Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt. Postbus EC S-GRAVENHAGE. Geachte

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt. Postbus EC S-GRAVENHAGE. Geachte"

Transcriptie

1 Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA UTRECHT Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt Postbus EC S-GRAVENHAGE ' Princetonlaan 6 Postbus TA Utrecht Datum 27 oktober 2009 Onze referentie AGE Onderwerp Geïnduceerde aardtrillingen Groningen veld Contactpersoon Doorkiesnummer Geachte Hierbij bieden wij u de resultaten aan van ons verkennend onderzoek naar geïnduceerde aardtrillingen in het Groningen veld, uitgevoerd onder onderdeel C1 van het Werkplan 2009 voor de Beleidsondersteuning aan uw Directie. In het Groningen veld, in het bijzonder in de omgeving van Loppersum en Middelstum, is regelmatig seismiciteit waargenomen met een magnitude oplopend tot 3,5. Dit heeft geleid tot onrust bij de plaatselijke bevolking en tot de vraag, wat er in de toekomst aan aardtrillingen te verwachten is. Het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) schenkt in haar Jaarverslagen aandacht aan deze problematiek. TNO heeft onderzoek verricht naar mechanismen die het waargenomen patroon in ruimte en tijd van aardtrillingen in het Groningen veld kunnen verklaren. Daarbij is speciaal aandacht besteed aan de seismiciteit nabij Loppersum en Middelstum. In de bijlage bij deze brief wordt verslag gedaan van dit onderzoek en de daaruit voortvloeiende aanbevelingen. Doorkiesfax + Projectnummer /01.01 Uw referentie ET/EM/ Kopie aan Op opdrachten aan TNO zijn van toepassing de Algemene Voorwaarden voor onderzoeksopdrachten aan TNO, zoals gedeponeerd bij de Rechtbank Den Haag en de Kamer van Koophandel Haaglanden; de Algemene Voorwaarden zullen op verzoek worden toegezonden. Doelstelling Beter begrip van het mechanisme dat seismiciteit veroorzaakt kan zicht bieden op mogelijke preventieve maatregelen en bovendien leiden tot een meer gedetailleerde inschatting van het risico boven het Groningen veld. In de door het Technisch Platform Aardbevingen (TPA) ontwikkelde risicoclassificatie van het optreden van aardtrillingen ( Seismisch hazard van geïnduceerde aardtrillingen. Integratie van deelstudies, NITG B / KNMI publicatie 108, 2004) spelen onderliggende veldspecifieke haardmechanismen niet of nauwelijks een rol. Het classificatieschema kent een kans van 100% op trillingen toe aan het gehele Groningen veld. Detaillering van de risico s in ruimte en tijd komt de informatievoorziening aan belanghebbenden en burgers ten goede en kan van belang zijn bij schadeclaims.

2 Conclusies en aanbevelingen Er zijn duidelijke indicaties dat preventieve maatregelen (in termen van gaswinning) in specifieke gevallen het risico op trillingen kunnen verminderen. Een voorbeeld hiervan is de aanwezigheid van hoger gelegen, niet of nauwelijks gedepleteerde compartimenten in het Groningen veld die gelegen zijn nabij de clusters van trillingen Loppersum en Middelstum. Er zijn correlaties gevonden, die mogelijk een aanknopingspunt kunnen bieden voor nadere detaillering van het trillingsrisico boven het Groningen veld: correlatie tussen de hypocentra van de trillingen en de locatie van de twee breuksystemen in het Groningen veld, correlatie tussen de mate van breukverzet en het voorkomen van seismiciteit, aanwezigheid van steenzout langs delen van de randbreuken met weinig seismiciteit een zone waar de Onder Slochteren Zandsteen waarschijnlijk niet meegeproduceerd wordt. TNO beveelt aan bij nadere analyse gebruik te maken van meer en hogere resolutie data van het Groningen veld, in het bijzonder het NAM field review model van het Groningen veld uit 2003 of een geactualiseerde versie daarvan. Met vriendelijke groeten, Princetonlaan 6 Postbus TA Utrecht T Datum 27 oktober 2009 Onze referentie AGE Contactpersoon Doorkiesnummer Doorkiesfax Projectnummer /01.01 Uw referentie ET/EM/ Op opdrachten aan TNO zijn van toepassing de Algemene Voorwaarden voor onderzoeksopdrachten aan TNO, zoals gedeponeerd bij de Rechtbank Den Haag en de Kamer van Koophandel Haaglanden; de Algemene Voorwaarden zullen op verzoek worden toegezonden.

3 Geïnduceerde aardtrillingen in of nabij het Groningen gasveld Een aanzet tot een geomechanische verklaring In 2003 is in de Mijnbouwwet het instrument winningsplan geïntroduceerd. In het winningsplan dient een voorkomen te worden geclassificeerd in termen van de kans op het optreden van aardtrillingen ten gevolge van de voorgenomen winning. Een classificatieschema is ontwikkeld in opdracht van de olie- & gas maatschappijen binnen het Technisch Platform Aardbevingen (TPA), waarin overheid, industrie en kennisinstituten samenwerken (NITG 2004a). Het KNMI registreert aardtrillingen in Nederland via een netwerk van geofoons. De waargenomen registraties worden gepubliceerd via De Mijnbouwwet legt tevens een inspanningsverplichting op met betrekking tot geïnduceerde seismiciteit. Dat betekent in de praktijk een periodieke herziening van de risico s op basis van nieuwe data en inzichten. Aanpak In dit verkennend onderzoek is een empirische aanpak gevolgd. Nagegaan is, welke correlaties bestaan tussen enerzijds het waargenomen patroon in ruimte en tijd van de aardtrillingen en anderzijds statische condities (bijvoorbeeld breukenpatroon, juxtapositie van reservoirgesteenten en over/underburden gesteenten) en dynamische condities (productie en differentiële drukdaling over de tijd in compartimenten van het veld, drukdaling in aquifers, etc.). Het ontwikkelen van een gedetailleerd model was in deze fase van het onderzoek niet mogelijk. De bevindingen van het verkennend onderzoek zijn wel richtinggevend voor verdere modelontwikkeling. Hypothese Geïnduceerde seismiciteit is het gevolg van een complexe interactie tussen de statische reservoireigenschappen en de dynamica in en nabij het gasreservoir. Uitgangspunt is dat door verlaging van de reservoirdrukken als gevolg van gaswinning differentiële compactie van het gesteente optreedt. De opgebouwde differentiële spanningen kunnen worden ontladen door beweging langs een breukvlak. Dat leidt tot trillingen, waarbij de bovenkant van het reservoir relatief gezien naar beneden beweegt en de onderkant van het reservoir omhoog komt. Als de spanningen worden ontlast door kruip doen zich geen trillingen voor. Idealiter wordt de hypothese van trillingen door differentiële compactie integraal benaderd. Dat is met de beschikbare data niet mogelijk. Daarom wordt de hypothese benaderd vanuit drie verschillende invalshoeken: Eigenschap 1 Temporele spanningstoestand Differentiële spanningen ten gevolge van differentiële reservoircompactie ter weerszijden van breuken zonder verzet (Roest en Kuilman, 1994).

4 Eigenschap 2 Compartimentalisatie Differentiële compactie ten gevolge van differentiële drukdaling in verschillende reservoircompartimenten. Immers, drukverschillen over breuken kunnen worden veroorzaakt door differentiële productie uit naast elkaar liggende compartimenten, die zijn gescheiden door slecht of niet doorlatende breuken. Dit leidt tot een verschil in compactie over de breuk. Evenzo kunnen niet aangeboorde compartimenten in het reservoir aanwezig zijn. Daarin blijft de oorspronkelijke druk gehandhaafd, terwijl in het naastliggende compartiment de druk significant afneemt door productie. Eigenschap 3 Breukverzet Differentiële spanningen ten gevolge van reservoircompactie over breuken met significant verzet (het verschil in diepteligging van een voor breukbeweging doorlopende laag aan weerszijde van de breuk). Drukverschillen over de breuk worden mede veroorzaakt door verzet van de breuk. Een gedeeltelijke overlap van het reservoir aan weerszijden van een breuk geeft een grotere relatieve beweging over de breuk, welke met trillingen gepaard kan gaan (immers, de bovenkant van het reservoir beweegt naar beneden en de onderkant van het reservoir beweegt omhoog; Figuur I). Daarnaast is de juxtapositie van verschillende gesteenten langs het breukvlak van invloed op de doorlatendheid van de breuk, zeker in de aanwezigheid van ondoorlatend steenzout. Informatie over seismiciteit en de ondergrond De gebruikte dataset bestond uit: o KNMI registraties van de aardtrillingen boven het Groningen veld van december 1986 tot april 2009 ( o reservoirdruk, gemeten in putten tot 2003 (NAM, 2003); o regionaal geologisch model (NITG-TNO, 2004b) Boven het Groningen gasveld is seismiciteit gemeten. De ruimtelijke verdeling, magnitude en het tijdstip van de seismiciteit zijn weergeven in Figuur II. In Figuur III is de top van het Rotliegend reservoir van het Groningen veld afgebeeld. Er is een uitgebreid breuksysteem aanwezig met zowel noordwest-zuidoost als oost-west georiënteerde breuken. Het systeem verdeelt het veld ongeveer in tweeën in noordzuid richting. Daarnaast is een tweede breuksysteem aanwezig, dat naar het oosten toe aftakt van het eerste systeem. De breuken delen het reservoir in deze twee systemen op in compartimenten. Naast deze breuksystemen zijn hoger gelegen, meer stabiele blokken met weinig tot geen breuken aanwezig. Gezien de structurele genese van het gebied (NITG-TNO, 2004) zijn de breuken in het Groningen veld hoogstwaarschijnlijk van het type afschuivingsbreuken (normal faults) (Figuur I). Er is een goede, ruimtelijke correlatie tussen de hypocentra van de trillingen en de locatie van de twee breuksystemen (vergelijk Figuur II met III). Opvallend is de relatief hoge dichtheid en sterkte van trillingen in de regio Loppersum / Middelstum (Figuur II).

5 Analyse Analyse eigenschap 1 Temporele spanningstoestand Een eerste orde berekening met het geomechanische softwarepakket DIANA laat zien dat de drukverandering in het Groningen veld voldoende is om breuken te reactiveren. In de berekening is voor het Rotliegend (de gasvoerende formatie) uitgegaan van standaardparameters en van de drukken tijdens depletie van het centrale deel van het Groningen veld. Of de hoeveelheid slip ten gevolge van de differentiële spanningen voldoende is om aardtrillingen met een magnitude 3 of meer te induceren kan met de beschikbare gegevens niet worden vastgesteld. Analyse eigenschap 2 Compartimentalisatie Figuur IV laat de drukverdeling in 2003 in de putten van het Groningen veld zien. In de gebieden met seismiciteit zijn in dat jaar alleen kleine drukverschillen gemeten Langs de randen van het veld loopt de drukdaling (initiële druk minus druk in 2003) achter op de drukdaling in het centrum van het veld. Het huidige patroon van drukdaling kan de trend in de seismiciteit niet verklaren. Er zijn aanwijzingen (NAM, 2003) dat de drukverschillen tussen compartimenten in het centrale deel van het veld voor 2003 groter geweest zijn. De afname van het drukverschil met de tijd is echter niet consistent met de temporele toename in trillingsfrequentie en de oplopende sterkte van de bevingen (Figuur II). De recente clustering van trillingen rond Lopperstum / Middelstum bevindt zich op het noordwest-zuidoost georiënteerde breuksysteem, nabij de put Zeerijp (Figuur II en IV). De trillingen lijnen op met de randbreuken van enkele compartimenten in het breuksysteem (Figuur V). Figuur III laat op die locatie twee hoger gelegen delen (compartimenten) in het Rotliegend zien zonder productieput. Mogelijk zijn de breuken, die samen de begrenzing van deze compartimenten vormen, (deels) afsluitend. In dat geval worden de hoger gelegen delen niet of nauwelijks gedepleteerd door de nabij liggende putten ( Zeerijp, t Zandt en Leermens, Figuur IV), wat kan leiden tot substantiële differentiële drukverschillen en dus tot seismiciteit. Dezelfde redenering kan gelden voor het cluster van trillingen rond de putten Amsweer, Farmsum en Delfzijl (Figuur IV en Figuur V). Analyse eigenschap 3 Breukverzet Door beweging langs het breukvlak raken gesteentelagen aan weerszijde van de breuk ten opzichte van elkaar verschoven (Figuur I). Hierdoor komen verschillende gesteenten aan weerszijden van de breuk naast elkaar, afhankelijk van de mate van het breukverzet. De breuken, die correleren met de trillingen in het Groningen veld optreden (Figuur II en Figuur III) lijken te worden gekenmerkt door een significant verzet. Er lijkt een ruimtelijke correlatie te bestaan tussen de mate van verzet over de breuken en het voorkomen van seismiciteit. Mogelijk biedt deze correlatie een aanknopingspunt tot een meer gedetailleerde inschatting van het trillingsrisico boven het Groningen veld. Het noordelijke gedeelte van het Groningen gasveld bestaat uit twee gashoudende lagen (Onder en Boven Slochteren Zandsteen van de Rotliegend Formatie), welke door de Ameland Kleisteen van elkaar worden gescheiden. Bij significant verzet kan de Onder Slochteren Zandsteen langs het breukvlak tegen de Boven Slochteren

6 Zandsteen aan zijn komen te liggen. Het is mogelijk dat niet overal de Onder Slochteren Zandsteen (volledig en direct) meegeproduceerd wordt. Daardoor ontstaat in deze zone langs het breukvlak een verhoogde kans op bewegingen langs de breuk (Figuur I). Zeer waarschijnlijk absorbeert steenzout door plastische deformatie (een deel van) de opgebouwde spanning en is dit (deels) een verklaring voor de geringe seismiciteit langs de randbreuken van het Groningen veld. Gezien de beperkte resolutie van het regionale geologische model blijft onzeker of het aanliggende gesteente langs een breukvlak geheel uit Zechstein steenzout bestaat, of deels nog uit Rotliegend zandsteen. Voor de dieper gelegen reservoircompartimenten blijft onzeker of het Onder en Boven Slochteren tegen elkaar aanliggen. Conclusies en aanbevelingen Er bestaat een ruimtelijke correlatie tussen de hypocentra van de trillingen en de locatie van de twee breuksystemen in het Groningen veld. Opvallend is de relatief hoge dichtheid en sterkte van trillingen in de regio Loppersum / Middelstum. Geïnduceerde seismiciteit is het gevolg van een complexe interactie tussen de geometrie en dynamica in en nabij het gasreservoir. Met de beschikbare data is het niet mogelijk het mechanisme achter de trillingen integraal te benaderen. Daarom is gekozen voor een benadering vanuit drie verschillende invalshoeken: temporele spanningstoestand, compartimentalisatie en breukverzet. Op basis van de beschikbare data kan een oorzakelijke relatie van de waargenomen aardtrillingen in het Groningen veld met de spanningstoestand, compartimentalisatie en het breukverzet niet worden uitgesloten. Temporele spanningstoestand Het is mogelijk dat in het Groningen veld trillingen voorkomen, die voortkomen uit differentiële spanningen ten gevolge van compactie in het reservoir. Of de hoeveelheid slip ten gevolge van deze differentiële spanningen voldoende is om aardtrillingen met een magnitude 3 of meer te induceren kan met de beschikbare gegevens niet worden vastgesteld. Compartimentalisatie Noch het patroon van drukdaling in 2003, noch de waarschijnlijk grotere drukverschillen tussen compartimenten in de daaraan voorafgaande periode komt overeen met de waargenomen trend in de seismiciteit tussen 1986 en Er zijn aanwijzingen voor drukcompartimentalisatie nabij twee clusters van trillingen, waaronder het cluster nabij Loppersum/Middelstum. Het gaat om de aanwezigheid van hoger gelegen compartimenten zonder productieput, die mogelijk niet of nauwelijks gedepleteerd zijn door de nabij gelegen putten.

7 Breukverzet Er lijkt een ruimtelijke correlatie te bestaan tussen de mate breukverzet en het voorkomen van seismiciteit. Deze correlatie biedt een aanknopingspunt tot een meer gedetailleerde inschatting van het trillingsrisico boven het Groningen veld. Het is mogelijk dat niet overal in het Groningen veld de Onder Slochteren Zandsteen meegeproduceerd wordt. Daardoor ontstaat mogelijk een zone met een verhoogde kans op trillingen. Mogelijk absorbeert steenzout (een deel van) de opgebouwde spanning en is dit deels een verklaring voor de geringe seismiciteit langs de randbreuken van het Groningen veld. Risico s en preventie Er zijn correlaties gevonden die mogelijk een aanknopingspunt kunnen bieden voor nadere detaillering van het trillingsrisico boven het Groningen veld: a) correlatie tussen de hypocentra van de trillingen en de locatie van de twee breuksystemen in het Groningen veld, b) correlatie tussen de mate van breukverzet en het voorkomen van seismiciteit, c) aanwezigheid van steenzout langs delen van de randbreuken met weinig seismiciteit d) een zone, waar de Onder Slochteren Zandsteen waarschijnlijk niet meegeproduceerd wordt. Op grond van de huidige data kan niet worden uitgesloten dat er enig zicht zou kunnen zijn op preventieve maatregelen in relatie tot gaswinning. Dit vanwege de mogelijke aanwezigheid van niet of nauwelijks gedepleteerde compartimenten in het Groningen veld nabij clusters van trillingen. Aanbevelingen TNO beveelt aan bij nadere analyse gebruik te maken van meer en hogere resolutie data van het Groningen veld, in het bijzonder het NAM field review model van het Groningen veld uit 2003 of een geactualiseerde versie daarvan. Het field review model was voor dit onderzoek niet beschikbaar. Referenties NAM (2003) Groningen Field Review NAM NITG-TNO (2004a) Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen. Integratie van deelstudies; NITG B / KNMI publicatie 108, 2004 NITG-TNO (2004b) Geologische Atlas van de Diepe Ondergrond van Nederland vasteland. Utrecht, 2004 Roest, J.P.A. en W. Kuilman (1994) Geomechanical analysis of small earthquakes at the Eleveld gas reservoir. EUROCK 94, Rock Mechanics in petroleum Engineering, Delft, August 1994, pp

8 Zechstein steenzout Boven Slochteren Ameland Kleisteen Onder Slochteren Bewegingsrichting breuk Stress regime Figuur I: Schematisch weergave van het principe van een afschuivende breuk (normal fault). Een afschuivende breuk ontstaat door overbelasting van het gesteente in een extensioneel spanningsregime (rek). Als gevolg van de breukbeweging kan steenzout naast het Boven Slochteren komen te liggen en de Boven Slochteren zandsteen naast de onder Slochteren zandsteen.

9 a. b. Figuur II, a en b: Seismiciteit over het Groningen gasveld vanaf 26 december 1986 tot 14 april Het Groningen veld is het grijze gebied op de kaart. De grote breuken zijn rood en de kustlijn is zwart. a) Ruimtelijke verdeling en magnitude van de opgetreden seismiciteit, b) Ruimtelijke verdeling en tijdstip van de opgetreden seismiciteit. (Bron seismiciteit: KNMI).

10 Figuur III: Perspectief beeld van top Rotliegend reservoir van het Groningen veld Bron:NAM). Nederlandse Organisatie voor

11 Figuur IV: a) Gemeten reservoirdruk in de putten in het Groningen veld in Met rode cirkels is de locatie aangegeven van twee hooggelegen compartimenten, die mogelijk niet of nauwelijks gedepleteerd zijn, b) Putnamen.

12 Figuur V: Geïnduceerde trillingen in relatie tot verschillende drukcompartimenten in het Groningen veld. Drukmetingen in het jaar (Bron trillingen: KNMI registraties van trillingen boven het Groningen veld. Bron breuken, compartimenten en drukgegevens: de NAM. Bron contour van het Groningen veld: TNO). Nederlandse Organisatie voor

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015).

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015). Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20401 2500 EC DEN HAAG 2500EC Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus EC DEN HAAG 2500EC. Geachte heer Jongerius,

Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus EC DEN HAAG 2500EC. Geachte heer Jongerius, Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20101 2500 EC DEN HAAG 2500EC Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus EK DEN HAAG 2500EK Geachte heer Jongerius,

Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus EK DEN HAAG 2500EK Geachte heer Jongerius, Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG 2500EK20401 Energie Princetonlaan 6 3584 CB

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken Staatstoezicht op de Mijnen Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag De Minister van Economische Zaken Ministerie van Economische Zaken Directie Energie en Omgeving

Nadere informatie

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE Presentatie 9 september UGS NORG 1 Mei 2015 Agenda 1. Schade aan panden in Steenbergen e.o. 2. Opslagplan Norg - reservoirdruk 3. Vragen 2 Mei 2015 Schade aan panden in Steenbergen 1/2 NAM onderzoekt de

Nadere informatie

Adviesverzoek aan SodM. Ministerie van Economische Zaken. De Minister van Economische Zaken

Adviesverzoek aan SodM. Ministerie van Economische Zaken. De Minister van Economische Zaken Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag De Minister van Economische Zaken Ministerie van Economische Zaken Directie Energie en Omgeving T.a.v. Postbus 20401 2500 EK

Nadere informatie

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant 1 Samenvatting Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant De gemeenten Breda, Tilburg en Helmond hebben in samenwerking met de Provincie Noord-Brabant, Brabant Water en

Nadere informatie

Technische commissie l[jqjgpp (jg^ggjpg

Technische commissie l[jqjgpp (jg^ggjpg 03 l[jqjgpp (jg^ggjpg M cn > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Ministerie van Economische Zaken Directie Energie en mgeving T.a.v. Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Postadres Postbus 20401 2500 EK

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Factuuradres Postbus 16180 2500 BD Den Haag Overheidsidentificatienr 00000001003214369000 T 070 379 8911 (algemeen)

Nadere informatie

Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit in Nederland

Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit in Nederland TNO-rapport 2012 R10198 Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit in Nederland EU Office Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA Utrecht www.tno.nl T +31 88 866 42 56

Nadere informatie

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Aardbevingen in Groningen Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13

Nadere informatie

Gasvondst Slochteren-1 (1959) De Wereldreis van Nederland 550 miljoen jaar geleden - nu. Bron: SPB Atlas, 2011 Bron: Berendsen 2004 6!

Gasvondst Slochteren-1 (1959) De Wereldreis van Nederland 550 miljoen jaar geleden - nu. Bron: SPB Atlas, 2011 Bron: Berendsen 2004 6! Bevingen in Hoe zit dat nu? Gasvondst Slochteren-1 (1959) NL Gas Productie Slochteren Rien Herber Infoversum, 22 november Source: EBN 2010 Rotliegend Zandsteen Reservoir De Wereldreis van Nederland 550

Nadere informatie

Effecten van verschillende productiescenario s op de verdeling van de compactie in het Groningen veld in de periode 2014 tot en met 2016

Effecten van verschillende productiescenario s op de verdeling van de compactie in het Groningen veld in de periode 2014 tot en met 2016 -rapport 2014 R10427 Effecten van verschillende productiescenario s op de verdeling van de compactie in het Groningen veld in de periode 2014 tot en met 2016 Energie Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

Datum 13 juli 2015 Betreft Beantwoording vragen en commissieverzoek over productiewaterinjectie

Datum 13 juli 2015 Betreft Beantwoording vragen en commissieverzoek over productiewaterinjectie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

METHODIEK VOOR RISICOANALYSE OMTRENT GEÏNDUCEERDE BEVINGEN DOOR GASWINNING TIJDELIJKE LEIDRAAD VOOR ADRESSERING MBB P, VERSIE 1.

METHODIEK VOOR RISICOANALYSE OMTRENT GEÏNDUCEERDE BEVINGEN DOOR GASWINNING TIJDELIJKE LEIDRAAD VOOR ADRESSERING MBB P, VERSIE 1. 1 FEBRUARI 2016 METHODIEK VOOR RISICOANALYSE OMTRENT GEÏNDUCEERDE BEVINGEN DOOR GASWINNING TIJDELIJKE LEIDRAAD VOOR ADRESSERING MBB. 24.1.P, VERSIE 1.2 STAATSTOEZICHT OP DE MIJNEN Postbus 24037, 2490 AA,

Nadere informatie

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI Aardbevingen en gaswinning Bernard Dost KNMI Aardbevingen in Nederland (1300-2013) Natuurlijke aardbevingen Rood: 1980-2013 Roze: 1904-1980 Licht roze: 1986

Nadere informatie

Staatstoezicht op de Mijnen. Veilige. gaswinning. in Groningen. Staatstoezicht op de Mijnen. Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014

Staatstoezicht op de Mijnen. Veilige. gaswinning. in Groningen. Staatstoezicht op de Mijnen. Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014 Staatstoezicht op de Mijnen Veilige gaswinning in Groningen Staatstoezicht op de Mijnen Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014 1 Staatstoezicht op de Mijnen Waar gaat het over? 1.Intro Staatstoezicht op

Nadere informatie

Bodemdaling en gaswinning

Bodemdaling en gaswinning Bodemdaling en gaswinning J.M. Marquenie en D. Doornhof Foto: Ineke Katerberg 1 1. Bodemdaling 1.1. Korte beschrijving van de winning De gasvelden zijn gelegen op een diepte tussen de 3300 en 3600 meter

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage December 2014 Sign. Datum 22-jan-2015 Sign. Datum 22-jan-2015 D. Nieuwland B. Teuben Author Project Director Prepared Authorized INHOUD Het

Nadere informatie

Vermilion Informatieavond aardgasproductie Langezwaag

Vermilion Informatieavond aardgasproductie Langezwaag Vermilion Informatieavond aardgasproductie Langezwaag Datum: 27 Januari 2015 Plaats: Café De Knyp, De Knipe Inleiding De informatieavond vond plaats in het café De Knyp te De Knipe. De avond werd geopend

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Jaarrapportage 2016 Het jaarverslag microseismisch monitoring van het Bergermeer veld geeft een overzicht van de activiteiten en resultaten over het rapportage

Nadere informatie

Staatstoezicht op de Mijnen Ministerie van Economische Zafcen

Staatstoezicht op de Mijnen Ministerie van Economische Zafcen t-.:i Staatstoezicht op de Mijnen Ministerie van Economische Zafcen > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag Ministerie van Economische Zaken Directie Energie en Omgeving T.a.v. mevrouw M.A.C. Van

Nadere informatie

Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.

Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. Schepersmaat 2 Postbus 28000 9400 HH ASSEN Telefoon: (0592) 369111 Telefax : (0592) 362200 www.nam.nl Staatstoezicht op de Mijnen t.a.v. de Inspecteur-generaal de

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage Januari 2015 Sign. Datum 26-feb-2015 Sign. Datum 26-feb-2015 T.T. Scherpenhuijsen Author Prepared B. Teuben Project Director Authorized INHOUD

Nadere informatie

Aanvraag. instemming winningsplan. ingevolge. Mijnbouwwet artikel 34

Aanvraag. instemming winningsplan. ingevolge. Mijnbouwwet artikel 34 Aanvraag instemming winningsplan ingevolge Mijnbouwwet artikel 34 Geadresseerde Ministerie van Economische Zaken Directie Energieproduktie Postbus 20101 2500 EC Den Haag Voorkomen: L7-G gelegen op het

Nadere informatie

Staatstoezicht op de Mijnen Advies. Bevingsgevoeligheid van de Eemskanaal regio

Staatstoezicht op de Mijnen Advies. Bevingsgevoeligheid van de Eemskanaal regio Staatstoezicht op de Mijnen Advies Bevingsgevoeligheid van de Eemskanaal regio december 2014 1.Inleiding De Minister van Economische Zaken (EZ) heeft aan Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) gevraagd 1 een

Nadere informatie

Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen Integratie van deelstudies

Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen Integratie van deelstudies TNO-rapportnummer NITG 04-244-B ISBN 90-369-2263-1 Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen Integratie van deelstudies Datum 20 december 2004 Auteurs Wassing, B.B.T., TNO-NITG Van Eck, T., KNMI Van

Nadere informatie

Hooghalen zoutpijler Hooghalen Legenda

Hooghalen zoutpijler Hooghalen Legenda Hooghalen zoutpijler Hooghalen Legenda Zoutpijlers mogelijk geschikt voor cavernes >300m hoog Mogelijk geschikt voor aanleg lage cavernes 0 15 30 60 km Voorwoord Dit informatieblad geeft een technische-geologisch

Nadere informatie

Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen

Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen Staatstoezicht op de Mijnen Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen KNAW-MINISYMPOSIUM AARDGASWINNING EN AARDBEVINGEN IN GRONINGEN Amsterdam 27 maart 2014 1 Waar gaat het over?

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage April 2016 Sign. Datum 25-5-2016 Sign. Datum 25-5-2016 T.T. Scherpenhuijsen Author Prepared W.J. Plug Subsurface Team Lead Authorized INHOUD

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage Januari 2016 Sign. Datum 9-3-2016 Sign. Datum 9-3-2016 T.T. Scherpenhuijsen Author Prepared W.J. Plug Subsurface Team Lead Authorized INHOUD

Nadere informatie

Geachte heer van der Meyden,

Geachte heer van der Meyden, eretouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Staatstoezicht op de Mijnen T.a.v. de heer H. van der Meyden Postbus 24037 2490 AA DEN HAAG 2490AA Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA Utrecht

Nadere informatie

Appendix bij het Meet- en Regelprotocol Groningen Cases

Appendix bij het Meet- en Regelprotocol Groningen Cases Appendix bij het Meet- en Regelprotocol Groningen Cases In deze appendix worden twee (deels) fictieve - maar reële - cases beschreven die de werking van het 2017 Meet- en Regelprotocol illustreren. Aan

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage Januari 2017 Sign. 20-2-2017 Sign. 20-2-2017 T.T. Scherpenhuijsen Author Prepared W.J. Plug Subsurface Team Lead Authorized INHOUD Het Bergermeer

Nadere informatie

Groningen bevingen. KIVI, 3 maart 2014

Groningen bevingen. KIVI, 3 maart 2014 Groningen bevingen KIVI, 3 maart 2014 Aanleiding Huizinge beving 2012: zwaarste beving tot nu toe M= 3.6 Leidt tot onderzoek Staatstoezicht op de Mijnen (TNO, KNMI en NAM) 2 Aanleiding Advies Staatstoezicht

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Bourtange zoutpijler Bourtange Legenda

Bourtange zoutpijler Bourtange Legenda Bourtange zoutpijler Bourtange Legenda Zoutpijlers mogelijk geschikt voor cavernes >300m hoog Mogelijk geschikt voor aanleg lage cavernes 0 15 30 60 km Voorwoord Dit informatieblad geeft een technische-geologisch

Nadere informatie

Addendum Waterinjectie Management Plan

Addendum Waterinjectie Management Plan Addendum Waterinjectie Management Plan Protocol seismische activiteit door waterinjectie kenmerk EP201502216336, d.d. 26 februari 2015 Seismische activiteit door waterinjectie Het productiewater dat vrijkomt

Nadere informatie

Datum 26 januari 2017 Betreft Beantwoording vragen over de plannen van NAM om de put Vries-10 in Assen op te starten

Datum 26 januari 2017 Betreft Beantwoording vragen over de plannen van NAM om de put Vries-10 in Assen op te starten > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN AANLEIDING Op vrijdag 17 januari 214 heeft NAM op vijf productielocaties rond de productie zoveel mogelijk teruggebracht.

Nadere informatie

Seismisch risico volgens de SRA methode voor de voorkomens Schoonebeek ZE, Oosterhesselen ZE en Coevorden ZE

Seismisch risico volgens de SRA methode voor de voorkomens Schoonebeek ZE, Oosterhesselen ZE en Coevorden ZE Seismisch risico volgens de SRA methode voor de voorkomens Schoonebeek ZE, Oosterhesselen ZE en Coevorden ZE Kenmerk EP20161021051 d.d. 1-11-2016 Auteur: Rob van Eijs, Onno van der Wal Review: Dirk Doornhof,

Nadere informatie

Wat gebeurt er met het Flexibele Geofoon Netwerk? Stand van zake 1 maart 2017

Wat gebeurt er met het Flexibele Geofoon Netwerk? Stand van zake 1 maart 2017 Wat gebeurt er met het Flexibele Geofoon Netwerk? Stand van zake 1 maart 2017 Nederlandse Aardolie Maatschappij BV Datum Februari 2017 Editors Jan van Elk & Dirk Doornhof Introductie Door de Firma Rossingh

Nadere informatie

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Ministerie van Economische Zaken Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Uitleg over het besluit gaswinning Groningen Geachte bewoner, Vrijdag 17 en zaterdag 18 januari 2014 heb ik in Groningen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 1: Onderzoeksgebied in paars

Samenvatting. Figuur 1: Onderzoeksgebied in paars Samenvatting Geothermie duurzame energiebron De lat voor verduurzaming in de woningbouw, tuinbouw en industrie ligt hoog. Het blijkt uit onderzoek en praktijk dat geothermie een zeer kosteneffectieve manier

Nadere informatie

Aardbevingen in Groningen

Aardbevingen in Groningen Ruimtelijke veiligheid en risicobeleid Jrg 6. Nr. 19 2015 Ι 11 Analyse / discussie Aardbevingen in Groningen Statistiek en Risicoanalyse J. (Jacques) Hagoort 1 Samenvatting Vanaf de eerste aardbeving in

Nadere informatie

Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen Integratie van deelstudies

Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen Integratie van deelstudies Earth, Environmental and Life Sciences Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA Utrecht www.tno.nl T +31 88 866 42 56 F +31 88 866 44 75 infodesk@tno.nl Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen

Nadere informatie

Over figuur 14 zegt de NAM dat er nog veel onzekerheid bestaat tussen de verschillende berekeningsmodellen voor de compactie en dat dit een

Over figuur 14 zegt de NAM dat er nog veel onzekerheid bestaat tussen de verschillende berekeningsmodellen voor de compactie en dat dit een Seismische dreiging In het recente advies van de SodM(bijlage 1) is geconcludeerd dat de seismische dreiging (de mate waarin de grond beweegt als gevolg van een beving) naar beneden is bijgesteld vanwege

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken Staatstoezicht op de Mijnen Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag Ministerie vr che Zaken Staatstoezicht op de Mijnen Bezoekadres Henri Faasdrae 312 2492 JP Den

Nadere informatie

Handleiding geomechanische tool voor breukreactivatie en fracken bij aardwarmtewinning

Handleiding geomechanische tool voor breukreactivatie en fracken bij aardwarmtewinning CONFIDENTIEEL TNO-rapport TNO 2014 R11062 Eindrapport Handleiding geomechanische tool voor breukreactivatie en fracken bij aardwarmtewinning Energie Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA

Nadere informatie

een kilootje meer aandacht voor de veiligheid van de Groningers

een kilootje meer aandacht voor de veiligheid van de Groningers Voormalig Inspecteur-generaal Jan de Jong: opmerkingen bij besluit Gaswinning Groningen van 18 december 2015 een kilootje meer aandacht voor de veiligheid van de Groningers Allereerst wat opmerkingen over

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 2 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

De Minister van Economische Zaken Postbus EK Den Haag. Datum 13 april 2017 Betreft Advies SodM Groningen gasveld.

De Minister van Economische Zaken Postbus EK Den Haag. Datum 13 april 2017 Betreft Advies SodM Groningen gasveld. > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag De Minister van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag Staatstoezicht op de Mijnen Bezoekadres Henri Faasdreef 312 2492 JP Den Haag Postadres Postbus

Nadere informatie

Betreft: vragen ex artikel 41 RvO over wijziging gasopslagplan Norg

Betreft: vragen ex artikel 41 RvO over wijziging gasopslagplan Norg Aan de voorzitter van Provinciale Staten van Drenthe De heer J. Tichelaar Postbus 122 9400 AC Assen Assen, 11-08-2015 Betreft: vragen ex artikel 41 RvO over wijziging gasopslagplan Norg Geachte heer Tichelaar,

Nadere informatie

KENNISGEVING MIJNBOUWWET ingevolge artikel 3: 12 van de Algemene wet bestuursrecht. Winningsplan Hardenberg-Oost

KENNISGEVING MIJNBOUWWET ingevolge artikel 3: 12 van de Algemene wet bestuursrecht. Winningsplan Hardenberg-Oost KENNISGEVING MIJNBOUWWET ingevolge artikel 3: 12 van de Algemene wet bestuursrecht Winningsplan Hardenberg-Oost De Minister van Economische Zaken maakt bekend: Op 19 december 2007 heeft de Minister van

Nadere informatie

Studie naar het tijdsafhankelijke gedrag van diepe bodemdaling in de Waddenzee

Studie naar het tijdsafhankelijke gedrag van diepe bodemdaling in de Waddenzee NAM publicatie EP2015006213071 Studie naar het tijdsafhankelijke gedrag van diepe bodemdaling in de Waddenzee Achtergrond en onderzoek Op zo n 2 tot 4 km diep in de Nederlandse bodem zit aardgas. Meestal,

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Technische bijlage Advies Groningen gasveld n.a.v. Rapportage recente aardbevingen Wirdum en Garsthuizen 2016/2017

Technische bijlage Advies Groningen gasveld n.a.v. Rapportage recente aardbevingen Wirdum en Garsthuizen 2016/2017 Bijlage 1 Technische bijlage Advies Groningen gasveld n.a.v. Rapportage recente aardbevingen Wirdum en Garsthuizen 2016/2017 Staatstoezicht op de Mijnen Staan voor veiligheid en gezondheid van burgers

Nadere informatie

Informatiebladen aardwarmtewinning

Informatiebladen aardwarmtewinning Informatiebladen aardwarmtewinning Voorwoord, disclaimer 1. Beschrijving a. Algemeen b. Winning met aardwarmtedoubletten c. Warmtekrachtcentrales (EGS) 2. Potentieel in Nederland a. Vergunningen b. Geotechnische

Nadere informatie

AARDBEVINGSBELASTINGEN: Gevolgen voor de constructeur

AARDBEVINGSBELASTINGEN: Gevolgen voor de constructeur AARDBEVINGSBELASTINGEN: Gevolgen voor de constructeur Matthijs de Hertog Arup 1 Introductie 16 Augustus 2012: Aardbeving bij Huizinge (Magnitude 3,6) Zwaarste aardbeving tot dat moment, dichtbij aangehouden

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

AARDBEVINGEN IN GRONINGEN. Verleden en Toekomst

AARDBEVINGEN IN GRONINGEN. Verleden en Toekomst KORTE SAMENVATTING Tot 215 zijn er boven het Groningen gasveld bijna 6 aardbevingen geregistreerd met een sterkte van 1 of meer. En tot het gas op is komen er nog ruim 11 bij. Terwijl het veld al voor

Nadere informatie

Meegroeivermogentoets Waddenzee

Meegroeivermogentoets Waddenzee RESTRICTED TNO-rapport TNO 2015 R10885 Meegroeivermogentoets Waddenzee Energie Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA Utrecht www.tno.nl T +31 88 866 42 56 F +31 88 866 44 75 Datum 26 juni

Nadere informatie

Technische Begeleidingscommissie Ondergrond. Review TBO rapportage onderzoek 6

Technische Begeleidingscommissie Ondergrond. Review TBO rapportage onderzoek 6 Review TBO rapportage onderzoek 6 Technische Begeleidingscommissie Ondergrond (TBO), Den Haag, Utrecht, de Bilt, 9 december 2013 Joost Haenen Bernard Dost Karin van Thienen-Visser Barthold Schroot Hans

Nadere informatie

Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond

Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond Pieter Jongerius De Mijnbouwwet 2 1 De Mijnbouwwet Invloedssfeer Wat is de diepe ondergrond? 100 m 500 m ~ 5 km 3 De Mijnbouwwet Vergunningen

Nadere informatie

[verzoeker], wonend te [woonplaats], en elf anderen,

[verzoeker], wonend te [woonplaats], en elf anderen, 201501544/4/A4. Datum uitspraak: 29 mei 2015 AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK Uitspraak van de voorzieningenrechter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State op een verzoek om het treffen van

Nadere informatie

Gebouwschade Loppersum

Gebouwschade Loppersum Gebouwschade Loppersum Drs. G. de Lange ir. N.G.C. van Oostrom Drs. S. Dortland Ir. H. Borsje (TNO) Ir. S.A.J. de Richemont (TNO) 1202097-000 Deltares, 2011 Inhoud 1 Inleiding 1 1.1 Achtergrond en doelstelling

Nadere informatie

De Minister van Economische Zaken Postbus EK Den Haag. Datum 13 april 2017 Betreft Advies SodM Groningen gasveld.

De Minister van Economische Zaken Postbus EK Den Haag. Datum 13 april 2017 Betreft Advies SodM Groningen gasveld. > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag De Minister van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag Staatstoezicht op de Mijnen Bezoekadres Henri Faasdreef 312 2492 JP Den Haag Postadres Postbus

Nadere informatie

Staatstoezicht op de Mijnen. Advies. Winningsplan 2013 / Meet- en Monitoringsplan NAM Groningen gasveld

Staatstoezicht op de Mijnen. Advies. Winningsplan 2013 / Meet- en Monitoringsplan NAM Groningen gasveld Staatstoezicht op de Mijnen Advies Winningsplan 2013 / Meet- en Monitoringsplan NAM Groningen gasveld januari 2014 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Ontwikkelingen januari december 2013... 4 2.1 Uitgevoerde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Onderzoeken 5 en 6 - bodemdaling, geïnduceerde aardbevingen en analyse van seismische hazard in Groningenveld Technische bijlage bij Winningsplan Groningen 2013 Nederlandse samenvatting Date: 17 januari

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2016 2017 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 469 Vragen van de leden

Nadere informatie

Winningsplan Orca (D18a-A) veld (Actualisering december 2014)

Winningsplan Orca (D18a-A) veld (Actualisering december 2014) Winningsplan Orca (D18a-A) veld (Actualisering december 2014) Winningsplan Orca (D18a-A) veld (Actualisering december 2014) GDF SUEZ E&P Nederland B.V. Zoetermeer, november, 2014 E&D/2014-0328/HG/as Inhoudsopgave

Nadere informatie

AARDBEVINGEN IN NEDERLAND

AARDBEVINGEN IN NEDERLAND AARDBEVINGEN IN NEDERLAND ONGEMAKKELIJK EN ONVERWACHT KNAG Onderwijsdag 11 nov 2016 Dr Bernd Andeweg Aardwetenschappen VU Amsterdam In nummer mei 2016 in 1. Presentatie staat (bijna) op www.falw.vu/~andb/knagdag

Nadere informatie

2015 Waddenzee. A) Algemene gegevens A1.1) Naam indiener. Formulier actualisenng meetplan ex a/t/jce/ 30 lid 6 Mijnbouwbesluit. Onderwerp.

2015 Waddenzee. A) Algemene gegevens A1.1) Naam indiener. Formulier actualisenng meetplan ex a/t/jce/ 30 lid 6 Mijnbouwbesluit. Onderwerp. Formulier actualisenng meetplan ex a/t/jce/ 30 lid 6 Mijnbouwbesluit Dit formulier dient ervoor om te zorgen dat de aanvraag om Instemming voldoet aan de eisen die de IVIIjntKiuwwet en IVIijnbouwbeslult

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken Energie & Omgeving T.a.v. de heer F. Denys Postbus EK DEN HAAG 2500EK Geachte heer Denys,

Ministerie van Economische Zaken Energie & Omgeving T.a.v. de heer F. Denys Postbus EK DEN HAAG 2500EK Geachte heer Denys, Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Energie & Omgeving T.a.v. de heer F. Denys Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag De Minister van Economische Zaken D b 2 Staatstoezicht op de Mijnen Bezoekadres Henri Faasdreef 312 2500 EK Den Haag 2492 jp

Nadere informatie

Folkert Buiter 2 oktober 2015

Folkert Buiter 2 oktober 2015 1 Nuchter kijken naar feiten en trends van aardbevingen in Groningen. Een versneld stijgende lijn van het aantal en de kracht van aardbevingen in Groningen. Hoe je ook naar de feitelijke metingen van de

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag De Minister van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag 2492 JP Den Haag Datum 13 april 2017 Betreft Advies SodM Groningen

Nadere informatie

Gebouwschade Loppersum

Gebouwschade Loppersum Gebouwschade Loppersum Drs. G. de Lange ir. N.G.C. van Oostrom Drs. S. Dortland Ir. H. Borsje (TNO) Ir. S.A.J. de Richemont (TNO) 1202097-000 Deltares, 2011 Titel Gebouwschade Loppersum Opdrachtgever

Nadere informatie

Gaswinning Groningen Periodieke rapportage ontwikkeling seismiciteit. Volgens artikel 5, lid 3 van het Instemmingsbesluit winningsplan Groningenveld

Gaswinning Groningen Periodieke rapportage ontwikkeling seismiciteit. Volgens artikel 5, lid 3 van het Instemmingsbesluit winningsplan Groningenveld Gaswinning Groningen Periodieke rapportage ontwikkeling seismiciteit Volgens artikel 5, lid 3 van het Instemmingsbesluit winningsplan Groningenveld Rapportage 1 mei 2017 [blanco] pag. 2 Inhoudsopgave 1

Nadere informatie

Vermilion Energy Netherlands B.V. Aanvraag Instemming Winningsplan DIEVER. Vermilion Energy Netherlands B.V.

Vermilion Energy Netherlands B.V. Aanvraag Instemming Winningsplan DIEVER. Vermilion Energy Netherlands B.V. Vermilion Energy Netherlands B.V. Aanvraag Instemming Winningsplan Geadresseerde: Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt Postbus 20101 2500 EC Den Haag Vermilion Energy Netherlands B.V.

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Uitbreiding productie Langezwaag. De Knipe 27 januari 2015

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Uitbreiding productie Langezwaag. De Knipe 27 januari 2015 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Uitbreiding productie Langezwaag De Knipe 27 januari 2015 Inhoud Introductie: wie zijn we en wat doen we Markt: aardgas in Nederland Locatie Langezwaag Ligging Productie

Nadere informatie

Samenvattïng. Gaswinning en aardbevingen. Eindrapport. multïdiscïplïnaïr onderzoek. naar de relatie tussen. in Noord-Nederland.

Samenvattïng. Gaswinning en aardbevingen. Eindrapport. multïdiscïplïnaïr onderzoek. naar de relatie tussen. in Noord-Nederland. amenvattïng 1 november 1993 naar de relatie tussen multïdiscïplïnaïr onderoek Eindrapport Gaswinning en aardbevingen in Noord-Nederland Inhoud amenvatting eindrapport multidiscipilnair onderoek Inleiding

Nadere informatie

Monitoring effecten van bodemdaling op Ameland-Oost 1. Bodemdaling

Monitoring effecten van bodemdaling op Ameland-Oost 1. Bodemdaling Monitoring effecten van bodemdaling op Ameland-Oost 1. Bodemdaling Door de winning van koolwaterstoffen uit de gasvoerende gesteentelagen zal de druk in de poriën van het gesteente verminderen waardoor

Nadere informatie

Datum 15 mei 2017 Betreft Beantwoording vragen over de informatievoorziening over de gasboring in Heerenveen

Datum 15 mei 2017 Betreft Beantwoording vragen over de informatievoorziening over de gasboring in Heerenveen > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

Besluit. Datum Wijziging instemming winningsplan gaswinning Groningenveld

Besluit. Datum Wijziging instemming winningsplan gaswinning Groningenveld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Datum Betreft Wijziging instemming winningsplan gaswinning Groningenveld Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres Postbus

Nadere informatie

ARUP studie Groningen 2013

ARUP studie Groningen 2013 ARUP studie Groningen 2013 Strategie voor structurele versteviging van gebouwen Nederlandse samenvatting Issue 17 januari 2014 Nederlandse samenvatting 1 Inleiding Dit rapport omvat een samenvatting van

Nadere informatie

Expertise- Taxaties- Advisering

Expertise- Taxaties- Advisering Pagina 1 van 5 2. AANLEIDING De gaswinning in Groningen heeft de Nederlandse staat en de Nederlandse samenleving veel gebracht. De omvang van de gasopbrengsten is groot. Het aardgas is één van de pijlers

Nadere informatie

Hoe veilig zijn Groningse huizen en infrastructuur? Dr. ir. Mandy Korff Strategisch adviseur Deltares Associate Professor GeoEngineering TUDelft

Hoe veilig zijn Groningse huizen en infrastructuur? Dr. ir. Mandy Korff Strategisch adviseur Deltares Associate Professor GeoEngineering TUDelft Hoe veilig zijn Groningse huizen en infrastructuur? Dr. ir. Mandy Korff Strategisch adviseur Deltares Associate Professor GeoEngineering TUDelft Opbouw presentatie Introductie Aardbevingen - Groningen

Nadere informatie

Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s

Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s Jan Tel 23 September 2013 Aardwarmte (Diepe Geothermie) Extractie van warmte / grondwater uit de diepe ondergrond Warmteproductie en/of electriciteitsproduktie

Nadere informatie

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014 Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling 20 november 2014 Wat kunt u vanavond verwachten? De resultaten van het onderzoek naar bodemdaling gaswinning De achtergrond van de resultaten De

Nadere informatie

Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. Aanvraag Instemming Winningsplan Pieterzijl Oost

Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. Aanvraag Instemming Winningsplan Pieterzijl Oost Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. Aanvraag Instemming Winningsplan Pieterzijl Oost 1 2 Inleiding De Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (NAM) is houder van de winningsvergunning Tietjerksteradeel

Nadere informatie

Effect van aardbevingen op leidingen de robuustheid van HDD. Paul Hölscher, Deltares i.s.m. Henk Kruse

Effect van aardbevingen op leidingen de robuustheid van HDD. Paul Hölscher, Deltares i.s.m. Henk Kruse Effect van aardbevingen op leidingen de robuustheid van HDD Paul Hölscher, Deltares i.s.m. Henk Kruse Onderwerpen 1. Verwachten we schade door geïnduceerde aardbevingen? 2. Wat speelt een rol? 3. Hoe berekenen

Nadere informatie

Technische bijlage (bijlage 3) behorend bij het Meet- en Regelprotocol seismisch risico voor de gaswinning Groningen

Technische bijlage (bijlage 3) behorend bij het Meet- en Regelprotocol seismisch risico voor de gaswinning Groningen Technische bijlage (bijlage 3) behorend bij het Meet- en Regelprotocol seismisch risico voor de gaswinning Groningen STATUS: FINAL DRAFT NAM B.V. EP Document Nummer.: EP201510211791 Owner: NAM Revision

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 PROGRAMMA 20.00 uur Opening 20.10 uur Presentatie 21.15 uur Vragen 22.00 uur Afsluiting 2 Inhoud Introductie:

Nadere informatie

Vermilion Energy Netherlands B.V. Aanvraag Instemming Winningsplan. Addendum Winningsplan d.d. 15 december Zuidwal. Datum: 29 September 2016

Vermilion Energy Netherlands B.V. Aanvraag Instemming Winningsplan. Addendum Winningsplan d.d. 15 december Zuidwal. Datum: 29 September 2016 untilmi mil IIHIurn 1» mil urnuhiurnmi m B000018395 Vermilion Energy Netherlands B.V. Aanvraag Instemming Winningsplan Addendum Winningsplan d.d. 15 december 2015 Datum: 29 September 2016 V E R M I L I

Nadere informatie

Gaswinning Groningen Analyses van de ontwikkeling van seismiciteit en van de voorgestelde beheersmaatregelen

Gaswinning Groningen Analyses van de ontwikkeling van seismiciteit en van de voorgestelde beheersmaatregelen Gaswinning Groningen Analyses van de ontwikkeling van seismiciteit en van de voorgestelde beheersmaatregelen Rapportage periode mei 2016 september 2016 [blanco] pag. 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 4 2

Nadere informatie

Besluit van de Minister van Economische Zaken:

Besluit van de Minister van Economische Zaken: > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag Directoraat-generaal voor Bezuidenhoutseweg 73 Postbus 20101 2500 EC Den Haag T 070 379 8911 (algemeen) www.rijksoverheid.nl/ez Datum Betreft Instemming gewijzigd

Nadere informatie