COMPLEXITEIT EN PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "COMPLEXITEIT EN PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN"

Transcriptie

1 COMPLEXITEIT EN PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN Naam: Klas: Datum:

2 INLEIDING De hersenen kun je zien als het besturingssysteem van je lichaam. Ze ontvangen en verwerken informatie en sturen signalen uit naar de rest van het lichaam. De hersenen bestaan dan ook uit een complex netwerk van zenuwcellen, dat in de meeste gevallen gesmeerd werkt. In deze module leer je meer over de complexiteit van de hersenen. Ook zul je zien dat de hersenen niet statisch zijn, zoals lang werd gedacht, maar dat ze veranderingen ondergaan. Om de hersenen goed en flexibel te kunnen laten werken, is het belangrijk om ze gezond te houden. Je verdiept je in factoren die hier belangrijk voor zijn. OPDRACHT 1: KNAPPE KOP De hersenen zijn onderdeel van het centrale zenuwstelsel. Het centrale zenuwstelsel bestaat uit de grote hersenen, kleine hersenen, de hersenstam en het ruggenmerg. De zenuwen vormen het perifere zenuwstelsel. Deze opdracht gaat in op de bouw van de hersenen en functies van bepaalde hersengebieden. Ook doe je kleine testjes om te ontdekken waar je hersenen onder andere goed in zijn en wat ze juist lastig vinden. De opdracht is bedoeld om voorkennis op te halen en vormt een voorbereiding op de rest van de module, waarin je als hersenwetenschapper aan de slag gaat. 1.1 In de twee afbeeldingen hieronder is een verticale doorsnede van het hoofd van een mens weergegeven. Verbindt de termen tussen de afbeeldingen met de juiste plaats in de afbeelding(en). Maak eventueel gebruik van: Kleine hersenen Grote hersenen Sensorische cortex Auditieve cortex Ruggenmerg Motorische cortex Hersenstam Visuele cortex Corpus callosum Figuur 1.1. Verticale doorsnede hoofd mens. Bron: Bioplek Pagina 1

3 1.2 Vul de ontbrekende woorden in onderstaande zinnen in. Gebruik eventueel de volgende website: https://www.hersenstichting.nl/alles-over-hersenen/de-hersenen/hersenen-in-het-kort A. De hersenen zijn opgebouwd uit miljarden., die bestaan uit een cellichaam en uitlopers. B. Het.. verbindt de linker- en rechterhersenhelft met elkaar. C. De.. stof bestaat uit de cellichamen. D. De.. stof bestaat uit de zenuwuitlopers. E. De lange uitlopers van zenuwcellen worden genoemd. De kortere uitlopers heten. F. De plaats waar zenuwcel A via neurotransmitters communiceert met zenuwcel B wordt een genoemd. Je hersenen ontvangen signalen op uit de omgeving, verwerking die signalen, en sturen vervolgens weer signalen naar andere lichaamsdelen. Dit alles gebeurt razend snel en goed gecontroleerd. De hersenen zijn een heel knap orgaan, maar wat gaat ze goed af en wat vinden ze lastig? Ervaar het zelf. 1.3 Lees de volgende tekst. A. Hoe ging het lezen? B. Hoe denk je dat dit komt? Bedenk en formuleer een hypothese. Pagina 2

4 1.4 Bekijk de afbeelding hiernaast. A. Wat zie je in de afbeelding? B. Wat kun je daaruit concluderen? 1.5 Probeer zo snel mogelijk hardop te zeggen welke kleur je ziet. Vorm een groepje van drie en hou allemaal bij hoe lang je er over doet. A. Wie was het snelste? Hoe vond je het gaan? B. Kun je hier een mogelijke verklaring voor geven? In deze opdracht heb je je voorkennis over de hersenen opgehaald. Ook heb je gezien dat je best een knappe kop hebt. In de volgende opdrachten stap je in de rol van hersenwetenschapper, om zo meer over de hersenen en hersenonderzoek te weten te komen. Pagina 3

5 OPDRACHT 2: HERSENEN IN BEELD Om meer over de werking van de hersenen te weten te komen, kun je als hersenwetenschapper allerlei scantechnieken gebruiken. Deze technieken meten verschillende zaken en geven andere beelden. In deze opdracht maak je kennis met enkele scantechnieken, zodat je in de volgende opdracht de hersenscans kunt interpreteren. 2.1 Vorm een groepje van drie leerlingen en verdeel de scantechnieken uit de tabel op de volgende bladzijde in je groepje. Schrijf eerst de volledige naam van de scantechniek onder de afkortingen. 2.2 Ieder groepslid vult de tabel in voor twee scantechnieken. Maak gebruik van het artikel op kennislink.nl en de website van de hersenstichting: https://www.hersenstichting.nl/alles-over-hersenen/hersenaandoeningen/ onderzoekstechnieken-en-behandelingen/pet 2.3 Wissel in je groepje de informatie uit, zodat iedereen een volledig ingevulde tabel heeft. Pagina 4

6 T e c h - niek MRI fmri DTI EEG PET TMS Waarvoor gebruik je deze techniek? Wat voor soort beeld krijg je? Eventuele voor- en nadelen van de techniek Pagina 5

7 OPDRACHT 3: PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN Lange tijd werd gedacht dat volwassen hersenen statisch zijn. Nadat de hersenen volledig ontwikkeld zijn, zouden er geen veranderingen meer optreden, en eenmaal beschadigde hersencellen zouden niet meer kunnen herstellen of terug kunnen komen. Het blijkt echter dat de hersenen veel plastischer zijn dan eerder werd gedacht. Maar hoe plastisch zijn je hersenen eigenlijk? In soapseries komen scenes voor waarin verlamde mensen weer leren lopen. Hoe realistisch is dat? En wat kun je aan plasticiteit zien op een hersenscan? Als echte hersenwetenschapper trek je in deze opdracht aan de hand van verschillende experimenten, afbeeldingen en hersenscans conclusies over de plasticiteit van de hersenen. PLASTICITEIT Plasticiteit van de hersenen komt tot uiting in de ontwikkeling, bij leren en bij herstel na hersenschade. In het algemeen verstaan we onder plasticiteit: het vermogen van de hersenen om zich aan te passen aan veranderingen. Bij de ontwikkeling ontstaan nieuwe zenuwcellen en nieuwe verbindingen tussen zenuwcellen. Door leren ontstaan bepaalde voorkeurswegen in het neurale netwerk, en bij herstel kunnen soms nieuwe routes worden gebruikt. 3.1 In de afbeelding hieronder is het principe van plasticiteit in deze drie situaties weergegeven. In de afbeelding van herstel is echter wel de beschadiging weergegeven (als vlek over het beschadigde gebied), maar niet het herstelmechanisme. Teken in de afbeelding hoe de functie wordt hersteld. Figuur 3.1. Neurale plasticiteit. Uit: Dr. Ben van Cranenburgh Toegepaste neurowetenschappen (deel 1) (aangepast met toestemming). Pagina 6

8 PLASTICITEIT EN LEREN Om in kaart te brengen of er in de hersenen zichtbaar iets verandert bij het leren van een taak, werk je met onderstaande proefopstelling. Het proefdier (de aap) moet met zijn tweede en derde vinger het schijfje laten draaien. Dit lukt alleen als de aap met precies de juiste kracht op het schijfje drukt. Als het schijfje draait, krijgt de aap een beloning in de vorm van een stukje banaan. Voorafgaand aan de training (B,C in de afbeelding) en na afloop van de training (D,E in de afbeelding) heb je gekeken welke zenuwcellen in de sensorische schors horen bij de verschillende vingers van de aap. Dit worden ook wel projectiegebieden genoemd. Figuur 3.2. De bananenautomaat. De cijfers 1 t/m 5 stellen de 5 vingers voor. d = distaal (vingertop), m = midden en p = proximaal (deel van de vinger dichtbij de handpalm). Uit: Dr. Ben van Cranenburgh Toegepaste neurowetenschappen (deel 1). 3.2 Wat kun je aan de hand van dit experiment concluderen over de invloed van training op de projectiegebieden van de verschillende vinger(delen) in de hersenen? Let daarbij niet specifiek op de donker gekleurde vlakken in de afbeelding. Pagina 7

9 Ook bij het leren van niet-motorische vaardigheden treden er veranderingen op in de hersenen. Zo ook bij het leren van een tweede taal, zoals Engels, Duits of Frans door jongvolwassenen. Deze veranderingen verdwijnen later in het leertraject weer, mogelijk omdat je dan zo goed in de taal bent geworden, dat de verwerking van de nieuwe taal lijkt op die van de verwerking van je moedertaal. Twee soorten veranderingen die kunnen optreden, zijn functionele veranderingen en structurele veranderingen. In je onderzoek heb je op verschillende tijden tijdens het leertraject scans gemaakt van de hersenen van je proefpersonen. Je vindt verschuivingen in verbindingen tussen gebieden die belangrijk zijn bij taalverwerking. 3.3 Gaat het hier om een functionele of een structurele verandering? Leg je antwoord uit. 3.4 Leg uit welke techniek uit opdracht 2 je hebt gebruikt om dit resultaat te vinden. PLASTICITEIT EN HERSTEL In opdracht 3.1 heb je al kennis gemaakt met één vorm van herstel in de hersenen. Er zijn echter nog meer manieren waarop herstel kan plaatsvinden. Dit is te zien in de volgende afbeelding. Figuur 3.3. Manieren van herstel. De rode vlek geeft de plaats aan waar schade is opgetreden. De groene en blauwe gebieden geven hersengebieden weer. A stelt de taak schrijven voor. B is een alternatief voor schrijven. Bron: Dr. Ben van Cranenburgh Hersen-Herstel poster (aangepast met toestemming). Pagina 8

10 3.5 In figuur 3.3 ontbreekt de uitleg van de verschillende herstelmechanismen. Trek een lijn tussen de nummers links en de juiste uitleg rechts. De nummers komen overeen met de nummers in de figuur. 1a Compensatie: een ander lichaamsdeel / een andere strategie wordt gebruikt om de taak uit te voeren. 1b Neurale reactivatie: hersendelen die in een zogenaamde neurale shock zijn geraakt worden gereactiveerd. 2 Neurale reorganisatie: Andere hersengebieden leren de taak uit te voeren. 3 Omgevingsaanpassing: Er wordt een andere taak uitgevoerd (bijvoorbeeld typen i.p.v. schrijven). 4 Neurale reorganisatie: Andere banen worden ingezet om de taak te kunnen uitvoeren. In de wetenschap wordt gebruik gemaakt van modelorganismen. Dat was in de proefopzet bij opdracht 3.1 een aap. Om herstel na hersenschade te onderzoeken, kun je hersenscans van patiënten gebruiken. Echter ben je dan erg afhankelijk van de patiënten die beschikbaar zijn en mee willen werken aan onderzoek. Om gerichter onderzoek te kunnen doen, kun je ook hersenschade induceren in rattenhersenen. Aan de hand daarvan kan je dan kijken of en wat voor herstel er mogelijk is. 3.6 De volgende afbeeldingen zijn scans of plaatjes van de hersenen van een mens of een rat. Elke afbeelding geeft een mechanisme van herstel weer. Geef voor elke afbeelding aan van welk herstelmechanisme uit figuur 3.3 sprake is. Doe dat door er 1a, 1b, 2, 3 of 4 bij te zetten. Figuur 3.4. Hersengebieden voor horen, zien en voelen bij een normaal individu (boven) en bij een blind, doof of gevoelloos individu (onder). Uit: Dr. Ben van Cranenburgh Toegepaste neurowetenschappen (deel 4). Herstelmechanisme: Pagina 9

11 COMPLEXITEIT EN PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN Figuur 3.5. Gedeeltelijk herstel na een halfzijdige verlamming. De zwarte vlek geeft de plaats van hersenschade weer. Pijlen geven weer hoe activatie van hersengebieden plaatsvindt. Uit: Dr. Ben van Cranenburgh Toegepaste neurowetenschappen (deel 4). Herstelmechanisme:... Figuur 3.6. Activiteit bij het bewegen van de rechterhand. Links: normale proefpersonen, rechts: patiënten die een verlamming aan de rechterhand hadden, maar herstelden door intensief oefenen. Boven: rechter hersenhelft, onder: linker hersenhelft. Uit: Dr. Ben van Cranenburgh Leven na hersenbeschadiging. Herstelmechanisme:... Pagina 10

12 Figuur 3.7. Herstel na een geïnduceerd herseninfarct bij een rat. Boven: normale activiteit, midden: activiteit 3 dagen na het infarct, onder: activiteit 14 dagen na het infarct. CBV = cerebraal bloedvolume, wat een maat is voor de neurale activiteit. De kleuren geven van paars naar geel een toenemende mate van activatie aan. Bron: Dijkhuizen (UMCU). Herstelmechanisme: Figuur 3.8. Hersengebieden die betrokken zijn bij hardop spreken. A: normaal individu, C: individu met de hersenschade zoals weergegeven in B. Uit: Dr. Ben van Cranenburgh Toegepaste neurowetenschappen (deel 4). Herstelmechanisme: Figuur 3.9. Herstel na een laesie (beschadiging) bij b. De hoofdletters geven zenuwcellen en uitlopers weer. a geeft een uitgroeiende uitloper weer. Uit: Dr. Ben van Cranenburgh Toegepaste neurowetenschappen (deel 4). Herstelmechanisme: Pagina 11

13 COMPLEXITEIT EN PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN Figuur Herstel na een geïnduceerd herseninfarct bij een rat. Links: 1 week na het infarct, rechts: 10 weken na het infarct. Bron: Dijkhuizen (UMCU). Herstelmechanisme:... Naar twee scans uit de voorgaande opdracht ga je wat beter kijken. Hieronder staan nogmaals de scans weergegeven van de hersenactiviteit bij beweging van de rechterhand. Figuur Activiteit bij het bewegen van de rechterhand. Links: normale proefpersonen, rechts: patiënten die een verlamming aan de rechterhand hadden, maar herstelden door intensief oefenen. Boven: rechter hersenhelft, onder: linker hersenhelft. Uit: Dr. Ben van Cranenburgh Leven na hersenbeschadiging. De scans in figuur 3.11 zijn gemaakt met een fmri-scanner. Pagina 12

14 3.7 Wat meet je met een fmri-scanner, en waarom zegt dat iets over de activiteit van de hersenen? Gebruik eventueel het artikel op kennislink.nl: 3.8 Waarom neem je bij normale proefpersonen voornamelijk activiteit in de linker hersenhelft waar? 3.9 Welk gebied licht bij de normale proefpersonen op? 3.10 Wat kun je concluderen uit de scan van de patiënt? Hieronder staat de scan van de hersenen van een rat nogmaals weergegeven. Tevens zie je in het ingezoomde deel het corpus callosum aangegeven. Figuur Herstel na een geïnduceerd herseninfarct bij een rat. Links: 1 week na het infarct, rechts: 10 weken na het infarct. Bron: Dijkhuizen (UMCU). Pagina 13

15 3.11 Welke scantechniek uit opdracht 2 is gebruikt om deze scan te maken? Leg je antwoord uit Wat meet je precies met de gebruikte techniek? Gebruik eventueel het artikel op kennislink.nl: CASUS Je krijgt een patiënt te zien die een herseninfarct heeft gehad, en nu een visueel getoond voorwerp (bijvoorbeeld een lepeltje) niet kan benoemen. In onderstaande afbeelding zijn de hersengebieden en zenuwbanen weergeven die betrokken zijn bij het benoemen van een visueel getoond voorwerp. Ook is de plaats van het infarct weergegeven. Figuur Hersengebieden en zenuwbanen die betrokken zijn bij het benoemen van een visueel getoond voorwerp. De grijze vlek geeft de laesie weer. Uit: Dr. Ben van Cranenburgh Toegepaste neurowetenschappen (deel 1). Gebied 1 is betrokken bij het herkennen van het lepeltje, gebied 2 is betrokken bij de woordvinding Wat zal de functie van gebied 3 zijn? Pagina 14

16 Door testjes te doen met de patiënt, kun je zonder scan te maken al aardig bepalen waar de laesie zich bevindt. Zo kun je bijvoorbeeld het theelepeltje laten zien en vragen of de patiënt een beweging wil maken die daarbij hoort. Als de patiënt een roerbeweging maakt, weet je dat hij/zij het voorwerp visueel heeft herkend. De laesie bevindt zich dan dus niet in gebied Geef zelf nog een ander proefje die je kunt gebruiken om de laesie te lokaliseren zonder een scan te maken Welk mechanisme van herstel zou bij deze patiënt nodig zijn om volledig herstel te krijgen? Leg je antwoord uit. OPDRACHT 4: HOE HOUDEN WE ONZE HERSENEN GEZOND? De laatste tijd beseffen we steeds meer hoe belangrijk het is om onze hersenen gezond te houden. De leeftijdsgrens voor het drinken van alcoholische dranken en het roken van sigaretten is opgeschroefd naar 18 jaar, en het dragen van een helm wordt aanbevolen of is soms zelfs verplicht. Maar hoe hou je je hersenen gezond? Daar gaat deze opdracht over. Als hersenwetenschapper vind je het belangrijk om jongeren bewust te maken van factoren die nodig zijn om hun hersenen gezond te houden. Je maakt daarom voorlichtingsmateriaal voor onderbouwleerlingen. 4.1 Wat kunnen jullie als team hersenwetenschappers al bedenken aan factoren die een positieve of negatieve invloed hebben op de vitaliteit van je hersenen? Vorm een drietal en maak een woordweb in het volgende kader. Pagina 15

17 4.2 Verdiep je nu in je groepje in factoren die de hersenen gezond houden. Maak hierbij tenminste gebruik van de volgende website: https://www.hersenstichting.nl/alles-over-hersenen/de-hersenen/gezonde-hersenen Maak hieronder aantekeningen: 4.3 Maak met je groepje voorlichtingsmateriaal voor onderbouwleerlingen, waarin je ze bewust maakt van het belang van gezonde hersenen, en ze tips geeft om hun hersenen gezond te houden. Je mag zelf een vorm bedenken. Je kunt bijvoorbeeld denken aan een filmpje van 1-2 minuten, een flyer, een poster, een webpagina, etc. Let erop dat de inhoud van het materiaal biologisch gezien correct is, dat het qua niveau aansluit bij de doelgroep en dat het aansprekend is. Pagina 16

18 OPDRACHT 5: WIE IS DE SLIMSTE HERSENWETENSCHAPPER? In deze opdracht gaan jullie in teams van hersenwetenschappers de strijd met elkaar aan. Welk team van hersenwetenschappers weet het meeste over de hersenen en over hersenfeitjes? Elk team maakt vragen voor de grote hersenquiz. Met je eigen vragen heb je dus voordeel, maar hoeveel succes hebben jullie met de vragen van de andere teams? 5.1 Bedenk in je groepje van drie leerlingen twee vragen voor de quiz. De vragen moeten gaan over feiten over de hersenen en/of over weetjes die te maken hebben met het gezond houden van de hersenen. Denk bijvoorbeeld aan een vraag als: licht de linkerhersenhelft op in een scanner als je goed bent in rekenen? (deze vraag mag nu niet meer!). Zorg dat de vraag met ja/nee, juist/onjuist, of A, B, C, D te beantwoorden is. Geef ook een uitleg bij de antwoorden op jullie vragen. 5.2 Lever je quizvragen in bij je docent, en ga tijdens de quiz de strijd aan met de andere teams! De quiz gaat als volgt: De docent leest de vraag voor. Als team bepaal je het antwoord. Het antwoord is ja of juist? Steek dan het groene papiertje in de lucht. Het antwoord is nee of onjuist? Steek dan het rode papiertje in de lucht. Bij een multiple choice vraag steek je het papiertje met de juiste letter omhoog. Het team dat de vraag heeft bedacht ligt het antwoord vervolgens toe. Pagina 17

19 OPDRACHT 6: HERSENS OP SCHOOL (OPTIONEEL) Deze opdracht maak je alleen als je na deze module bezoek krijgt van Hersens op school. Er komen dan echte hersenwetenschappers op school langs. Bedenk een vraag die je aan de hersenwetenschappers zou willen stellen. Schrijf die hieronder op: De Hersenstichting wil actief bijdragen aan gezonde hersenen. Hoe meer we van de hersenen begrijpen, hoe beter we ze gezond kunnen houden. Daarom laten we wetenschappelijk onderzoek doen, voeren we innovatieve projecten uit en dragen we bij aan goede patiëntenzorg. Pagina 18

Oude hersenen en een verliefd brein

Oude hersenen en een verliefd brein Brein in beeld Oude hersenen en een verliefd brein Ouderdom komt met gebreken, dat geldt ook voor de hersenen. Oudere mensen zijn niet meer zo flexibel en vlug als vroeger en ze onthouden dingen op den

Nadere informatie

Het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg) en het perifere zenuwstelsel. Figuur 3.7 boek p. 68.

Het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg) en het perifere zenuwstelsel. Figuur 3.7 boek p. 68. 1 Elke gedachte/ gevoel/ actie komt op de één of andere manier door het zenuwstelsel. Ze kunnen niet voorkomen zonder het zenuwstelsel. is een complexe combinatie van cellen (functie: zorgen dat organismen

Nadere informatie

Carol Dweck en andere knappe koppen

Carol Dweck en andere knappe koppen Carol Dweck en andere knappe koppen in de (plus)klas 2011 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com 2 http://hoogbegaafdheid.slo.nl/hoogbegaafdheid/ theorie/heller/ 3 http://www.youtube.com/watch?v=dg5lamqotok

Nadere informatie

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam.

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. Soorten zenuw cellen Neuronen H2 Bouw en functie Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. De informatie stroom kan maar in een richting vloeien, van dendriet naar het axon. Dendrieten

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Een kijkje in je hersenen

Een kijkje in je hersenen Brein in beeld Een kijkje in je hersenen Je brein ziet eruit als een uit de kluiten gewassen walnoot, niet veel groter dan twee gebalde vuisten tegen elkaar. Wat de hersenen doen, het is teveel om op te

Nadere informatie

Methoden hersenonderzoek

Methoden hersenonderzoek Methoden hersenonderzoek Beschadigingen Meting van individuele neuronen Elektrische stimulatie Imaging technieken (Pet, fmri) EEG Psychofarmaca/drugs TMS Localisatie Voorbeeld: Het brein van Broca s patient

Nadere informatie

4 H4.Het puberende brein. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

4 H4.Het puberende brein. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur Its Academy Laatst gewijzigd Licentie Webadres 24 November 2014 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/51194 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Zintuigen. Expertgroep 5: Sterretjes zien. Naam leerling:... Leden expertgroep:...

Zintuigen. Expertgroep 5: Sterretjes zien. Naam leerling:... Leden expertgroep:... Expertgroep 5 : Sterretjes zien Naam leerling:.... Leden expertgroep:... De voorbereiding Jullie gaan onderzoeken wat je vanuit je ooghoeken kunt zien. Wat hebben jullie nodig? Vel papier Potlood In de

Nadere informatie

Lens plat of lens bol?

Lens plat of lens bol? Lens plat of lens bol? Lens plat of lens bol? In de verte kijken: plat Spannen kringspieren of radiale spieren in iris? Spannen kringspieren of radiale spieren in iris? Van donker naar licht: pupil wordt

Nadere informatie

WIE GOED ONTMOET - LESMATERIAAL BIOLOGIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE

WIE GOED ONTMOET - LESMATERIAAL BIOLOGIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE 1 INLEIDING Ontwikkelingen in wetenschap en techniek leiden soms tot maatschappelijke vraagstukken

Nadere informatie

Handleiding BrainMatters applicatie voor iphone en ipad (v1.0)

Handleiding BrainMatters applicatie voor iphone en ipad (v1.0) Handleiding BrainMatters applicatie voor iphone en ipad (v1.0) Met de BrainMatters-app kun je zelf op hersenonderzoek uitgaan. Deze app zit boordevol informatie en weetjes over verschillende gebieden in

Nadere informatie

Afasie Informatie voor familieleden. Ziekenhuis Gelderse Vallei

Afasie Informatie voor familieleden. Ziekenhuis Gelderse Vallei Afasie Informatie voor familieleden Ziekenhuis Gelderse Vallei Een van uw naasten is in de afgelopen periode opgenomen in Ziekenhuis Gelderse Vallei. Er is door de logopedist een afasie geconstateerd.

Nadere informatie

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest.

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest. Biologie SE4 Hoofdstuk 14 Paragraaf 1 Het zenuwstelsel kent twee delen: 1. Het centraal zenuwstelsel bevindt zich in het centrum van het lichaam en bestaat uit de neuronen van de hersenen en het ruggenmerg

Nadere informatie

Sensitisatie. Anesthesiologie

Sensitisatie. Anesthesiologie Sensitisatie Anesthesiologie Anesthesiologie Inleiding Wanneer pijn lang bestaat en er geen lichamelijke afwijkingen (meer) voor die pijn te vinden is, wordt pijn chronisch genoemd. Mensen met chronische

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Onderzoeksboekje. Klas: Namen:

Onderzoeksboekje. Klas: Namen: Onderzoeksboekje Klas: Namen: De onderdelen van de onderzoekscyclus: 1. Introductie 2. Verkennen 3. Opzetten onderzoek 4. Uitvoeren onderzoek 5. Concluderen 6. Presenteren 7. Verdiepen/verbreden 2 Science

Nadere informatie

ITSlab EEG. Biologie havo/vwo 3. Breinboekje. Werkboek bij Een kijkje in je Brein. Naam: Klas:

ITSlab EEG. Biologie havo/vwo 3. Breinboekje. Werkboek bij Een kijkje in je Brein. Naam: Klas: ITSlab EEG Biologie havo/vwo 3 Breinboekje Werkboek bij Een kijkje in je Brein Naam:.. Klas: Word een brein-expert! Je hersenen (je brein) zien eruit als een zachte, vochtige, kronkelende massa, ongeveer

Nadere informatie

Onwillekurig of Autonoom Ingedeeld in parasympatisch en orthosympatisch

Onwillekurig of Autonoom Ingedeeld in parasympatisch en orthosympatisch Paragraaf 8.1 en 8.2 perifere zenuwstelsel Uitlopers van zenuwcellen buiten de hersenen en het ruggenmerg centrale zenuwstelsel Zenuwcellen en uitlopers in hersenen en ruggenmerg autonome zenuwstelsel

Nadere informatie

leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1

leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1 leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1 actief leren WWW.leer-actief.nl Dit is Wybo. Wybo was vroeger een heel gewoon jongetje, maar hij was wel erg lui. En dat...werd zijn redding. Hij had nooit

Nadere informatie

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT ITON ITON: instituut voor toegepaste neurowetenschappen Hoofddocent: Dr. Ben van Cranenburgh Inhoud presentatie Cijfers t.a.v. CVA Anatomie,informatieverwerking e.d.

Nadere informatie

Waarneming zintuig adequate prikkel fysiek of chemisch zien oog licht fysiek ruiken neus gasvormige

Waarneming zintuig adequate prikkel fysiek of chemisch zien oog licht fysiek ruiken neus gasvormige Paragraaf 7.1 prikkel Signalen die een zintuigcel uit de omgeving opvangt actiepotentiaal Verschil in elektrische lading over de membraan van een zenuwcel op het moment van een impuls adequate prikkel

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 203 Nederlandse samenvatting Wittere grijstinten Klinische relevantie van afwijkingen in de grijze stof in multipele sclerose, zoals afgebeeld met MRI Multipele sclerose (MS) is

Nadere informatie

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A www. bio klok.nl BIOKLOK MODULE A OCHTENDMENSEN, AVONDMENSEN INLEIDING Maandagochtend, het is 7:00 uur, tijd om op te staan! Zou je liever nog wat langer

Nadere informatie

Waarom kijkt iedereen boos? Vergelijkend onderzoek van de hersenen van mensen met een depressie

Waarom kijkt iedereen boos? Vergelijkend onderzoek van de hersenen van mensen met een depressie Waarom kijkt iedereen boos? Vergelijkend onderzoek van de hersenen van mensen met een depressie Jojanneke is een studente van 24 jaar en kampt al een tijdje met depressieve klachten. Het valt haar huis-

Nadere informatie

Kijk eens in het brein!

Kijk eens in het brein! Kijk eens in het brein! Hersenen en taal Hersenen als onderzoeksdomein Cognitief proces als onderzoeksdomein bouwstenen, chemie anatomie localisatie functies fasen en verloop cognitief proces neurale representatie

Nadere informatie

Test je kennis van het brein!

Test je kennis van het brein! 2 4 2015 Wat kun je als schoolpsycholoog met kennis over het brein? Dr. Sanne Dekker Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam & Het ABC Schoolpsychologencongres, 13 maart 2015 Over het brein

Nadere informatie

spelen de kinderen als apen in het speellokaal en zwaaien daarbij aan ringen of touwen.

spelen de kinderen als apen in het speellokaal en zwaaien daarbij aan ringen of touwen. 18. Apen slingeren Tijdens deze activiteit: spelen de kinderen als apen in het speellokaal en zwaaien daarbij aan ringen of touwen. Inrichting speelleeromgeving Het speellokaal kunt u inrichten zoals u

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/31633 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kant, Anne Marie van der Title: Neural correlates of vocal learning in songbirds

Nadere informatie

Lesbrief: Zo verkoop je een boek Thema: Wat is er?

Lesbrief: Zo verkoop je een boek Thema: Wat is er? Lesbrief: Zo verkoop je een boek Thema: Wat is er? Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding Wanneer jij iets wilt verkopen, moet je altijd rekening houden met je

Nadere informatie

Een overtuigende tekst schrijven

Een overtuigende tekst schrijven Een overtuigende tekst schrijven Taalhandeling: Betogen Betogen ervaarles Schrijftaak: Je mening geven over een andere manier van herdenken op school instructieles oefenlesles Lesdoel: Leerlingen kennen

Nadere informatie

Lesbrief Beestjes tekenen naar waarneming

Lesbrief Beestjes tekenen naar waarneming Lesbrief Beestjes tekenen naar waarneming Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Werkvorm: Zelfstandig Doel van de opdracht: Het kennismaken

Nadere informatie

Lespakket Bent u een goed verstaander? voor middelbare scholieren

Lespakket Bent u een goed verstaander? voor middelbare scholieren Lespakket Bent u een goed verstaander? voor middelbare scholieren Handleiding bij de webtentoonstelling Bent u een goed verstaander? Waar gaat het over? Een goed verstaander... maakt dit spreekwoord moeiteloos

Nadere informatie

Inleiding. Wat is afasie?

Inleiding. Wat is afasie? Afasie Inleiding De logopedist heeft bij u afasie geconstateerd. Afasie is een taalstoornis. In deze folder wordt u uitgelegd wat afasie is en hoe het ontstaat. Daarnaast kunt u lezen wat u, maar ook uw

Nadere informatie

WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE

WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE 1 INLEIDING Ontwikkelingen in wetenschap en techniek leiden soms tot maatschappelijke vraagstukken

Nadere informatie

4 Gedrag. 4.2 Aapt een aap echt na? 4.4 Hoe leven dieren samen in een groep? 4.1 Opdrachten 1-24. 4.2 Opdrachten 1-20. 4.

4 Gedrag. 4.2 Aapt een aap echt na? 4.4 Hoe leven dieren samen in een groep? 4.1 Opdrachten 1-24. 4.2 Opdrachten 1-20. 4. 4 Gedrag DO-IT Datum 4.2 Aapt een aap echt na? 4.4 Hoe leven dieren samen in een groep? PARAGRAFEN Datum 4.1 Opdrachten 1-24 4.2 Opdrachten 1-20 4.3 Opdrachten 1-16 4.4 Opdrachten 1-16 Samenvatten Test

Nadere informatie

Gebruik module 1 bij het beantwoorden van de vragen. Indien je het antwoord hierin niet kunt vinden dan mag je andere bronnen gebruiken.

Gebruik module 1 bij het beantwoorden van de vragen. Indien je het antwoord hierin niet kunt vinden dan mag je andere bronnen gebruiken. Science+ leerjaar 1 module: het oog 4 x 45 min, werk in duo s. vragenblad Gebruik module 1 bij het beantwoorden van de vragen. Indien je het antwoord hierin niet kunt vinden dan mag je andere bronnen gebruiken.

Nadere informatie

Een beroerte, wat nu?

Een beroerte, wat nu? Een beroerte, wat nu? U bent opgenomen in het VUmc op de zorgeenheid neurologie, omdat u een beroerte heeft gehad. Wat is een beroerte? Een beroerte wordt in vaktaal een CVA genoemd: een Cerebro Vasculair

Nadere informatie

Les 1: Halloween en Sint-Maarten beschrijven

Les 1: Halloween en Sint-Maarten beschrijven Les 1: Halloween en Sint-Maarten beschrijven Wat voor tekst ga je schrijven en waarom? Op 31 oktober is het Halloween en op 11 november is het Sint-Maarten. Veel mensen weten niet zo goed wat voor feesten

Nadere informatie

H5 Begrippenlijst Zenuwstelsel

H5 Begrippenlijst Zenuwstelsel H5 Begrippenlijst Zenuwstelsel acetylcholine Vaak voorkomende neurotransmitter, bindt aan receptoren en verandert de permeabiliteit van het postsynaptische membraan voor specifieke ionen. animatie synaps

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Introductie Hersenen sturen onze bewegingen aan. De aansturing van een spier tijdens een beweging verloopt via de motorische gebieden in onze hersenen (primaire motorcortex en secundaire motorgebieden)

Nadere informatie

We kunnen het zenuwstelsel daarom onderverdelen in de controlekamer: het centrale zenuwstelsel en informatiewegen: het perifere zenuwstelsel.

We kunnen het zenuwstelsel daarom onderverdelen in de controlekamer: het centrale zenuwstelsel en informatiewegen: het perifere zenuwstelsel. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 Het zenuwstelsel De hersenen, het ruggenmerg en de zenuwen in je lichaam vormen samen het zenuwstelsel.

Nadere informatie

Licht 7. Welk deel van het licht wordt door een plant gebruikt voor de fotosynthese? A. groen licht B. rood licht C. zwart licht D.

Licht 7. Welk deel van het licht wordt door een plant gebruikt voor de fotosynthese? A. groen licht B. rood licht C. zwart licht D. Licht 20 Hoe verklaar je lichtbreking aan de hand van de gebroken lepel in het glas met water? A.Licht heeft in water of glas een hogere snelheid dan in lucht; dit komt omdat water en glas en lagere dichtheid

Nadere informatie

Uitkomsten behoefteinventarisatie

Uitkomsten behoefteinventarisatie Uitkomsten behoefteinventarisatie AfasieNet Internetbehoeften: Mensen met afasie en hun naasten d.d. 1/9/2015, n=51 Hoe belangrijk is internet als informatiebron voor mensen met afasie? 30 25 26 20 15

Nadere informatie

Prezi les 1: Website:

Prezi les 1: Website: Les 1 Bouw van het hart Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de leerlingen tijdens deze les het gaan hebben over de bouw van het hart. 2. De leerkracht laat het skelet van een mens zien en vraagt de leerlingen

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe kunnen we onszelf beschermen tegen te veel lawaai?

Kernvraag: Hoe kunnen we onszelf beschermen tegen te veel lawaai? Kernvraag: Hoe kunnen we onszelf beschermen tegen te veel lawaai? Naam: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Gevaarlijke decibellen 1. Geef voorbeelden van harde geluiden waar je zelf mee te maken

Nadere informatie

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE?

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE? De Hersenen Oriëntatie, september 2002 Esther Wiersinga-Post Inhoud college de Hersenen historisch overzicht (ideeën vanaf 1800) van de video PAUZE neurofysiologie - opbouw van neuronen - actie potentialen

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie

8. Afasie [1/2] Bedenk tenminste drie verschillende problemen die je met taal zou kunnen hebben (drie soorten afasie).

8. Afasie [1/2] Bedenk tenminste drie verschillende problemen die je met taal zou kunnen hebben (drie soorten afasie). 8. Afasie [1/] 1 Afasie De term afasie wordt gebruikt om problemen met taal te beschrijven die het gevolg zijn van een hersenbeschadiging. Meestal is de oorzaak van afasie een beroerte. Het woord afasie

Nadere informatie

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten.

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten. Afasie Als iemand een beroerte krijgt gebeurt dat bijna altijd plotseling. De schok is groot. Men heeft zich niet kunnen voorbereiden en men weet niet wat hen overkomt. Het dagelijkse leven wordt verstoord.

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

Oncologisch Centrum. Instructie en informatieboekje. Spiegeltherapie. Afdeling Revalidatie Geneeskunde

Oncologisch Centrum. Instructie en informatieboekje. Spiegeltherapie. Afdeling Revalidatie Geneeskunde Daniel Centrumlocatie den Hoed Oncologisch Centrum Instructie en informatieboekje Spiegeltherapie Afdeling Revalidatie Geneeskunde Inhoud Informatie over spiegeltherapie 3 Onderzoekers op het gebied van

Nadere informatie

Wapen je tegen neuro- mythen in het onderwijs

Wapen je tegen neuro- mythen in het onderwijs Wapen je tegen neuro- mythen in het onderwijs Wat hersenonderzoek wel en niet kan bijdragen aan het onderwijs Dr. Sandra van Aalderen Vrije Universiteit Amsterdam/ Universiteit Twente Stellingen Je gebruikt

Nadere informatie

Puberhersenen onder de loep

Puberhersenen onder de loep Brein in beeld Puberhersenen onder de loep Hersenen stoppen niet zomaar met ontwikkelen. Tijdens je hele jeugd leert je brein er steeds meer bij. Sterker nog: pas rond je 25e levensjaar zijn de hersenen

Nadere informatie

Zenuwstelsel a3. Wat kun je hier intekenen wat goed weergeeft waar dit hoofdstuk over gaat?

Zenuwstelsel a3. Wat kun je hier intekenen wat goed weergeeft waar dit hoofdstuk over gaat? Zenuwstelsel a3 Wat kun je hier intekenen wat goed weergeeft waar dit hoofdstuk over gaat? Bewustwording 1 Wanneer wordt een mens zich bewust van prikkels? A Als de prikkels worden omgezet in impulsen.

Nadere informatie

Licht & schaduw. Inlage

Licht & schaduw. Inlage Inlage Proef 1 Lichtbronnen - Werkblad 1 - Pen Door de jaren heen zijn de lichtbronnen (voorwerpen die licht geven) van de mensen veranderd. Ken jij de lichtbronnen van vroeger en nu? Maak werkblad 1.

Nadere informatie

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Samenvatting Nederlandse samenvatting Oorsuizen zit tussen de oren Tussen de oren Behalve fysiek tastbaar weefsel zoals bot, vloeistof en hersenen zit er veel meer tussen de oren, althans zo leert een

Nadere informatie

Hoe bereid ik een spreekbeurt voor?

Hoe bereid ik een spreekbeurt voor? Hoe bereid ik een spreekbeurt voor? Het maken van een spreekbeurt is eigenlijk niets anders dan het schrijven van een informatieve tekst (weettekst). Het is daarom handig om net zo te werk te gaan als

Nadere informatie

Wat ga je in deze opdracht leren? Meer leren over: soorten vragen, vraagwoorden, signaalwoorden en sleutelwoorden

Wat ga je in deze opdracht leren? Meer leren over: soorten vragen, vraagwoorden, signaalwoorden en sleutelwoorden Wat ga je in deze opdracht leren? Meer leren over: soorten vragen, vraagwoorden, signaalwoorden en sleutelwoorden Soorten vragen, vraagwoorden, signaal- en sleutelwoorden Schema 1 Soorten vragen Open vraag

Nadere informatie

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil!

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil! Cerebrale Visuele Stoornissen Weet bij jij kinderen wat ik zie? Weet jij wat ik zie? Jij maakt het verschil! Studiedag Carantegroep 20-05-2011 Even voorstellen Marieke Steendam ergotherapeut VVB-team Koninklijke

Nadere informatie

Leerstofoverzicht Lezen in beeld

Leerstofoverzicht Lezen in beeld Vaardigheden die bij één passen, worden in Lezen in beeld steeds bij elkaar, in één blok aangeboden. Voor Lezen in beeld a geldt het linker. Voor Lezen in beeld b t/m e geldt het rechter. In jaargroep

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven: Nieuwsbegripfilmpje kijken. Wat voor tekst schrijf je en voor wie: een gedicht over Egypte

Waarom ga je schrijven: Nieuwsbegripfilmpje kijken. Wat voor tekst schrijf je en voor wie: een gedicht over Egypte Les 1: Een gedicht over Egypte schrijven Waarom ga je schrijven: Nieuwsbegripfilmpje kijken 1. Bekijk het Nieuwsbegripfilmpje van het Jeugdjournaal op www.nieuwsbegrip.nl. Het filmpje gaat over de situatie

Nadere informatie

Taal in context. Autisme. Autisme. Overzicht Neurobiological insights into language comprehension in autism: Context matters

Taal in context. Autisme. Autisme. Overzicht Neurobiological insights into language comprehension in autism: Context matters Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Je ogen bedrogen. Inleiding: Gezichtsbedrog Minka Dumont Vaardigheden: Onderzoeksvaardigheden.

Je ogen bedrogen. Inleiding: Gezichtsbedrog Minka Dumont   Vaardigheden: Onderzoeksvaardigheden. 2015 Minka Dumont www.denkenindeklas.nl Je ogen bedrogen www.eduboek.nl Vaardigheden: Onderzoeksvaardigheden Denken: Praktisch, analytisch, kritisch, creatief Benodigdheden: Tekenspullen Camera Toegang

Nadere informatie

SPELVARIANTEN. Bonus: Ondertussen oefen je met het geven en ontvangen van feedback en bouw je aan het vertrouwen in jouw team.

SPELVARIANTEN. Bonus: Ondertussen oefen je met het geven en ontvangen van feedback en bouw je aan het vertrouwen in jouw team. SPELVARIANTEN Wil jij weten waar je in jouw huidige werk goed in bent? Hoe jij communiceert en je gedraagt en vooral hoe de ander dat ziet? En wil jij dit graag uitwisselen met je teamgenoten zodat jullie

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen?

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? In groep 5-6 nemen kinderen steeds vaker werk mee naar huis. Vaak vinden kinderen het leuk om thuis aan schooldingen

Nadere informatie

a p p e n d i x Nederlandstalige samenvatting

a p p e n d i x Nederlandstalige samenvatting a p p e n d i x B Nederlandstalige samenvatting 110 De hippocampus en de aangrenzende parahippocampale hersenschors zijn hersengebieden die intensief worden onderzocht, met name voor hun rol bij het geheugen.

Nadere informatie

Dit stappenplan is ingevuld door:

Dit stappenplan is ingevuld door: STAPPENPLAN Dit stappenplan is ingevuld door: Dit is jullie opdracht: Bekijk de kranten en/of nieuwssites die je toegewezen krijgt. Ga op zoek naar een nieuwsartikel waarin techniek een belangrijke rol

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven: Nieuwsbegripfilmpje kijken. Wat voor tekst schrijf je en voor wie: een gedicht over Egypte

Waarom ga je schrijven: Nieuwsbegripfilmpje kijken. Wat voor tekst schrijf je en voor wie: een gedicht over Egypte Les 1: Een gedicht over Egypte schrijven Waarom ga je schrijven: Nieuwsbegripfilmpje kijken 1. Bekijk het Nieuwsbegripfilmpje van het Jeugdjournaal op www.nieuwsbegrip.nl. Het filmpje gaat over de situatie

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Oriëntatie. Wat??? een zeepkist??? Oriëntatie. Welke. Dit ga je doen Onderzoeken wat nu eigenlijk een zeepkist is.

Oriëntatie. Wat??? een zeepkist??? Oriëntatie. Welke. Dit ga je doen Onderzoeken wat nu eigenlijk een zeepkist is. Oriëntatie Dit ga je doen Onderzoeken wat nu eigenlijk een zeepkist is. Welke Dit is een groepsopdracht. Dit doe je dus met je eigen groepje waar je de zeepkist mee gaat bouwen Aan deze vaardigheden ga

Nadere informatie

Zenuwcellen met Nissl-substantie

Zenuwcellen met Nissl-substantie Zenuwcellen met Nissl-substantie Download deze pagina als.pdf, klik hier Bronvermelding: 1 Theorie: Junqueira L.C. en Carneiro J. (2004, tiende druk), Functionele histologie, Maarssen. Uitgeverij Elsevier.

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe verplaatst licht zich en hoe zien we dat?

Kernvraag: Hoe verplaatst licht zich en hoe zien we dat? Kernvraag: Hoe verplaatst licht zich en hoe zien we dat? Naam: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Hoe verplaatst licht zich? 1. Als je wel eens de lichtstraal van een zaklamp hebt gezien, weet

Nadere informatie

GOED ALS NIEUW BIOLOGIE LEERLINGENHANDLEIDING

GOED ALS NIEUW BIOLOGIE LEERLINGENHANDLEIDING ZO GOED ALS NIEUW BIOLOGIE LES 1: GEKWEEKTE WEEFSELS Als er in ons lichaam iets kapot gaat, kan dat een probleem opleveren. Sommige onderdelen zijn te vervangen, maar zo goed als het origineel wordt het

Nadere informatie

Staat alles in het brein vast?

Staat alles in het brein vast? 7 maart 2009 Staat alles in het brein vast? Rob van der Lubbe, GW-CPE Universiteit Twente Sheet 1 Goedemorgen allemaal. Welkom bij de lezing Staat alles vast in het brein?. Allereerst wil ik Toine van

Nadere informatie

Handleiding Oogfunctiemodel

Handleiding Oogfunctiemodel Handleiding Oogfunctiemodel 300132 De mogelijkheden van het oog functiemodel zijn: - beeldvorming, met een positieve lens - gekleurde voorwerpen zien - accommoderen; werking van de ooglens - oogafwijkingen

Nadere informatie

Wereldgodsdiensten. Project Levensbeschouwing 2 e klas St. Nicolaaslyceum. Naam:

Wereldgodsdiensten. Project Levensbeschouwing 2 e klas St. Nicolaaslyceum. Naam: Wereldgodsdiensten Project Levensbeschouwing 2 e klas St. Nicolaaslyceum Naam: Inhoudsopgave Inleiding Schema Beoordeling Deel 1 Test jezelf! Deel 2 Kies je onderwerp en aan de slag! Deel 3 Het ervaren

Nadere informatie

CLIL Toolkit voor het basisonderwijs

CLIL Toolkit voor het basisonderwijs CLIL Toolkit voor het basisonderwijs Auteurs: Alessandra Corda, Eke Krijnen, Wibo van der Es Redactie: Jan Willem Chevalking, Tine Stegenga 2012 Expertisecentrum mvt, Leiden Een digitale versie van deze

Nadere informatie

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 SAMENVATTING Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 Schiemanck_totaal_v4.indd 134 06-03-2007 10:13:56 Samenvatting in het Nederlands Beroerte (Cerebro Vasculair Accident; CVA) is een veel voorkomende

Nadere informatie

Donec. Pellentesque: Consectetuer: KBS De Triangel Mei 2012

Donec. Pellentesque: Consectetuer: KBS De Triangel Mei 2012 KBS De Triangel Mei 212 Wat is Mindmappen? Mindmappen is een door de Engelsman Tony Buzan ontwikkelde techniek. Leerlingen leren meer informatie verwerken,complexe informatie structureren, een beter overzicht

Nadere informatie

Transcraniële magnetische stimulatie

Transcraniële magnetische stimulatie Transcraniële magnetische stimulatie S.F.W. Neggers (PhD) Hersencentrum Rudolf Magnus UMC Utrecht Transcraniële magnetische stimulatie Korte magnetische puls als gevolg van ~15cm grote spoel op het hoofd

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER HAVO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

Brein. Basisinformatie Brain Training. Brain Gymmer

Brein. Basisinformatie Brain Training. Brain Gymmer Brein Basisinformatie Brain raining Brain Gymmer nhoudsopgave Hoe doe je de dingen die je doet? 3 nderzoek 6 Het geheugen 9 ekenen & ellen 12 Hemisferen 14 Woordenlijst 16 2 Hoe doe je de dingen die je

Nadere informatie

RESEARCH & DESIGN. keuzeonderzoeken. Verwondering: het begin van wetenschap. klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A:

RESEARCH & DESIGN. keuzeonderzoeken. Verwondering: het begin van wetenschap. klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A: RESEARCH & DESIGN klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A: Verwondering: het begin van wetenschap keuzeonderzoeken locatie Mariënburg, Leeuwarden Research & Design Project: Verwondering: het begin

Nadere informatie

Appendix. Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden

Appendix. Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden I Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Inleiding Het centraal zenuwstelsel Het centraal zenuwstelsel (CZS) bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg. Het is opgebouwd uit miljarden cellen. Het

Nadere informatie

Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Nog beter leren omgaan met Word

Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Nog beter leren omgaan met Word Nog beter leren omgaan met Word Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Informatiekunde Omgaan met Word College De Heemlanden 2005. Informatiekunde Leerjaar

Nadere informatie

Sectorwerkstuk 2010-2011

Sectorwerkstuk 2010-2011 Sectorwerkstuk 2010-2011 Namen: ---------------------------------------------------------------------------------------- Klas: -------------------- Sector: --------------------------------------------

Nadere informatie

Lesbrief Assenstelsels. Versie 1

Lesbrief Assenstelsels. Versie 1 Versie 1 Datum: 11 juni 2011 Cursus: Docent: Taal in alle vakken Radha Gangaram Panday Door: Mario Hummeling, 1597628 Shafi Ilahibaks, 1540943 Cyril Bouwman, 1581806 Herman Hofmeijer, 1058201 Nico van

Nadere informatie

les Vragenblad 1 Dominoreeks Datum: Naam: Bij vragen met een * zet je een rondje om het goede antwoord. Mijn groepje was: blauw / geel / rood / groen*

les Vragenblad 1 Dominoreeks Datum: Naam: Bij vragen met een * zet je een rondje om het goede antwoord. Mijn groepje was: blauw / geel / rood / groen* Vragenblad 1 Dominoreeks Datum: Naam: les 1 Bij vragen met een * zet je een rondje om het goede antwoord. Mijn groepje was: blauw / geel / rood / groen* Vraag 3 Ik had zelf het volgende bedacht: Vraag

Nadere informatie

GEVOELLIJNEN - FOR THE BIRDS GEVOELLIJNEN

GEVOELLIJNEN - FOR THE BIRDS GEVOELLIJNEN GEVOELLIJNEN - FOR THE BIRDS GEVOELLIJNEN Een opdracht voor groep 5 of 6 gericht op inleven Leerlingen identificeren zich met een van beide groepen - de grote vogel of de groep kleine vogels. Daarna wisselen

Nadere informatie

Wat is afasie. Hans Goossens. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/30444

Wat is afasie. Hans Goossens. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/30444 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Hans Goossens 24 November 2011 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/30444 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Hartelijk welkom bij. Van bewegend leren word je slim

Hartelijk welkom bij. Van bewegend leren word je slim Hartelijk welkom bij Van bewegend leren word je slim Het Stanislasproject: een Beweegschool * Alle leerlingen starten elke dag met 1 uur gymnastiek * Alle leerlingen krijgen elke dag een Beweegles van

Nadere informatie

Wat ga je schrijven: een verklarende tekst. Filmpje kijken en aantekeningen maken

Wat ga je schrijven: een verklarende tekst. Filmpje kijken en aantekeningen maken B, les 1 Les 1: Een verklarende tekst schrijven Wat ga je schrijven: een verklarende tekst Wat is de VOGELS-strategie? Schrijf op wat de letters betekenen. V O GE L S Filmpje kijken en aantekeningen maken

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe ziet een afkoelingsgrafiek eruit?

Kernvraag: Hoe ziet een afkoelingsgrafiek eruit? Kernvraag: Hoe ziet een afkoelingsgrafiek eruit? Naam leerling: Klas: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Een kopje thee Je hebt een kopje warme thee, maar je bent druk bezig een computerspel te spelen.

Nadere informatie

Leergebied: West Nederland. Besturing

Leergebied: West Nederland. Besturing Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: West Nederland Besturing Ontwerpen Aardrijkskunde Toepassen Reflectie In het westen van Nederland ligt de randstad. In de randstad zijn veel steden en er wonen

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken Hersenen Inhoud Inleiding De hersenen Waar bestaan je hersenen uit? Hersenafwijkingen Voor de gek houden Slot Waar komt mijn informatie vandaan? Ik heb het onderwerp gekozen, omdat ik net een boek uit

Nadere informatie