Mindfulness-based stress reduction

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mindfulness-based stress reduction"

Transcriptie

1 Door Ingrid van den Hout M Mindfulness-based stress reduction Een nieuwe invalshoek voor psychomotorische therapie? Mindfulness als therapeutische methodiek is in opkomst. De Mindfulness-Based Stress Reduction van Jon Kabat-Zinn wordt inmiddels wereldwijd aangeboden in instellingen voor somatische en geestelijke gezondheidszorg, scholen, bedrijven en gevangenissen. Er wordt onderzoek gedaan naar de effecten en de werkzame factoren. Trainers hebben allerlei professionele achtergronden. Dit artikel introduceert MBSR in het psychomotorisch werkveld. Inleiding In 1979 krijgt Jon Kabat-Zinn, moleculair bioloog én diepgaand beoefenaar van meditatie en yoga, een vrije aanstelling binnen het Medisch Centrum van de Universiteit van Massachussets. Hij ervaart het ziekenhuis als een magneet voor menselijk lijden en heeft met name oog voor patiënten die met blijvende gezondheidsklachten moeten leren leven. Ziek zijn geeft veel stress 1 : met symptomen omgaan, doktersbezoeken, wachtlijsten, afname van sociale contacten, medische keuringen, onwillige werkgevers, enzovoorts. Tegelijkertijd worden mensen ziek door intense of chronische stress (Kabat-Zinn, 1990; 2005). Juist de vraag hoe met stress te leren leven ligt aan de basis van Mindfulness-based stress reduction (MBSR). Het is een geprotocolleerde groepstraining, bestaande uit acht zittingen van 2,5 uur en een oefendag. Kabat-Zinn (1990) heeft in deze training wetenschappelijk onderbouwde Westerse kennis uit de medische biologie en psychologie gecombineerd met Oosterse psychologische kennis en vaardigheden. Beoefening van mindfulness, zoals bij meditatie en yoga, neemt in de MBSR een belangrijke plaats in. Mindfulness duidt op het volledig bewust zijn van de ervaring in het hier en nu. Deze aanpak komt voort uit boeddhistische inzichten over oorzaken van lijden en hoe mensen dit lijden kunnen verminderen. De MBSR richt zich op het inzetten van de eigen kracht, mindfulness, in het hanteren van stress, pijn en ziekte. MBSR noemen we in Nederland Aandachttraining. Is MBSR een werkwijze die aansluit bij psychomotorische therapie? Om die vraag te kunnen beantwoorden, vertel ik eerst iets over mijn ontwikkeling tot MBSR-trainer. Vervolgens komen doelgroepen en onderzoek aan bod, welke een indruk geven van de toepasbaarheid en de resultaten. Na een beschrijving van de ingrediënten van MBSR leg ik uit wat mindfulness is en op welke manier de oefeningen bijdragen aan het versterken ervan. De paragraaf over stressreductie door mindfulness geeft een beeld van het samengaan van westerse en oosterse inzichten. Ik eindig met overeenkomsten en verschillen tussen MBSR en psychomotorische therapie. Van psychomotorische therapie naar MBSR Van 1995 tot 2002 werkte ik als psychomotorisch therapeut bij de PAAZ in Lelystad. In die periode specialiseerde de PAAZ zich in comorbiditeit van somatische en psychiatrische aandoeningen. Dit betekende voor de psychomotorische therapie een groeiende instroom van cliënten bij wie verbetering van de psychische klachten mede werd gezocht in het leren omgaan met de somatische ziekte. Ik bood ademhalings- en ontspanningsoefeningen aan, waarmee thuis geoefend werd. Naast spanningsregulering leerden cliënten met deze oefeningen om 10

2 pijn en last te kunnen ervaren zonder de grip op zichzelf te verliezen. Ook probeerde ik met behulp van bewegingsvormen de opbouw van flexibiliteit, kracht en conditie te stimuleren, wat direct raakte aan het exploreren van lichamelijke en psychische grenzen en mogelijkheden (Zie ook: Emck & Bosscher, 2005). Bij de GZ-psychologe 2 keken deze cliënten onder meer naar de betekenis van ziek zijn en (on)gezonde gedragspatronen. Ondanks de waardevolle therapeutische interventies bood deze traditionele benadering onvoldoende soelaas. In de psychomotorische therapie kostte het grote moeite om de confrontatie met pijn en last op te zoeken. Cliënten vermeden het hier en nu door vooral te willen práten over de tijd voordat ze ziek werden en over hun zorgelijk gekleurde toekomstperspectief. Ik miste een gestructureerde behandelopzet en een voor cliënten begrijpelijk kader voor de confronterende oefeningen. Het boek van Kabat-Zinn (1990) over MBSR was een openbaring. Bovenbeschreven psychomotorische en psychologische ingrediënten zijn onderdeel van deze stapsgewijs opgebouwde training. Nieuw voor mij was de integratie met Boeddhistische theorie en praktijk. Het samengaan van wetenschap en spiritualiteit geeft een kader aan het leren accepteren van pijn en last. Na de eerste MBSR-training op de PAAZ maakte ik in 2002 de overstap naar AMC De Meren. Daar verzorg ik samen met een collega psychotherapeute 3 het aanbod van MBSR-trainingen. Op het Dagactiviteitencentrum worden opfriscursussen voor oud-deelnemers van de MBSR georganiseerd 4. groepen. Op dit moment worden de resultaten van een pilotstudie 5 uitgewerkt. Onlangs ben ik een onderzoek gestart waarbij per deelnemer verandering in de periode van de MBSR-training vergeleken wordt met eenzelfde periode direct voorafgaand aan de training. Ik hoop hier in de toekomst nader over te berichten. Het oorspronkelijke MBSR-programma blijkt een waardevolle basis voor aanpassingen aan specifieke doelgroepen. De training wordt meestal aangevuld met elementen uit psychoeducatie en gangbare psychotherapeutische strategieën ten aanzien van de te behandelen klacht. Segal et al. (2002) hebben een programma ontwikkeld voor mensen met recidiverende depressies, de Mindfulness-Based Cognitive Therapy. Hun robuuste effectonderzoek laat zien dat bij cliënten met meer dan drie depressieve episodes de kans op terugval 50 % afneemt in vergelijking met een standaardbehandeling. Een tweede voorbeeld is de Mindfulness-Based Eating Awareness Training voor vrouwen met vreetbuien (Kristeller & Hallett, 1999). De pilotstudie toont een afname van angst- en depressieve symptomen, en een significante afname van eetbuien van 4 naar 1,5 per week. Door mijn interesse voor het raakvlak van soma en psyche heb ik aangepaste MBSR-programma s gemaakt voor cliënten met zogeheten Lichamelijk Onbegrepen Klachten, en voor getraumatiseerde vluchtelingen met psychosomatische klachten. Doelgroepen en onderzoek MBSR is bedoeld voor mensen met verhoogde stressgevoeligheid en stressgerelateerde klachten. De meeste MBSR-groepen kennen een heterogene samenstelling. De volgende stressgerelateerde klachten komen in MBSRgroepen voor: angst, milde depressie, aanpassingsstoornis, chronische pijn, chronische vermoeidheid, burn-out, fibromyalgie, whiplash, problemen met slapen, concentratie, geheugen en spijsvertering, diabetes, hoge bloeddruk, cardiovasculaire aandoeningen, kanker, immuniteitsstoornissen als asthma, psoriasis en chronische ontstekingen (Kabat-Zinn, Voor het verband met stress, zie: McEwen, 2004 en Sternberg, 2001). Vanaf 1982 is de effectiviteit van MBSR bij verschillende stoornissen onderzocht. Studies naar MBSR bij gegeneraliseerde angst- en paniekstoornis, chronische pijn, fibromyalgie en kanker laten een significante afname zien van angst, depressie en/of algemene psychische symptomen (zie Baer, 2003; Bisshop, 2002). De verbetering in stemming wordt ondersteund door een onderzoek van Davidson et al. (2003). Met behulp van electro-encephalografie tonen zij aan dat in de hersenen een verandering ontstaat na het volgen van MBSR. Deze verandering komt overeen met een toename van positief affect. Bij AMC De Meren doen we effectonderzoek bij heterogene De ingrediënten van MBSR In de MBSR gaat het om beoefening van mindfulness met als doel het reduceren van stress. Nyanaponika (1986, p. 5, vertaling I. v.d. Hout) illustreert met de volgende woorden het belang van meditatieve training: Wanneer iemand, wiens geest niet is gebalanceerd en gecontroleerd door methodische meditatieve training, zijn dagelijkse gedachten en activiteiten nader zou bekijken, dan ontmoet hij een tamelijk ontstellend schouwspel. Naast enkele hoofdstromen van bewust bedoelde gedachten en activiteiten, zal hij overal een kluwen van waarnemingen, gedachten, gevoelens en onwillekeurige lichaamsbewegingen zien. Zo n chaos zou hij zeker niet in zijn eigen woonkamer toestaan. In feite is beoefening van mindfulness een pad dat iedereen 6 een leven lang kan volgen. MBSR geeft in korte tijd een krachtige kennismaking met dit pad. In acht zittingen en een oefendag leren deelnemers om verschillende aspecten van hun ervaringen te ontwarren, observeren en accepteren. De acht zittingen zijn opgebouwd uit oefeningen en een bespreking van deze oefeningen, huiswerk en psycho-educatie. De oefendag kent geen besprekingen tussendoor en is zo een doorgaande training in aandacht. We vragen de deelnemers om thuis dagelijks een uur te oefenen met behulp van een Tijdschrift voor vaktherapie 2006/3 11

3 werkboek en cd s. Ondanks de intensiteit van MBSR blijkt uit onderzoek dat 83 % van de deelnemers met stressgerelateerde en pijngerelateerde klachten de training afmaakt 7 (Kabat- Zinn & Chapman-Waldrop, 1988). In elke zitting bieden we basisoefeningen aan: lichaamsverkenning, meditatie, liggende of staande yoga. Gedurende drie kwartier richt men de aandacht op lichamelijke en psychische verschijnselen. De oefeningen zijn vastgelegd op cd ter ondersteuning van het oefenen thuis. In de groep en thuis wordt ook met oefeningen gewerkt om mindfulness in het dagelijks leven te versterken. Je kan immers alles met aandacht doen: eten, tanden poetsen, vuilnis buiten zetten, praten, fietsen enzovoort. De deelnemers ontdekken dat aandacht de activiteit echter maakt en dat ze zich er meer bij betrokken voelen. Met behulp van dagboekjes oefenen ze om tijdens plezierige, onplezierige en stressvolle momenten aandachtig te zijn (Kabat-Zinn, 1990; 1993). In de groep bespreken we de ervaringen met de oefeningen en we kijken naar mogelijke relevantie voor het dagelijkse leven. Psycho-educatie haakt in op de uitwisseling van ervaringen en geeft er een kader aan. In de zittingen wordt informatie gegeven over aandacht en waarneming, grenzen en mogelijkheden, stress en stress-signalen, automatische gedragspatronen versus aandacht en keuzes in gedrag, communicatie en levensstijl (Tinge, 2005). Mindfulness: zien wat er is en zijn met wat er is Casus: Mevrouw B. is invalide geraakt door een niet herkende RSI. Haar beide handen liggen als garnaaltjes in haar schoot: krachteloos, krom en vol pijn. Na een lange juridische strijd met haar werkgever en uitkerende instantie heeft ze haar gelijk gehaald omtrent haar ziekte. Toch kan ze van binnen niet accepteren dat ze invalide is. Enerzijds ziet ze voortdurend beren op de weg waardoor ze tot weinig komt, anderzijds kan ze in woede ver over haar grenzen gaan wat ze dagenlang moet bezuren. Wat is mindfulness? Mindfulness betekent: ervaringen op het moment zelf precies zien zoals ze zijn. Dankzij de oefeningen leren deelnemers te vertrouwen op de directe, doelgerichte waarneming en de kennis die daaruit voortkomt. Mindfulness omvat lichaam en geest. Bij het waarnemen zijn alle zintuigen actief: zien, horen, proeven, ruiken, tastzin en proprioceptie. Daarnaast is volgens de boeddhistische psychologie het bewustzijn een zintuig dat de gedachten opvangt (Rahula, 1990). Direct waarnemen doe je met een frisse blik: geen enkel moment is hetzelfde als voorafgaande en nog komende momenten. Alles verandert. Het is dit unieke moment wat telt, het nú. Van groot belang is acceptatie: precies zien wat zich op het moment zelf afspeelt zonder het groter te maken, zonder het te negeren en zonder verzet ertegen. Dat geldt voor alle prettige, onprettige en neutrale ervaringen, de hele reikwijdte van het leven. Kabat-Zinn spreekt hier van de Full Catastrophe of Living (1990). Mevrouw B. wordt erg boos als het gaat over acceptatie. Ze denkt dat dit hetzelfde is als haar hoofd in de schoot leggen en verder niets meer ondernemen. Vechten tegen haar pijn maakt dat ze zichzelf nog enigszins kan waarderen. In de training merkt ze dat dit dagelijks gevecht veel stress geeft. Ze ontdekt dat er ook moed voor nodig is om de pijn te kunnen accepteren. In de training oefenen de deelnemers om een ervaring met aandacht te verkennen. Ze stellen de onmiddellijke, automatische reactie uit en proberen de spanning die dit geeft te verdragen. Een moment van aandacht geeft ruimte om te kiezen hoe ze ermee om willen gaan. In andere woorden: Heb je geduld om te wachten tot de modder zakt, en het water helder wordt. Kan je in stilte verwijlen tot de juiste handeling vanuit zichzelf ontstaat. (Lao Tse) Een van de meest voorkomende automatische reacties van mensen is dat zij voortdurend oordelen. Ervaringen worden als goed of slecht geïnterpreteerd, waarbij men de goede dingen nastreeft en wil vasthouden, en de slechte dingen wil vermijden. Stressgevoelige cliënten zijn vaak bezig met willen wat er niet is, en niet willen wat er wel is. Ze blijven erover doordenken en doorpraten, ze kunnen het maar niet loslaten. Dit vertroebelt hun waarneming van de gebeurtenis, waardoor ze hun reactie onvoldoende kunnen afstemmen op de situatie. Voorkeur en afkeer zijn een bron van stress, net als de inadequate manier van reageren. In de MBSR leren zij hun oordelen, streven, ongeduld en automatische reacties met vriendelijke aandacht waar te nemen. Vriendelijke aandacht verzacht elke strenge, oordelende houding. Kortom, mindfulness is doelbewuste, niet-reactieve, niet-oordelende, vriendelijke aandacht voor de ervaring in het hier en nu (Brach, 2003; Kabat-Zinn, 1990; 1996; Santorelli, 2000). Mindfulness ordent Wanneer mevrouw B. focust op de pijn in haar handen, begint ze te piekeren over de dingen die ze die dag nog moet doen. Ze denkt dat ze hier niet toe in staat is en wordt angstig. Dit geeft spanning waardoor de pijn toeneemt. Ze eindigt met doemgedachten over eindeloze dagen die ze achter de geraniums zal moeten slijten. 12 Van den Hout: Mindfulness-based stress reduction. Een nieuwe invalshoek voor psychomotorische therapie?

4 Onbewustzijn speelt een belangrijke rol in ziekmakende processen. Lichaamssensaties, gedachten en gevoelens kunnen elkaar onderling sterk beïnvloeden. In bovenstaand voorbeeld geven lichaamssensaties aanleiding tot gedachten. Deze gedachten lijken waar te zijn. Ze zijn geladen met emoties, die weer aanleiding geven tot nieuwe sensaties en gedachten. In de praktijk van MBSR spreken we van de driehoek van aandacht 8. Gedachten Lichaamssensaties Gevoelens Afbeelding 1. De driehoek van aandacht. Onbewustzijn van dit proces leidt ertoe dat een situatie als bedreigend(er) geïnterpreteerd wordt, waardoor stress toeneemt. Mindfulness helpt om deze elementen te onderscheiden, zodat ze niet meer op elkaar reageren. Dis-identificatie is daarbij van groot belang: je gaat niet in je ervaring op, maar je weet wáár je aandacht is en wát je ervaart. Door de ervaring vriendelijk te verwelkomen en er niet in op te gaan, kan je deze als vanzelf loslaten (Nyanaponika, 1986; Roth, 1997). De basisoefeningen in mindfulness < De lichaamsverkenning De eerste formele oefening in de training is de lichaamsverkenning. De deelnemers liggen op een mat en scannen het lichaam van de grote teen links tot de kruin boven op het hoofd. De eerste twee weken doen zij dit dagelijks, waardoor zij hun concentratie opbouwen. Aandacht voor lichaamssensaties brengt hen in het hier en nu. Ze raken vertrouwd met het lichaam en haar verschijnselen. Dit is van belang omdat aandachtsobjecten als de adem, emoties en stresssignalen van lichamelijke aard zijn. Alhoewel de lichaamsverkenning ontspannend kan werken, is het ook mogelijk dat ze onderweg momenten tegenkomen die eerder stressvol zijn. In de handen voelt mevrouw B. stekende pijn, ze denkt ik wil dit niet voelen, en raakt geïrriteerd. In feite zijn deze stressvolle momenten koren op de molen: ze bieden kansen om met de aandacht bij de sensaties te blijven en eventuele reacties waar te nemen. De lichaamsverkenning kan een omslagpunt zijn voor deelnemers die het lichaam altijd negatief veroordeeld hebben. Ze leren het lichaam weer te bewonen en in het lichaam tot rust te komen (o.a. Barendrecht, 1988; Kabat-Zinn, 1990; 1996). < De zitmeditatie We openen de zitmeditatie met de instructie om rechtop, wakker en ontspannen te zitten, in een waardige houding. Meditatie is in essentie niet-doen, alleen maar aanwezig zijn met wat er toch al is. Veel deelnemers vinden dit in het begin moeilijk omdat ze sterk gericht zijn op wat ze doen, en niet op zijn. De meditatie is opgebouwd volgens een aantal stappen: na een zithouding te hebben aangenomen, richten de deelnemers de aandacht achtereenvolgens op het waarnemen van de adembeweging, lichaamssensaties, het lichaam als geheel, geluiden, gedachten en gevoelens. De meditatie wordt afgesloten met keuzevrij gewaarzijn: aandacht voor hetgeen op dat moment op de voorgrond is. Deze indeling helpt ze om vertrouwd te raken met de elementen van de driehoek van aandacht, zodat ze deze steeds beter kunnen onderscheiden. Ook hier staat training van de aandacht voorop. De therapeut geeft regelmatig de volgende instructies: Wanneer je afdwaalt, zie dan waar de aandacht op dat moment is en breng haar vriendelijk en beslist weer terug naar de oorspronkelijke focus. Bij een overweldigende ervaring kan je de aandacht altijd ankeren in de adem, en daarmee in het hier-en-nu. Probeer om je reactie op sensaties, geluiden, gedachten en gevoelens uit te stellen. Je kan met vriendelijke aandacht volgen hoe ze door de tijd heen veranderen. En wanneer je bijvoorbeeld niet door hebt dat je wilt krabben en je hand de jeuk al gevonden heeft, dan volg je gewoon de explosie van sensaties die door het krabben ontstaat. Mevrouw B. denkt vaak dat ze eigenlijk niets meer kan. Daardoor vindt ze zichzelf waardeloos. De deelnemers benoemen regelmatig dat ze zichzelf verliezen in het denken. Zij identificeren zich met hun gedachten, terwijl gedachten geen feiten zijn. Dis-identificatie betekent dat ze kunnen zien dat er (automatische) gedachten zijn met een bepaalde inhoud (Segal e.a., 2002). Daarbij geven we soms de volgende metafoor: Gedachten zijn als bootjes die over de rivier varen. Als je in een gedachte opgaat, vaar je met een bootje mee. Zodra je dat merkt, kom je weer aan de kant zitten en zie je de bootjes voorbij varen. Door de inhoud van het denken los te laten, leren de groepsleden de gedachte en de daarop volgende emoties en sensaties in de kiem te smoren (Kabat-Zinn, 1990). < Liggende en staande yoga Liggende en staande yoga is mindfulness in beweging. Voor Tijdschrift voor vaktherapie 2006/3 13

5 de doeners en onrustigen kan het een opluchting zijn om deze keer niet stil te hoeven liggen of zitten. De kunst is om aanwezig te zijn bij dóen en daarmee legt yoga een brug naar mindfulness tijdens de dagelijkse activiteiten. Luisteren naar het lichaam en grenzen respecteren is een belangrijk aspect. Deelnemers leren in het bewegen precies de veilige grens op te zoeken en hier al ademend te ontspannen. Na verloop van tijd wordt het lichaam soepeler en energieker. De grenzen liggen voor iedereen verschillend, en ook bij één persoon verschillen deze van dag tot dag. De eerste keer yoga gaat mevrouw B. ver over haar grenzen. Op de pijn volgt de gedachte dat het nooit meer wat wordt. Ze wil geen yoga meer doen. In de bespreking vertelt ze dat ze zichzelf vergelijkt met anderen en dat ze streeft naar wat ze vroeger kon. We spreken af dat ze tijdens yoga bewust probeert te zijn van haar gedachten en dat ze de directe waarneming van haar lichaamssensaties als uitgangspunt neemt. Yoga biedt prachtige mogelijkheden om de driehoek van aandacht te observeren en de kunst van acceptatie te beoefenen (Kabat-Zinn, 1990; Santorelli, 2000). Stressreductie door mindfulness Casus: Meneer K., een cynische man, is depressief en angstig. Hij komt uit een gezin met dwingende prestatienormen. Hij is ziek geworden nadat zijn vrouw na een lang ziekbed overleed, terwijl hij tegelijkertijd een zeer stressvolle baan had. Hij komt de deur niet uit omdat hij voortdurend pijnlijke spierschokken in zijn lichaam heeft. Door de schokken kan hij niet rustig zitten of liggen; ook doorslapen is een probleem. Ziek door stress In de training legt de therapeut uit wat stress is en hoe mensen er ziek van kunnen worden. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen de bron van stress, ofwel de stressor, en de stressreactie (Hans Selye, 1976, in: McEwen, 2004). Stressoren zijn veranderingen die het innerlijk evenwicht van het lichaam verstoren. Meneer K. vertelt dat de zorg voor zijn zieke vrouw in combinatie met zijn drukke baan veel stress heeft gegeven. Nu lijken stressbronnen meer van binnenuit te komen: schokken, slaapgebrek, angst voor sociaal contact en voor dreigende volledige arbeidsongeschiktheid. De biologische stressreactie zorgt ervoor dat lichaam en geest zich kunnen aanpassen aan een (bedreigende) verandering. Toename van de stresshormonen adrenaline en cortisol spelen daarbij een belangrijke rol. De effecten van adrenaline zijn verhoging van hartslag, ademhaling, spierspanning, glucosespiegel en alertheid. Cortisol is van belang in de afstemming tussen het brein (waarneming van de stressor en inschatting van de mate van bedreiging), de stresshormoonklieren en het immuunsysteem (McEwen, 2004; Olff e.a., 2005). Meneer K. ervaart de spierschokken en de sociale gevolgen ervan als zeer bedreigend. Hij constateert dat hij voortdurend een adrenaline-gevoel heeft, wat hem uitput. Een bedreigende situatie kan ervoor zorgen dat de lichamelijke stressreactie uit balans raakt. De mate van bedreiging wordt niet alleen bepaald door de ernst en de duur van de situatie, maar ook door de inschatting van de mate van bedreiging. De driehoek van aandacht is van grote invloed op deze inschatting. Eerder is beschreven dat lichaamssensaties, gedachten en gevoelens in een negatieve spiraal kunnen komen zolang men zich er niet bewust van is. Dit kan resulteren in gedrag dat niet goed afgestemd is op de situatie, ofwel inadequate coping. Lazarus en Folkman (1984, in: Olff, 2003) definiëren coping als de inspanningen om de negatieve consequenties van interne of externe gebeurtenissen te controleren, reduceren, minimaliseren of tolereren. (vert. IvdH) Om zijn angsten de baas te blijven rookt meneer K. één tot twee pakjes sigaretten per dag. Ook zijn hoeveelheid energie regelt hij met genotsmiddelen: zes tot tien koppen koffie om wakker te blijven en wat pit te krijgen, en s avonds een fles wijn om weer te kunnen ontspannen. Zijn lichaam voelt als een vat vol ellende en hij negeert het zoveel mogelijk. Hij kan nergens meer van genieten. Zowel de onbewuste driehoek als de inadequate coping zijn als olie op het vuur van de stress. Dit kan leiden tot eerder genoemde stressgerelateerde klachten (Kabat-Zinn, 1990; Olff e.a. 2005; Siegel, 2005). De rol van mindfulness in stresshantering Beoefening van mindfulness leidt tot stressreductie. De deelnemers zijn zich in toenemende mate bewust van wat er met hen en in hen gebeurt, van behoeftes en signalen. De zelfzorg neemt toe. Ze leren voorkomen dat de driehoek van aandacht een eigen leven gaat leiden. Een moment van aandacht vertraagt de reactie en creëert ruimte om de situatie in de juiste proporties te kunnen zien. Ze komen niet meer als vanzelf in automatische gedragspatronen terecht. Ze krijgen vertrouwen in hun bronnen om met de situatie om te gaan en maken eerder keuzes voor adequate copingstrategieën. Dit geeft een gevoel van controle. Meneer K. probeert zijn stressverschijnselen te verdragen en er met zijn aandacht bij te blijven. Hij merkt dat ze opkomen 14 Van den Hout: Mindfulness-based stress reduction. Een nieuwe invalshoek voor psychomotorische therapie?

6 en weer weggaan en raakt er minder door in paniek. Met name de dagelijkse yoga geeft hem momenten van rust. Het lukt om koffie, sigaretten en alcohol te matigen. Halverwege de cursus meldt hij dat het aantal spierschokken met tachtig procent is afgenomen. MBSR blijk naast psychische symptomen (zie Doelgroepen en onderzoek ) ook de immuniteit in gunstige zin te beïnvloeden. In het eerder genoemde onderzoek van Davidson (2003) voorspelt de mate van verandering in de hersenen na het volgen van MBSR de mate van toename van antilichamen na toediening van een griepvaccin. Bij cliënten met psoriasis blijkt, door het gebruik van op MBSR gebaseerde meditatie-instructie tijdens de ultraviolet stralingsbehandeling, de huid vier keer zo snel te genezen als bij patiënten zonder meditatie-interventie 9 (Kabat-Zinn et al., 1998). Mindfulness is een helende kracht. Het brengt processen van zelfregulering en ordening op gang. Het geeft mensen de mogelijkheid om van prettige ervaringen ten volle te genieten. Onprettige ervaringen krijgen minder grip op hen. Ze kunnen intense en belastende ervaringen beter verwerken omdat ze er op het moment zelf met hun vriendelijke aandacht bij aanwezig zijn. De oefeningen en de momenten van aandacht helpen om spanning los te laten en lichamelijk en psychisch tot rust te komen (Kabat-Zinn, 1990; Tinge, 2005). MBSR en psychomotorische therapie Uit de voorgaande beschrijving blijkt dat MBSR raakvlakken heeft met psychomotorische therapie. De training van mindfulness begint bij bewuste waarneming van adem en lichaamssignalen in rust en beweging; het bouwt verder uit naar denken, voelen en handelen. Het gaat in de MBSR echter om een houding van niet-doen, terwijl veel psychomotorisch therapeuten juist het dóen als uitgangspunt nemen. Blootstelling aan lichaamssensaties, gedachten en gevoelens in het hier-en-nu resulteert in desensitisatie van geconditioneerde reacties 10. Ook in de psychomotorische therapie worden ervaringen en gedragingen in het hier-en-nu opgeroepen en waargenomen. Een belangrijk verschil is dat psychomotorische therapie meestal werkt met gerichte doelstellingen, bijvoorbeeld ontspanning of verandering van bepaald geconditioneerd gedrag. De oefeningen sluiten hier vaak bij aan. In dit licht worden ervaringen ingedeeld in goed en fout. In MBSR wordt niet gestreefd naar verandering van klachten of conditioneringen zelf. De deelnemers veranderen hun relatie ermee: ze accepteren, met compassie, elk aspect zoals het zich aan hen voordoet. Zo ontnemen ze klachten en conditioneringen de macht om hen volledig in de greep te houden en zijn ze vrij om keuzes te maken. Naast een opleiding in MBSR en inzicht in de boeddhistische psychologie en vaardigheden, vraagt deze houding van trainers om zelf dagelijks te mediteren. Overdracht is alleen mogelijk wanneer zij van binnenuit begrijpen wat mindfulness betekent. Therapie is een interventie, mindfulness is een manier van zijn (Baer, 2003; Siew Luan Khong, 2005). Voetnoten 1 Het woord stress verwijst naar de druk die het leven op ons uitoefent en naar hoe we ons voelen wanneer we onder druk staan (McEwen, 2004, p. 3). 2 Dankzij GZ-psychologe B. Heddes heb ik kennis gemaakt met de MBSR. Op basis van het boek van Kabat-Zinn en het deelnemen aan een MBSRtraining, hebben wij gezamenlijk een draaiboek en een werkboek voor cliënten geschreven en onze eerste training aangeboden. 3 Het aanbod van MBSR-trainingen bij AMC De Meren heb ik samen met psychotherapeute J. Hellemans vorm gegeven en verder ontwikkeld. Naast onze eigen trainingen hebben we als cotherapeuten negen groepen begeleid en over en weer veel van elkaar kunnen leren met betrekking tot groepsgesprekken en lichaamswerk. J. Hellemans biedt als specialisatie de Mindfulness-Based Cognitive Therapy aan. 4 Het aanbod van opfriscursussen wordt verzorgd door C. van Eelen, creatief therapeute en ervaren meditator. 5 De onderzoeksgroep bestaat uit 90 deelnemers, er is geen controlegroep. Effectmeting wordt gedaan met de 4-Dimensionele Klachtenlijst, de Symptom Checklist-90 en de Beck Depression Inventory. De voorlopige resultaten lijken eerdere bevindingen te ondersteunen. 6 De nadruk ligt hier op het woord iedereen. Beoefening van mindfulness is dus niet alleen geschikt voor cliënten met stressgerelateerde klachten, maar voor iedereen die zich aangetrokken voelt tot deze manier van zijn. Ook de beschreven ervaringen die deelnemers opdoen tijdens de oefeningen zijn niet gebonden aan het cliënt-zijn. Iedereen die mediteert komt dergelijke ervaringen tegen. 7 De onderzoeksgroep bestond uit 194 deelnemers met chronische pijnklachten en 522 deelnemers met stressgerelateerde klachten. Wanneer tevens uitgegaan wordt van cliënten die ingeschreven waren maar nooit gestart zijn, blijkt in totaal 76% de training af te maken. 8 Alhoewel in de opleiding tot MBSR-trainer regelmatig gesproken wordt over de driehoek van aandacht, heb ik dit model niet teruggevonden in de litteratuur. 9 De onderzoeksgroep bestaat uit 19 deelnemers, de controlegroep uit 18 deelnemers. Naast meditatie-instructie werd ook gebruik gemaakt van visualisatie van het proces van huidgenezing. 10 Deze terminologie komt uit de gedragstherapie. Stressoren kunnen leiden tot aangeleerd ofwel geconditioneerd gedrag. Door blootstelling aan deze stressoren zonder erop te reageren, dooft aangeleerd gedrag uit. Literatuur < Baer, R. A. (2003). Mindfulness Training as a Clinical Intervention: A Conceptual and Empirical Review. American Psychological Association, 10 (2), p < Barendrecht, H. (1988). Buddhist Phenomenology. In: dalla Chiara M. (ed.) Proceedings of the Conference on Topics and Perspectives of Contemporary Logis and Philosophy Tijdschrift voor vaktherapie 2006/3 15

7 of Science, Cesena, Italy, January 7-10, Bologna: Clueb, p < Bisshop, S.R. (2002). What Do We Really Know About Mindfulness-Based Stress Reduction? Psychosomatic Medicine, 64, p < Brach, T. (2003). Radical Acceptance. Embracing your Life with the Heart of a Buddha. New York: Bantam Books. < Davidson, R.J. (2003). Alterations in Brain and Immune Function Produced by Mindfulness Meditation. Psychosomatic Medicine, 65, p < Emck, C. & Bosscher, R.J. (2005). Psychomotorische therapie bij chronisch somatische aandoeningen. In: de Lange, J. & Bosscher, R.J. (red.), Psychomotorische therapie in de praktijk. Nijmegen: Cure & Care Publishers. < Kabat-Zinn, J. & Chapman-Waldrop, A. (1988). Compliance with an Outpatient Stress Reduction Program: Rates and Predictors of Program Completion. Journal of Behavioral Medicine, 11 (4), p < Kabat-Zinn, J.(1990). Full Catastrophe Living. Using the Wisdom of Your Body and Mind to Face Stress, Pain, and Illness. New York: Delta. < Kabat-Zinn, J. (1993). Mindfulness Meditation: Health Benefits of an Ancient Buddhist Practice. In: Goleman, D. & Gurin, J. (eds.), Mind/Body Medicine. New York: Consumer Reports Books. < Kabat-Zinn, J. (1996). Mindfulness meditation, what it is, what it isn t, and its role in health care and medicine. In: Haruki, Y., Ishii, Y., Suzuki, M., Comparative and psychological study on meditation. Delft: Eburon. < Kabat-Zinn, J., Wheeler, E., Light, T., Skillings, A., Scharf, M., Cropley, T.G., Hosmer, D., Bernhard, J.D. (1998). Influence of a Mindfulness Meditation-Based Stress Reduction Intervention on Rates of Skin Clearing in Patients With Moderate to Severe Psoriasis Undergoing Phototherapy (UVB) and Photochemotherapy (PUVA). Psychosomatic Medicine 60., < Kabat-Zinn, J. (2005). Coming to our senses. Healing Ourselves and the World through Mindfulness. New York: Hyperion. < Kristeller, J.L. & Hallett, C.B. (1999). An exploratory study of a meditation-based intervention for binge eating disorder. Journal of Health Psychology, 4, p < McEwen, B. S. (2004). The end of stress as we know it. Washington D.C.: The Dana Press. < Nyanaponika, T. (1986). The Power of Mindfulness. An Inquiry into the Scope of Bare Attention and the Principal Sources of its Strength. Kandy: Buddhist Publication Society. Hier gebruikt: internetversie, < Olff, M., Brosschot, J.F., Godaert, G. (2003). Coping styles and health. Personality and Individual Differences, 15 (1), p < Olff, M., Langeland, W., & Gersons, B.P.R. (2005). Effects of appraisal and coping on the neuroendocrine response to extreme stress. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 29, p < Rahula, W. (1990). Wat de Boeddha onderwees. Amsterdam: Karnak. < Roth, B. (1997). Mindfulness-Based Stress Reduction in the Inner City. The Journal of Mind-Body Health, 13 (4), p < Santorelli, S. (2000). Het Wonder van Genezing. Utrecht: Servire. < Segal, Z.V., Williams, J.M.G., Teasdale, J.D. (2002). Mindfulness-Based Cognitive Therapy for Depression. A New Approach to Preventing Relapse. New York: The Guilford Press. < Siegel, R.D. (2005). Psychophysiological Disorders. Embracing Pain. In: Germes, C.K., Siegel, R.D. & Fultan, P.R. (eds.). Mindfulness and Psychotherapy. New York: Guilford Press. < Siew Luan Khong, B. (2005). Dhamma in psychotherapy: augmenting cognitive-behavioral therapy with Buddhist Philosophy. Sydney: Macquarie University, Department of Psychology (internetadres geven). < Sternberg, E.M. (2001). Innerlijk evenwicht. Emoties en gezondheid. Utrecht: Het spectrum. < Tinge, J. (2005). Stressreductie door Aandachttraining. In: Kloppenburg R. (red.), Boeddhisme en Psychotherapie. Rotterdam: Asoka. De auteur Ingrid van den Hout is psychomotorisch therapeut bij AMC De Meren en docent bij het Instituut voor Mindfulness. Zij volgde haar opleiding tot MBSR-trainer bij Johan Tinge, Jon Kabat-Zinn en bij het Center for Mindfulness aan de medische faculteit van de Universiteit van Massachusetts in de Verenigde Staten. Samenvatting Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) en daarvan afgeleide trainingen zijn in opkomst in de therapiewereld. Herkomst van MBSR, mijn kennismaking met deze training, doelgroepen en onderzoek geven een kader. Verschillende aspecten van mindfulness worden belicht, waarna een bespreking volgt van de methodiek van MBSR. Verbinding met de westerse kennis over stress laat iets zien van de werkzaamheid van de training. Het artikel eindigt met overeenkomsten en verschillen tussen MBSR en psychomotorische therapie. < 16 Van den Hout: Mindfulness-based stress reduction. Een nieuwe invalshoek voor psychomotorische therapie?

Mindfulness omgaan met wat er is workshop Parkinson café

Mindfulness omgaan met wat er is workshop Parkinson café Mindfulness omgaan met wat er is workshop Parkinson café Yvonne Kuijsters Kennismaken met mindfulness Wat is mindfulness Wat brengt het mij, wat heb ik eraan? Aandacht Aandacht is een vorm van oplettendheid.

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

MINDFULNESS. Workshop NVN, Lunteren, 26 september 2015

MINDFULNESS. Workshop NVN, Lunteren, 26 september 2015 MINDFULNESS Workshop NVN, Lunteren, 26 september 2015 Erik van den Brink, psychiater, www.mbcl.nl; www.behoudenhuys.nl; www.centrumintegralepsychiatrie.nl Definities Mindfulness Aandacht geven op een speciale

Nadere informatie

Mindfulness en aandachttraining

Mindfulness en aandachttraining Mindfulness en aandachttraining Wat verstaan we onder mindfulness? Mindfulness laat zich niet eenvoudig uit het Engels vertalen. Aandachtgerichtheid of opmerkzaamheid worden wel als synoniemen gebruikt.

Nadere informatie

Relatie tussen Mindfulness, veranderen en leren.

Relatie tussen Mindfulness, veranderen en leren. Relatie tussen Mindfulness, veranderen en leren. Inez Dirkzwager I.Dirkzwager@vumc.nl VUmc Amstel Academie http://www.vumc.nl/afdelingen/amstelacademie/ http://www.vumc.nl/afdelingen/amstelacademie/expertisecentrum/

Nadere informatie

Stressreductie Informatie over stresshantering en stressreductie door middel van een training

Stressreductie Informatie over stresshantering en stressreductie door middel van een training Patiënteninformatie Stressreductie door aandachttraining/ mindfulness Informatie over stresshantering en stressreductie door middel van een training Stressreductie door aandachttraining/ mindfulness Informatie

Nadere informatie

10 e Post O.N.S. Meeting

10 e Post O.N.S. Meeting 10 e Post O.N.S. Meeting Jeroen-Martijn Plette oncologie verpleegkundige Gelre Apeldoorn Mindfulness en stressreductie in de oncologische zorg 10 e Post O.N.S. meeting Mindfulness Based Stress reduction

Nadere informatie

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie. Deze mindfulnesstraining wordt op de afdeling

Nadere informatie

Mindfulness en kanker

Mindfulness en kanker Mindfulness en kanker Else Bisseling 3 oktober 2015 augustus 2014 00 maand 0000 Mindfulness (Kabat-Zinn, 1990; Teasdale, Segal & Williams, 1995) Aandacht geven aan wat we van moment tot moment doen en

Nadere informatie

WELKOM! LEZING MINDFULNESS

WELKOM! LEZING MINDFULNESS WELKOM! LEZING MINDFULNESS Confidanza, Praktijk voor danstherapie en mindfulness www.confidanza.nl 1 WELKOM danstherapie en mindfulness 2 HOEZO STRESS? danstherapie en mindfulness 3 WAT IS MINDFULNESS

Nadere informatie

Mindfulnesstraining Aandachttraining. Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT)

Mindfulnesstraining Aandachttraining. Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Mindfulnesstraining Aandachttraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT). De mindfulnesstraining wordt aangeboden

Nadere informatie

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten De diagnose longkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op. Niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten. Uit wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Mindfulness. Aandacht voor de waarde van mindfulness binnen de c.g.t. en positieve psychologie

Mindfulness. Aandacht voor de waarde van mindfulness binnen de c.g.t. en positieve psychologie Mindfulness Aandacht voor de waarde van mindfulness binnen de c.g.t. en positieve psychologie Jos de Munnink. Preventiefunctionaris, praktijkondersteuner huisartsen in de GGZ, mindfulnesstrainer en gespreksleider

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Van de hak op de tak

Van de hak op de tak Van de hak op de tak MINDFULNESS IN GEZINNEN Joke Hellemans Amsterdam 31 maart 2010 1 mindful parenting- bewust opvoeden Doelbewust, Aandacht geven aan je kind en je eigen houding t.o.v. je kind van moment

Nadere informatie

DE KERN VAN MINDFULNESS

DE KERN VAN MINDFULNESS DE KERN VAN MINDFULNESS Een uitnodiging tot bewegen naar meer balans, controle, zorgzaamheid en plezier in je leven* Bettina Heddes, Klinisch psycholoog www.dokterbosman.nl bheddes@dokterbosman.nl * deze

Nadere informatie

Makkelijk mensen motiveren deel 5

Makkelijk mensen motiveren deel 5 Makkelijk mensen motiveren deel 5 De kracht van niet-oordelen. Makkelijk mensen motiveren, deel 5 Hoe gaat het met U? Stelt u zich eens voor dat iemand u deze vraag stelt en vervolgens met oprechte aandacht

Nadere informatie

Mindfulness voor kinderen en ouders

Mindfulness voor kinderen en ouders Mindfulness voor kinderen en ouders Anne Formsma, MSc. UvA minds/uva minds You Inhoud Wat is Mindfulness? Waarom Mindfulness voor kinderen en ouders? De training Oefeningen Video Oefening Wat is Mindfulness?

Nadere informatie

Mindfulness aandachtsgerichte cognitieve therapie door Kees Aaldijk

Mindfulness aandachtsgerichte cognitieve therapie door Kees Aaldijk Mindfulness aandachtsgerichte cognitieve therapie door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Panta nr 43 najaar 2006 Aandachtsgerichte cognitieve

Nadere informatie

mindfulness workshop

mindfulness workshop mindfulness workshop 1 mindfulness workshop Deze workshop wordt gegeven om een indruk te krijgen wat mindfulness inhoudt. Ook kan worden gekeken in welke training de workshop als onderdeel kan worden ingezet,

Nadere informatie

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Structuur 1. Autisme 2. Emotieregulatie 3. Emotieregulatie en autisme 4. Mindfulness

Nadere informatie

een methode die past in het domein van de cognitieve gedragstherapie.

een methode die past in het domein van de cognitieve gedragstherapie. Aandachtgerichte cognitieve therapie bij depressie: een methode die past in het domein van de cognitieve gedragstherapie. Ger Schurink STELLING "Mindfulness", toegepast in de stijl van Mindfulness Based

Nadere informatie

Mindfulness en ggz-verpleegkunde

Mindfulness en ggz-verpleegkunde Marianne Bloemendal 1 Mindfulness en ggz-verpleegkunde Aandacht voor het hier en nu in het omgaan met ziekte Opinie Mindfulness is niet meer weg te denken uit de geestelijke gezondheidszorg. Uit onderzoek

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde lezing Overbelasting bij mensen met autisme Werk en overbelasting Begeleiding Mindfulness

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie

Mindful Kids Introductie voor ouders

Mindful Kids Introductie voor ouders Mindful Kids Introductie voor ouders Mindful Kids Introductie voor ouders Mindfulness algemeen Wat? Waarom? Hoe? Mindfulness kinderen Mindfulness voor kinderen Mindful Kids training Mindfulness algemeen

Nadere informatie

Mindfulness. Kernkwaliteiten De Jong en Vermeulen. Training Begeleiding Workshops

Mindfulness. Kernkwaliteiten De Jong en Vermeulen. Training Begeleiding Workshops Mindful Masters in opleiding coaching werkplek begeleiding organisatieverandering Kernkwaliteiten De Jong en Vermeulen Mindfulness Training Begeleiding Workshops Wat is Mindfulness? Mindfulness verwijst

Nadere informatie

Bettina Heddes, Mindfulness (Heddes is klinisch psycholoog) I Aandachttraining

Bettina Heddes, Mindfulness (Heddes is klinisch psycholoog) I Aandachttraining - Heddes, Mindfulness, p.1 Bettina Heddes, Mindfulness (Heddes is klinisch psycholoog) I Aandachttraining 1 Oorsprong van de training De training is ontwikkeld door Jon Kabat-Zinn, medisch specialist in

Nadere informatie

Mindfulness op het Werk

Mindfulness op het Werk Mindfulness op het Werk CONTACTGEGEVENS Carucha Schwencke Praktijk voor Mediteren-in-eenvoud Marnixstraat 61 2518 PW Den Haag (070) 887 41 74 info@caruchaschwencke.nl www.caruchaschwencke.nl www.mediteren-in-eenvoud.org

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde Overbelasting Mindfulness Theorie Praktijk (aanpassingen) Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Omgaan met stress Rust brengen bij uw kind. www.kiddyminds.be

Omgaan met stress Rust brengen bij uw kind. www.kiddyminds.be Omgaan met stress Rust brengen bij uw kind Oprichters vzw. Veronique Benoit Kinesitherapeute, relaxatietherapeute, sofrologe, psychotherapeute, mindfulnesstrainer Auteur: Ontspanningskalender, mindful

Nadere informatie

UMC St Radboud. Mindfulness voor mensen met MS

UMC St Radboud. Mindfulness voor mensen met MS UMC St Radboud Mindfulness voor mensen met MS Patiënteninformatie De diagnose MS is ingrijpend voor u en uw omgeving. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat bij ziekte angst, depressie en andere psychologische

Nadere informatie

Mindful opvoeden Hoe doe je dat?

Mindful opvoeden Hoe doe je dat? Mindful opvoeden Hoe doe je dat? 1. Opvoeden als uitdaging Opvoeden? een hels avontuur een lange reis een zoektocht een roeping een topsport De innerlijke ervaring van opvoeden = eigen beleving De innerlijke

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

BeMind studie: Mindfulness bij kanker

BeMind studie: Mindfulness bij kanker BeMind studie: Mindfulness bij kanker Een vergelijking tussen online en face to face mindfulness versus standaardzorg Prof. Dr. A.E.M. Speckens, Radboud UMC en Dr. M. van der Lee, Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

"Bidden, meditatie en mindfulness: over vorm, inhoud en iets "meer" Introductie: - aanleidingen en achtergronden - vraagstelling

Bidden, meditatie en mindfulness: over vorm, inhoud en iets meer Introductie: - aanleidingen en achtergronden - vraagstelling 1 "Bidden, meditatie en mindfulness: over vorm, inhoud en iets "meer" Introductie: - aanleidingen en achtergronden - vraagstelling 2 Aanleidingen en achtergronden 1 Aanleidingen en achtergronden 2 Aanleidingen

Nadere informatie

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Gezonde coping. Mindfulness 14/11/2012. Lijdensdruk. Verschillende meditatietechnieken

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Gezonde coping. Mindfulness 14/11/2012. Lijdensdruk. Verschillende meditatietechnieken Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Lijdensdruk Angst en depressie Meer bij volwassenen Dwangmatig denken /

Nadere informatie

Terugvalpreventie in MBCT Onderwijsnotities

Terugvalpreventie in MBCT Onderwijsnotities Terugvalpreventie in MBCT Onderwijsnotities Sessie 6: Helder zien - De eerste signalen van depressie opmerken gewaarzijn van vroege waarschuwingssignalen, terugvalsignalen onder de microscoop leggen. Het

Nadere informatie

Inhoud. Frits Koster 15

Inhoud. Frits Koster 15 Voorwoord Frits Koster 15 Inleiding: Mindfulness bij kanker 19 Over de wetenschappelijke achtergrond van mindfulness 22 Vijf pluspunten 24 Hoe je dit boek kunt gebruiken 26 oefening: waar je ademt, daar

Nadere informatie

Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder?

Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder? Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder? Mindfulness = Aandachttraining en emotieregulatie-training MBSR & MBCT cursus Meditaties: adem, bodyscan, geluiden, keuzeloze aandacht, 3 min ademruimte, bewegen,

Nadere informatie

Huiswerk week 5. Formele oefeningen

Huiswerk week 5. Formele oefeningen Huiswerk week 5 Formele oefeningen 1. Dagelijks ca. 45 minuten oefenen. De ene dag de zit- of loopmeditatie en de andere dag de staande yoga-oefeningen. Meditatie betekent oefenen met de zijnmodus. Toelaten

Nadere informatie

Mindfulness. Ger Schurink. Een praktische training in het omgaan met gevoelens en gewoonten. Thema, uitgeverij van Schouten & Nelissen

Mindfulness. Ger Schurink. Een praktische training in het omgaan met gevoelens en gewoonten. Thema, uitgeverij van Schouten & Nelissen Mindfulness Een praktische training in het omgaan met gevoelens en gewoonten Ger Schurink Thema, uitgeverij van Schouten & Nelissen inleiding: gevoelens, gewoonten en mindfulness Wat is mindfulness? De

Nadere informatie

Mindfulness Training. Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust.

Mindfulness Training. Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust. Mindfulness Training Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust. Mindfulness training Per dag schieten er duizenden, vaak stressvolle, gedachten

Nadere informatie

inhoud Voorwoord 7 3 Mindfulness-oefeningen 58 De basisinstructies voor alle mindfulness-oefeningen 61

inhoud Voorwoord 7 3 Mindfulness-oefeningen 58 De basisinstructies voor alle mindfulness-oefeningen 61 inhoud Voorwoord 7 Inleiding: gevoelens, gewoonten en mindfulness 7 Wat is mindfulness? 9 Mindfulness-oefeningen 14 Mindfulness-toepassingen 16 Waarbij kun je mindfulness gebruiken? 19 Waarom werkt mindfulness?

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Mindfulness programma. Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust.

Mindfulness programma. Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust. Mindfulness programma Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust. Per dag schieten er duizenden, vaak stressvolle, gedachten door je hoofd.

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Disclosure belangen. (potentiële) belangenverstrengeling

Disclosure belangen. (potentiële) belangenverstrengeling Disclosure belangen (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Stap 3 De adem als anker

Stap 3 De adem als anker Stap 3 De adem als anker De verdeelde geest naar één punt brengen De adembeweging is vergelijkbaar met de beweging van de oceaan: je voelt in- en uitademing als eb en vloed, contractie en extensie, opname

Nadere informatie

UMC St Radboud. Mindfulness voor vrouwen met borstkanker

UMC St Radboud. Mindfulness voor vrouwen met borstkanker UMC St Radboud Mindfulness voor vrouwen met borstkanker Patiënteninformatie De diagnose borstkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op, niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten.

Nadere informatie

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen De wijsheid om het verschil te zien De psychologie van pijn. Sint-Jozefkliniek Bornem - Willebroek Barbara

Nadere informatie

but you can learn how to surf. JON KABAT-ZINN

but you can learn how to surf. JON KABAT-ZINN Inhouds opgave Wat is Mindfulness? 6 Jon Kabat-Zinn 8 6 manieren om mindful te zijn 9 Minder en meer 14 Wetenschappelijk onderzoek 16 Maak de balans op 17 Zingeving is key 18 Zingeving voor jou 20 Opruimlijstje

Nadere informatie

Alle hier vermelde trainingen worden gegeven door erkende Mindfulnesstrainers.

Alle hier vermelde trainingen worden gegeven door erkende Mindfulnesstrainers. TRAININGEN MINDFULNESS Alle hier vermelde trainingen worden gegeven door erkende Mindfulnesstrainers. VORMINGPLUS-Vlaamse Ardennen - Dender Herbronnen met mindfulness 3 dagen Waarbeke Nog 4 plaatsen beschikbaar

Nadere informatie

Mindfulness. IZZ Workshop. Mw. drs. Nicky Heins

Mindfulness. IZZ Workshop. Mw. drs. Nicky Heins IZZ Workshop voor mensen in de zorg - Er voor iedereen zijn - Werkzorgen & thuiszorgen - Draagkracht en draaglast - Onregelmatige tijden - Bezuinigingen - Krapte in personeel - Toename werkdruk - Patiënt

Nadere informatie

Mindfulness. Aandachtsgerichte Cognitieve Therapie

Mindfulness. Aandachtsgerichte Cognitieve Therapie Mindfulness Aandachtsgerichte Cognitieve Therapie Aandachtsgerichte cognitieve therapie is een training die bestaat uit acht bijeenkomsten. Het doel van de training is stress te verminderen en depressies

Nadere informatie

Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige

Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige Omgaan met Chronische ziekte & stress Informatie Wat is stress? Draagkracht

Nadere informatie

Mindfulness : een meerwaarde in diabeteszorg

Mindfulness : een meerwaarde in diabeteszorg 1 Mindfulness : een meerwaarde in diabeteszorg Els Heyde Verpleegkundig diabeteseducator Hoofdverpleegkundige diabeteszorg Trainer in Mindfulness en Mindful eating 2 Wat staat er op het menu? Hoe gekomen

Nadere informatie

MINDFUL EXPOSURE EN VERWERKING

MINDFUL EXPOSURE EN VERWERKING MINDFUL EXPOSURE EN VERWERKING (Handout in cursussen MBCT, Ger Schurink, 2009) Inleiding Bij veel emotionele problemen speelt het verleden een grote rol. De actuele situatie doet, automatisch en vaak onbewust,

Nadere informatie

Workshop Mindfulness Gemeente Halderberge Betsie Wagemakers. Het enige moment wat telt is:

Workshop Mindfulness Gemeente Halderberge Betsie Wagemakers. Het enige moment wat telt is: Workshop Mindfulness Gemeente Halderberge Betsie Wagemakers Het enige moment wat telt is: NU Programma 1. Wat is mindfulness? 2. Wat levert mindfulness op? 3. Evaluatie van de ingevulde enquête. 4. De

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

KENT U PSYCHOSOMATISCHE FYSIOTHERAPIE? Psychosomatische Fysiotherapie (PSF) is een 3-jarige specialisatie binnen de reguliere fysiotherapie.

KENT U PSYCHOSOMATISCHE FYSIOTHERAPIE? Psychosomatische Fysiotherapie (PSF) is een 3-jarige specialisatie binnen de reguliere fysiotherapie. KENT U PSYCHOSOMATISCHE FYSIOTHERAPIE? Psychosomatische Fysiotherapie (PSF) is een 3-jarige specialisatie binnen de reguliere fysiotherapie. De Psychosomatisch Fysiotherapeut heeft zich gespecialiseerd

Nadere informatie

Mindfulness. meditatie. Geleide meditatieoefeningen voor beginners en gevorderden. www.abc-van-meditatie.nl

Mindfulness. meditatie. Geleide meditatieoefeningen voor beginners en gevorderden. www.abc-van-meditatie.nl Mark Teijgeler (1972) heeft deze cd samengesteld en ingesproken. Mark heeft Bedrijfseconomie gestudeerd. Tijdens zijn studie heeft Mark wedstrijdwindsurfen gedaan in de Nederlandse surftop en na zijn afstuderen

Nadere informatie

Angst en mindfulness. engel nieborg

Angst en mindfulness. engel nieborg Angst en mindfulness engel nieborg Angst is een normale helpende emo4e Kenmerken angst - Gedachten - Lichamelijke sensa4es - Emo4es - Gedrag - Te veel angst kan leiden tot een angststoornis. - De angst

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

OPLEIDING MINDFULNESS Utrecht. 22 en 28 maart; 12, 19 en 26 april; 24, 31 mei en 7 juni 2013 MAXIMAAL 12 DEELNEMERS

OPLEIDING MINDFULNESS Utrecht. 22 en 28 maart; 12, 19 en 26 april; 24, 31 mei en 7 juni 2013 MAXIMAAL 12 DEELNEMERS OPLEIDING MINDFULNESS Utrecht 22 en 28 maart; 12, 19 en 26 april; 24, 31 mei en 7 juni 2013 MAXIMAAL 12 DEELNEMERS MINDFULNESS Opleiding inclusief profiel op website INLEIDING Mindfulness: de trend voorbij.

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Positieve psychologie in de praktijk

Positieve psychologie in de praktijk Welbevindentherapie Positieve psychologie in de praktijk Prof. dr. E.T. Bohlmeijer Dr. L. Christenhusz Dr. P. Meulenbeek VCGT 2015 Programma 1. Achtergrond & relevantie welbevindentherapie en positieve

Nadere informatie

Mindfulness op het werk

Mindfulness op het werk Mindfulness op het werk Mindfulness op het werk Werken vanuit rust en aandacht Veel mensen ervaren hun werk als een plek waar nooit rust is, met een doorlopende activiteit aan lijstjes die af moeten, mensen

Nadere informatie

BAAS over uw emoties

BAAS over uw emoties BAAS over uw emoties Vind de werkelijke oorzaak van uw problemen. Verwijder alles wat u tegenhoudt om te groeien als mens. Groei als mens, zonder remmingen, overwin trauma s, angsten en pijn. Word werkelijk

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Toepassing van mindfulness in het ziekenhuis

Toepassing van mindfulness in het ziekenhuis Toepassing van mindfulness in het ziekenhuis Een pleidooi voor kortdurende interventies met duurzaam effect Willem Fonteijn Medische Psychologie Catharina Ziekenhuis, Eindhoven Een vorm van cognitieve

Nadere informatie

haal stress uit je hoofd breng je lichaam in balans voel je energieker

haal stress uit je hoofd breng je lichaam in balans voel je energieker ` De 7-Day Recharge is een healthy lifestyle programma dat je de tools en onderbouwing geeft om stress niet alleen mentaal, maar ook fysiek tegen te gaan. Gezonde voeding, extra aandacht voor lichamelijke

Nadere informatie

Positieve effecten van Mindfulness op stressvermindering Een wetenschappelijke onderbouwing

Positieve effecten van Mindfulness op stressvermindering Een wetenschappelijke onderbouwing mindful leiderschap Positieve effecten van Mindfulness op vermindering Een wetenschappelijke onderbouwing dr. Jinke van der Laan Geschreven voor diverse opdrachtgevers op persoonlijke titel, 2014. Relatie

Nadere informatie

Mindfulness in het bewegingsonderwijs. 20-01-2016 KVLO-studiedag

Mindfulness in het bewegingsonderwijs. 20-01-2016 KVLO-studiedag Mindfulness in het bewegingsonderwijs 20-01-2016 KVLO-studiedag Programma Even voorstellen Wat is Mindfulness Effectonderzoek mbt docentvaardigheden en motorisch leren Praktische oefeningen Specifieke

Nadere informatie

Bijeenkomst 3 Grenzen leren kennen

Bijeenkomst 3 Grenzen leren kennen Bijeenkomst 3 Grenzen leren kennen Formele oefeningen: * 1x per dag, 6 dagen in de week: liggende yoga oefeningen. Met behulp van de strekoefeningen en de yogakun je rechtstreeks contact maken met het

Nadere informatie

MINDFULNESS BASED STRESS REDUCTION VOOR GETRAUMATISEERDE VLUCHTELINGEN EN ASIELZOEKERS Als de nood hoog is, is de aandacht nabij.

MINDFULNESS BASED STRESS REDUCTION VOOR GETRAUMATISEERDE VLUCHTELINGEN EN ASIELZOEKERS Als de nood hoog is, is de aandacht nabij. MINDFULNESS BASED STRESS REDUCTION VOOR GETRAUMATISEERDE VLUCHTELINGEN EN ASIELZOEKERS Als de nood hoog is, is de aandacht nabij. Door Ingrid van den Hout en Pauline van Zon Samenvatting Mindfulness als

Nadere informatie

Topsporters werken onder grote druk. In veel beroepen werken mensen onder grote druk, bijvoorbeeld docenten, advocaten, artsen en piloten.

Topsporters werken onder grote druk. In veel beroepen werken mensen onder grote druk, bijvoorbeeld docenten, advocaten, artsen en piloten. We lopen allemaal het risico er last van te krijgen: chronische stress, langdurige blootstelling aan een omgeving die meer van je vraagt dan je aan kunt. Wanneer de draaglast groter is dan de draagkracht.

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

40.1 Mindfulness en psychotherapie

40.1 Mindfulness en psychotherapie 40.1 Joke Hellemans 1 Inleiding theoretische achtergrond 2 Kernconcepten 3 Evidentie 4 Universele therapiefactoren 5 Centrale interventies 6 Tijdsperspectief 7 De 3 minuten ademruimte -oefening Literatuur

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten

Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten In deze folder vindt u informatie over de training Stressreductie en Stressregulatie, die verzorgd wordt door de afdeling Medische

Nadere informatie

Samen. Ontspannen. Eenheid tussen lichaam en geest

Samen. Ontspannen. Eenheid tussen lichaam en geest Samen Ontspannen Eenheid tussen lichaam en geest 1 Folder Cursus Speels Ontspannen Een goed begin van het weekeinde met een uur ontspanning in Landsmeer Hanneke Heij Mindful of Mindfull? Hoe zou het zijn

Nadere informatie

Wat is mindfulness? Uit: Schurink, G. (2009) Mindfulness. Een praktische training in het omgaan met gevoelens en gewoonten.

Wat is mindfulness? Uit: Schurink, G. (2009) Mindfulness. Een praktische training in het omgaan met gevoelens en gewoonten. Wat is mindfulness? Uit: Schurink, G. (2009) Mindfulness. Een praktische training in het omgaan met gevoelens en gewoonten. Zaltbommel: Thema Een definitie van mindfulness De meest geciteerde definitie

Nadere informatie

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen Mindfulness De aandachtsvolle therapeut Monique Hulsbergen 2009 M.L. Hulsbergen p/a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit

Nadere informatie

Illustraties: Wilfred Ottenheim

Illustraties: Wilfred Ottenheim Stress, hart- en vaatziekten, mindfulness (TAB) (1) Inleiding Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl Illustraties: Wilfred Ottenheim 1 Indeling

Nadere informatie

Sanny van Helden Beoefend al 15 jaar Yoga Is lezing over Yoga wel interessant? Deze lezing is een ontdekkingsreis Lezing én oefeningen Interactie Heb

Sanny van Helden Beoefend al 15 jaar Yoga Is lezing over Yoga wel interessant? Deze lezing is een ontdekkingsreis Lezing én oefeningen Interactie Heb Sanny van Helden Beoefend al 15 jaar Yoga Is lezing over Yoga wel interessant? Deze lezing is een ontdekkingsreis Lezing én oefeningen Interactie Heb je een vraag? Stel deze dan direct! Weet één van jullie

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Affirmaties, welke passen bij mij?

Affirmaties, welke passen bij mij? Affirmaties, welke passen bij mij? Veel mensen maken gebruik van affirmaties, om hun gevoel, zelfbeeld en gedachten positief te beïnvloeden. Regelmatig hoor ik van cliënten, dat hoe vaak ze ook affirmeren,

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 9

Inhoud. Inleiding... 9 Inhoud Inleiding.............................................................. 9 Hoofdstuk 1: Mindfulness introduceren................................. 15 Mindfulness ontdekken.......................................15

Nadere informatie

Screen & Treat. Sjef Berendsen

Screen & Treat. Sjef Berendsen Screen & Treat Sjef Berendsen 19-4-2012 Handboek PTSS Natuurlijk verloop stress reacties Het IVP stepped care model watchfull waiting door interne opvang, professionele back-up en monitoring eerste opvang

Nadere informatie

Informatiepakket. Opleiding tot Trainer in MBSR/MBCT, IvM 12

Informatiepakket. Opleiding tot Trainer in MBSR/MBCT, IvM 12 Informatiepakket Opleiding tot Trainer in MBSR/MBCT, IvM 12 Op 21 februari 2014 start de volgende en alweer de 12e opleiding tot trainer in Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) en Mindfulness-Based

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Mindfulness in modern times. Florence Pérès Instituut voor Aandacht en Mindfulness

Mindfulness in modern times. Florence Pérès Instituut voor Aandacht en Mindfulness Mindfulness in modern times Florence Pérès Instituut voor Aandacht en Mindfulness Werken en leven vandaag D A ruk tijd online A fgeleid I nformatie overload Werken en leven vandaag D A ruk tijd online

Nadere informatie