Aardbevingen in Groningen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aardbevingen in Groningen"

Transcriptie

1 Ruimtelijke veiligheid en risicobeleid Jrg 6. Nr Ι 11 Analyse / discussie Aardbevingen in Groningen Statistiek en Risicoanalyse J. (Jacques) Hagoort 1 Samenvatting Vanaf de eerste aardbeving in 1991 tot en met 2014 zijn er boven het Groningen gasveld in totaal 584 aardbevingen geregistreerd met een sterkte van 1 of meer op de Schaal van Richter. Analyse van deze aardbevingen levert een empirisch, statistisch model voor de beschrijving van aardbevingen bij voortgezette gaswinning door middel van drukdepletie. De belangrijkste karakteristieken van het model zijn: 1. Het totaal aantal aardbevingen tot het veld leeg is ligt vast, te weten ruim 1700 met een sterkte van 1 of meer. Tot 1 januari 2015 zijn er bijna 600 geregistreerd. Tot het einde van de productie kunnen we er dus nog 1100 verwachten. 2. Het aantal aardbevingen per jaar hangt af van de productiesnelheid en is voorspelbaar, dat wil zeggen, kan worden berekend voor een gegeven productiesnelheid. 3. Bij constante productiesnelheid neemt het aantal aardbevingen geleidelijk toe. 4. De sterkteverdeling ligt ook vast en is gelijk aan de waargenomen historische verdeling. 5. De zwaarste beving die zich in Groningen redelijkerwijs kan voordoen heeft een sterkte van 4 op de Schaal van Richter. 6. De aantallen bevingen en de sterkten volgen de compactiecontouren van het veld. De meeste en sterkste aardbevingen doen zich voor in het Loppersum gebied. Het statistisch model kan worden ingezet bij een risicoanalyse met behulp van zowel de probabilistische methode als de deterministische methode. Tot nu toe wordt voor Groningen gewerkt met de complexe en ondoorzichtige probabilistische methode. In dit artikel pleiten we voor het gebruik van de deterministische methode gebaseerd op een plausibel worst-case scenario. De deterministische methode is eenvoudig en transparant, en leent zich bij uitstek voor het publieke debat. Een plausibel worst-case scenario voor Groningen is een beving met een kracht van 4 op de Schaal van Richter en met het epicentrum in het Loppersum gebied. De uitwerking van dit worst-case scenario door ARUP geeft aan dat de gaswinning in Groningen vooral een schaderisico oplevert en geen veiligheidsrisico. Nader onderzoek naar de robuustheid van deze conclusie is gewenst. De geëigende mitigatie maatregelen bij voortzetting van de gaswinning door middel van drukdepletie zijn versterking van de gebouwde omgeving en verlaging van het productievolume. Productieverlaging verlaagt het aardbevingsrisico maar is alleen van nut tijdens de versterkingsoperatie. Het is niet meer dan een tijdelijke maatregel om tijd te kopen. Grootschalige stikstofinjectie stabiliseert de druk in het ondergrondse reservoirgesteente en heeft de potentie om het aardbevingsrisico volledig uit te bannen. Het is een serieuze optie die in het publieke debat moet worden meegenomen. 1. Inleiding De eerste aardbeving boven het Groningen gasveld, met een sterkte van 2,4 op de Schaal van Richter, werd geregistreerd op 5 december 1991 in het Groningse dorp Middelstum (gemeente Loppersum). Daarna zouden er nog vele volgen: op 1 januari 2015 stond de teller voor bevingen met een sterkte van 1 of meer op bijna 600. De zwaarste aardbeving tot nu toe, met een sterkte van 3,6, vond plaats op 16 augustus 2012 in het dorpje Huizinge (gemeente Loppersum). De haard van alle in Groningen geregistreerde aardbevingen ligt op een diepte van zo n 3000 meter beneden het maaiveld, de diepte van de gasvoerende gesteentelaag van het Groningen gasveld, waaruit sinds 1963 gas wordt gewonnen door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM). 1 Dr. Ir. Jacques Hagoort is oud-hoogleraar reservoirtechniek aan de TU Delft. Dit artikel is geschreven vanuit de professionele interesse van de auteur, zonder last of ruggespraak. Hij woont in de randstad.

2 J. Hagoort Aardbevingen in Groningen Statistiek en Risicoanalyse Ι 12 Hoewel aanvankelijk omstreden, is er geen enkele twijfel meer over het oorzakelijke verband tussen aardbevingen en gaswinning. Dat verband werd officieel vastgesteld in het begin van de jaren negentig in een multidisciplinaire studie uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Economische Zaken (EZ) door KNMI (Koninklijk Meteorologisch Instituut), SodM (Staatstoezicht op de Mijnen), RGD (Rijks Geologische Dienst) en NAM [1]. Maar, zo werd er bij gezegd, het aantal bevingen zou beperkt blijven en de maximale sterkte zou hooguit 3,3 bedragen. Kortom, niets verontrustends. Daar kwam verandering in met de aardbeving van Huizinge die heeft geleid tot grote onrust onder de Groningse bevolking en haar bestuurders. In reactie daarop heeft de overheid een omvangrijke schadeherstel- en versterkingsoperatie van de gebouwde omgeving in gang gezet benevens een drastische uitbreiding van het meetnetwerk en nieuw onderzoek. Om het aardbevingsrisico te beperken heeft de minister van EZ besloten de jaarlijks toegestane gasproductie te verminderen en de productie te verschuiven van het centrum van het veld naar de randen [2,3,4]. Ondertussen is de commissie Meijdam aan het werk die voor de minister o.a. moet uitzoeken welke risico s in Groningen acceptabel zijn [5]. Per 1 januari 2016 zal de minister op grond van de dan beschikbare inzichten de gasproductie en de verdeling over het veld voor 2016 opnieuw vaststellen. In dit artikel presenteren we de resultaten van een historische analyse van de geregistreerde aardbevingen vanaf 1991 tot en met Het doel van deze analyse is om historische trends op het spoor te komen en hieruit lessen te trekken voor de toekomst. Bijvoorbeeld, wat zegt het verleden over het verloop van het aantal bevingen en de sterkte? Hoe zit het met de ruimtelijke verdeling van de bevingen? Kan het aantal bevingen worden verminderd door de jaarlijkse productie te verlagen? Zo ja, met hoeveel dan wel? Wat betekent dat voor het jaarlijkse aardbevingsrisico? En ten slotte, hoe kunnen we de verworven inzichten gebruiken in de evaluatie van de toekomstige seismische risico s. Alle gegevens waarop de historische analyse in dit artikel is gebaseerd zijn onderdeel van het publieke domein. De aardbevingsgegevens zijn afkomstig van het KNMI [6] en de productiegegevens van de NAM [7]. Aardbevingen met een sterkte van minder dan 1 zijn van ondergeschikt belang en derhalve buiten beschouwing gelaten. 2. Groningen gasveld en aardbevingen Het Groningen gasveld bestaat uit een zeer uitgestrekte en dikke zandsteenlaag op een diepte van zo n 3 kilometer onder het maaiveld. Het veld werd in 1959 ontdekt door een exploratie boring in het dorpje Slochteren. De oppervlakte van het Groningen gasveld bedraagt 900 km 2, bijna eenderde van het totale oppervlak van de provincie Groningen. De dikte van het gasvoerende gesteente varieert van enkele tientallen meters aan de randen tot meer dan 100 meter in het centrum van het veld. De doorlatendheid en de porositeit van het reservoir gesteente zijn uitstekend. Ook is de samendrukbaarheid van het gesteente relatief groot. Het Groningse gas zit onder hoge druk opgesloten in de zandsteenlaag, bij de ontdekking van het veld in lag die druk rond de 350 bar. Met de kennis van nu wordt de initiële hoeveelheid gas geschat op miljard m 3. De gasproductie uit het veld startte in Per 1 januari 2015 bedroeg de totale cumulatieve productie miljard m 3, bijna 75 % van de initiële hoeveelheid gas. Op dit moment ligt de gemiddelde druk in het reservoirgesteente iets onder de 100 bar. Naar verwachting zal de gemiddelde druk bij de beëindiging van de productie rond de 10 bar bedragen. Wanneer dat punt wordt bereikt hangt onder andere af van het door de overheid toegestane jaarlijkse productievolume. Het gas wordt geproduceerd door middel van ongeveer 300 putten, verdeeld over 22 clusters die min of meer regelmatig over het veld zijn verdeeld. Door de putten kan het gas uit de gasvoerende gesteentelaag op een gecontroleerde manier naar de oppervlakte stromen, op specificatie worden gebracht en vervolgens worden ingevoerd in het distributienet. Het gecontroleerd naar boven stromen van gas is vergelijkbaar met wat er gebeurt als je een fietsband laat leeglopen door het ventiel langzaam open te draaien. Het gevolg van het leeglopen is dat de druk in de zandsteenlaag, het gas reservoir, langzaam zakt. Vandaar dat dit proces van gaswinning ook wel drukdepletie wordt genoemd. Voor een goed begrip van het drukdepletieproces in het Groningen gasveld is het van belang te weten dat het gasvoerende gesteente een grote mate van laterale en verticale continuïteit

3 Ruimtelijke veiligheid en risicobeleid Jrg 6. Nr Ι 13 vertoont en uitstekende reservoir eigenschappen bezit. Het gevolg hiervan is dat de drukverdeling in het veld nagenoeg uniform is en verstoringen in de drukverdeling binnen korte tijd worden uitgevlakt. Het maakt dus ook niet veel uit waar de putten zich in het veld bevinden. Als gevolg van de daling van de druk zal het reservoirgesteente inklinken, compactie in het jargon. Daardoor bouwen zich in de zandsteenlaag spanningen op die zich van tijd tot tijd ontladen in de vorm van plotselinge verschuivingen langs bestaande breukvlakken in het reservoirgesteente. Die ondergrondse verschuivingen manifesteren zich aan de oppervlakte als aardbevingen. Er bestaat een directe correlatie tussen het optreden van aardbevingen en de compactie van het reservoir gesteente [8]. Zolang het gas in Groningen wordt geproduceerd door middel van drukdepletie zal dat gepaard gaan met aardbevingen. Daar helpt geen lieve vadertje of moedertje aan. Het totaal aantal aardbevingen wordt bepaald door de einddruk in het reservoirgesteente en die ligt vast, althans als we besluiten het veld maximaal te ontginnen. Het maakt niet uit of die drukdaling langzaam of snel tot stand komt. Het aantal aardbevingen per jaar hangt wel samen met de snelheid van gasonttrekking. Een lagere productie zal minder aardbevingen per jaar veroorzaken doordat de druk in het ondergrondse reservoir dan minder snel daalt. Maar in dat geval gaat de gasproductie wel langer door. 3. Aantal bevingen Het KNMI verzamelt en bewerkt alle gegevens over aardbevingen in Nederland, zowel natuurlijke als door gaswinning geïnduceerde. De hier gebruikte gegevens komen uit een door het KNMI gecompileerde lijst van alle geïnduceerde bevingen in Nederland in chronologische volgorde (Geïnduceerde aardbevingen Nederland.pdf). De lijst geeft voor iedere aardbeving datum, tijd, locatie epicentrum, sterkte en haarddiepte. Op basis van deze KNMI lijst van hebben we een eigen lijst samengesteld met alleen de aardbevingen boven het Groningen gasveld. Met behulp van deze lijst hebben we het aantal jaarlijkse aardbevingen bepaald vanaf 1991 tot en met In totaal zijn er tot 1 januari 2015 boven het Groningen gasveld 584 bevingen geregistreerd met een sterkte van 1 en meer De gegevens over de productievolumes vanaf het begin van de productie in 1963 zijn te vinden in de door NAM gepresenteerde interactieve productiegrafiek TOTAAL UIT GRONINGEN-GASVELD GEWONNEN GAS (jaarlijkse productie vanaf 1963). Op basis van deze productiegrafiek hebben we een tabel samengesteld met alle jaarlijkse producties vanaf 1963, het begin van de gasproductie, tot en met Per 1 januari 2015 bedroeg de cumulatieve gasproductie miljard m 3, bijna 75 % van de hoeveelheid gas die oorspronkelijk in het veld zat. De cumulatieve gasproductie in 1991, ten tijde van de eerste aardbeving, bedroeg miljard m 3, 44 % van de initiële hoeveelheid gas-in-plaats. Figuur 1 Historisch verloop van het aantal aardbevingen (rood) en de gasproductie (blauw)

4 J. Hagoort Aardbevingen in Groningen Statistiek en Risicoanalyse Ι 14 Figuur 1 laat het verloop zien van de jaarlijkse productie en het jaarlijkse aantal aardbevingen vanaf 1991 tot en met Tot 1991 zijn er geen aardbevingen geregistreerd boven het Groningen veld. Daarna lijkt het aantal aardbevingen versneld bergopwaarts te gaan, althans als je het globaal bekijkt. In detail is het beeld niet direct duidelijk: soms vallen pieken samen maar vaker ook niet. Kortom een warrig en onduidelijk beeld. Het wordt anders als we het totaal aantal aardbevingen op een zeker tijdstip uitzetten tegen de cumulatieve gasproductie op datzelfde tijdstip. Dat is een manier om de tijd variabele te elimineren en korte-termijn fluctuaties te onderdrukken, niet ongebruikelijk in de reservoir techniek. Dan blijkt dat het totaal aantal aardbevingen uitstekend correleert met de cumulatieve gasproductie en dat het verband tussen het totaal aantal bevingen en de cumulatieve gasproductie heel goed wiskundig is te beschrijven met een kwadratische vergelijking. Zie Figuur 2. Figuur 2 Totaal aantal bevingen (rode ballen) als functie van de cumulatieve gasproductie met kwadratische best fit (blauwe lijn) Het meest opvallende van de grafiek in Figuur 2 is de kromming naar boven. Dit betekent dat het aantal aardbevingen versneld toeneemt bij toenemende cumulatieve gasproductie. Die voorlopige conclusie hadden we al getrokken uit Figuur 1 en wordt hier duidelijk bevestigd. De best fit kwadratische kromme is bijna perfect zoals ook blijkt uit de R 2 van bijna 1 (1 is perfect). De kromming van de best fit lijn wordt bepaald door de coëfficiënt van de kwadratische term. Deze is positief zoals te verwachten voor een kromming naar boven. De uitstekende correlatie tussen cumulatieve gasproductie en totaal aantal bevingen is helemaal niet zo gek want aardbevingen worden veroorzaakt door een daling van de druk in het reservoir en de cumulatieve gasproductie is een excellente proxy voor de gemiddelde reservoir druk. Hoe meer gas uit het veld is gehaald hoe lager de gemiddelde druk en dus hoe groter het totaal aantal aardbevingen. Met het gevonden kwadratische verband kunnen we ook de jaarlijkse natuurlijke variabiliteit in de aardbevingen kwantificeren. Immers, voor ieder jaar in het verleden kunnen we met behulp van de kwadratische vergelijking uitrekenen wat het gemiddelde aantal aardbevingen in dat jaar is voor de in dat jaar gegeven productie. En dat gemiddelde aantal aardbevingen kunnen we dan vergelijken met de in werkelijkheid geregistreerde bevingen. Figuur 3 laat de uitkomst hiervan zien voor de jaren vanaf De horizontale as geeft aan het aantal werkelijk geregistreerde aardbevingen in een bepaald jaar

5 Ruimtelijke veiligheid en risicobeleid Jrg 6. Nr Ι 15 Figuur 3 Natuurlijke variabiliteit in aantal jaarlijkse aardbevingen en de verticale as het gemiddelde aantal aardbevingen per jaar zoals berekend met de kwadratische relatie. Voor ieder jaar vanaf 1990 tot en met 2014 kunnen we een punt in deze grafiek tekenen. Als er geen natuurlijke variabiliteit zou zijn zouden alle punten op de blauwe rechte lijn door de oorsprong vallen. In werkelijkheid vallen de punten rondom de lijn. De meeste punten (95 %) vallen binnen de twee gestreepte lijnen op een afstand van van de gemiddelde lijn. Met andere woorden, de natuurlijke variabiliteit in het aantal jaarlijkse geregistreerde aardbevingen is. Met het gevonden kwadratische verband kunnen we voorspellen wat er nog aan aardbevingen in het verschiet ligt. Natuurlijk wel onder de voorwaarde dat het gedrag in het verleden zich voortzet in de toekomst. Dat lijkt voor fysische processen met een duidelijke oorzaak (drukdaling) geen al te wilde aanname. Op het moment dat al het gas op is, is de cumulatieve gasproductie om en nabij miljard m 3, uitgaande van een winningspercentage van 95% van de oorspronkelijke hoeveelheid gas-in-plaats. Extrapolatie van de kwadratische trend tot aan dat moment levert een totaal aantal aardbevingen op van Zie Figuur 4. We hebben tot het veld leeg is dus nog 1156 (= ) aardbevingen te gaan. Anders gezegd: 1/3 hebben we gehad en 2/3 gaat nog komen. Terwijl het veld al voor driekwart leeg is. Figuur 4 Extrapolatie kwadratische trend naar finale cumulatieve gasproductie

6 J. Hagoort Aardbevingen in Groningen Statistiek en Risicoanalyse Ι Sterkte bevingen Tot zover het aantal aardbevingen, minstens zo belangrijk is de sterkte van de aardbevingen. Wat leert het verleden daarover? Dat kunnen we zien in het histogram van Figuur 5 waar het aantal aardbevingen van een bepaalde sterkte, uitgedrukt als fractie van het totaal aantal aardbevingen, is uitgezet tegen de Schaal van Richter sterkte in stapjes van 0.25 te beginnen bij 1. We hebben dit gedaan voor 3 verschillende gevallen: (1) voor de eerste helft van alle aardbevingen tot juli 2009, (2) voor de tweede helft van alle aardbevingen vanaf juli 2009 en (3) voor alle bevingen tot De eerste 3 kolommen boven de sterkte 1 geven het aantal aardbevingen met een sterkte tussen 1 en 1,25 voor de drie verschillende verdelingen. Enzovoort. Opvallend is dat alle drie verdelingen er ruwweg hetzelfde uitzien. Er zijn verschillen tussen de twee helften maar een duidelijke trend valt niet te ontdekken. Er is dus geen empirisch bewijs dat de sterkte van de aardbevingen in de loop der tijd is toe- of afgenomen. De sterkste aardbeving is weliswaar van recente datum maar dat wil niet zeggen dat die deel uitmaakt van een trend. Wat betreft de verdeling van de sterkte van de aardbevingen in de toekomst gaan we ervan uit dat die globaal dezelfde zal zijn als de historische verdeling zoals te zien in Figuur 5. Figuur 5 Verdeling van de sterkten van de geregistreerde aardbevingen Wat zegt de waargenomen sterkteverdeling van de bevingen over de zwaarste beving die we redelijkerwijs nog kunnen verwachten? Om die te schatten maken we gebruik van de Gutenberg-Richter vergelijking, een lineair logaritmisch verband tussen het aantal aardbevingen groter dan een bepaalde sterkte M en de sterkte M. Figuur 6 laat dit verband zien voor de Groningse bevingen. De verticale as geeft het aantal aardbevingen aan als fractie van het totaal en de horizontale as de sterkte. Inderdaad worden de waarnemingen redelijk goed beschreven door de Gutenberg-Richter vergelijking, zeker voor sterkten groter dan 1.5. We kunnen nu de maximum sterkte schatten, aannemende dat de rechte lijn kan worden geëxtrapoleerd naar het gebied van de sterkere bevingen. In principe is er geen limiet aan de (logaritmische) rechte lijn. Maar in het geval van Groningen weten we wel wat het totaal aantal aardbevingen is dat we kunnen verwachten, nl Als we aannemen dat (1) er 1 zwaarste beving voorkomt in het totaal aantal bevingen en (2) de historische frequentie distributie ook geldt voor de nog te verwachten bevingen dan is ondergrens voor de frequentie 1/1740 = 0, Volgens de best-fit vergelijking is bij deze frequentie de bijbehorende sterkte 4,02 op de Schaal van Richter. Voor het juiste perspectief: bij een aardbeving met een sterkte van 4 komt er 10 maal zoveel energie vrij als bij de zwaarste tot nu toe waargenomen aardbeving met een sterkte van 3,6 in Huizinge.

7 Ruimtelijke veiligheid en risicobeleid Jrg 6. Nr Ι 17 Figuur 6 Schatting van zwaarste beving met behulp van Gutenberg-Richter vergelijking 5. Ruimtelijke verdeling De ruimtelijke verdeling van zowel aantal bevingen als sterkte wordt prachtig geïllustreerd in een animatie van Kor Dwarshuis [9], compleet met kleur- en geluidseffecten. Deze animatie laat zien dat de meeste en sterkste aardbevingen voorkomen in het Loppersum gebied. Dat is geheel in overeenstemming met het feit dat de bevingen goed correleren met de compactie van het reservoirgesteente, en die is het sterkst in het centrum van het gas reservoir onder het maaiveld van Loppersum. Het moet in principe mogelijk om de bevingsfrequentie en de sterkte ook kwantitatief te koppelen aan de gemeten compactiecontouren van het reservoir gesteente of de daarmee samenhangende contouren van de bodemdaling. Die oefening hebben we helaas niet kunnen doen omdat we niet over de benodigde compactie gegevens beschikken. In de aardbevingsdiscussie wordt veelvuldig gesproken over het beïnvloeden van de ruimtelijke verdeling door ingrepen in het ruimtelijke patroon van produceren [2,3]. Zo zou door minder of helemaal niet te produceren in het Loppersum gebied de dreiging van aardbevingen in dat gebied moeten verminderen. De gedachte dat op die manier aardbevingen zijn te regelen is een misvatting. De belangrijkste drijver van de aardbevingen is de drukdaling in het reservoir gesteente. Een vermindering van de productie in een put leidt weliswaar tot een minder snelle daling rondom die put maar dat is een effect van korte duur. Na verloop van tijd zal de druk zich egaliseren en weer in de pas gaan lopen met de daling van de gemiddelde reservoir druk, en die wordt bepaald door de totale productiesnelheid. Het is als met het leegpompen van een vijver; het waterniveau zakt uniform ongeacht de positie van de pompinlaat. Samenvattend, we gaan ervan uit dat zowel het aantal bevingen als de sterkte ruimtelijk de compactiecontouren volgen. En dat de ruimtelijke verdeling niet te manipuleren is door lokaal de gaskraan meer open of dicht te draaien. 6. Statistisch model Op grond van onze analyse van de historische bevingen kunnen we nu een statistisch model voor de geïnduceerde bevingen in Groningen formuleren. De belangrijkste karakteristieken zijn: 1. Het totaal aantal aardbevingen tot het veld leeg is ligt vast, te weten ruim 1700 met een

8 J. Hagoort Aardbevingen in Groningen Statistiek en Risicoanalyse Ι 18 sterkte van 1 of meer. Tot 1 januari 2015 zijn er in totaal bijna 600 geregistreerd. Tot het einde van de productie kunnen we er dus nog 1100 verwachten. 2. Het aantal aardbevingen per jaar hangt af van de productiesnelheid en is voorspelbaar, dat wil zeggen, kan worden berekend voor een gegeven productiesnelheid. 3. Bij constante productiesnelheid neemt het aantal aardbevingen geleidelijk toe. 4. De sterkteverdeling ligt ook vast en is gelijk aan de waargenomen historische verdeling. 5. De zwaarste beving die zich in Groningen redelijkerwijs kan voordoen heeft een sterkte van 4 op de Schaal van Richter. 6. De aantallen bevingen en de sterkten volgen de compactiecontouren van het veld. De meeste en sterkste aardbevingen doen zich voor in het Loppersum gebied. Het model is volledig empirisch en biedt een beschrijving van het verloop van de seismiciteit in Groningen bij voortgezette gaswinning door middel van drukdepletie. Ter illustratie geven we een voorspelling van het aantal aardbevingen voor de twee verschillende productiesnelheden die op dit moment opgeld doen in het publieke debat: 30 miljard m 3 /jaar, de door de minister toegestane productiesnelheid voor 2015, en 21 miljard m 3 /jaar, de snelheid voorgesteld door de voormalige Inspecteur Generaal van het SodM [10]. Zie Figuur 8. De verticale zwarte staaf geeft aan het aantal geregistreerde aardbevingen in 2014 bij de toenmalige productie van 42,4 miljard m 3 /jaar. In beide gevallen is er een significante vermindering van het aantal aardbevingen t.o.v. 2014, afhankelijk van het productievolume: hoe lager de productie hoe groter de vermindering. Daartegenover staat wel dat bij een lagere snelheid de productieperiode ook langer duurt. En dat de Groningers dus ook langer last houden van de aardbevingen. Ook zien we dat na de productievermindering in 2015 het aantal bevingen weer geleidelijk toeneemt. De toename is het minst sterk bij de laagste snelheid, geheel in overeenstemming met de kwadratische verband tussen gemiddeld aantal aardbevingen en de cumulatieve gasproductie. Figuur 7 Voorspelling van het gemiddeld aantal aardbevingen/jaar voor een productiesnelheid van 30 en 21 miljard m 3 /jaar Met het statistisch model kunnen we ook direct het effect berekenen van een verlaging van de productiesnelheid op het aardbevingsrisico. Het seismisch risico wordt gegeven door de formule: Risico = Kans x Gevolg. Het risico wordt bepaald door de sterkste beving, een beving van 4 in

9 Ruimtelijke veiligheid en risicobeleid Jrg 6. Nr Ι 19 het model. Waar het risico precies uit bestaat is op dit moment niet belangrijk, het gaat om de vermindering van het risico. De kans op een beving van 4 in een bepaald jaar is gelijk aan: (het aantal bevingen per jaar) x (de kans op een beving met een sterkte van 4 per beving). Deze laatste kans is de reciproque van het aantal nog te verwachten bevingen en dus gelijk aan 1/1100. Bij een productiesnelheid van 30 miljard m 3 /jaar verwachten we gemiddeld 40 aardbevingen. De kans op een beving van 4 is dan: 40 x (1/ 1100) = 3,6%. Verlaging van de productie naar 21 miljard m 3 /dag reduceert het aantal bevingen van 40 naar 30. De kans op een beving van 4 bij deze snelheid is dan: 30 x (1/ 1100) = 2,7%. Met andere woorden, een verlaging van 30 naar 21 miljard m 3 /dag verlaagt het aardbevingsrisico met (40-30)/40 = 25 %. 7. Risicoanalyse In een risicoanalyse van aardbevingen wordt geprobeerd de gevolgen van een aardbeving (b.v. aantal beschadigde en ingestorte huizen en aantallen doden en gewonden) te kwantificeren. De analyse bestaat uit twee stappen. In de eerste stap wordt de bevingsdreiging ( seismic hazard ) bepaald, uitgedrukt in een maximaal te verwachten grondbeweging (b.v. piekgrondversnelling). In de tweede stap wordt dan de schade geschat voor de gegeven piekgrondversnelling. Daarbij wordt o.a. gebruik gemaakt van empirisch vastgestelde kwetsbaarheidsfuncties van huizen en gebouwen. Er zijn twee verschillende methoden om een risicoanalyse uit te voeren: de deterministische en de probabilistische. Het verschil zit hem in de manier waarop de altijd bestaande onzekerheden in rekening worden gebracht. De deterministische methode gaat uit van een plausibel worstcase scenario. De kans dat zo n scenario zal plaatsvinden is klein maar niet verwaarloosbaar. Met andere woorden, met zo n scenario moet in het beleid serieus rekening worden gehouden. De piekgrondversnellingen die bij een worst-case scenario horen zijn de grootste die we redelijkerwijs kunnen verwachten. De probabilistische methode combineert een groot aantal verschillende scenario s waarbij aan onzekerheden in de invoervariabelen wordt recht gedaan in de vorm van waarschijnlijkheidsverdelingen. De probabilistische methode levert piekgrondversnellingen als functie van een bepaalde overschrijdingskans in een bepaalde tijd b.v per jaar. De piekgrondversnelling is groter naarmate de overschrijdingskans kleiner is. De deterministische en probabilistische methoden sluiten elkaar niet uit; integendeel, ze zijn in belangrijke mate aanvullend. Immers, als het goed is maakt het worst-case scenario deel uit van de vele scenario s die bij de probabilistische methode worden bekeken. Een worstcase kan dus dienen als reality check voor de probabilistische methode. Maar onder bepaalde omstandigheden kan ook volstaan worden met louter een worst-case analyse. Bijvoorbeeld in het geval van kernreactoren waarbij niets mis mag gaan, of bij kostbare historische monumenten die niet verloren mogen gaan. Het is opvallend dat de meest partijen betrokken bij de risicoanalyse van Groningen (KNMI, NAM, SodM en Cie Meijdam) tot nu toe een sterke voorkeur hebben getoond voor de probabilistische methode. Het is echter maar zeer de vraag of deze methode voor Groningen wel de meest geëigende is. De methode is ontwikkeld voor tektonische aardbevingen en gaat in principe uit van een permanente en constante dreiging. In Groningen is dat niet het geval omdat de dreiging voorbij is zodra het veld leeg is en bovendien varieert in de tijd. Voor toepassing in Groningen moet de probabilistische methode dan ook grondig worden aangepast. De uitwerking van de probabilistische methode inclusief de aanpassing is complex en vereist een geavanceerde computer programma. Het is zeker geen recht-toerecht-aan methode waar je blindelings op kan vertrouwen. Gezien de bijzondere condities in Groningen en de rol van de risicoanalyse in de publieke besluitvorming is er alles voor te zeggen om ook hier de deterministische risicoanalyse toe te passen, als aanvulling op de probabilistische methode maar misschien ook wel als volwaardig alternatief. Het grote voordeel van de deterministische methode is haar eenvoud en transparantie. Je hoeft geen raketgeleerde te zijn om de resultaten van een deterministische risicoanalyse op waarde te kunnen schatten. Mitigerende maatregelen

10 J. Hagoort Aardbevingen in Groningen Statistiek en Risicoanalyse Ι 20 kunnen daardoor op een breder draagvlak rekenen dan maatregelen gebaseerd op sophisticated maar ondoorzichtige computerprogramma s. Een ander groot voordeel van de deterministische methode is dat de tijd geen rol speelt. In een probabilistische methode komt het risico altijd uit op het aantal ingestorte huizen per jaar of het aantal doden per jaar. En dat is wel of niet acceptabel. Maar hoeveel doden per jaar zijn acceptabel? Dat is een bizarre vraag als het gaat over een onvrijwillig risico door een van boven af opgelegde activiteit. Bij een deterministische risicoanalyse heb je dat probleem niet. Het ergste wat we ons kunnen voorstellen kan morgen al gebeuren. Dat levert niet een aantal doden per jaar maar een aantal doden. En mitigerende maatregelen moeten dat aantal dan tot nul terugbrengen. Althans, als we de uitspraak van minister Kamp (veiligheid voorop) serieus nemen. De cruciale stap in de deterministische methode is de formulering van een worst-case scenario. Dat is niet een recht-toe-recht-aan, objectief proces maar vereist de inspraak van alle betrokkenen: bewoners, bestuurders, toezichthouders, kennisinstellingen en natuurlijk de gasproducent. Waar het om gaat is om op basis van de bestaande kennis en inzichten tot een vergelijk te komen over een plausibel worst-case scenario. Wanneer eenmaal zo n scenario is vastgesteld kan het bijbehorende risico verder door specialisten worden uitgewerkt. En bij die uitwerking moet ook rekening worden gehouden met de onzekerheid in alle van belang zijnde invoer variabelen. Om de gedachte te bepalen stellen we, op grond van het hierboven geformuleerde, statistisch model, het volgende worst-case scenario voor. 1. In de nog resterende productietijd tijd zal er 1 aardbeving voorkomen met een maximale sterkte van 4 op de Schaal van Richter 2. Deze beving zal zich voordoen in het centrale Loppersum gebied. 3. Het kan ieder moment gebeuren, dus ook morgen al. Het toeval wil dat het risico van deze worst-case al in detail is uitgewerkt door ARUP in 2013 als onderdeel van een uitgebreide, algemene scenario studie van de aardbevingsrisico s in Groningen [11]. Kort en goed komt het erop neer dat een aardbeving met een sterkte van 4 op de Schaal van Richter in het Loppersum gebied een aanzienlijke schade kan aanrichten aan de gebouwde omgeving, maar dat er geen dodelijke slachtoffers zullen vallen. Er is dus volgens de ARUP studie in deze worst-case geen sprake van een veiligheidsrisico. De studie van ARUP is niet onomstreden [12]. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen of de conclusie stand houdt. 8. Mitigatie Als we uitgaan van voortgezette gaswinning door middel van drukdepletie dan zijn de twee geëigende mitigerende maatregelen (1) de reeds in gang gezette versterking van de gebouwde omgeving, met eerste prioriteit het centrale Loppersum gebied, en (2) een verlaging van het productievolume voor het gehele Groningen veld. De verlaging van de productie dient om het aardbevingsrisico tijdens de versterkingsoperatie omlaag te brengen. Het is een tijdelijke maatregel om tijd te kopen, meer niet. Na afloop van de versterkingsoperatie kan de productie zonder bezwaar weer omhoog. Verlaging van de productie is geen maatregel om het aardbevingsrisico voorgoed te bezweren. Zolang er gas wordt geproduceerd met het huidige proces van drukdepletie zullen er aardbevingen voorkomen, ongeacht de snelheid van gasonttrekking. Er bestaat geen veilige productiesnelheid. Een verlaging van de productiesnelheid heeft alleen maar tot gevolg dat het aantal aardbevingen wordt uitgesmeerd over een langere periode. Is er dan helemaal niets te doen aan het aardbevingsrisico? Jawel, maar dan moeten we afstappen van het drukdepletieproces en over gaan op een proces van drukhandhaving door middel van b.v. stikstofinjectie. Dat proces is al in detail door NAM uitgewerkt en ligt als het ware op de plank [8]. Het is wel de vraag of het al niet te laat is voor stikstofinjectie. Het is

11 Ruimtelijke veiligheid en risicobeleid Jrg 6. Nr Ι 21 een kostbaar, grootschalig project en de invoering zal meerdere jaren in beslag nemen. En tot die tijd moet de versterkingsoperatie van de gebouwde omgeving wel doorgaan. Met andere woorden, een groot deel van de kosten die met stikstofinjectie vermeden hadden kunnen worden, de kosten van de versterkingsoperatie, vervallen als baten van het stikstofproject. Hoe dan ook, in de publieke discussie dient stikstofinjectie als een reëel alternatief te worden meegenomen. 9. Conclusies 1. Analyse van de historische aardbevingen levert een empirisch statistisch model van de door gaswinning geïnduceerde aardbevingen in Groningen. 2. Er valt veel te zeggen om in de risicoanalyse van de aardbevingen naast de probabilistische methode ook gebruik te maken van de deterministische methode gebaseerd op een plausibel worst-case scenario. De deterministische methode is eenvoudig en transparant, en leent zich bij uitstek voor het publieke debat. 3. Een plausibel worst-case scenario voor Groningen is een beving met een kracht van 4 op de Schaal van Richter en met epicentrum in het Loppersum gebied. 4. De uitwerking van het worst-case scenario door ARUP geeft aan dat de gaswinning in Groningen vooral een schaderisico oplevert en geen veiligheidsrisico. 5. Productieverlaging verlaagt het aardbevingsrisico maar is alleen van nut tijdens de versterkingsoperatie van de gebouwde omgeving. 6. Grootschalige stikstofinjectie heeft de potentie om het aardbevingsgevaar volledig uit te bannen en dient als serieuze optie in het publieke debat te worden meegenomen. 10.Verwijzingen 1 Eindrapport multidisciplinair onderzoek naar de relatie tussen gaswinning en aardbevingen in Noord-Nederland (1993) 2 Brief minister van EZ aan Tweede Kamer van 17 januari Brief minister van EZ aan Tweede Kamer van 9 februari Brief minister van EZ aan Tweede Kamer van 23 juni Eerste advies van de Adviescommissie Omgaan met risico s van geïnduceerde bevingen, 23 juni Website: rubriek Aardbevingen in Nederland 7 Website: rubriek Feiten en Cijfers 8 NAM winningsplan 2013 (gewijzigd), 29 november Website: 10 Gaskraan verder dicht om Groningse veiligheid, Interview met Jan de Jong, voormalig Inspecteur Generaal van het SodM in NRC van 17 februari ARUP: Seismic Risk Study: Earthquake Scenario-Based Seismic Risk Assessment (2013) 12 Bommer, J., Crowley, H. en Pinho,R.: Review of ARUP Report Seismic Risk Study: Earthquake Scenario-Based Seismic Risk Assessment, November 2013

AARDBEVINGEN IN GRONINGEN. Verleden en Toekomst

AARDBEVINGEN IN GRONINGEN. Verleden en Toekomst KORTE SAMENVATTING Tot 215 zijn er boven het Groningen gasveld bijna 6 aardbevingen geregistreerd met een sterkte van 1 of meer. En tot het gas op is komen er nog ruim 11 bij. Terwijl het veld al voor

Nadere informatie

Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen

Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen Staatstoezicht op de Mijnen Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen KNAW-MINISYMPOSIUM AARDGASWINNING EN AARDBEVINGEN IN GRONINGEN Amsterdam 27 maart 2014 1 Waar gaat het over?

Nadere informatie

Staatstoezicht op de Mijnen. Veilige. gaswinning. in Groningen. Staatstoezicht op de Mijnen. Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014

Staatstoezicht op de Mijnen. Veilige. gaswinning. in Groningen. Staatstoezicht op de Mijnen. Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014 Staatstoezicht op de Mijnen Veilige gaswinning in Groningen Staatstoezicht op de Mijnen Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014 1 Staatstoezicht op de Mijnen Waar gaat het over? 1.Intro Staatstoezicht op

Nadere informatie

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015).

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015). Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20401 2500 EC DEN HAAG 2500EC Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

ARUP studie Groningen 2013

ARUP studie Groningen 2013 ARUP studie Groningen 2013 Strategie voor structurele versteviging van gebouwen Nederlandse samenvatting Issue 17 januari 2014 Nederlandse samenvatting 1 Inleiding Dit rapport omvat een samenvatting van

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus EC DEN HAAG 2500EC. Geachte heer Jongerius,

Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus EC DEN HAAG 2500EC. Geachte heer Jongerius, Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20101 2500 EC DEN HAAG 2500EC Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Folkert Buiter 2 oktober 2015

Folkert Buiter 2 oktober 2015 1 Nuchter kijken naar feiten en trends van aardbevingen in Groningen. Een versneld stijgende lijn van het aantal en de kracht van aardbevingen in Groningen. Hoe je ook naar de feitelijke metingen van de

Nadere informatie

een kilootje meer aandacht voor de veiligheid van de Groningers

een kilootje meer aandacht voor de veiligheid van de Groningers Voormalig Inspecteur-generaal Jan de Jong: opmerkingen bij besluit Gaswinning Groningen van 18 december 2015 een kilootje meer aandacht voor de veiligheid van de Groningers Allereerst wat opmerkingen over

Nadere informatie

Groningen bevingen. KIVI, 3 maart 2014

Groningen bevingen. KIVI, 3 maart 2014 Groningen bevingen KIVI, 3 maart 2014 Aanleiding Huizinge beving 2012: zwaarste beving tot nu toe M= 3.6 Leidt tot onderzoek Staatstoezicht op de Mijnen (TNO, KNMI en NAM) 2 Aanleiding Advies Staatstoezicht

Nadere informatie

Over figuur 14 zegt de NAM dat er nog veel onzekerheid bestaat tussen de verschillende berekeningsmodellen voor de compactie en dat dit een

Over figuur 14 zegt de NAM dat er nog veel onzekerheid bestaat tussen de verschillende berekeningsmodellen voor de compactie en dat dit een Seismische dreiging In het recente advies van de SodM(bijlage 1) is geconcludeerd dat de seismische dreiging (de mate waarin de grond beweegt als gevolg van een beving) naar beneden is bijgesteld vanwege

Nadere informatie

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI Aardbevingen en gaswinning Bernard Dost KNMI Aardbevingen in Nederland (1300-2013) Natuurlijke aardbevingen Rood: 1980-2013 Roze: 1904-1980 Licht roze: 1986

Nadere informatie

Datum 13 juli 2015 Betreft Beantwoording vragen en commissieverzoek over productiewaterinjectie

Datum 13 juli 2015 Betreft Beantwoording vragen en commissieverzoek over productiewaterinjectie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Ministerie van Economische Zaken Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Uitleg over het besluit gaswinning Groningen Geachte bewoner, Vrijdag 17 en zaterdag 18 januari 2014 heb ik in Groningen

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Factuuradres Postbus 16180 2500 BD Den Haag Overheidsidentificatienr 00000001003214369000 T 070 379 8911 (algemeen)

Nadere informatie

Staatstoezicht op de Mijnen Advies. Bevingsgevoeligheid van de Eemskanaal regio

Staatstoezicht op de Mijnen Advies. Bevingsgevoeligheid van de Eemskanaal regio Staatstoezicht op de Mijnen Advies Bevingsgevoeligheid van de Eemskanaal regio december 2014 1.Inleiding De Minister van Economische Zaken (EZ) heeft aan Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) gevraagd 1 een

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus EK DEN HAAG 2500EK Geachte heer Jongerius,

Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus EK DEN HAAG 2500EK Geachte heer Jongerius, Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG 2500EK20401 Energie Princetonlaan 6 3584 CB

Nadere informatie

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant 1 Samenvatting Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant De gemeenten Breda, Tilburg en Helmond hebben in samenwerking met de Provincie Noord-Brabant, Brabant Water en

Nadere informatie

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN AANLEIDING Op vrijdag 17 januari 214 heeft NAM op vijf productielocaties rond de productie zoveel mogelijk teruggebracht.

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

AARDBEVINGSBELASTINGEN: Gevolgen voor de constructeur

AARDBEVINGSBELASTINGEN: Gevolgen voor de constructeur AARDBEVINGSBELASTINGEN: Gevolgen voor de constructeur Matthijs de Hertog Arup 1 Introductie 16 Augustus 2012: Aardbeving bij Huizinge (Magnitude 3,6) Zwaarste aardbeving tot dat moment, dichtbij aangehouden

Nadere informatie

Gasvondst Slochteren-1 (1959) De Wereldreis van Nederland 550 miljoen jaar geleden - nu. Bron: SPB Atlas, 2011 Bron: Berendsen 2004 6!

Gasvondst Slochteren-1 (1959) De Wereldreis van Nederland 550 miljoen jaar geleden - nu. Bron: SPB Atlas, 2011 Bron: Berendsen 2004 6! Bevingen in Hoe zit dat nu? Gasvondst Slochteren-1 (1959) NL Gas Productie Slochteren Rien Herber Infoversum, 22 november Source: EBN 2010 Rotliegend Zandsteen Reservoir De Wereldreis van Nederland 550

Nadere informatie

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Aardbevingen in Groningen Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13

Nadere informatie

Vermilion Informatieavond aardgasproductie Langezwaag

Vermilion Informatieavond aardgasproductie Langezwaag Vermilion Informatieavond aardgasproductie Langezwaag Datum: 27 Januari 2015 Plaats: Café De Knyp, De Knipe Inleiding De informatieavond vond plaats in het café De Knyp te De Knipe. De avond werd geopend

Nadere informatie

Expertise- Taxaties- Advisering

Expertise- Taxaties- Advisering Pagina 1 van 5 2. AANLEIDING De gaswinning in Groningen heeft de Nederlandse staat en de Nederlandse samenleving veel gebracht. De omvang van de gasopbrengsten is groot. Het aardgas is één van de pijlers

Nadere informatie

Datum 15 mei 2017 Betreft Beantwoording vragen over de informatievoorziening over de gasboring in Heerenveen

Datum 15 mei 2017 Betreft Beantwoording vragen over de informatievoorziening over de gasboring in Heerenveen > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

Technische commissie l[jqjgpp (jg^ggjpg

Technische commissie l[jqjgpp (jg^ggjpg 03 l[jqjgpp (jg^ggjpg M cn > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Ministerie van Economische Zaken Directie Energie en mgeving T.a.v. Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Postadres Postbus 20401 2500 EK

Nadere informatie

Datum 26 januari 2017 Betreft Beantwoording vragen over de plannen van NAM om de put Vries-10 in Assen op te starten

Datum 26 januari 2017 Betreft Beantwoording vragen over de plannen van NAM om de put Vries-10 in Assen op te starten > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

Addendum Waterinjectie Management Plan

Addendum Waterinjectie Management Plan Addendum Waterinjectie Management Plan Protocol seismische activiteit door waterinjectie kenmerk EP201502216336, d.d. 26 februari 2015 Seismische activiteit door waterinjectie Het productiewater dat vrijkomt

Nadere informatie

Adviesverzoek aan SodM. Ministerie van Economische Zaken. De Minister van Economische Zaken

Adviesverzoek aan SodM. Ministerie van Economische Zaken. De Minister van Economische Zaken Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag De Minister van Economische Zaken Ministerie van Economische Zaken Directie Energie en Omgeving T.a.v. Postbus 20401 2500 EK

Nadere informatie

Aardbevingsrisico scholieren onaanvaardbaar groot tot onbekend Herman Damveld 28 oktober 2015

Aardbevingsrisico scholieren onaanvaardbaar groot tot onbekend Herman Damveld 28 oktober 2015 Aardbevingsrisico scholieren onaanvaardbaar groot tot onbekend Herman Damveld 28 oktober 2015 www.co2ntramine.nl Het risico dat kinderen in de omgeving van Loppersum lopen als hun school instort door een

Nadere informatie

Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen Integratie van deelstudies

Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen Integratie van deelstudies Earth, Environmental and Life Sciences Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA Utrecht www.tno.nl T +31 88 866 42 56 F +31 88 866 44 75 infodesk@tno.nl Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen

Nadere informatie

Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen Integratie van deelstudies

Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen Integratie van deelstudies TNO-rapportnummer NITG 04-244-B ISBN 90-369-2263-1 Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen Integratie van deelstudies Datum 20 december 2004 Auteurs Wassing, B.B.T., TNO-NITG Van Eck, T., KNMI Van

Nadere informatie

De bouwkundige uitdaging in het noorden

De bouwkundige uitdaging in het noorden De bouwkundige uitdaging in het noorden Eric Heerkens Project Manager Uitvoering Groningen Aardbevingen Bouwkundig Versterken BRON VAN ONZE ENERGIE Het Groningen gasveld Een van de grootste gasvelden ter

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage December 2014 Sign. Datum 22-jan-2015 Sign. Datum 22-jan-2015 D. Nieuwland B. Teuben Author Project Director Prepared Authorized INHOUD Het

Nadere informatie

Bodemdaling en gaswinning

Bodemdaling en gaswinning Bodemdaling en gaswinning J.M. Marquenie en D. Doornhof Foto: Ineke Katerberg 1 1. Bodemdaling 1.1. Korte beschrijving van de winning De gasvelden zijn gelegen op een diepte tussen de 3300 en 3600 meter

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 17 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 15 februari 2013 Binnen de vaste commissie voor Economische

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage Januari 2016 Sign. Datum 9-3-2016 Sign. Datum 9-3-2016 T.T. Scherpenhuijsen Author Prepared W.J. Plug Subsurface Team Lead Authorized INHOUD

Nadere informatie

Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.

Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. Schepersmaat 2 Postbus 28000 9400 HH ASSEN Telefoon: (0592) 369111 Telefax : (0592) 362200 www.nam.nl Staatstoezicht op de Mijnen t.a.v. de Inspecteur-generaal de

Nadere informatie

Voorspellen Zet stap 1 van het stappenplan. 1. Waar gaat de tekst over volgens jou?

Voorspellen Zet stap 1 van het stappenplan. 1. Waar gaat de tekst over volgens jou? Deze les is een blokles. Je gebruikt alle stappen van het stappenplan lezen. Je voorspelt waar de tekst over gaat. Je beantwoordt vragen die gaan over: o moeilijke woorden/stukjes tekst o algemene dingen

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken Staatstoezicht op de Mijnen Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag De Minister van Economische Zaken Ministerie van Economische Zaken Directie Energie en Omgeving

Nadere informatie

[verzoeker], wonend te [woonplaats], en elf anderen,

[verzoeker], wonend te [woonplaats], en elf anderen, 201501544/4/A4. Datum uitspraak: 29 mei 2015 AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK Uitspraak van de voorzieningenrechter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State op een verzoek om het treffen van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2016 2017 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 469 Vragen van de leden

Nadere informatie

Wat gebeurt er met het Flexibele Geofoon Netwerk? Stand van zake 1 maart 2017

Wat gebeurt er met het Flexibele Geofoon Netwerk? Stand van zake 1 maart 2017 Wat gebeurt er met het Flexibele Geofoon Netwerk? Stand van zake 1 maart 2017 Nederlandse Aardolie Maatschappij BV Datum Februari 2017 Editors Jan van Elk & Dirk Doornhof Introductie Door de Firma Rossingh

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 2 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Effecten van verschillende productiescenario s op de verdeling van de compactie in het Groningen veld in de periode 2014 tot en met 2016

Effecten van verschillende productiescenario s op de verdeling van de compactie in het Groningen veld in de periode 2014 tot en met 2016 -rapport 2014 R10427 Effecten van verschillende productiescenario s op de verdeling van de compactie in het Groningen veld in de periode 2014 tot en met 2016 Energie Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

Onderzoek naar aardbevingen en de relatie met activiteiten in de ondergrond

Onderzoek naar aardbevingen en de relatie met activiteiten in de ondergrond Onderzoek naar aardbevingen en de relatie met activiteiten in de ondergrond André Niemeijer Experimentele gesteentedeformatie /HPT Lab Faculteit Geowetenschappen Universiteit Utrecht Een aardbeving is

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 1: Onderzoeksgebied in paars

Samenvatting. Figuur 1: Onderzoeksgebied in paars Samenvatting Geothermie duurzame energiebron De lat voor verduurzaming in de woningbouw, tuinbouw en industrie ligt hoog. Het blijkt uit onderzoek en praktijk dat geothermie een zeer kosteneffectieve manier

Nadere informatie

Seismisch risico Groningenveld Beoordeling rapportages & advies. Staatstoezicht op de Mijnen

Seismisch risico Groningenveld Beoordeling rapportages & advies. Staatstoezicht op de Mijnen Seismisch risico Groningenveld Beoordeling rapportages & advies Staatstoezicht op de Mijnen Juni 2015 Inhoud Samenvatting... 3 1. Leeswijzer... 7 2. Inleiding... 8 3. Werkwijze SodM... 11 3.1 Afbakening

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Jaarrapportage 2016 Het jaarverslag microseismisch monitoring van het Bergermeer veld geeft een overzicht van de activiteiten en resultaten over het rapportage

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt. Postbus EC S-GRAVENHAGE. Geachte

Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt. Postbus EC S-GRAVENHAGE. Geachte Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA UTRECHT Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt Postbus 20101 2500 EC S-GRAVENHAGE ' Princetonlaan 6 Postbus 80015 3508 TA Utrecht www.tno.nl Datum 27

Nadere informatie

Risico s schoolkinderen Bedum onaanvaardbaar hoog?

Risico s schoolkinderen Bedum onaanvaardbaar hoog? Risico s schoolkinderen Bedum onaanvaardbaar hoog? Over: aardbevingen en risico s Oktober 2015 drs. Annemarie Heite Met dank aan: drs. Herman Damveld 1 Inhoudsopgave SAMENVATTING 3 AARDBEVINGEN EN RISICO

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Onderzoeken 5 en 6 - bodemdaling, geïnduceerde aardbevingen en analyse van seismische hazard in Groningenveld Technische bijlage bij Winningsplan Groningen 2013 Nederlandse samenvatting Date: 17 januari

Nadere informatie

Appendix bij het Meet- en Regelprotocol Groningen Cases

Appendix bij het Meet- en Regelprotocol Groningen Cases Appendix bij het Meet- en Regelprotocol Groningen Cases In deze appendix worden twee (deels) fictieve - maar reële - cases beschreven die de werking van het 2017 Meet- en Regelprotocol illustreren. Aan

Nadere informatie

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014 Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling 20 november 2014 Wat kunt u vanavond verwachten? De resultaten van het onderzoek naar bodemdaling gaswinning De achtergrond van de resultaten De

Nadere informatie

Uitstel investeringsbesluit stikstofinstallatie

Uitstel investeringsbesluit stikstofinstallatie 33529 Gaswinning Nr. 283 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 12 september 2016 Veiligheid en leveringszekerheid staan bij de

Nadere informatie

Staatstoezicht op de Mijnen. Advies. Winningsplan 2013 / Meet- en Monitoringsplan NAM Groningen gasveld

Staatstoezicht op de Mijnen. Advies. Winningsplan 2013 / Meet- en Monitoringsplan NAM Groningen gasveld Staatstoezicht op de Mijnen Advies Winningsplan 2013 / Meet- en Monitoringsplan NAM Groningen gasveld januari 2014 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Ontwikkelingen januari december 2013... 4 2.1 Uitgevoerde

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage Januari 2015 Sign. Datum 26-feb-2015 Sign. Datum 26-feb-2015 T.T. Scherpenhuijsen Author Prepared B. Teuben Project Director Authorized INHOUD

Nadere informatie

Hoe veilig zijn Groningse huizen en infrastructuur? Dr. ir. Mandy Korff Strategisch adviseur Deltares Associate Professor GeoEngineering TUDelft

Hoe veilig zijn Groningse huizen en infrastructuur? Dr. ir. Mandy Korff Strategisch adviseur Deltares Associate Professor GeoEngineering TUDelft Hoe veilig zijn Groningse huizen en infrastructuur? Dr. ir. Mandy Korff Strategisch adviseur Deltares Associate Professor GeoEngineering TUDelft Opbouw presentatie Introductie Aardbevingen - Groningen

Nadere informatie

Technische bijlage (bijlage 3) behorend bij het Meet- en Regelprotocol seismisch risico voor de gaswinning Groningen

Technische bijlage (bijlage 3) behorend bij het Meet- en Regelprotocol seismisch risico voor de gaswinning Groningen Technische bijlage (bijlage 3) behorend bij het Meet- en Regelprotocol seismisch risico voor de gaswinning Groningen STATUS: FINAL DRAFT NAM B.V. EP Document Nummer.: EP201510211791 Owner: NAM Revision

Nadere informatie

Het winningsplan van de NAM: omstreden, maar wat staat er in?

Het winningsplan van de NAM: omstreden, maar wat staat er in? Het winningsplan van de NAM: omstreden, maar wat staat er in? Milieudefensie, Peter Kodde, mei 2016. Het winningsplan van de NAM werd op 19 april gepubliceerd en zorgt sindsdien voor veel opschudding.

Nadere informatie

Project: Kennisdocument Onderwerp: p90 Datum: 23 november 2009 Referentie: p90 onzekerheid Wat betekent de p90 (on)zekerheid?

Project: Kennisdocument Onderwerp: p90 Datum: 23 november 2009 Referentie: p90 onzekerheid Wat betekent de p90 (on)zekerheid? Project: Kennisdocument Onderwerp: p90 Datum: 23 november 2009 Referentie: p90 onzekerheid Wat betekent de p90 (on)zekerheid? De p90 onzekerheid staat in het kader van de garantieregeling voor aardwarmte

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage April 2016 Sign. Datum 25-5-2016 Sign. Datum 25-5-2016 T.T. Scherpenhuijsen Author Prepared W.J. Plug Subsurface Team Lead Authorized INHOUD

Nadere informatie

Winningsplan Groningen 2016

Winningsplan Groningen 2016 Advies Winningsplan Groningen 2016 Staatstoezicht op de Mijnen Staan voor veiligheid en gezondheid van burgers en werknemers, bescherming van het milieu en zorg voor onze natuurlijke hulpbronnen. Dat is

Nadere informatie

Interview tv-programma Nieuwsuur commissaris van de Koning Max van den Berg d.d. 27 november 2013

Interview tv-programma Nieuwsuur commissaris van de Koning Max van den Berg d.d. 27 november 2013 Interview tv-programma Nieuwsuur commissaris van de Koning Max van den Berg d.d. 27 november 2013 Twan Huys: 150 mensen uit uw provincie stappen naar de rechter omdat ze vinden dat hun huizen zodanig in

Nadere informatie

Technische bijlage Advies Groningen gasveld n.a.v. Rapportage recente aardbevingen Wirdum en Garsthuizen 2016/2017

Technische bijlage Advies Groningen gasveld n.a.v. Rapportage recente aardbevingen Wirdum en Garsthuizen 2016/2017 Bijlage 1 Technische bijlage Advies Groningen gasveld n.a.v. Rapportage recente aardbevingen Wirdum en Garsthuizen 2016/2017 Staatstoezicht op de Mijnen Staan voor veiligheid en gezondheid van burgers

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

Veelgestelde vragen en antwoorden over schadeafhandeling na aardbevingen door gaswinning

Veelgestelde vragen en antwoorden over schadeafhandeling na aardbevingen door gaswinning Veelgestelde vragen en antwoorden over schadeafhandeling na aardbevingen door gaswinning De NAM wil zoveel mogelijk relevante informatie bieden over schadeafhandeling na een aardbeving. Hieronder geven

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A 1-2 vwo I

Eindexamen wiskunde A 1-2 vwo I Marathonloopsters De Olympische hardloopwedstrijd met de grootste lengte is de marathon: ruim 4 kilometer, om precies te zijn 4 195 meter. De marathon wordt zowel door mannen als door vrouwen gelopen.

Nadere informatie

Invloed van Groningse aardbevingen op woongenot

Invloed van Groningse aardbevingen op woongenot Invloed van Groningse aardbevingen op woongenot Welke invloed hebben de aardbevingen in Noord-Oost Groningen op het woongenot? Hoe schat men de kans in dat de eigen woonplaats getroffen kan worden? Onderzoek

Nadere informatie

Eerste advies. Adviescommissie Omgaan met risico s van geïnduceerde aardbevingen. 23 juni 2015

Eerste advies. Adviescommissie Omgaan met risico s van geïnduceerde aardbevingen. 23 juni 2015 Eerste advies Adviescommissie Omgaan met risico s van geïnduceerde aardbevingen 23 juni 2015 Adviescommissie Omgaan met risico s van geïnduceerde aardbevingen Secretariaat: Lysias Advies B.V. Soesterweg

Nadere informatie

Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid

Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid Dr.ir. P.W. Heijnen Faculteit Techniek, Bestuur en Management Technische Universiteit Delft 22 april 2010 1 1 Introductie De

Nadere informatie

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE Presentatie 9 september UGS NORG 1 Mei 2015 Agenda 1. Schade aan panden in Steenbergen e.o. 2. Opslagplan Norg - reservoirdruk 3. Vragen 2 Mei 2015 Schade aan panden in Steenbergen 1/2 NAM onderzoekt de

Nadere informatie

Groningen wie krijgt de schuld?

Groningen wie krijgt de schuld? Groningen wie krijgt de schuld? - Praktische hands-on seismologie-activiteit - Seismologie is onderdeel van het vak Aardrijkskunde en is de wetenschap die zich bezighoudt met het meten van (seismologische)

Nadere informatie

Gemeente Bergen T.a.v de heer K. Datum 22 oktober 2009. Reactie op uw brief over Bergermeer gasopslag. Geachte heer K.,

Gemeente Bergen T.a.v de heer K. Datum 22 oktober 2009. Reactie op uw brief over Bergermeer gasopslag. Geachte heer K., > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag Gemeente Bergen T.a.v de heer K. Directoraat -generaal voor Bezuidenhoutseweg 30 Postbus 20101 2500 EC Den Haag T 070 379 8911 (algemeen) www.ez.nl Datum 22

Nadere informatie

Uitspraak van de Arbiter Aardbevingsschade van 10 november 2016

Uitspraak van de Arbiter Aardbevingsschade van 10 november 2016 uitspraak ARBITER AARDBEVINGSSCHADE Zaaknummer: 16/55 Meldingsnummer: 67561 Uitspraak van de Arbiter Aardbevingsschade van 10 november 2016 inzake X en Y, wonende te Groningen, eigenaren van het pand aan

Nadere informatie

Kwantitatieve Risicoanalyse Saaksum gemeente Zuidhorn

Kwantitatieve Risicoanalyse Saaksum gemeente Zuidhorn Kwantitatieve Risicoanalyse Saaksum gemeente Zuidhorn Door: W. Niessink Steunpunt Externe Veiligheid provincie Groningen Samenvatting Groepsrisicoberekening voor de hogedruk gasbuisleidingen van Gasunie

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

Risico Analyse Aardgasbevingen Groningen

Risico Analyse Aardgasbevingen Groningen Risico Analyse Aardgasbevingen Groningen Staatstoezicht op de Mijnen Ministerie van Economische Zaken SAMENVATTING Deze notitie bevat de kwantificering van het aardbevingsrisico op basis van de resultaten

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2016 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0323-a-16-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: gaswinning Groningen tekst 1 Dit moet u weten over het Groningse gas

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen OGO Fysisch Experimenteren voor minor AP (3MN10) Tentamen Inleiding Experimentele Fysica (3AA10)

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen OGO Fysisch Experimenteren voor minor AP (3MN10) Tentamen Inleiding Experimentele Fysica (3AA10) TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Tentamen OGO Fysisch Experimenteren voor minor AP (3MN10) Tentamen Inleiding Experimentele Fysica (3AA10) d.d. 30 oktober 2009 van 9:00 12:00 uur Vul de presentiekaart

Nadere informatie

Een model voor een lift

Een model voor een lift Een model voor een lift 2 de Leergang Wiskunde schooljaar 213/14 2 Inhoudsopgave Achtergrondinformatie... 4 Inleiding... 5 Model 1, oriëntatie... 7 Model 1... 9 Model 2, oriëntatie... 11 Model 2... 13

Nadere informatie

Aardgas in het kort. Basisinzichten gaswinning en aardbevingen Herman Damveld, hdamveld@xs4all.nl Groningen, maart 2015

Aardgas in het kort. Basisinzichten gaswinning en aardbevingen Herman Damveld, hdamveld@xs4all.nl Groningen, maart 2015 Aardgas in het kort. Basisinzichten gaswinning en aardbevingen Herman Damveld, hdamveld@xs4all.nl Groningen, maart 2015 Aanleiding De Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) haalt aardgas uit de Groninger

Nadere informatie

KENNISGEVING MIJNBOUWWET ingevolge artikel 3: 12 van de Algemene wet bestuursrecht. Winningsplan Hardenberg-Oost

KENNISGEVING MIJNBOUWWET ingevolge artikel 3: 12 van de Algemene wet bestuursrecht. Winningsplan Hardenberg-Oost KENNISGEVING MIJNBOUWWET ingevolge artikel 3: 12 van de Algemene wet bestuursrecht Winningsplan Hardenberg-Oost De Minister van Economische Zaken maakt bekend: Op 19 december 2007 heeft de Minister van

Nadere informatie

Demografische trends binnen de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt): Een analyse van de ontwikkelingen van de ledentallen van de GKv

Demografische trends binnen de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt): Een analyse van de ontwikkelingen van de ledentallen van de GKv Trendanalyse GKv, drs. M.J. Wijma, Praktijkcentrum, Zwolle, mei 216. Demografische trends binnen de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt): Een analyse van de ontwikkelingen van de ledentallen van de GKv Auteur:

Nadere informatie

De Minister van Economische Zaken Postbus EK Den Haag. Datum 13 april 2017 Betreft Advies SodM Groningen gasveld.

De Minister van Economische Zaken Postbus EK Den Haag. Datum 13 april 2017 Betreft Advies SodM Groningen gasveld. > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag De Minister van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag Staatstoezicht op de Mijnen Bezoekadres Henri Faasdreef 312 2492 JP Den Haag Postadres Postbus

Nadere informatie

3 Veranderende krachten

3 Veranderende krachten 3 Veranderende krachten B Modelleren Een computermodel van bewegingen in SCYDynamics NLT-module Het lesmateriaal bij deze paragraaf vormt een onderdeel van de NLT-module Dynamische Modellen VWO. Wat gaan

Nadere informatie

Kwantitatieve risicoanalyse buisleiding N bestemmingsplan Waterwijk

Kwantitatieve risicoanalyse buisleiding N bestemmingsplan Waterwijk Rapport Kwantitatieve risicoanalyse buisleiding N-533-20 bestemmingsplan Waterwijk Auteur: Gert-Jan vd Bovenkamp Almere, september 2015. Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Invoergegevens... 4 2.1 Interessegebied

Nadere informatie

EWMA Control Charts in Statistical Process Monitoring I.M. Zwetsloot

EWMA Control Charts in Statistical Process Monitoring I.M. Zwetsloot EWMA Control Charts in Statistical Process Monitoring I.M. Zwetsloot EWMA Control Charts in Statistical Process Monitoring Inez M. Zwetsloot Samenvatting EWMA Regelkaarten in Statistische Procesmonitoring

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

Voorpagina #Ommelander van vandaag. #Aardbeving #Loppersum #NAM #bodemdaling

Voorpagina #Ommelander van vandaag. #Aardbeving #Loppersum #NAM #bodemdaling Voorpagina #Ommelander van vandaag. #Aardbeving #Loppersum #NAM #bodemdaling Erik Post @erikpost1966 2 Aardgasbevingen in Groningen Menno van Duin, Vina Wijkhuijs 2.1 Inleiding De Nederlandse Staat verdient

Nadere informatie

ECLI:NL:RVS:2017:6. Uitspraak. Datum uitspraak Datum publicatie Omgevingsrecht. Voorlopige voorziening.

ECLI:NL:RVS:2017:6. Uitspraak. Datum uitspraak Datum publicatie Omgevingsrecht. Voorlopige voorziening. ECLI:NL:RVS:2017:6 Instantie Raad van State Datum uitspraak 05-01-2017 Datum publicatie 05-01-2017 Zaaknummer Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie 201608211/2/A1 Bestuursrecht Omgevingsrecht

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Meet-& regelprotocol. Kaders voor het managen van het seismisch risico in Groningen

Meet-& regelprotocol. Kaders voor het managen van het seismisch risico in Groningen Meet-& regelprotocol Kaders voor het managen van het seismisch risico in Groningen Algemeen Doel: beheersen van het seismisch risico binnen de norm voor aardbevingsrisico's Methode: afgeleide, goed te

Nadere informatie

Kwantitatieve Risicoanalyse Zuivelhoeve toekomstige situatie. Door: Afdeling Beleid en Advies

Kwantitatieve Risicoanalyse Zuivelhoeve toekomstige situatie. Door: Afdeling Beleid en Advies Kwantitatieve Risicoanalyse Zuivelhoeve toekomstige situatie Door: Afdeling Beleid en Advies Samenvatting De Zuivelhoeve heeft het voornemen om haar activiteiten, die nu nog verspreidt over verschillende

Nadere informatie

Staatstoezicht op de Mijnen Ministerie van Economische Zafcen

Staatstoezicht op de Mijnen Ministerie van Economische Zafcen t-.:i Staatstoezicht op de Mijnen Ministerie van Economische Zafcen > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag Ministerie van Economische Zaken Directie Energie en Omgeving T.a.v. mevrouw M.A.C. Van

Nadere informatie

Technische Begeleidingscommissie Ondergrond. Review TBO rapportage onderzoek 6

Technische Begeleidingscommissie Ondergrond. Review TBO rapportage onderzoek 6 Review TBO rapportage onderzoek 6 Technische Begeleidingscommissie Ondergrond (TBO), Den Haag, Utrecht, de Bilt, 9 december 2013 Joost Haenen Bernard Dost Karin van Thienen-Visser Barthold Schroot Hans

Nadere informatie

Kwantitatieve Risicoanalyse Carola HO-Fort Hemeltje 18072011. Door: Peter van der Meiden Milieudienst Zuidoost-Utrecht 18 juli 2011

Kwantitatieve Risicoanalyse Carola HO-Fort Hemeltje 18072011. Door: Peter van der Meiden Milieudienst Zuidoost-Utrecht 18 juli 2011 Kwantitatieve Risicoanalyse Carola HO-Fort Hemeltje 18072011 Door: Peter van der Meiden Milieudienst Zuidoost-Utrecht 18 juli 2011 Samenvatting In het kader van het project de Nieuwe Hollandse Waterlinie

Nadere informatie