Prehistorie van Europa (Prof. Dr. Ph. Crombé) HOOFDSTUK 1: CHRONOLOGIE EN MILIEU 1. CHRONOLOGIE VAN DE PREHISTORIE 1.1 Schrift 1.2 Technologische Evoluties 1.3 Economische Evolutie 1.4 Antropologische Evolutie 2. HET MILIEU 2.1 Geologie en Klimaat 2.2 Flora 2.3 Fauna 1
H OOFDSTUK 2: D E MENSELIJKE EVOLUTIE, DE VROEGSTE MENS, DE VROEGSTE M ENS IN EUROPA 1. HOMINOÏDEN (40/35 MJ. TOT 10 MJ.) 1.1 Aegyptopithecus 1.2 Proconsul 1.3 Dryopithecus 1.4 Ramapithecus 1.5 Sivapithecus 1.6 Ouranopithecus 2. DE EVOLUTIE NAAR DE HOMINIDEN (TUSSEN 8 EN 6 MJ.) 3. HOMINIDAE (6 MJ. TOT 1 MJ.) 3.1 Sahelanthropus tchadensis 3.2 Orrorin tugenensis (Millennium Man) 3.3 Ardipithecus 3.4 Kenyanthropus platyops 3.5 Australopithecus 3.5.1 Australopithecus anamensis 3.5.2 Australopithecus afarensis 3.5.3 Australopithecus africanus 3.5.4 Australopithecus bahrelghazali 3.5.5 Australopithecus gahri 3.6 Paranthropus 3.6.1 Paranthropus aethiopicus 3.6.2 Paranthropus boisei 3.6.3 Paranthropus robustus (crassidens) 4. HOMO 4.1 Homo rudolphensis 4.2 Homo habilis 4.3 Homo ergaster / Homo erectus 2
4.4 Homo sapiens 4.4.1 Homo antecessor en Archaïsche homo sapiens (Homo heidelbergensis) Mauer Tautavel Atapuerca Sima de los Huesos 4.4.2 Homo sapiens neanderthalensis Spy Engis Arcy sur Cure 4.4.3 Homo sapiens sapiens 4.5 Homo floresienis 3
HOOFDSTUK 3: DE JAGERS UIT HET PALEOLITHICUM IN EUROPA (1,5 MJ. TOT 1 2 000 BP) 1. HET VROEG PALEOLITHICUM (1,5 MJ. 300 000 BP) 1.1 Het Archaïsch Paleolithicum (1,5 mj. 500 000 BP) Orce Le Vallonet Soleilhac Sprimont Atapuerca Gran Dolina Isernia la Pineta 1.2 Het Acheuleaan en het Clactoniaan 1.2.1 Nederzettingen 1.2.1.1 Inplanting Notachinico Venosa Boxgrove 1.2.1.2 Inrichting Tautavel Caune de l Arago Terra Amata Bilzingsleben 1.2.2 Overlevingsstrategieën 1.2.3 Ideologie 2. HET MIDDEN PALEOLITHICUM (300 000 40/35 000) 2.1 Technologie, industrieën 2.2 Bewoning en bewoningsstructuren 2.2.1 Inplanting 2.2.2 Inrichting Nice, Grotte du Lazaret Arcy sur Cure, Grotte du Renne Molodova I Gröbern 4
La Cotte de Saint Brelade Lehringen Neumark Nord Maastricht Belvédère 2.3 Sociale structuren 2.4 Overlevingsstrategieën 2.5 Ideologie en kunst 2.5.1 Symbolische objecten Divje Babe 1 2.5.2 Menselijke bijzettingen Atapuerca Sima de los Huesos La Ferrassie Shanidar Krapina 3. HET LAAT PALEOLITHICUM (40 / 35 000 9500 BP) 3.1 Chronologie en milieu 3.2 Technologie, industrieën 3.2.1 Châtelperroniaan, Uluzziaan en Szeletiaan (40 000 35 / 33 000 BP) Saint Césaire Arcy sur Cure 3.2.2 Aurignaciaan (35 000 29 000 BP) 3.2.3 Gravettiaan / Périgordiaan (29 000 22 000 BP) 3.2.4 Solutreaan (22 000 17 000 BP) 3.2.5 Magdaleniaan (17 000 12 000 BP) 3.2.6 Hamburgiaan en Creswelliaan (12 500 12 000 BP) 3.3 Bewoning en bewoningsstructuren 3.3.1 Châtelperroniaan, Uluzziaan en Szeletiaan Arcy sur Cure 3.3.2 Aurignaciaan Barca 2 3.3.3 Gravettiaan / Périgordiaan Vigne Brun in Villerest 5
Kostienki Dolni Vestonice I 3.3.4 Magdaleniaan Gönnersdorf Pincevent Etiolles Verberie Mezin en Meziritchi 3.4 Sociale structuren 3.5 Overlevingsstrategieën 3.6 Ideologie en kunst 3.6.1 Begravingen Lager Velho Dolni Vestonice II Sungir Predmost 3.6.2 Kunst 3.6.2.1 Rotskunst Les Trois Frères Le Gabillou Grotte Chauvet Grotte Cosquer 3.6.2.2 Mobiele kunst 3.6.2.3 Sieraad, kledij 3.6.2.4 Andere 6
HOOFDSTUK 4: JAGER VERZAMELAARS IN HET FINAAL PALEOLITHICUM EN H ET MESOLITHICUM (12 000 BP TOT HET 5D E M ILLENNIUM) 1. ALGEMENE INLEIDING 1.1 Evolutie van het milieu 1.2 Finaal/Epipaleolithische en mesolithische gemeenschappen 1.3 Chronologie 2. TECHNOLOGIE EN INDUSTRIE 2.1 Aziliaan en Federmesser 2.2 Ahrensburgiaan 2.3 Mesolithische culturen 2.3.1 Steenindustrie 2.3.2 Organische industrie 2.3.3 Aardewerk 3. BEWONING EN BEWONINGSSTRUCTUREN 3.1 Inplanting 3.2 Organisatie 3.2.1 Finaal Paleolithicum Rekem Stellmoor 3.2.2 Vroeg Mesolithicum Star Carr Mount Sandel 3.2.3 Laat Mesolithicum Ertebölle Culver Well Téviec en Hoëdic Moita do Sebastiao Lepinski Vir Hardinxveld 7
4. SOCIALE STRUCTUREN 5. ECONOMIE EN OVERLEVINGSSTRATEGIEËN 5.1 Jacht 5.2 Visvangst en pluk 6. IDEOLOGIE EN KUNST 6.1 Graven L Abri des Autours Skateholm I en II Hoëdic en Téviec Oleneostrovski Mogilnik Offnet 6.2 Kunst 6.2.1 Finaal Paleolithicum Maz d Azil 6.2.2 Mesolithicum Ryemarksgard Willemstad Lepinski Vir 6.3 Andere 8
HOOFDSTUK 5: HET VROEG NEOLITHICUM IN EUROPA (7D E M ILLENNIUM 5D E M ILLENNIUM BC) 1. DE NEOLITHISATIE 1.1 Waarom? 1.2 Hoe? 1.3 Gevolgen? 1.4 Wanneer en waar? 1.4.1 Het Epi Paleolithicum in de Levant (Israël / Syrië): vroege fase (18 000 12 000 BC) Ohalo II 1.4.2 Het Epi Paleolithicum in de Levant: late fase (12 000 9600 BC) Abu Hureyra 1.4.3 Akeramisch (pre pottery) Neolithicum in de Levant en erbuiten (9600 6900 BC) Abu Hureyra II Jericho Catal Hüyük 2. NEOLITHISCHE STROMINGEN IN EUROPA 3. VROEG NEOLITHISCHE CULTUREN IN EUROPA 3.1 Nederzettingen en nederzettingsstructuren 3.1.1 Het Middellandse Zee gebied (7000 5500 BC) Sesklo 3.1.2 Het Balkan gebied Karanovo 3.1.3 Centraal en Westelijk Europa (5500 5000/4900 BC) 3.1.4 Het centraal en westelijk Middellands Zee gebied 3.2 Economie 3.2.1 Veeteelt 3.2.2 Landbouw 3.2.3 Uitwisseling van objecten 3.2.4 Relatie neolithische boeren en mesolithische jagers verzamelaars 3.3 Technologie en materiële cultuur 9
3.4 Ideologie en kusnt 3.4.1 Grafriten Elsloo en Aiterhofen Nitra Herxheim Talheim 3.4.2 Sociale structuren 3.4.3 Ideologie 10
HOOFDSTUK 6: HET MIDDEN EN LAAT NEOLITHICUM IN EUROPA (5D E M IDDEN 4D E M ILLENNIUM BC) 1. NEDERZETTINGEN EN NEDERZETTINGSSTRUCTUREN 1.1 Zuid Oost Europa 1.1.1 Culturen 1.1.2 Nederzettingen Vinca Dimini 1.2 Centraal en Noord West Europa 1.2.1 Culturen 1.2.2 Nederzettingen Brzesc Kujawski Inden I Kemmelberg Toftum en Sarup Windmill Hill 1.3 Zuid West Europa (Centrale en westelijke Middellandse Zee) 1.3.1 Culturen 1.3.2 Nederzettingen Clairvaux II 2. ECONOMIE 2.1 Voedselvoorziening 2.1.1 Landbouw 2.1.2 Veeteelt 2.2 Uitwisseling ( handel ) Grodek Nadbuny Sweet Track 2.3 Mijnexploitatie 3. TECHNOLOGIE EN MATERIËLE CULTUUR 11
4. SOCIALE STRUCTUREN 5. IDEOLOGIE EN KUNST 5.1 Grafriten Varna Passy Golfe de Morbihan en Golfe de Quiberon Newgrange Locmariaquer Carnac 5.2 Godsdienst 12
HOOFDSTUK 7: HET FINAAL NEOLITHICUM IN EUROPA (MIDDEN 4D E M IDDEN 3D E M ILLENNIUM BC) 1. NEDERZETTINGEN EN NEDERZETTINGSSTRUCTUREN 1.1 Nederzettingen 1.1.1 Culturen 1.1.2 Nederzettingen 1.2 Grafrituelen 13