FINANCIËLE MARKT. Consumenten

1 FINANCIËLE MARKT

I n d i t o n d e r d e e l w o r d t d e l e z e r i n z i c h t v e r s c h a f t i n h e t o n d e r w e r p c o n s u m e n t e n. De volgende onderwerpen komen hierbij aan de orde: de economische kringloop het levensfasemodel d o e l e n v a n d e c o n s u m e n t e n h u i s h o u d i n g de financiële positie van de consument financiële planning op basis van het l e v e n s f a s e m o d e l de juridische en fiscale positie van de consument banksparen 10

Inleiding E l i s e m e r k t d a t z e, n u z e 3 2 j a a r i s, v o o r h e t e e r s t i n h a a r l e v e n e e n b e h o o r l i j k b e d r a g o v e r h o u d t e l k e m a a n d. Vo o r h e e n g i n g h a a r geld op aan het aflossen van haar studieschuld en de h y p o t h e e k d i e z i j h a d a f g e s l o t e n o m h a a r w o n i n g t e b e t a l e n. N u i s d e s i t u a t i e v e r a n d e r d e n v i n d t E l i s e d a t h e t t i j d w o r d t o m a l l e s e e n s g o e d o p e e n r i j t j e t e k r i j g e n e n t e b e k i j k e n w a t h a a r m o g e l i j k h e d e n z i j n o p financieel gebied. Een beetje hulp kan zij hierbij best gebruiken. De economische kringloop Onder een economische kringloop wordt een schematische voorstelling van de goederen- en geldstromen in een economie verstaan. Huishoudens - consumenten en producenten - spelen hierbij een belangrijke rol. Een huishouden i s e e n p e r s o o n o f e e n groep personen die gezamenlijk een inkomen geniet of uitgaven doet. Een c o n s u m e n t i s e e n p e r s o o n d i e z i c h o p b e p a a l d e m o m e n t e n i n z i j n o f h a a r l e v e n o p s t e l t a l s k o p e r v a n p r o d u c t e n e n d i e n s t e n. E e n p r o d u c e n t i s d e g e n e d i e d e z e p r o d u c t e n e n d i e n s t e n levert. In elke maatschappij bestaan consumenten(huishoudingen) e n producenten(huishoudingen). Deze twee partijen vormen de basis van de economische kringloop en kunnen zonder elkaar niet bestaan. g Productiefactor arbeid Producenten g (loon) Producten en diensten Er wordt doorgaans uitgegaan van vier productiefactoren ( e l e m e n t e n d i e p r o d u c t i e mogelijk maken): Arbeid, Kapitaal, Natuur en Ondernemerschap. Arbeid is de inspanning van mensen, de beloning hiervoor is loon. Dit geeft nog een r e l a t i e t u s s e n c o n s u m e n t e n e n p r o d u c e n t e n a a n : c o n s u m e n t e n l e v e r e n a r b e i d a a n p r o d u c e n t e n. 11

K a p i t a a l z i j n d e m i d d e l e n d i e w o r d e n i n g e s c h a k e l d i n h e t p r o d u c t i e p r o c e s. D e b e l o n i n g v o o r k a p i t a a l i s r e n t e. O n d e r n a t u u r w o r d t o n d e r m e e r v e r s t a a n g r o n d, d e b e l o n i n g h i e r v o o r i s p a c h t o f h u u r. Ondernemerschap is het goed en verantwoord inzetten van de andere productiefactoren, de beloning hiervoor is winst. De inkomsten en uitgaven van de deelnemers in een samenleving (zowel consumenten als producenten) circuleren binnen de samenleving. Er kunnen hierbij twee groepen onderscheiden worden, de tekorthuishoudingen en de overschothuishoudingen. D e z e z i j n v a n e l k a a r a f h a n k e l i j k. Te k o r t h u i s h o u d i n g e n h e b b e n m i n d e r i n k o m s t e n d a n dat zij uitgaven hebben (dus vermogen tekort) en o v e r s c h o t h u i s h o u d i n g e n h e b b e n m e e r inkomsten dan uitgaven (dus vermogen over). Tekorthuishoudingen zorgen voor de vraag naar vermogen en kunnen hun vermogenstekort in principe oplossen door te ontsparen (hun tegoed aan te spreken) of te lenen. O v e r s c h o t h u i s h o u d i n g e n z u l l e n h e t vermogen dat zij over hebben willen sparen of beleggen e n z o r g e n z o v o o r h e t a a n b o d van vermogen. Het geheel van vraag en aanbod van vermogen wordt ook wel de financiële markt o f vermogensmarkt genoemd. De financiële markt wordt onderverdeeld in de: Geldmarkt: h e t g e h e e l v a n v r a a g n a a r e n a a n b o d v a n k r e d i e t e n m e t e e n l o o p t i j d van korter dan een jaar. Kapitaalmarkt: h e t g e h e e l v a n v r a a g n a a r e n a a n b o d v a n k r e d i e t e n m e t e e n looptijd van langer dan een jaar. Het onderscheid tussen de geldmarkt en de kapitaalmarkt is niet scherp. Sommige economen gaan uit van een grens van een looptijd van twee jaar in plaats van een jaar. Op de f i n a n c i ë l e m a r k t v e r v u l l e n f i n a n c i ë l e i n s t e l l i n g e n, z o a l s b a n k e n, d e b e l a n g r i j k e r o l v a n h e t d o o r s l u i z e n v a n g e l d v a n d i e g e n e n d i e p e r s a l d o s p a r e n n a a r d i e g e n e n d i e per saldo uitgeven. Overschot huishoudingen De financiële markt: - geldmarkt - kapitaalmarkt sparen/ beleggen ontsparen/ lenen Tekort huishoudingen F i n a n c i ë l e instellingen 12

Economische Groei In een groeiende economie neemt de vraag van consumentenhuishoudingen naar goed e r e n e n d i e n s t e n - e n d u s n a a r v e r m o g e n - t o e. P r o d u c e n t e n h u i s h o u d i n g e n g a a n, o m a a n d e z e v r a a g t e v o l d o e n, m e e r p r o d u c e r e n. H i e r v o o r i s t e v e n s v e r m o g e n n o d i g. B i j economische groei neemt zodoende de geldstroom in de economische kringloop toe. Het bruto nationaal product (BNP) ofwel bruto binnenlands product (BBP) i s d e t o t a l e w a a r d e v a n d e p r o d u c t i e v a n e e n l a n d i n e e n j a a r. D e z e s t i j g t i n g e v a l v a n l a n g d u r i g e e c o n o m i s c h e g r o e i e l k j a a r. E e n d u i d e l i j k v o o r b e e l d h i e r v a n z i j n d e g r o e i m a r k t e n ( o f e m e r g i n g m a r k e t s ) z o a l s C h i n a e n I n d i a. E r z i j n g o l f b e w e g i n g e n i n d e e c o n o m i s c h e a c t i v i t e i t o f - g r o e i w a a r t e n e m e n. D i t w o r d t ook wel de conjunctuur genoemd. De schommelingen in de groei van het BBP word e n v e r o o r z a a k t d o o r v e r a n d e r i n g e n i n d e v r a a g n a a r g o e d e r e n e n d i e n s t e n. I s e r v e e l v r a a g e n d a a r o m o o k v e e l p r o d u c t i e d a n i s e r s p r a k e v a n e e n h o o g c o n j u n c t u u r ( hausse). D e p r o d u c t i e c a p a c i t e i t v a n o n d e r n e m i n g e n i n e e n l a n d w o r d t d a n b e t e r b e n u t, h e t g e e n e e n p o s i t i e v e i n v l o e d h e e f t o p o n d e r n e m i n g s r e s u l t a t e n. Een economische situatie met weinig vraag en een lage productie heet een laagconjunctuur (baisse). Als de economie twee kwartalen achter elkaar krimpt is er sprake van een recessie. Inflatie Wa n n e e r e r s p r a k e i s v a n e e n s t i j g i n g v a n h e t a l g e m e e n p r i j s n i v e a u i n e e n l a n d, w o r d t dit inflatie genoemd. Bij inflatie is er teveel geld beschikbaar voor een beperkte hoev e e l h e i d d i e n s t e n e n g o e d e r e n. D e p r i j s s t i j g i n g e n w o r d e n o n d e r m e e r g e m e t e n m e t d e zogenaamde consumentenprijsindex. H i e r m e e w o r d t d e g e m i d d e l d e p r i j s s t i j g i n g v a n een standaardpakket goederen en diensten gemeten. Bij een hoge i n f l a t i e s t i j g e n d e p r i j z e n v a n g o e d e r e n e n d i e n s t e n e l k j a a r s t e r k, w a t negatieve gevolgen heeft voor de concurrentiepositie van het land. (De producten en diensten uit het land zijn dan duur in vergelijking met andere landen.) Aanhoudende deflatie ( p r i j s d a l i n g ) i s o o k n i e t w e n s e l i j k, o m d a t c o n s u m e n t e n h u n a a n k o p e n i n d a t geval uitstellen in afwachting van verdere prijsdalingen. Een gezonde, groeiende economie kent een inflatie van iets onder de 2% per jaar. Een andere factor waar in het algemeen aandacht aan wordt besteed zijn de olieprijz e n. D e r e d e n h i e r v o o r i s d a t h e t g r o o t s t e d e e l v a n d e p r o d u c t i e o n d e r n e m i n g e n o l i e g e b r u i k t i n h u n p r o d u c t i e p r o c e s. D a a r o m s p e e l t d e o l i e p r i j s e e n b e l a n g r i j k e r o l i n d e b e p a l i n g v a n h e t r e s u l t a a t v a n d e o n d e r n e m i n g e n. V i a d e z e w e g h e e f t d e o l i e p r i j s invloed op het BBP en op de inflatie in een land. 13

Het levensfasemodel De persoonlijke en financiële situatie van een c o n s u m e n t b l i j f t n i e t z i j n h e l e l e v e n l a n g g e l i j k. D e h o o g t e v a n h e t i n k o m e n v a r i e e r t g e d u r e n d e d e l e v e n s l o o p e n o o k h e t g e e n w a a r a a n i e m a n d z i j n i n k o m e n b e s t e e d t i s i n h e t b e g i n v a n z i j n l e v e n n i e t h e t z e l f d e a l s l a t e r i n z i j n l e v e n. D i t g e l d t o o k v o o r d e f i n a n c i ë l e p r o d u c t e n d i e k l a n t e n k o p e n. E e n manier om de financiële behoeften van een c o n s u m e n t i n t e s c h a t t e n i s a a n d e h a n d van de levensfase waarin de consument zich bevindt en welke fases hij nog voor de boeg heeft. Het leven van een c o n s u m e n t w a s v r o e g e r g r o f w e g i n d r i e f a s e s i n t e d e l e n. 1. In de scholingsfase was de c o n s u m e n t k i n d e n l a t e r s c h o l i e r e n / o f s t u d e n t e n had hij doorgaans geen eigen inkomen. 2. I n d e p r o d u c t i e v e f a s e w e r d e r d o o r d e m a n n e n g e w e r k t e n d o o r d e v r o u w e n v o o r d e h u i s h o u d i n g e n d e k i n d e r e n g e z o r g d. 3. D e l a a t s t e f a s e w a s d e i n a c t i e v e f a s e, w a a r i n m e n n i e t m e e r w e r k t e e n d e z o r g t e v e n s o p h i e l d. Deze rolverdeling binnen het gezin gold voor nagenoeg elk Nederlands gezin. Ook het m o m e n t w a a r o p m e n s e n i n e e n v o l g e n d e l e v e n s f a s e t e r e c h t k w a m e n, w a s v o o r i e d e r e e n g e b o n d e n a a n o n g e v e e r d e z e l f d e l e e f t i j d. Te g e n w o o r d i g z i j n e r v e e l m e n s e n d i e n i e t m e e r d e t r a d i t i o n e l e l e v e n s f a s e s doormaken. De levensloop van consumenten is sterk veranderd, er zijn allerlei verschillende patronen zichtbaar. Ook is op het gebied van gezinssamenstelling en rolverd e l i n g v e e l v e r a n d e r d. Er zijn veel éénoudergezinnen en huishoudens waar twee mensen een inkomen verdien e n. H i e r n a a s t w o r d t d e l e v e n s v e r w a c h t i n g v a n m e n s e n s t e e d s l a n g e r e n t e g e l i j k e r t i j d s t o p t m e n g e m i d d e l d r e l a t i e f v r o e g m e t w e r k e n. H e t m i n i s t e r i e v a n S o c i a l e Z a k e n e n Werkgelegenheid (SZW) heeft daarom inmiddels een nieuw levensfasemodel geïntroduceerd, dat hieronder verder wordt uitgewerkt. Dit model kent vijf, in plaats van drie, fases: 1. Vroege Jeugd De consument is ongeveer tussen de 0 en 15 jaar: i n deze fase is de consument een kind. Kenmerkend is dat men in deze fase sterk afhankelijk is van de zorg van anderen. 2. Jongvolwassenheid De consument is ongeveer tussen de 15 en 30 jaar: jongeren in deze fase zijn scholier of student of hebb e n h u n e e r s t e b a n e n. K e n m e r k e n d v o o r d e z e f a s e i s dat de c o n s u m e n t o v e r h e t a l g e m e e n n o g g e e n z w a r e verantwoordelijkheden draagt. 14

3. Middenfase De consument is ongeveer tussen de 30 en 60 jaar: i n d e z e f a s e c o m b i n e r e n c o n s u m e n t e n w e r k e n m e t het zorgen voor kinderen en het volgen van opleidingen. Kenmerkend is dat deze fase erg druk is, hij wordt daarom ook wel het 'spitsuur' van het leven genoemd. 4. Actieve ouderdom De consument is ongeveer tussen de 60 en 80 jaar: dit is de fase waarin consumenten niet meer werken, maar nog in goede gezondheid verkeren. 5. Afhankelijke ouderdom De consument is vaak boven de 80 jaar: i n d e z e fase neemt de gezondheid van de c o n s u m e n t a f, w a a r d o o r h i j a f h a n k e l i j k w o r d t v a n d e z o r g v a n anderen. Er zijn niet alleen fases bij gekomen, ook de manier waarop consumenten de levensf a s e s d o o r l o p e n i s d o o r d e j a r e n h e e n v e r a n d e r d. D e o v e r g a n g v a n e e n f a s e n a a r e e n a n d e r e d u u r t l a n g e r d a n v r o e g e r. H i e r n a a s t k i e z e n v e e l c o n s u m e n t e n v e r s c h i l l e n d e o v e r g a n g s m o m e n t e n. D e l e e f t i j d e n d i e h i e r b o v e n z i j n g e n o e m d z i j n d a n o o k i n d i c a t i e s, afwijkingen komen veel voor. Ook worden activiteiten die de verschillende fases kenmerken, veelal gecombineerd. A n d e r e i n d e l i n g e n h o u d e n o o k w e l v i e r l e v e n s f a s e s v o o r c o n s u m e n t e n h u i s h o u d i n g e n a a n, d i e v e r g e l i j k b a a r z i j n m e t d e l e v e n s c y c l u s v a n p r o d u c t e n e n o n d e r n e m i n g e n. H i e r b i j k a n g e d a c h t w o r d e n a a n : d e o p s t a r t f a s e ( s t a r t - u p ), v e r g e l i j k b a a r m e t d e v r o e g e j e u g d e n h e t b e g i n v a n d e jongvolwassenheid; de expansie- of groeifase, vergelijkbaar met het begin van de middenfase; d e r i j p h e i d - o f v o l w a s s e n f a s e, v e r g e l i j k b a a r m e t h e t e i n d v a n d e m i d d e n f a s e e n het begin van de actieve ouderdom; de teruggangsfase, vergelijkbaar met de actieve en afhankelijke ouderdom. 15

1. Vroege jeugd opstartfase/start-up Studeren 2. Jongvolwassenheid opstartfase/start-up/ expansie/groeifase Trouwen/Samenwonen Werken Kopen van een huis 3. Middenfase expansie/groeifase/ rijpheid/volwassen fase Scheiding Geboorte van kinderen Overlijden van ouders 4. Actieve ouderdom rijpheid/volwassen fase/ teruggangsfase Werkloosheid/Arbeidsongeschiktheid Kinderen gaan studeren Eerder stoppen met werken 5. A f h a n k e l i j k e ouderdom Pensioen teruggangsfase 16

Doelen van de consumentenhuishouding In elke fase in het levensfasemodel is de financiële behoefte van de c o n s u m e n t anders. De doelen die de c o n s u m e n t w i l r e a l i s e r e n d o o r m i d d e l v a n d e a a n w e n d i n g van vermogen zijn dan ook verschillend. Er kan onderscheid gemaakt worden naar drie soorten doelen, in volgorde van belangrijkheid en daarmee prioriteit: Noodzakelijke doelen Streefdoelen Wensen Bij noodzakelijke doelen kan worden gedacht aan inkomen voor en verzekering van de e e r s t e l e v e n s b e h o e f t e n, z o a l s e e n w o n i n g e n l e v e n s o n d e r h o u d. M e t d e r e a l i s a t i e v a n n o o d z a k e l i j k e d o e l e n i s h e t v o o r c o n s u m e n t e n n i e t v e r s t a n d i g o m v e e l r i s i c o t e n e m e n, g e z i e n h e t b e l a n g v a n h e t b e r e i k e n v a n h e t d o e l. Streefdoelen zijn doelen die de c o n s u m e n t g r a a g w i l b e r e i k e n o m z i j n l e v e n n a a s t d e eerste levensbehoeften prettiger te maken. Hierbij kan gedacht worden aan vermogenso p b o u w v o o r h e t e e r d e r s t o p p e n m e t w e r k e n o f h e t f u l l t i m e v o o r d e k i n d e r e n z o r g e n. Onder wensen worden de extra s verstaan, zoals bijvoorbeeld vakanties en een tweede auto of woning. D o e l e n z i j n v a a k n i e t t e f i n a n c i e r e n m e t h e t g e l d d a t e e n h u i s h o u d i n g i n e e n m a a n d o v e r h o u d t. H i e r o m m o e t e r v a a k a l l a n g e r v a n t e v o r e n r e k e n i n g m e e w o r d e n g e h o u d e n en bijvoorbeeld voor worden gespaard. De financiële positie van de consument Om te bepalen in hoeverre bepaalde doelen van de c o n s u m e n t h a a l b a a r z i j n e n o p w e l k e m a n i e r z e g e r e a l i s e e r d k u n n e n w o r d e n, i s v e r d e r e a n a l y s e v a n d e d o e l e n e n d e financiële situatie van de c o n s u m e n t n o o d z a k e l i j k. D i t k a n o n d e r m e e r g e d a a n w o r d e n aan de hand van een liquiditeitsplan. Met een liquiditeitsplan wordt meer inzicht verschaft in de te verwachten uitgaven en de hiervoor benodigde besparingen van de consument met betrekking tot het doel. In een l i q u i d i t e i t s p l a n g a a t o m d e k o r t e t e r m i j n, o m h e t o p e l k a a r a f s t e m m e n v a n d e inkomende en uitgaande geldstromen. Om een l i q u i d i t e i t s p l a n o p t e k u n n e n s t e l l e n i s h e t d u s n o o d z a k e l i j k d a t e r i n z i c h t i s in de huidige inkomsten en uitgaven. Inkomsten van de consument zijn vaak niet last i g o p e e n r i j t e z e t t e n, u i t g a v e n e c h t e r w e l. O m d e z e r e d e n i s h e t s o m s a a n t e r a d e n om, alvorens het liquiditeitsplan wordt opgesteld, een kasstroomoverzicht bij te houd e n. I n d i t o v e r z i c h t w o r d e n a l l e i n k o m s t e n e n u i t g a v e n v a n b i j v o o r b e e l d d e a f g e l o p e n maand of 3 maanden door de consument opgeschreven. In het voorbeeld hierna is - in zeer simpele vorm - een liquiditeitsplan uitgewerkt. 17

Voorbeeld liquiditeitsplan Karen wil graag over drie jaar een caravan aanschaffen, zodat ze met haar twee z o o n t j e s k a n g a a n k a m p e r e n. D e a a n s c h a f p r i j s v a n d e c a r a v a n d i e K a r e n o p h e t o o g h e e f t z a l o v e r d r i e j a a r o n g e v e e r 1 6. 0 0 0 z i j n. K a r e n v e r d i e n t 2. 0 0 0 p e r m a a n d e n h o u d t d a a r v a n e l k e m a a n d o n g e v e e r 3 5 0 o v e r. Z e g a a t e r v a n u i t d a t h a a r i n k o m e n l i c h t z a l s t i j g e n ( e l k j a a r m e t 1. 0 0 0 ) e n d a t h a a r u i t g a v e n o n g e v e e r g e l i j k z u l l e n blijven (dus 19.800 per jaar). Wa n n e e r z i j h a a r g e l d z o u o p p o t t e n ( z o n d e r r e n t e ), h e e f t z i j o v e r d r i e j a a r 1 4. 5 0 4 over, uitgaande van 4% inflatie per jaar. Berekening: Jaar 1: Inkomsten: 12 * 2.000 = 24.000 Uitgaven: 19.800 ( 1 2 * ( 2. 0 0 0 3 5 0 ) ) Ve r m o g e n s o p b o u w 4. 2 0 0 Jaar 2: Inkomsten: 25.000 Uitgaven: 19.800 Vermogensopbouw 5.200 Jaar 3: Inkomsten: 26.000 Uitgaven: 19.800 Vermogensopbouw 6.200 Totale vermogensopbouw in drie jaar: 15.600. Gecorrigeerd voor inflatie (het opgebouwde vermogen wordt elk jaar 4% minder waard) is dit 14.504. I n b o v e n s t a a n d v o o r b e e l d b o u w t K a r e n z o n d e r a a n s c h a f v a n e e n f i n a n c i e e l p r o d u c t n i e t genoeg vermogen op om haar doel te realiseren. Zij zal over drie jaar een liquiditeitstekort h e b b e n v a n o n g e v e e r 1. 5 0 0, a l s z i j d e c a r a v a n w i l a a n s c h a f f e n. Hiernaast is de kans groot dat de zaken niet verlopen zoals verwacht en dat bijvoorb e e l d h e t i n k o m e n v a n K a r e n n i e t e l k j a a r s t i j g t o f z i j i n d e k o m e n d e d r i e j a a r v o o r onverwachte uitgaven komt te staan. Het liquiditeitstekort is dan nog groter. Nadat op basis van een liquiditeitsplan is begroot of er een liquiditeitstekort of -overschot zal zijn, kan met behulp van een v e r m o g e n s p l a n i n z i c h t e l i j k w o r d e n g e m a a k t h o e hiermee om kan worden gegaan. In het vermogensplan wordt zichtbaar hoe het vermogen kan worden opgebouwd dat nodig is om een liquiditeitstekort op te lossen of wordt uiteengezet hoe een liquiditeitsoverschot benut kan worden. Een v e r m o g e n s p l a n i s a n d e r s g e z e g d b e d o e l d o m doelen te stellen en uit te werken hoe die bereikt kunnen worden. Er kan in een vermogensplan onderscheid worden gemaakt tussen persoonlijk vermogen (eigen vermogen) en vreemd vermogen ( g e l e e n d v e r m o g e n ). 18

Voorbeeld vermogensplan S t e l d a t K a r e n u i t h e t v o r i g e v o o r b e e l d, h e t g e l d d a t z e o v e r h o u d t n i e t r e n t e l o o s oppot maar op een spaarrekening zet tegen 3% rente per jaar (i n f l a t i e w o r d t b u i t e n b e s c h o u w i n g g e l a t e n ). H a a r v e r m o g e n s o p b o u w z i e t e r d a n a l s v o l g t u i t : Jaar Ve r m o g e n begin jaar Inkomsten per jaar U i t g a v e n per jaar ' O v e r ' einde jaar R e n t e o v e r vermogen Ve r m o g e n einde jaar 1 0 24.000 19.800 4.200 126 4.326 2 4.326 25.000 19.800 9.526 286 9.812 3 9.812 26.000 19.800 16.012 480 16.492 U i t b o v e n s t a a n d e b e r e k e n i n g v o l g t d a t K a r e n, a l s h e t i n k o m s t e n - e n u i t g a v e n p a t r o o n v e r l o o p t z o a l s v e r w a c h t, d e c a r a v a n z o n d e r a a n s p r a a k o p e e n l e n i n g z a l k u n n e n kopen. Hiervoor moet zij dan wel periodiek het geld dat zij over heeft op de spaarrekening zetten. Zoals blijkt uit bovenstaand voorbeeld zal Karen door aanschaf van een s p a a r r e k e n i n g, de caravan uiteindelijk van haar persoonlijk vermogen kunnen aanschaffen. Wanneer het liquiditeitstekort echter groter wordt dan in het l i q u i d i t e i t s p l a n i s b e g r o o t, z a l Karen wellicht te zijner tijd aanspraak moeten maken op vreemd vermogen en een consumptief krediet af moeten sluiten (bij een kredietinstelling of eventueel bij de caravanverkoper). I n o n d e r s t a a n d e t a b e l s t a a n d e b e l a n g r i j k s t e v o o r - e n n a d e l e n v a n f i n a n c i e r i n g m e t persoonlijk en vreemd vermogen op een rij. Financiering doel met Voordelen Nadelen Persoonlijk vermogen G e e n r e n t e b e t a l i n g a a n vermogensverschaffer Consument blijft 'schuldenvrij' D o o r g a a n s l a n g e vermogensopbouw G e e n v e r m o g e n s g r o e i door rendement Vreemd vermogen K o r t e v e r m o g e n s o p b o u w (direct beschikbaar) Rendement op eventueel persoonlijk vermogen te behalen (vermogensgroei) Rentebetaling Consument heeft (soms langdurig) een verplichting 19

Afhankelijk van het rendement dat een consument op persoonlijk vermogen kan behalen en de rentestand voor vreemd vermogen, kan het voordelig zijn voor de c o n s u m e n t o m v o o r d e e n e o f d e a n d e r e f i n a n c i e r i n g s v o r m t e k i e z e n. Vr e e m d v e r m o g e n i s d u s n i e t per definitie duurder. Voorbeeld financieringsvorm M a r i a n n e h e e f t 2. 0 0 0 n o d i g v o o r d e a a n s c h a f v a n e e n n i e u w e g e l u i d s i n s t a l l a t i e. Z i j heeft een s p a a r r e k e n i n g ( m e t 3. 5 % r e n t e p e r j a a r ) m e t d a a r o p 1 0. 0 0 0. Z e v r a a g t z i c h a f o f z e d i t t e g o e d z a l a a n s p r e k e n v o o r d e a a n s c h a f v a n d e i n s t a l l a t i e o f d a t z e h e t b e d r a g i n t e r m i j n e n z a l b e t a l e n a a n d e w i n k e l ( e n e e n k r e d i e t z a l a f s l u i t e n aldaar). De aflossing bedraagt dan 185 per maand, gedurende 12 maanden. Marianne zet de twee mogelijkheden op een rij. P e r s o o n l i j k v e r m o g e n : M a r i a n n e s p r e e k t h a a r s p a a r t e g o e d a a n v o o r d e a a n s c h a f. Z i j l o o p t d a n o v e r 2. 0 0 0 e e n b e d r a g a a n r e n t e m i s v a n 7 0 ( 2. 0 0 0 * 3. 5 % ). D e g e l u i d s i n s t a l l a t i e k o s t h a a r d a n i n t o t a a l 2.070. Vr e e m d v e r m o g e n : Marianne sluit het krediet af in de winkel en betaalt in termijnen. Zij betaalt dan (12 * 185 =) 2.220 voor de installatie. Wel ontvangt zij 70 rente over haar persoonlijk vermogen, wat haar kosten op 2.150 brengt. Voor Marianne is het financieren van de geluidsinstallatie met p e r s o o n l i j k v e r m o g e n van haar spaarrekening voordeliger dan financiering met v r e e m d v e r m o g e n ( z e l e e n t h e t g e l d v a n d e w i n k e l e n b e t a a l t h e t l a t e r, m e t e e n r e n t e v e r g o e d i n g v a n 2 2 0 e r b i j, i n t e r m i j n e n t e r u g ). 20

Financiële planning op basis van het levensfasemodel Wanneer een c o n s u m e n t e e n c o n c r e e t d o e l v o o r o g e n h e e f t, z o a l s d e a a n s c h a f v a n e e n c a r a v a n i n d e v o o r g a a n d e v o o r b e e l d e n, k a n r e l a t i e f g e m a k k e l i j k w o r d e n b e k e k e n h o e d i t g e r e a l i s e e r d k a n w o r d e n. S o m m i g e m e n s e n w i l l e n e c h t e r g r a a g i e t s v e r d e r e n b r e d e r v o o r u i t k i j k e n. H e t k a n d a n best lastig zijn voor consumenten om zich een beeld te vormen van welke doelen zij i n d e t o e k o m s t z u l l e n w i l l e n r e a l i s e r e n. Vo o r a l o p h e t g e b i e d v a n v e r z e k e r e n z i j n d e mogelijkheden niet altijd duidelijk voor de c o n s u m e n t. Planning wordt vaak onderverdeeld in: lange termijn (langer dan vijf jaar) middellange termijn (langer dan een jaar en korter dan vijf jaar) korte termijn (korter dan een jaar) De lange termijn is te vatten in een levensfasemodel. Een voorbeeld van een middellange termijn beslissing is het aangaan van een consumptief krediet. De looptijd is m e e s t a l m a x i m a a l v i j f j a a r. D e k o r t e t e r m i j n b e s l i s s i n g e n m o e t e n p a s s e n i n d e p l a n n i n g op de middellange- en lange termijn. Aan de hand van het levensfasemodel kan een inschatting gemaakt worden van de uitgaven die de consument nog voor de boeg heeft en waar hij wellicht nu al rekening mee moet houden. Verder verschilt de beschikbaarheid van geld om financiële producten aan te schaffen per fase. Hierna is een aantal voorbeelden gegeven per levensfase: 1. Vr o e g e j e u g d Wanneer de consument minderjarig is heeft hij zelf nog geen juridische of fisc a l e v e r p l i c h t i n g e n, m a a r z i j n d e o u d e r s o f v e r z o r g e r s v e r a n t w o o r d e l i j k. I n d e z e f a s e z i j n d o o r g a a n s a l l e e n p r o d u c t e n o p h e t g e b i e d v a n b e t a l e n e n s p a r e n i n t e r e s s a n t. Ve r d e r e f i n a n c i ë l e z a k e n w o r d e n i n h e t a l g e m e e n d o o r d e o u d e r s of verzorgers van het kind geregeld. 2. J o n g v o l w a s s e n h e i d Studeren S t u d e n t e n h e b b e n v o l g e n s d e W e t S t u d i e f i n a n c i e r i n g r e c h t o p e e n b i j d r a g e v a n d e o v e r h e i d e n o p f i n a n c i ë l e s t e u n v a n h u n o u d e r s i n d i e n m o g e l i j k. N i e t z e l d e n h e b b e n o u d e r s, t o e n d e k i n d e r e n n o g k l e i n w a r e n, e e n s p a a r p r o d u c t a f g e s l o t e n o m t i j d e n s d e s t u d i e f i n a n c i ë l e s t e u n a a n h u n k i n d e r e n t e k u n n e n bieden. Werken Werkende jongeren zijn verplicht loon en/ of inkomstenbelasting te betalen. Ook betalen zij premies voor collectieve voorzieningen en vanaf een b e p a a l d e l e e f t i j d - v o o r h u n p e n s i o e n o p b o u w. Wa n n e e r e r i e t s g e b e u r t m e t de c o n s u m e n t w a a r d o o r h i j n i e t ( m e e r ) o f s l e c h t s g e d e e l t e l i j k k a n w e r k e n, d a n h e e f t h i j r e c h t o p b e p a a l d e u i t k e r i n g e n v a n d e o v e r h e i d. 21

I n d e f a s e v a n d e j o n g v o l w a s s e n h e i d d i e n e n v e e l r i s i c o s d i e v o o r h e e n d o o r d e ouders of verzorgers werden gedragen, te worden afgedekt door de c o n s u m e n t z e l f. N i e t a l l e e n b e t a a l - e n s p a a r p r o d u c t e n z i j n b e l a n g r i j k. O o k m o g e l i j k h e d e n o m geld te l e n e n v o o r g r o t e r e u i t g a v e n z i j n i n d e z e f a s e v a a k v o o r h e t e e r s t a a n d e o r d e. D e v e r s c h i l l e n d e v e r a n t w o o r d e l i j k h e d e n e n r i s i c o s, b i j v o o r b e e l d o p het gebied van aansprakelijkheid, rechtsbijstand en inkomen en arbeidsongeschiktheid, kunnen worden verzekerd. Andere verzekeringen, zoals op het gebied van zorg en motorrijtuigen, zijn wettelijk verplicht. 3. M i d d e n f a s e De middenfase is de fase waarin de c o n s u m e n t h e t m e e s t e g e l d t e b e s t e d e n h e e f t e n i n d e z e f a s e w o r d e n d a n o o k v e e l f i n a n c i ë l e p r o d u c t e n a a n g e s c h a f t. I n d e z e f a s e z i j n c o n s u m e n t e n v e r a n t w o o r d e l i j k v o o r z i c h z e l f e n v a a k o o k n o g v o o r h u n k i n d e r e n. D i t b r e n g t v e e l f i s c a l e e n w e t t e l i j k e v e r p l i c h t i n g e n m e t z i c h mee. Ook in deze fase moeten i n k o m s t e n b e l a s t i n g e n p r e m i e s v o o r c o l l e c t i e v e voorzieningen en pensioen afgedragen worden. Huis kopen Om een huis te kunnen kopen sluiten veel mensen een h y p o t h e c a i r e l e n i n g af (soms in combinatie met een l e v e n s v e r z e k e r i n g ). H i e r n a a s t m o e t g e k e k e n worden naar verzekeringen die de risico s van brand en diefstal en dergelijke afdekken. Kinderen D e o p v o e d i n g v a n k i n d e r e n k o s t ( v e e l ) g e l d. O u d e r s o n t v a n g e n k i n d e r b i j s l a g van de overheid. Wanneer consumenten kinderen krijgen, moeten er financ i ë l e r e g e l i n g e n g e t r o f f e n a l s z i j b i j v o o r b e e l d d e s t u d i e v a n h u n k i n d e r e n in de toekomst willen bekostigen. Ouders van studerende kinderen zijn verp l i c h t, w a n n e e r z i j d i t k u n n e n b e t a l e n, h e n g e h e e l o f g e d e e l t e l i j k f i n a n c i e e l te steunen. Ook zijn verzekeringen voor de kinderen op verschillende gebieden mogelijk. Eerder stoppen met werken S o m m i g e m e n s e n w i l l e n t i j d e n s h u n l o o p b a a n e e n t i j d s t o p p e n m e t w e r k e n. O f z e w i l l e n h u n l o o p b a a n e e r d e r b e ë i n d i g e n. E r m o e t d a n g e n o e g v e r m o g e n z i j n o m v a n t e k u n n e n l e v e n g e d u r e n d e d i e p e r i o d e. Vo o r z i e n i n g e n o p h e t gebied van aanvullend pensioen of de levensloopregeling kunnen dan een m o g e l i j k h e i d b i e d e n. 22 4. A c t i e v e o u d e r d o m C o n s u m e n t e n i n d e a c t i e v e o u d e r d o m s f a s e w e r k e n v a a k n i e t m e e r e n h o e v e n dus ook geen l o o n b e l a s t i n g t e b e t a l e n. I n d e z e f a s e l e v e n d e m e n s e n v a n h e t p e n s i o e n d a t z i j h e b b e n o p g e b o u w d t i j d e n s h u n w e r k e n d e l e v e n e n v a n d e ouderdomsuitkering van de overheid. Op dit inkomen wordt wel inkomsten/ belasting ingehouden.

5. A f h a n k e l i j k e o u d e r d o m I n d e z e f a s e w o r d t v o o r a l g e l d u i t g e g e v e n a a n z o r g. O o k w o r d t v a a k g e k e k e n hoe opgebouwd vermogen op een fiscaal gunstige manier kan worden doorgegeven aan kinderen en kleinkinderen. Mede op basis van de levensfase waarin een c o n s u m e n t z i c h b e v i n d t e n w e l k e f a s e s hij nog gaat doorlopen, is het mogelijk een financieel plan op te stellen. Het systemat i s c h b e k i j k e n v a n d e l e v e n s f a s e s e n d e f i n a n c i ë l e s i t u a t i e i n d i e l e v e n s f a s e s n o e m t men financiële planning. Hierbij bepaalt de c o n s u m e n t o n d e r m e e r, e v e n t u e e l m e t hulp van een financieel adviseur, welke financiële producten geschikt zijn om nu of in d e t o e k o m s t a a n t e s c h a f f e n. I n e e n f i n a n c i e e l p l a n w o r d t r e k e n i n g g e h o u d e n m e t d e persoonlijke situatie of wensen in de toekomst. Bij de opbouw van een toekomstig vermogen wordt in het l e v e n s f a s e m o d e l u i t g e g a a n van: het toekomstig inkomen (dit zijn de aanspraken op AOW en pensioen) kapitaal ofwel bezittingen in de vorm van een huis, aandelen, en dergelijke. R i s i c o s z o a l s o v e r l i j d e n, a r b e i d s o n g e s c h i k t h e i d e n o n t s l a g w o r d e n i n g e c a l c u l e e r d. Het is hiernaast belangrijk om in het kader van financiële planning ook te kijken naar a n d e r e r i s i c o s z o a l s b i j v o o r b e e l d a a n s p r a k e l i j k h e i d e n h e t b e z i t v a n e e n h u i s e n a u t o. Dit noemt men ook wel risicomanagement, d a t z o v e e l b e t e k e n t a l s h e t g o e d o m g a a n met risico s. De persoonlijke houding van de c o n s u m e n t t e n o p z i c h t e v a n r i s i c o e n z e k e r h e i d i s b e l a n g r i j k v o o r d e k e u z e v o o r e n u i t v e r s c h i l l e n d e f i n a n c i ë l e p r o d u c t e n. O o k i s d e omvang van het vermogen van de consument een belangrijke factor in de keuze. Op basis hiervan hebben veel adviseurs een aparte dienstverlening voor vermogende particuliere klanten (klanten met een groot vermogen): private banking. 23

Voorbeeld financiële planning Erik en Janine zijn net getrouwd, ze werken allebei. Ze willen zich graag een beeld vormen van hoe zij hun toekomstige uitgaven kunnen financieren. H i e r v o o r d i e n t e e r s t h e l d e r o p e e n r i j g e z e t t e w o r d e n w a t h u n h u i d i g e s i t u a t i e is. Hierbij is het handig om te bekijken wat de totale jaarlijkse inkomsten van het huishouden van Erik en Janine is en wat hun uitgaven zijn. Op basis van dit liquid i t e i t s p l a n k a n b e r e k e n d w o r d e n h o e v e e l r u i m t e z i j h e b b e n o m b e p a a l d e f i n a n c i ë l e producten te kopen. Oftewel: hun f i n a n c i ë l e p o s i t i e k a n h i e r m e e b e p a a l d w o r d e n. In zeer simpele vorm kan een dergelijk l i q u i d i t e i t s p l a n o f f i n a n c i e e l o v e r z i c h t e r a l s volgt uitzien: Inkomsten Inkomen Erik Inkomen Janine Rente op spaargeld Erik 30.800 32.000 1.000 Totale inkomsten 63.800 Uitgaven Hypotheeklasten Water, licht en gas Verzekeringen Eten, kleding etc Hobby s, sport en vrije tijd 14.400 2.100 560 16.000 12.000 Totale uitgaven 45.060 Over (beschikbaar vermogen) 63.800-45.060 18.740 Ve r v o l g e n s m o e t i n k a a r t g e b r a c h t w o r d e n w a t d e p l a n n e n v a n E r i k e n J a n i n e z i j n voor de nabije en verre toekomst. Willen zij graag kinderen? Zijn ze van plan om te g a a n v e r h u i z e n? W i l l e n z e b l i j v e n w e r k e n o f w e l l i c h t e e n e i g e n b e d r i j f o p s t a r t e n? W i l l e n z e e e n l a n g e r e i s g a a n maken? Hoeveel p e n s i o e n b o u w e n z i j v i a h u n w e r k o p? O p b a s i s v a n h u n d o e l e n e n w e n s e n k a n b e p a a l d w o r d e n hoeveel extra vermogen Erik en Janine nodig hebben op v e r s c h i l l e n d e m o m e n t e n i n d e t o e k o m s t. E n o o k h o e v e e l z i j n u e n i n d e t o e k o m s t a a n v e r m o g e n o p z i j k u n n e n l e g g e n. Hierna kunnen de verschillende financiële producten die in hun situatie mogelijk zijn, besproken worden. Een andere manier om de financiële positie van het h u i s h o u d e n v a n E r i k e n J a n i n e inzichtelijk te maken is door een balans op te stellen. Op een balans staan links (debet) de bezittingen van het huishouden en rechts (credit) de schulden/ verplichtingen van de huishouding. 24

H i e r b i j w o r d e n d e z o g e n a a m d e c o n s u m p t i e g o e d e r e n ( g o e d e r e n d i e g e b r u i k t w o r d e n door de consument en geen stabiele waarde hebben) niet op de b a l a n s o p g e n o m e n. Bij ondernemingen worden de bezittingen ook wel de activa genoemd en zijn de zogenaamde passiva d e s c h u l d e n v a n d e o n d e r n e m i n g. D e b e z i t t i n g e n k u n n e n v e r v o l g e n s worden onderverdeeld in: vaste activa: d e b e z i t t i n g e n d i e l a n g e r d a n e e n j a a r t e r b e s c h i k k i n g s t a a n v a n een onderneming (bijvoorbeeld machines en computers). vlottende activa: het vermogen dat in deze bezittingen is geïnvesteerd dat binnen een jaar vrij komt (bijvoorbeeld voorraden). Voorbeeld balans Voor Erik en Janine uit het vorige voorbeeld ziet de b a l a n s v a n h u n h u i s h o u d i n g e r op dat moment als volgt uit: Bezittingen Schulden Woning Spaartegoed 285.000 4 0. 0 0 0 Hypotheek Eigen vermogen 241.800 83.200 Totaal 325.000 Totaal 325.000 Als alle bezittingen en schulden zijn ingevuld op de balans, dan moet het totaalbedrag aan beide zijden van de b a l a n s g e l i j k z i j n. D i t b e t e k e n t d a t a a n d e r e c h t e r k a n t v a n d e balans in bovenstaand voorbeeld een eigen vermogen ontstaat. Erik en Janine hebben op het moment dat de b a l a n s i s o p g e s t e l d n a m e l i j k m e e r b e z i t t i n g e n d a n s c h u l d e n. D i t z e g t e c h t e r n i e t s o v e r h u n i n k o m s t e n e n u i t g a v e n, z o a l s t e z i e n i s w a n n e e r h e t beschikbare vermogen uit het liquiditeitsplan en het eigen vermogen uit de b a l a n s m e t elkaar worden vergeleken. Van belang is uiteindelijk vooral het netto besteedbaar inkomen (nbi), o f t e w e l d e bestedingsruimte van de c o n s u m e n t. D i t i s d e v r i j e f i n a n c i ë l e r u i m t e d i e c o n s u m e n t e n hebben om (financiële) producten te kopen. De liquiditeit van een huishouden geeft aan hoe snel en gemakkelijk het h u i s h o u d e n over liquide middelen (geld) kan beschikken. 25

Voorbeeld liquiditeit Uit de balans van het h u i s h o u d e n v a n M e n n o e n S a n d r a b l i j k t d a t z i j g e e n s c h u l d e n h e b b e n e n e e n w o o n h u i s i n h u n b e z i t h e b b e n. D e z e g e g e v e n s g e v e n d e i n d r u k v a n een gezonde financiële situatie. To t d a t M e n n o e c h t e r e e n o n g e l u k k r i j g t m e t z i j n a u t o e n z i j n c a s c o v e r z e k e r i n g n i e t a l l e s c h a d e d e k t. O p d a t m o m e n t h e e f t M e n n o g e l d n o d i g, m a a r h i j h e e f t a l l e e n vermogen in de vorm van een huis. De l i q u i d i t e i t v a n M e n n o e n S a n d r a b l i j k t, o n d a n k s d a t z i j g e e n s c h u l d e n h e b b e n, n i e t v o l d o e n d e t e z i j n o m e e n o n v e r w a c h t e gebeurtenis op te vangen. D e m a t e w a a r i n e e n h u i s h o u d i n g a a n h a a r v e r p l i c h t i n g e n k a n v o l d o e n w o r d t o o k w e l solvabiliteit genoemd. Voorbeeld solvabiliteit Uit de b a l a n s v a n D a n i ë l e n M a r i e k e b l i j k t d a t z i j g r o t e s t u d i e s c h u l d e n h e b b e n. Z i j h e b b e n g e e n w o n i n g i n h u n bezit. Op de b a l a n s l i j k t h u n f i n a n c i ë l e s i t u a t i e o p h e t eerste gezicht niet al te rooskleurig. Wanneer echter gekeken wordt naar hun l i q u i d i t e i t ( s p l a n ), b l i j k t d a t z i j e e n e r g l a g e h u u r b e t a l e n e l k e m a a n d e n d a t z i j v r i j v e e l v e r d i e n e n. Z i j z i j n d u s p r i m a i n s t a a t o m h u n studieschuld af te lossen door de tijd heen. Zij zijn daarmee, ondanks weinige bezittingen, wel solvabel. Het voordeel van financiële planning O m t e i l l u s t r e r e n h o e n u t t i g e e n b e p a a l d e v o o r z i e n i n g v o o r d e t o e k o m s t k a n z i j n, w o r d t hieronder een tweede financieel overzicht (liquiditeitsplan) van Erik en Janine gegev e n, v o o r e e n m o m e n t i n d e t o e k o m s t. E r i s e e n a a n t a l z a k e n v e r a n d e r d t e n o p z i c h t e v a n d e f i n a n c i ë l e s i t u a t i e u i t h e t v o r i g e o v e r z i c h t. E e n b e l a n g r i j k e v e r a n d e r i n g i s d a t Erik arbeidsongeschikt is geworden en geen inkomen meer ontvangt. 26

Inkomsten Inkomen Erik Inkomen Janine Rente op spaargeld Erik 0 40.000 1.000 Totale inkomsten 41.000 Uitgaven Hypotheeklasten Water, licht en gas Verzekeringen Eten, kleding etc Hobby s, sport en vrije tijd 14.400 2.100 700 25.000 10.000 Totale uitgaven 52.200 Over (beschikbaar vermogen) 41.000 -/- 52.200-11.200 Uit het bovenstaande overzicht blijkt dat door de veranderde omstandigheden Erik en Janine geen vermogensoverschot meer hebben, maar een l i q u i d i t e i t s t e k o r t h e b b e n. Zowel hun liquiditeit als hun solvabiliteit is een stuk lager geworden. Wanneer zij bijv o o r b e e l d e e n a r b e i d s o n g e s c h i k t h e i d s v e r z e k e r i n g v o o r E r i k h a d d e n a f g e s l o t e n, d a n h a d d e n z i j d a a r n u p r o f i j t v a n g e h a d e n h o e f d e n z i j w a a r s c h i j n l i j k g e e n l e n i n g a f t e s l u i t e n o f g r o t e a a n p a s s i n g e n i n h u n b e s t e d i n g s p a t r o o n d o o r t e v o e r e n. 27