be

27-12-2013 Wandelroute Twente Hezingen. www.wandelwiki.be 27-12-2013 Wandelroute Twente Hezingen Galgenberg en Paardenslenkte. We maken een prachtige wandeling in het buitengewoon stille en glooiende grensgebied van Nederland en Duitsland ten noorden van Ootmarsum.

Nadere informatie

Foto s der natuur, biodiversiteit

Foto s der natuur, biodiversiteit Zoals u wellicht heeft gemerkt is 2010 het internationale jaar van de biodiversiteit. Met mijn fotoproject hoop ik het bewustzijn van biodiversiteit te verbeteren, want Biodiversiteit is leven Foto s der

Nadere informatie

Cursus landschapsgeschiedenis. De ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Appelscha

Cursus landschapsgeschiedenis. De ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Appelscha Cursus landschapsgeschiedenis De ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Appelscha Programma van de cursus 02-04 09-04 16-04 23-04 Ontstaansgeschiedenis Dorpsgeschiedenis Veldnamen Natuur 11-04 25-04 Fietsexcursie

Nadere informatie

Vergroeid met de tijd in de Achterhoek

Vergroeid met de tijd in de Achterhoek Uit wandelen met de Stentor, deel 8 Terug in de Tijd op de Paaschberg, 12, 8 en Geologie en geschiedenis Vergroeid met de tijd in de Achterhoek Tekst en foto s Erna Lammers Het startpunt van de route over

Nadere informatie

www.wandelwiki.be Landgoederen Klarenbeek en De Haere. 27-11-2012 Wandelroute Veluwe - Doornspijk

www.wandelwiki.be Landgoederen Klarenbeek en De Haere. 27-11-2012 Wandelroute Veluwe - Doornspijk 27-11-2012 Wandelroute Veluwe - Doornspijk Landgoederen Klarenbeek en De Haere. We wandelen met Lupus in het overgangsgebied tussen de voormalige Zuiderzee en de Veluwe. Doornspijk is een overwegend agrarische

Nadere informatie

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo Inhoudsopgave Deel 3: De schaapskudde van Hoog-Buurlo 1. Aanmeldgegevens 2. Achtergrondinformatie Hoog-Buurlo

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

Geschiedenis van de duinen

Geschiedenis van de duinen Geschiedenis van de duinen Bijna de hele Nederlandse kust bestaat uit duinen. We weten hier niet beter, dan dat dat heel normaal is. Toch is dat niet zo. De kust van Frankrijk, Spanje en Portugal bijvoorbeeld

Nadere informatie

Aan de Wijmeneir te Impe, deelgemeente van het Oost-Vlaamse Lede.

Aan de Wijmeneir te Impe, deelgemeente van het Oost-Vlaamse Lede. Vanuit de Wijmenier kan je tal van prachtige wandelingen maken. Eén ervan beschrijven we in onderstaande tekst Wandelpad : Beschermde landschappen langs de Molenbeken Praktische gegevens LENGTE: 15 km

Nadere informatie

Werkboek IJstijden groep 7-8

Werkboek IJstijden groep 7-8 Werkboek IJstijden groep 7-8 Naam Groep Les 1 Groep 7/8 Hoe ontstaat een IJstijd? In het verhaal vertelt Manny over de IJstijd. Wanneer eindigde laatste IJstijd? Voor deze opdracht mag je een atlas gebruiken.

Nadere informatie

Wandeling 1 Afstand : 15 km Percentage verhard-onverhard 15% - 85%

Wandeling 1 Afstand : 15 km Percentage verhard-onverhard 15% - 85% Trage Tocht Voorstonden Wandeling 1 Afstand : 15 km Percentage verhard-onverhard 15% - 85% Duur : 4 uur Toegankelijkheid : Graspad langs de Oekense beek kan op sommige stukken begroeidzijn of flink nat

Nadere informatie

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap.

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. NATUURVERBINDING HOORNEBOEG GOOIS NATUURRESERVAAT Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. PRODUCTIEBOS MAAKT PLAATS VOOR OORSPRONKELIJK HEIDELANDSCHAP TEN ZUIDEN VAN HILVERSUM LIGGEN

Nadere informatie

Nieuw landgoed De Horst schetsvisie. studio. 25 oktober 2012 Ronald van der Heide

Nieuw landgoed De Horst schetsvisie. studio. 25 oktober 2012 Ronald van der Heide Nieuw landgoed De Horst schetsvisie studio 25 oktober 2012 Ronald van der Heide Topografische kaart 1868 met globale aanduiding projectlocatie Zicht op boerderij De Horst vanaf Schammersteeg Boerderij

Nadere informatie

Het gebied Begrenzing

Het gebied Begrenzing Cursus Reitdiep Het gebied Begrenzing -In het Oosten: de lijn Westerdijkshorn Wolddijk - Noorderhogebrug -In het Westen: de lijn Zuurdijk Lammerburen - Balmahuizen -In het Noorden: de lijn Onderwierum

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST!

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! ietsroute Hoogland West OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! 5 4 6 3 2 1 Let op het verkeer en zet je fiets goed aan de kant! Mooi Hoogland-West! 1 Bolle akker locatie 1

Nadere informatie

Rondwandeling Onstwedde Wessinghuizen

Rondwandeling Onstwedde Wessinghuizen Rondwandeling Onstwedde Wessinghuizen Sterenborg - Ter Wupping - Veele - Giezelbaarg - Wessinghuizen - Ruige Berg - Sterenborg ***** - 12,5 Km - 3:30 uur Tussen Ter Wupping en Höfte bij Wessinghuizen liggen

Nadere informatie

Boerderij Groot Koestapel, Gerven (Putten)

Boerderij Groot Koestapel, Gerven (Putten) Boerderij Groot Koestapel, Gerven (Putten) Ontstaan van de boerderij De naam Koestapel komt voor het eerst voor in een tijnsboek, een belastingboek van een Duits zogenaamd jufferen stift in Elten in ca.

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Extra: Waarom hebben mensen paarden

Extra: Waarom hebben mensen paarden Extra: Waarom hebben mensen paarden In dit extra hoofdstuk leer je: Dat mensen paarden houden met een bepaald doel. Met welk doel mensen vroeger paarden hielden. Waarom mensen nu paarden hebben. Inleiding

Nadere informatie

Hunebedden de steentijd

Hunebedden de steentijd Deze les hoort bij het prentenboek Het grote bouwwerk, geschreven door Rian Visser in de serie Terugblikken van Uitgeverij Delubas. Met tekeningen van Irene Goede. Doel: leerlingen bekend maken met hunebedden

Nadere informatie

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-312228 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad De Mient In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad De Mient De Mient was een

Nadere informatie

Eigen omgeving Leerboek Drents landschap. September/Oktober 2011

Eigen omgeving Leerboek Drents landschap. September/Oktober 2011 Eigen omgeving Leerboek Drents landschap September/Oktober 2011 Klas: Naam: De lessen Inhoud Les 1 Verkennen omgeving 3 Les 2 Verkennen omgeving 5 Les 3 Esdorpenlandschap 7 Les 4 Balloërveld 11 Les 5 Sporen

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen.

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen. Les 1 De bodemverontreiniging. afgraven Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De afgraving De plaats waar de grond wordt weggenomen. De bodemverontreiniging De grond

Nadere informatie

Het Diemerbos. Onder de rook van Amsterdam

Het Diemerbos. Onder de rook van Amsterdam Staatsbosbeheer Naritaweg 221, 1043 CB Amsterdam T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Welkom buiten. Buiten is voor iedereen en er is elke dag wat te beleven. Daarom willen we zoveel mogelijk mensen uitnodigen

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Gierzwaluw. Boomleeuwerik. Witte kwikstaart. Nachtzwaluw

Gierzwaluw. Boomleeuwerik. Witte kwikstaart. Nachtzwaluw Boomleeuwerik Leeft in droge, schrale heidevelden met losse boompjes en boomgroepen. Broedt ook in jonge aanplant van naaldbos (spar of den). Gierzwaluw Broedt onder daken van oudere gebouwen in Roermond.

Nadere informatie

VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER

VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER Van vuistbijl tot trechterbeker Thema: Archeologie en prehistorie Doelgroep: groep 5 t/m 8 Duur: 1,5 uur Voorbereiding: 1,5 uur Kosten: 1,50 per leerling Leskoffer: 15,00

Nadere informatie

Verkavelingspatroon Regelmatige blokverkaveling (door houtwallen omgeven)

Verkavelingspatroon Regelmatige blokverkaveling (door houtwallen omgeven) 4.5 Landduinen Landschapskenmerken Reliëfvorm Mozaïek van hogere zandduinen meestal bebost en lager en vlakker gelegen vennen en schrale graslanden Water Lage grondwaterstanden Bodem Zandgronden Wegenpatroon

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

specimen Dorpsommetje Izakje de Vries Zuidwest Drenthe www.drenthe.nl Wandelen en genieten van de omgeving! De lengte van deze route is 12 kilometer

specimen Dorpsommetje Izakje de Vries Zuidwest Drenthe www.drenthe.nl Wandelen en genieten van de omgeving! De lengte van deze route is 12 kilometer Dorpsommetje Izakje de Vries Zuidwest Drenthe De lengte van deze route is 12 kilometer Wandelen en genieten van de omgeving! www.drenthe.nl Dorpsommetje Izakje de Vries De Dorpsvereniging Nijeveen heeft

Nadere informatie

P Parkeerplaats. Natuurwandelpad Halfmijl. Halfmijl. Wandelroute. Bebouwing. Informatiebord. Bos. Verharde weg. Weiland. Onverharde weg.

P Parkeerplaats. Natuurwandelpad Halfmijl. Halfmijl. Wandelroute. Bebouwing. Informatiebord. Bos. Verharde weg. Weiland. Onverharde weg. prijs ƒ 2,50 e 1,25 VESSEMSEDIJK Wintelre Oerle Groote Vliet KLEINE VLIET Papegaaiencentrum KLEIN E Kleine Vliet VLIET Hoogeloon-Vessem Vessem Halfmijl Postelsche Weijer WEIJERSEWEG VESSEMSE DIJK HOOGELOONSE

Nadere informatie

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1).

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). Afbeelding I.1. Vorming stuwwal Nijmegen en stuwwal Reichswald Zandige

Nadere informatie

Leergebied: Zuid Nederland. Constructies

Leergebied: Zuid Nederland. Constructies Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Zuid Nederland Constructies Toepassen Geschiedenis Mensen bouwen al duizenden jaren huizen om in te wonen. In de prehistorie woonden de mensen in Limburg al

Nadere informatie

LESBRIEF. Vraag 1. Het landschap van de Hoge Veluwe is afwisselend (omcirkel het juiste antwoord):

LESBRIEF. Vraag 1. Het landschap van de Hoge Veluwe is afwisselend (omcirkel het juiste antwoord): LESBRIEF Knapzakroute; beleef het Landschappenpad! Binnenkort ga je met je groep naar het Nationale Park de Hoge Veluwe om de avontuurlijke knapzakroute te lopen. Om straks in jouw veldles nog beter te

Nadere informatie

Ooit lagen in het heuvelachtige. Veluwe immense gletsjers.

Ooit lagen in het heuvelachtige. Veluwe immense gletsjers. H I K E &T r e k k i n g Ooit lagen in het heuvelachtige gebied van de Veluwe immense gletsjers. Natuur is er niet alleen om beschermd te worden, maar ook om beleefd te worden. Met deze quote onderstrepen

Nadere informatie

Historische wandeling Yde

Historische wandeling Yde Historische wandeling Yde In Yde zijn we trots op ons dorp en dat willen we graag met u delen. Yde is een karakteristiek Drents esdorp met brinken en boerderijen, esakkers, beekdalen, gras- en hooilanden,

Nadere informatie

Docentenhandleiding lessenserie IJstijd groep 5-8

Docentenhandleiding lessenserie IJstijd groep 5-8 Docentenhandleiding lessenserie IJstijd groep 5-8 Ontworpen door: Stefan Wiebing en Mandy Olijve Voorwoord Dit lespakket lessenserie IJstijd bestaat uit verschillende lessen over de ijstijd in Drenthe.

Nadere informatie

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND In het najaar van 2011 en de lente van 2012 deed een team archeologen van Archeologisch Onderzoek Leiden (Archol bv) en Diachron UvA bv opgravingen in Aarle in de gemeente

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Week 1DEF: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?...

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... WERKBLAD 1 HET WERK VAN DE ARCHEOLOOG Kruis aan welk materiaal jij met je groepje onderzoekt. Bekijk de film en zoek het antwoord op de vraag. Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het

Nadere informatie

De Aardkundige en landschappelijke waarde van de Havikse eng.

De Aardkundige en landschappelijke waarde van de Havikse eng. De Aardkundige en landschappelijke waarde van de Havikse eng. 2006 (SME) Hubert Mettivier Meijer, fysisch geograaf Aardkundige waarde? Omdat de term niet aan iedereen bekend is leggen we het kort uit.

Nadere informatie

Staatsbosbeheer Ruyslaan 92 1796 AZ De Koog. www.staatsbosbeheer.nl. De Hoge Berg. Het Oude Land van Texel. Wandelen. Fietsen

Staatsbosbeheer Ruyslaan 92 1796 AZ De Koog. www.staatsbosbeheer.nl. De Hoge Berg. Het Oude Land van Texel. Wandelen. Fietsen Staatsbosbeheer Ruyslaan 92 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen De Hoge Berg Het Oude Land van Texel Het Oude Land van Texel Vijftien meter rijst De Hoge Berg op boven

Nadere informatie

Het Diemerbos. fietsen. Wandelen. Paardrijden. Onder de rook van Amsterdam

Het Diemerbos. fietsen. Wandelen. Paardrijden. Onder de rook van Amsterdam Staatsbosbeheer Naritaweg 221, 1043 CB T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Welkom buiten. Buiten is voor iedereen en er is elke dag wat te beleven. Daarom willen we zoveel mogelijk mensen uitnodigen om

Nadere informatie

Het Heetveld en de Treek

Het Heetveld en de Treek Het Heetveld en de Treek Algemene karakteristiek. Het is een afwisselende wandeling van ongeveer negen kilometer over verharde wegen maar hoofdzakelijk over mulle bos- en heide- en ruiterpaden. Dus goede

Nadere informatie

Graaf van Hornepad 2006

Graaf van Hornepad 2006 Graaf van Hornepad 2006 Zaterdag 4 februari Weert - Tungelroy 18 km Daar we ook zo nu en dan een enkele dag willen wandelen hebben we besloten om het Graaf van Hornepad te gaan lopen. Dit pad, een rondwandeling

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Roestig land. De Wijstgronden

Roestig land. De Wijstgronden Roestig land De Wijstgronden Verslag van de lezing en excursie van Professor R. T. van Balen en Nico Ettema voor de Werkgroep Geologie en Landschap. Bedafse Bergen, Uden. 10.00-1600 uur. Een mooie herfstdag.

Nadere informatie

Natuurpad Het Alloo. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad Het Alloo. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Ruijslaan 92 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad Het Alloo In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad Het Alloo Het natuurpad Het Alloo laat u

Nadere informatie

De Karstenhoeve. Wandelroute Ruinerwold. Ontdek het authentieke Drenthe in Ruinerwold, het dorp met meer dan duizend perenbomen

De Karstenhoeve. Wandelroute Ruinerwold. Ontdek het authentieke Drenthe in Ruinerwold, het dorp met meer dan duizend perenbomen Wandelroute Ruinerwold De Karstenhoeve Wandeling van ongeveer 3,5 uur. Circa 13 km. Ontdek het authentieke Drenthe in Ruinerwold, het dorp met meer dan duizend perenbomen Ruinerwold, het dorp met meer

Nadere informatie

Wandelingen in en rond Bemelen

Wandelingen in en rond Bemelen Wandelingen in en rond Bemelen wandeling naar de Amerikaanse begraafplaats (openingstijden kerkhof 09.00 uur 17.00 uur) duur; ± 3 uur (excl. bezoektijd kerkhof) ± 12 km Café de Baskuul Oude Akerstraat

Nadere informatie

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen Project Planten ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Planten Planten eten, ademen en groeien. Sommige planten houden van natte grond. Anderen van droge grond. Sommige planten houden van veel zon en warmte. Anderen

Nadere informatie

Gemeente Veghel. De Bunders. Water- wandelroute

Gemeente Veghel. De Bunders. Water- wandelroute Gemeente Veghel De Bunders Water- wandelroute Water- wandelroute De Bunders 2 In de wijk De Bunders ligt een gescheiden rioolstelsel Dat wil zeggen dat het regenwater van de straat niet via het riool wordt

Nadere informatie

Een film opnemen met een filmcamera.

Een film opnemen met een filmcamera. Les 1 Een film over Willem Adriaensz. filmen Een film opnemen met een filmcamera. Regisseur Iemand die de leiding heeft over het opnemen van de film. Hij zegt hoe er gespeeld moet worden, waar de camera

Nadere informatie

3000 jaar historie van Best-Aarle opgegraven

3000 jaar historie van Best-Aarle opgegraven Locatie: Best en Aarle Periode: NEO, BRONS, IJZ, ROM, XME, NT Complextype: ELA, GC, GVX, IX, IPER, NX, NHP, XXX. Soort onderzoek: opgraving Jaartal onderzoek:2011 en 2012 Datum vondst:2011 en 2012 Uitvoerder:

Nadere informatie

HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK THEMA: HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD IN TWENTE

HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK THEMA: HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD IN TWENTE COMPLETE DOCENTENINFORMATIE: HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE VOOR GROEP 5-6 THEMA: HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD

Nadere informatie

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Publiekssamenvatting Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Catastrofale overstromingen kwamen vaak voor in de geschiedenis van Pannerden, wat met de ligging in de driehoek tussen de rivieren

Nadere informatie

HET TRECHTERBEKERVOLK. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei

HET TRECHTERBEKERVOLK. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei HET TRECHTERBEKERVOLK HET TRECHTERBEKERVOLK het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei Vraag: Waar werd een hunebed in de

Nadere informatie

De Vuursche. Scootmobiel. Door de bossen met de scootmobiel

De Vuursche. Scootmobiel. Door de bossen met de scootmobiel Staatsbosbeheer Regio West Naritaweg 221, 1043 CB Amsterdam T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Scootmobiel De Vuursche Door de bossen met de scootmobiel Scootmobielroute in De Vuursche In deze folder

Nadere informatie

Welkom 1. - Hallo! - Oek - Museum - Kwartet. Hallo! Ik ben Oek.

Welkom 1. - Hallo! - Oek - Museum - Kwartet. Hallo! Ik ben Oek. Welkom 1. - Hallo! - Oek - Museum - Kwartet Hallo! Ik ben Oek. Welkom 1. - Hallo! - Oek - Museum - Kwartet Op deze kaarten kun je plaatjes vinden van mijn wereld. De wereld van Oek Welkom 1. - Hallo! -

Nadere informatie

Wandelen. rondje Vijvers van de Maaij

Wandelen. rondje Vijvers van de Maaij Wandelen rondje Vijvers van de Maaij Wandelroute Vijvers van de Maaij De akkers, bossen en heidevelden ten zuiden van Bergeijk vormen een aantrekkelijk wandelgebied. Juist op de grens van Nederland en

Nadere informatie

Staatsbosbeheer Regio Noord Trompsingel 1 9724 CX Groningen T 050-7074444 www.staatsbosbeheer.nl. Zwattepad. Wandelroute in de boswachterij Schoonloo

Staatsbosbeheer Regio Noord Trompsingel 1 9724 CX Groningen T 050-7074444 www.staatsbosbeheer.nl. Zwattepad. Wandelroute in de boswachterij Schoonloo Staatsbosbeheer Regio Noord Trompsingel 1 9724 CX Groningen T 050-7074444 www.staatsbosbeheer.nl Zwattepad Wandelroute in de boswachterij Schoonloo Zwerven langs bos en beek De wandeling is nauwelijks

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Totaal materialen heide Materialen per groepje 1A Sporen van grazers 3 Witte bakken 3 Pincetten Zoekkaart bos- en heideplanten 1B Dennen trekken Handschoenen voor elk kind Zoekkaart bos- en heideplanten

Nadere informatie

LUZENKAMPROUTE. Beschrijving van deze wandeling.

LUZENKAMPROUTE. Beschrijving van deze wandeling. LUZENKAMPROUTE Deze route voert door het Bremmersbos, de Luzenkamp en een gedeelte van de Melickerheide. Houdt u bij het volgen van de route ook het bijgevoegde kaartje bij de hand. Beschrijving van deze

Nadere informatie

JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE

JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE groep 5-6 HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD De 12 leden van een groep jagers en verzamelaars staan centraal in dit onderwijsprogramma. Ieder stamlid heeft een eigen

Nadere informatie

Bouwmaterialen door de eeuwen heen

Bouwmaterialen door de eeuwen heen Bouwmaterialen door de eeuwen heen 1. Kies bouwmaterialen voor jouw huis Stel dat jij op een dag de kans krijgt om zelf een huis te verbouwen of te bouwen. Welke materialen zou jij kiezen voor de constructie

Nadere informatie

Zaandam (dam van de bewoners van de Zaan), Purmerend (plaats die aan. het einde van het meer de Purmer ligt) of Almere (genoemd naar een meer

Zaandam (dam van de bewoners van de Zaan), Purmerend (plaats die aan. het einde van het meer de Purmer ligt) of Almere (genoemd naar een meer ANTWOORDENBLAD 5.8 TOPONIEMEN Leerdoelen: Je begrijpt waarom bepaalde kenmerken en elementen van het historische cultuurlandschap behouden worden. Je weet dat toponiemen informatie kunnen geven over het

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Kaart voor Folder. Route. Interessante plekken. Start en Finish. Alle items

Kaart voor Folder. Route. Interessante plekken. Start en Finish. Alle items Kaart voor Folder Route Alle items Interessante plekken Alle items Start en finish Start en Finish FIETSROUTE SMELLINGERLANSKIP 2015 OPENDE AFSTAND CA. 32 KM VERTREK: MUSEUMPLEIN DRACHTEN www.ftcsmallingerland.nl

Nadere informatie

Het landschap van Ermelo door de tijden heen

Het landschap van Ermelo door de tijden heen Het landschap van Ermelo door de tijden heen Het landschap van Ermelo heeft zijn vorm hoofdzakelijk te danken aan de laatste twee ijstijden. Voor de voorlaatste ijstijd maakte het huidige grondgebied van

Nadere informatie

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Spelen met zand Zoals je hebt kunnen zien is zand heel interessant, maar zand is ook heel erg leuk. Je kunt er namelijk onwijs goed mee spelen! Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Schrijf

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Wandelroute Rood 2,5 kilometer

Wandelroute Rood 2,5 kilometer Wandelroute Rood 2,5 kilometer Paviljoen Route 2,5 km Start- en eindpunt wandelroutes 2,5 en 5 km Welkom in de spannende Maasduinen. De Maasduinen zijn gelegen in een lange gordel van rivierstuifduinen

Nadere informatie

> Route van de kleine Kernen

> Route van de kleine Kernen route 1 Landschap Doenrade > Route van de kleine Kernen................................................................................ Route in 2 delen Opmerking > Route is geschikt voor mindervaliden

Nadere informatie

Fivelsgoud 2. Achtergrondteksten voor docenten bij: Eindredactie, structuur en validatie: Eelco Bruinsma. Projectleiding: Eelco Bruinsma

Fivelsgoud 2. Achtergrondteksten voor docenten bij: Eindredactie, structuur en validatie: Eelco Bruinsma. Projectleiding: Eelco Bruinsma Fivelsgoud 2 Achtergrondteksten voor docenten bij: TIJDVAK 1: Tijd van jagers en boeren 3000-50 voor Christus (Oorspronkelijke tekst: Jouke Nijman. Bewerking: Merel Thomése. Redactie: Anja Reenders) Eindredactie,

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

Leembouw en vakwerkbouw

Leembouw en vakwerkbouw Leembouw en vakwerkbouw 1. Leem? Leem! Deze gebouwen zien er alle vijf heel verschillend uit. Ze zijn dan ook gebouwd op vier verschillende continenten, in verschillende tijdperken en met verschillende

Nadere informatie

Aardkundig Veldonderzoek ten behoeve van natuurbeheer met vrijwilligers

Aardkundig Veldonderzoek ten behoeve van natuurbeheer met vrijwilligers Aardkundig Veldonderzoek ten behoeve van natuurbeheer met vrijwilligers 29 oktober 2015, Noordlaarderbos (Natuurmonumenten) en omgeving Anja Verbers, Landschapsbeheer Groningen i.s.m. Natuurmonumenten

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Fietsroute Gelderse Vallei en Grebbelinie

Fietsroute Gelderse Vallei en Grebbelinie Fietsroute Gelderse Vallei en Grebbelinie Deze route wordt aangeboden 50 50 Hotel Belmont Start- en eindpunt: 50 50 Hotel Belmont, Goorsteeg 66 in Ede Afstand: 39,5 km Op de rand van Veluwe en Gelderse

Nadere informatie

Voorbereiding post 1. Werken voor de hei Groep 4-5

Voorbereiding post 1. Werken voor de hei Groep 4-5 Voorbereiding post 1 Werken voor de hei Groep 4-5 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 1: Werken voor de hei, voor groep 4 en 5. Inhoud: Algemeen Verhaal

Nadere informatie

WERKBLAD mijn landschap

WERKBLAD mijn landschap WERKBLAD mijn landschap Hoe zie jij het landschap? Wat vind je mooi of belangrijk? Ga alleen of in groepjes aan de slag en maak - een presentatie op papier of digitaal - een gedicht, een verhaal of een

Nadere informatie