Stakeholders en materialiteit Schiphol Group ziet het als haar maatschappelijke opdracht om de positie van de Mainport Schiphol en de regionale luchthavens te bestendigen en uit te bouwen. Voortdurend voeren we een dialoog met onze stakeholders over de invulling van deze opdracht. Op basis van deze dialoog stellen we de materialiteitsmatrix op. Daarin staan de belangrijkste materiële aspecten waarop onze organisatie impact heeft. We zetten het belang van de stakeholders af tegen het belang dat Schiphol Group zelf hecht aan deze aspecten. Onze stakeholders hebben aangegeven dat direct contact voor hen de belangrijkste informatiebron is voor wat betreft onze strategie en doelstellingen. Al naar gelang het onderwerp en de doelgroep zetten we ook andere communicatiemiddelen in, waaronder social media, websites en nieuwsbrieven. Op ons jaarverslag ontvangen we met name reacties van aandeelhouders, financiers, beleidsmakers en toezichthouders. We geven met het jaarverslag een actueel en integraal beeld van lopende projecten, belangrijke ontwikkelingen en resultaten; deze informatie is ook nuttig voor andere stakeholders en voor (toekomstige) medewerkers en leveranciers. Schiphol Group heeft een groot aantal stakeholders met veelal uiteenlopende belangen. We hebben met hen op reguliere basis en op verscheidene niveaus contact over heel diverse onderwerpen. Zo blijven we op de hoogte van wat voor hen belangrijk is; tegelijkertijd informeren we onze stakeholders over wat bij Schiphol Group leeft. Met onze sectorpartners overleggen we dagelijks op operationeel en tactisch niveau over een efficiënte en veilige operatie. Regelmatig nodigen we belanghebbenden uit voor een bedrijfsbezoek en delen we informatie over zowel de dagelijkse bedrijfsvoering en wet- en regelgeving als actuele zaken, zoals grootschalige investeringen en verbouwingen. De directie van Schiphol Group is actief betrokken bij deze contacten. Schiphol Group betrekt niet alleen haar sector- en businesspartners in stakeholderdialogen, maar ook invloedrijke bedrijven uit andere sectoren. Zij kunnen ons met hun specifieke kennis en inzichten scherp houden. Schiphol Group is immers niet louter een onderneming met een financiële focus: ze voelt zich verbonden met de omgeving en vervult een belangrijke maatschappelijke functie. We onderzoeken gezamenlijk mogelijke oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken en volgen waar mogelijk vragen en adviezen op die uit deze gesprekken voortkomen. Dialoog met de sector Gedurende het jaar voeren we gesprekken met luchtvaartmaatschappijen over vervoerprognoses, investeringen en de kostenontwikkeling. Het consultatieproces is meer dan een formele en wettelijke verplichting. Het is een voortdurende dialoog met de airlines, die op een formeel moment leidt tot vaststelling van de tarieven. We gebruiken deze dialoog ook om onze investeringsplannen af te stemmen. Bij de ontwikkeling van het A- gebied heeft het consultatieproces geleid tot fasering van de bouwplannen. Elk consultatieproces wordt na afloop met de airlines geëvalueerd. In het Operationeel Schiphol Overleg (OSO) komen de Chief operating officers (COO) of senior managers van Luchtverkeersleiding Nederland, de airlines die hun basis op Schiphol hebben (KLM, Transavia, Martinair, TUIfly, Corendon Dutch, easyjet), en belangenbehartigers SAOC en BARIN vier keer per jaar bijeen. Het overleg staat onder voorzitterschap van Schiphol. In het OSO stellen we de capaciteitsdeclaraties vast voor het aantal uit te voeren vluchten voor het winter- en zomerseizoen (het maximale aantal vliegtuigbewegingen). Ook bespreken de partijen belangrijke operationele kwesties of knelpunten. De belangen en groeiplannen van betrokken partijen kunnen tegengesteld zijn, waardoor het belangrijk is in dit overleg consensus te bereiken over de capaciteitsdeclaratie. De slotcoördinator en vertegenwoordigers van het directoraat-generaal Burgerluchtvaart van het ministerie van Infrastructuur en Milieu zijn regelmatig als toehoorder aanwezig. In de Omgevingsraad Schiphol (ORS) bespreken overheden, de luchtvaartsector, bewoners en brancheorganisaties de ontwikkeling van Schiphol in relatie tot de omgeving. Daaronder vallen bijvoorbeeld afspraken in de convenanten van de Tafel van Alders, de inzet van hinderbeperkende maatregelen en het nieuwe geluidsstelsel. Een van de resultaten van dit overleg is dat de nachtelijke vertrek- en naderingsprocedures een half uur vroeger op de avond (vanaf 22.30 uur) wordt toegepast. Dit wordt vastgelegd in het Luchthavenverkeerbesluit (LVB). De ORS bespreekt ook nieuwe plannen voor woningbouw in de directe omgeving van Schiphol. Dialoog met andere belanghebbenden Schiphol kan de aanjager zijn van duurzame innovatie. Dat was een van de discussieonderwerpen tijdens een bijeenkomst eind november met vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven en experts op het gebied van duurzaamheid. Namens Schiphol, die het netwerkdiner had georganiseerd, was onder meer de directie vertegenwoordigd. We zijn een gesprek aangegaan over de rol die Schiphol kan spelen in verduurzaming. En die rol is groot, aldus de aanwezigen: Schiphol heeft een regierol in de keten en moet haar leiderschap tonen. Zeker omdat de luchthaven de duurzaamste ter wereld wil zijn. We hebben vrijuit van meningen en gedachten gewisseld. Dat leverde een levendig, inspirerend gesprek op. De deelnemers gaven Schiphol het advies zo open mogelijk te zijn en goed te luisteren naar medewerkers en externe partijen. Ze zien dat Schiphol Group al veel doet, maar dat ze nog wel wat meer lef zou kunnen tonen en moet doorpakken. Er is besloten een vervolg te geven aan deze succesvolle bijeenkomst: in 2016 gaan we uitwerken hoe de meest duurzame luchthaven eruitziet. 30
Materialiteitsmatrix Belang Stakeholders Belang Schiphol Group Netwerk van bestemmingen Financiële soliditeit Circulaire economie Capaciteit Luchtkwaliteit Werkgeverschap Klantwaardering Geluid Ketenverantwoordelijkheid Regionale betekenis Bereikbaarheid Water Veiligheid CO 2 -emissies 31
Net als in 2014 heeft onze CEO bijeenkomsten gehouden met CEO s van vooraanstaande Nederlandse bedrijven. We hebben met de CEO's gediscussieerd over de toekomst van en de uitdagingen voor de mainport. We hebben ze ook een rondleiding gegeven langs de bouwprojecten; bij deze gelegenheid hebben we nog eens toegelicht wat het belang is van deze grote investeringen. De genodigden onderkenden de noodzaak te investeren om de concurrentiepositie van Schiphol te behouden en te versterken. Ze uitten hun zorg over het achterblijven van investeringen in weg- en treininfrastructuur op en rondom Schiphol. De CEO s hebben te kennen gegeven het zeer te waarderen dat ze op deze wijze regelmatig worden bijgepraat. Ze hebben ook hun eigen ervaringen met Schiphol en andere luchthavens gedeeld. Dat leverde nuttige inzichten op. Schiphol Group wil een goede opdrachtgever zijn. Om Schiphol te kunnen blijven positioneren als Europe s Preferred Airport, heeft de luchthaven hoge verwachtingen van leveranciers. Tegelijkertijd vinden we dat leveranciers die ook van Schiphol mogen hebben. Daarom heeft Corporate Procurement begin november een bijeenkomst georganiseerd voor directies van onze belangrijkste leveranciers. Daar hebben we onze strategie en recente ontwikkelingen gedeeld. Aan de leveranciers hadden we vooraf gevraagd hun mening te geven over de relatie met Schiphol. Leveranciers hebben hun mening toegelicht, en in een zaaldiscussie zijn actuele thema s als innovatie, Corporate Responsibility en integriteit uitgediept. Materialiteitsanalyse In de materialiteitsanalyse zijn na een interne consultatieronde enkele verfijningen aangebracht. Een aantal onderwerpen heeft een andere positie gekregen in de matrix. Twee onderwerpen kregen een andere benaming: Operationele capaciteit is vervangen door Capaciteit omdat, naast onze eigen operatie, ook capaciteit in het Dialoog over Luchtvaartnota In september 2015 heeft de vaste kamercommissie voor Infrastructuur en Milieu een rondetafelgespek gehouden met diverse belanghebbende partijen uit de luchtvaart. Centrale vraag was of de Luchtvaartnota, die dateert uit 2009, geheel of op elementen toe is aan vernieuwing. Schiphol, de regionale luchthavens, KLM en andere airlines, gemeenten, bewonersorganisaties en wetenschappers hebben in Den Haag hun mening gegeven. Namens Schiphol Group was president-directeur Jos Nijhuis aanwezig. Hij heeft zich hard gemaakt voor verscheidene punten die van groot belang zijn voor de ontwikkeling van de luchtvaartsector in Nederland en met name de Mainport Schiphol. Een integrale mainportaanpak. Het Rijk, de provincies en de gemeenten maken beleid dat direct raakt aan het functioneren van de luchthaven Schiphol. Een voorbeeld: omliggende gemeenten willen meer woningbouw, maar zonder integraal beleid kan er een situatie ontstaan waarin inspanningen van de sector op het gebied van hinderbeperking teniet worden gedaan. Een houdbaar kader voor selectiviteit. De keuze voor selectieve groei van de Mainport Schiphol betekent dat voorrang wordt gegeven aan het verkeer dat de meeste economische en maatschappelijke waarde toevoegt, en dat het overige verkeer gebruik kan maken van regionale luchthavens. Nationale noch Europese wet- en regelgeving biedt op dit moment mogelijkheden om hier voldoende vorm aan te geven. Snelle investeringen in bereikbaarheid. De betrouwbaarheid en capaciteit van station Schiphol Airport en de spoortunnel staan onder grote druk. Snelle investeringen zijn noodzakelijk en deze moeten worden opgenomen in het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT). Daarnaast kan de regionale bereikbaarheid flink worden verbeterd door de Noord-Zuidlijn door te trekken van Amsterdam naar Schiphol. Het verbeteren van het concurrerend kostenniveau. Veiligheid is een topprioriteit in de luchtvaart. Tegelijkertijd dienen we een concurrerend kostenniveau te houden. De kosten van steeds verdergaande Europese maatregelen op het gebied van security komen nu geheel voor rekening van de sector. Bovendien zijn de toezichts- en inspectiekosten voor vracht op dit moment hoger dan in omringende landen. Een strategie voor een sterkere concurrentiekracht van de Europese luchtvaart. Schiphol Group steunt een gezamenlijke Europese benadering van luchtvaartverdragen met derde landen. Ook moet vaart worden gemaakt met het invoeren van projecten als de Single European Sky. De EU dient scherp toe te zien op een zo gelijk mogelijk speelveld. Het Nederlandse voorzitterschap van de EU in de eerste helft van 2016 biedt een kans deze dossiers te adresseren. Schiphol Group heeft de Kamer gevraagd deze punten nadrukkelijk over te nemen in haar agenda. De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu heeft naar aanleiding van het rondetafelgesprek aangekondigd een actieagenda voor de luchtvaartsector op te stellen. Daarin zullen de overheid en de sector gezamenlijk maatregelen benoemen die leiden tot een versterking van de concurrentiepositie van de Nederlandse luchtvaartsector. 32
luchtruim en rondom de luchthaven wordt bedoeld. Betekenis in de regio is gewijzigd in Regionale betekenis. De verschuiving in de matrix van Werkgeverschap, zowel naar rechts op de horizontale as als omhoog op de verticale as, kunnen we verklaren aan de hand van een van de stakeholderdialogen. In het najaar hebben we samen met de werkgeversvereniging AWVN een bijeenkomst georganiseerd voor HR-managers van sectorpartners. Daaruit is 'Luchtvaart Inclusief' ontstaan: werkgevers in de Schipholregio gaan zich gezamenlijk inzetten om meer mensen met een arbeidsbeperking aan een baan te helpen. Het thema Bereikbaarheid is naar rechts verschoven op de horizontale as. Door de druk op het station Schiphol is het onderwerp van groter belang voor ons geworden. Zie het onderdeel Bereikbaarheid voor een toelichting hierop. De thema's Circulaire Economie en Luchtkwaliteit zijn gestegen op de verticale as. Dit is toe te schrijven aan onder meer de aandacht voor ultrafijnstof en de samenwerkingsverbanden die we zijn aangegaan met onze stakeholders rondom het thema Circulaire Economie. De overige thema's sluiten nog goed aan bij de aangescherpte strategie, zoals beschreven in de volgende onderdelen van het jaarverslag. Materieel aspect en resultaten Stakeholder Contactmomenten Regionale betekenis Netwerk van bestemmingen Capaciteit Bereikbaarheid Klantwaardering Geluid Sector- en businesspartners Amsterdam Economic Board Huurdersoverleg Amsterdamse Ondernemingsvereniging (ORAM) Bestuursforum Schiphol Structuurvisie Mainport Amsterdam Schiphol Haarlemmermeer (SMASH) Samenwerkingsagenda Gemeente Amsterdam, Schiphol, KLM Consultatieproces Accountgesprekken Operationeel Schiphol Overleg (OSO) Consultatieproces Tafel van Alders Samenwerkingsprogramma NS, Prorail en ministerie van Infrastructuur en Milieu Samenwerking Innovatieve Mainport (SIM) Gesprekken met concessiehouders Continueonderzoek ASQ Benchmark Customer Contact Center Omgevingsraad Schiphol Regionale Tafel van Alders Bewoners Aanspreekpunt Schiphol (BAS) Stichting Leefomgeving Schiphol Knowledge and Development Center (KDC) 33
Materieel aspect en resultaten Stakeholder Contactmomenten Veiligheid CO 2 -emissies Luchtkwaliteit Circulaire economie Ketenverantwoordelijkheid Werkgeverschap Water Financiële soliditeit Veiligheidsplatform Schiphol Runway Safety Team Nederlandse Regiegroep Vogelaanvaringen Platform Beveiliging en Publieke Veiligheid Schiphol Campagnes Veilig Werken Maincontractors ACI Airport Carbon Accreditation Benchmark Climate KIC Samenwerking Innovatieve Mainport (SIM) Knowledge and Development Center (KDC) Bioport Holland RenJET Continu-onderzoek ASQ Benchmark Customer Contact Center Samenwerking waterstofeconomie regio Amsterdam Ellen MacArthur Foundation Nederland Circulaire Hotspot Amsterdam Economic Board Westas Samenwerkingsagenda gemeente Amsterdam, Schiphol, KLM Leverancierscode Accountgesprekken Campagnes Veilig Werken Maincontractors Ondernemingsraad Luchtvaart College Schiphol Luchtvaart Inclusief Vakbonden Hoogheemraadschap van Rijnland Algemene Vergadering van Aandeelhouders Accountgesprekken In de tabel zijn de contactmomenten opgenomen die we hebben met onze stakeholders. De materiële thema's staan daarin centraal. Het overzicht is niet uitputtend en bij de contactmomenten zijn vaak verscheidene stakeholders betrokken. De frequentie van de 34
overleggen varieert van dagelijks tot eenmaal per jaar. Er bestaat geen een-op-eenrelatie tussen de laatste twee kolommen. In het onderdeel Onze resultaten zijn de behaalde resultaten per materieel thema weergegeven. Meer informatie over het materialiteitsproces is opgenomen onder Rapportagerichtlijnen. Trends en ontwikkelingen Algemene ontwikkelingen In 2015 waren er voorzichtige tekenen van duurzaam economisch herstel, ook in Nederland. Maar op macro-economisch niveau kunnen we constateren dat de economische groei in Europa achterblijft; de kwetsbaarheid neemt toe. Voor de lange termijn zijn er verschillende scenario s mogelijk, en in alle varianten dient Schiphol Group in te spelen op veranderende omstandigheden. Volgens ramingen van het Centraal Planbureau (CPB) kan het aantal passagiers zeer sterk toenemen en uitkomen boven 120 miljoen in 2040, maar ook terugvallen tot onder de 40 miljoen. Deze verschillen hangen onder meer samen met de economische groei van Europa en de concurrentiekracht van andere werelddelen, die in hoge mate invloed hebben op de aantrekkingskracht van Nederland als vestigingslocatie en hoe steden zich ontwikkelen in metropoolregio's. In deze belangrijke toegangspoort tot Europa zullen de gevolgen voor reizigersvervoer en goederentransport merkbaar zijn. Ook technologische ontwikkelingen en digitalisering zullen van invloed zijn op de toekomstige vraag naar luchtvervoer of de wijze waarop luchthavens hun dienstverlening inrichten. Wanneer en in welke vorm dit gebeurt, is nog moeilijk te voorspellen. Luchthavens moeten er rekening mee houden dat bijvoorbeeld 3D-printing, robotica of zelfrijdende auto's gevolgen kunnen hebben voor hun business en die van hun klanten en partners. Geopolitieke ontwikkelingen Geopolitieke gebeurtenissen als oorlogen, terrorisme, economische sancties en epidemieën kunnen grote gevolgen hebben voor luchthavens. Ze zijn van invloed op de operatie van luchtvaartmaatschappijen en de bereidheid van passagiers om te vliegen. Ook mogelijke ontwikkelingen als het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie en aanpassingen in het vrij verkeer van personen en goederen als gevolg van de vluchtelingenstroom kunnen grote consequenties hebben voor onze operatie. Luchthavens krijgen vrijwel meteen te maken met veranderingen als gevolg van internationale gebeurtenissen. Te denken valt aan nieuwe security-eisen en scherpere grenscontroles: dergelijke ontwikkelingen kunnen leiden tot veranderingen in de luchthavenoperatie of in de terminals. Maatschappelijke ontwikkelingen De gemeenten in de omgeving van onze luchthavens kijken voor nieuwe woningbouw steeds vaker naar locaties in de nabijheid van start- en landingsbanen. Eerder vastgestelde grenzen en bouwbeperkingen worden vaker ter discussie gesteld. Schiphol is niet per se tegen deze woningbouwplannen, maar wel als de nieuwbouw in de toekomst klagers creëert. Woningzoekenden kunnen zich vooraf niet altijd een beeld vormen van hoe het is om dicht bij een vliegveld te wonen of zullen, wanneer zij daar eenmaal wonen, geluid en geur anders ervaren dan vooraf gedacht. Bij discussies over de langetermijngroei van onze luchthavens worden vaak de positieve maatschappelijke en economische effecten onvoldoende meegenomen. De gemaakte afspraken hebben tot doel om hinder te beperken. Echter, regelmatig is de aandacht van belangenbehartigers in de omgeving van een luchthaven enkel gericht op de reductie van de geluidbelasting door inperking van de groeicapaciteit. Er zijn ook andere mogelijkheden om hinder te beperken. Zo is in de afgelopen jaren bijvoorbeeld de geluidsbelasting afgenomen dankzij operationele maatregelen en stillere vliegtuigen. Luchtvaartmaatschappijen die op Schiphol vliegen hebben de afgelopen jaren meer dan 750 miljoen euro bijgedragen aan isolatiemaatregelen en compensatie van planschades. De doelstelling ten aanzien van hinderbeperking zal bij een volume van 500.000 vliegtuigbewegingen met 20 procent milieuwinst ruimschoots worden gehaald. De eerste resultaten van de MER laten zien dat de hinderbeperking per saldo zelfs nog gunstiger uitvalt. Klimaatverandering tegengaan door vermindering van CO 2 -emissies stond centraal tijdens de Klimaatconferentie in Parijs eind 2015. De 196 deelnemende landen hebben een historisch akkoord gesloten om de opwarming van de aarde te beperken tot 2 graden Celsius. Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC, het klimaatpanel van de VN) heeft in haar rapport over 2014 bevestigd dat het 'uiterst waarschijnlijk' is dat de opwarming van de aarde een gevolg is van menselijke activiteiten. De schatting is dat wereldbevolking in 2050 zal zijn gegroeid tot 9,5 miljard mensen, aldus een rapport van de VN van juni 2013. Dit betekent een groei in de komende 35 jaar met ruim twee miljard mensen. Zij willen ook wonen, werken en reizen. Dit heeft consequenties voor het klimaat en de vraag naar grondstoffen. Het thema klimaatverandering is voor de luchtvaart relevant; wereldwijd veroorzaakt de sector 3 procent van de totale CO 2 -uitstoot, voornamelijk door de verbranding van kerosine. Internationaal kunnen nieuwe inzichten in de risico s van ultrafijnstof leiden tot strengere wet- en regelgeving. Net als wegverkeer produceren ook (startende) vliegtuigen ultrafijnstof. Dat kan effect hebben op de toegestane groei van het luchtverkeer en op het draagvlak voor luchthavens in stedelijke gebieden. Wil de luchtvaartsector schoner worden, zal ze vooral op dit gebied nieuwe oplossingen moeten zoeken, waarbij het beperken van het gebruik van fossiele brandstoffen cruciaal is. In september 2015 zijn in New York de Sustainable Development Goals bekrachtigd. De nieuwe doelen zijn de opvolgers van de Millennium Goals en gelden voor de periode 2015-2030. Aan de vooravond van de Klimaatconferentie lanceerde de Europese Commissie haar actieplan voor een Europese circulaire economie. De centrale boodschap hierin is: minder verspilling en vervuiling 35